Yuon: Khi Một Từ Ngữ Trở Thành Vũ Khí Chính Trị Ở Campuchia — Transcript

Full transcript

1. 0:10Vào tháng 5 năm
2. 0:122024, một trong những chính trị gia
3. 0:15quyền lực nhất Campuchia đã làm một việc
4. 0:17kỳ lạ. Ông công khai yêu cầu chính phủ
5. 0:20Việt Nam giúp mình truy tìm một nhóm
6. 0:22người. Nhóm người ấy không phải giáng
7. 0:23điệp, cũng không phải tội phạm. Họ chỉ
8. 0:26là những cư dân mạng nói tiếng Việt đã
9. 0:28để lại hàng loạt bình luận dưới một đoạn
10. 0:31video trên trang cá nhân của ông, gọi
11. 0:33ông là kẻ vô ơn. Người chính trị gia ấy
12. 0:36là Hunen và điều chớ trêu nằm ở chỗ này.
13. 0:3945 năm trước, chính ông là người được xe
14. 0:41tăng của bộ đội Việt Nam đưa trở về thủ
15. 0:43đô Phnom Pank sau khi Việt Nam giúp lật
16. 0:46đổ chế độ diệt chủng khơ me đỏ. Vậy làm
17. 0:48thế nào? Một người từng được Việt Nam
18. 0:50cứu lại có ngày đứng ra đối đầu với
19. 0:53chính những cư dân mạng Việt Nam. Câu
20. 0:55trả lời không nằm ở cá nhân ông, nó nằm
21. 0:59ở một từ, một từ trong tiếng khơme, chỉ
22. 1:02vỏn vẹn một âm tiết, phiên âm sang tiếng
23. 1:04Việt nghe gần như là run, một từ dùng để
24. 1:08gọi người Việt. Và trong gần nửa thế kỷ
25. 1:11qua, từ nhỏ bé ấy đã định đoạt nhiều kỳ
26. 1:14bầu cử, làm rung chuyển nhiều chính phủ
27. 1:17và phủ bóng lên số phận của cả một cộng
28. 1:19đồng. Trước khi bắt đầu xin nói rõ một
29. 1:22điều. Á lục Ký không đến đây để phán xét
30. 1:25ai đúng ai sai cũng không đứng về phía
31. 1:28nào trong chính trị Campuchia. Chúng tôi
32. 1:29chỉ muốn mang đến một góc nhìn, vài dữ
33. 1:32kiện và một câu chuyện đáng để mỗi người
34. 1:35tự ngậm. Bởi chuyện hôm nay xét cho cùng
35. 1:38về lòng thù hận của một dân tộc. Nó là
36. 1:41câu chuyện về cách quyền lực có thể biến
37. 1:43một từ ngữ thành vũ khí và về cái giá mà
38. 1:46những người vô can nhất phải trả. Trong
39. 1:48chương trình này, chúng ta sẽ cùng đi
40. 1:50tìm ba điều. Thứ nhất, từ du thật ra
41. 1:54nghĩa là gì và ai đã biến nó thành một
42. 1:57vết dao? Thứ hai, vì sao cùng một vũ khí
43. 2:00ấy lại lần lượt đâm về mọi phía trên
44. 2:02chính trường Campuchia? Và thứ ba, vì
45. 2:05sao đây không phải là chuyện riêng của
46. 2:07một quốc gia mà là một quy luật lạnh
47. 2:09người của quyền lực ở khắp nơi?
48. 2:16Hãy bắt đầu bằng một hình ảnh. Bạn hãy
49. 2:19tưởng tượng từ duôn như một chiếc
50. 2:21boomerang, một thứ vũ khí mà bất cứ ai
51. 2:24cũng có thể cầm lên và ném đi. Nhưng
52. 2:27chiếc boomerang này có một đặc tính kỳ
53. 2:30lạ. Ai ném nó ra sớm hay muộn đều sẽ bị
54. 2:34chính nó quay lại đập vào mặt. Nghe có
55. 2:35vẻ khó tin nhưng lịch sử chính trị
56. 2:37Campuchia gần nửa thế kỷ qua chính là
57. 2:40câu chuyện về chiếc boomerang ấy truyền
58. 2:42tay hết người này đến người khác. Người
59. 2:44bị nó đập vào mặt nặng nề nhất trong
60. 2:47suốt một thời gian dài lại chính là
61. 2:49Hunen. Khi Việt Nam đưa ông và những
62. 2:52người đồng chí trở về nắm quyền năm
63. 2:541979,
64. 2:56các phe kháng chiến chống lại chính
65. 2:58quyền mới đã tìm ra một vũ khí tuyên
66. 2:59truyền hoàn hảo. Họ không cần chứng minh
67. 3:01chính quyền Phnom Peng làm điều gì xài.
68. 3:04Họ chỉ cần lặp đi lặp lại ba tiếng. Con
69. 3:07rối của Rô, tay sai của Rô và cái nhãn
70. 3:11ấy dính chặt lấy Hunen suốt ba thập kỳ.
71. 3:14Thế nhưng hãy nhớ lại cảnh mở đầu, đến
72. 3:17năm 2024 cũng chính bộ máy của Hunen lại
73. 3:22là bên vung lên cái nhãn thân Việt để
74. 3:24đánh vào đối thủ của mình. Chiếc
75. 3:27Boomerang đã quay trở lại và bây giờ nó
76. 3:30nằm trong tay chính người từng bị nó
77. 3:32đập. Đây là điều mà nhiều người trong
78. 3:36chúng ta thường hiểu chưa đúng. Khi nghĩ
79. 3:38về chuyện bài Việt ở Campuchia, ta hay
80. 3:41mặc định rằng đây đơn giản là chuyện
81. 3:43người khơ me ghét người Việt vì những
82. 3:46vết thương trong quá khứ. Nhưng sự thật
83. 3:48phức tạp và trớ trêu hơn thế nhiều. Bởi
84. 3:52nếu cùng một cây giáo lần lượt đâm về
85. 3:54mọi phía thì có lẽ vấn đề không nằm ở
86. 3:56bàn tay đang cầm nó. Vấn đề nằm ở cái
87. 3:59sàn đấu, nơi mọi bàn tay bước vào đều
88. 4:02buộc phải cầm lấy nó. Nhưng trước khi
89. 4:04hiểu vì sao vũ khí này cứ đổi tay, ta
90. 4:07phải quay lại câu hỏi gốc rễ nhất bản
91. 4:10thân từ du rốt cuộc nghĩa là gì? Nó vốn
92. 4:13đã độc ác như thế từ đầu hay đã bị người
93. 4:16ta làm cho độc ác?
94. 4:30Đây là chỗ mà câu chuyện lật ngược lại
95. 4:32điều nhiều người vẫn tin. Nếu tra cứu,
96. 4:35bạn sẽ thấy giới học giả tranh cãi hàng
97. 4:37thế kỷ về nguồn gốc của từ này. Nhà sử
98. 4:40học người Pháp Codet cho rằng run bắt
99. 4:42nguồn từ một từ tiếng phàn cổ vốn dùng
100. 4:45để chỉ những người ngoại quốc đến từ xa.
101. 4:47Một trường phái khác lại cho rằng nó chỉ
102. 4:49đơn giản là cách người Khơ me đọc trại
103. 4:51đi chữ Việt mà thôi. Và có một sự thật
104. 4:53ít người để ý. Người Thái và người Trăm
105. 4:56cũng dùng từ tương tự để gọi người Việt
106. 4:58Tử hơn 1000 năm nay. Luật sư người
107. 5:00Kheboat
108. 5:02thuộc về nhóm bảo vệ tính trung lập của
109. 5:04từ này. Ông chỉ ra rằng trong cuốn từ
110. 5:07điển Khơme có uy tín xuất bản năm 1967,
111. 5:11từ du được định nghĩa hoàn toàn trung
112. 5:13tính, chỉ đơn thuần là người sống ở vùng
113. 5:16đất nay gọi là Việt Nam, không hề kèm
114. 5:18bất kỳ sắc thái miệt thị nào. Theo lập
115. 5:21luận của ông, đây vốn là một từ bình
116. 5:23thường trong tiếng Khơ me và nó chỉ bị
117. 5:25nhuộm nghĩa xấu về sau vì những toan
118. 5:28tính của thời chiến. Vậy thì nếu từ này
119. 5:31vốn trung tính, điều gì đã biến nó thành
120. 5:33thuốc nổ? Và đây chính là điểm mấu chốt
121. 5:36của cả câu chuyện. Cuộc tranh cãi về
122. 5:38việc từ du ra đời từ đâu, xét cho cùng,
123. 5:41không cứu được ai và cũng không kết tội
124. 5:44được ai. Bởi một từ ngữ không mang sẵn
125. 5:47số phận trong gốc gác của nó. Số phận
126. 5:50của một từ được quyết định không phải
127. 5:52bởi nơi nó sinh ra mà bởi cách người ta
128. 5:54sử dụng nó. Hãy hình dung điều này như
129. 5:56một phòng thí nghiệm quyền lực, một từ
130. 5:59ngữ dân gian vốn được dùng bình thường
131. 6:01trong đời sống, bị đem vào phòng thí
132. 6:03nghiệm ấy và bị nạp đầy thuốc nổ chính
133. 6:06trị. Khoảnh khắc quyết định diễn ra vào
134. 6:08tháng 9 năm 1978.
135. 6:11Khi ấy, chế độ khơ mê đỏ của PP cho xuất
136. 6:14bản một tài liệu tuyên truyền mà người
137. 6:16ta quen gọi là sách đen. Trong tài liệu
138. 6:19đó, lần đầu tiên từ du được một nhà nước
139. 6:22chính thức định nghĩa lại, gán cho nó
140. 6:24cái nghĩa kẻ dã man. Từ một danh xưng,
141. 6:27nó bị biến thành một bản án. Và cái
142. 6:29nghĩa mới ấy được dùng để biện minh cho
143. 6:31những cuộc thảm sát.
144. 6:33>> Hãy để ý sự khác biệt. Trước đó, nếu từ
145. 6:36này có mang sắc thái tiêu cực trong dân
146. 6:38gian thì đó cũng chỉ là chuyện lời anh
147. 6:40tiếng nói. Phải đến khi quyền lực nhà
148. 6:43nước can thiệp, phải đến khi nó được in
149. 6:46thành quốc sách thì một từ ngữ mới thật
150. 6:48sự trở thành vũ khí. Đó là bước ngoặc.
151. 6:52Đó là lúc thuốc nổ được nạp vào và một
152. 6:55khi đã bị nạp thuốc nổ. Từ ngữ ấy cần
153. 6:59nhiên liệu để cháy. Nhiên liệu ấy chính
154. 7:02là ký ức.
155. 7:03Ở đây ta gặp một câu chuyện đáng để dừng
156. 7:06lại trong dân gian Campuchia lưu truyền
157. 7:09một truyền thuyết rùng rợn. Kể rằng vào
158. 7:11thế kỷ 19 khi nhà Nguyễn của Việt Nam
159. 7:14kiểm soát vùng đất này, quân lính Việt
160. 7:17đã hành hạ người Khơ me một cách tàn
161. 7:19bạo, dùng chính thân thể. Họ làm giá đỡ
162. 7:22cho một chiếc bếp đun nước pha trà rồi
163. 7:25cười cợt bảo nhau, "Đừng làm đổ trà của
164. 7:27chủ." Giờ đây, điều quan trọng nhất về
165. 7:30câu chuyện này không phải là nó có thật
166. 7:32hay không. Và thực tế nhiều nhà nghiên
167. 7:34cứu tỏ ra hoài nghi về tính xác thực của
168. 7:37nó. Xem nó nhiều khả năng là một hình
169. 7:40ảnh ẩn dụ bị thổi phồng qua nhiều thế
170. 7:42hệ. Điều đáng để chúng ta suy ngẫm là
171. 7:46sức sống da dặn của nó. Nếu nhìn bằng
172. 7:48con mắt hiện đại, ta có thể xem đây như
173. 7:51một dạng tin giả từ thời chưa có
174. 7:53internet. Một câu chuyện mơ hồ, không
175. 7:56kiểm chứng được nhưng lại chạm đúng vào
176. 7:58nỗi sợ hãi và tuổi nhục sâu thẳm của một
177. 8:00dân tộc để rồi cứ thế được truyền đi. Và
178. 8:03điều đáng chú ý là trong thời đại mạng
179. 8:05xã hội hôm nay, những câu chuyện như thế
180. 8:07không hề chết đi. Chúng được kể lại, cắt
181. 8:10ghép và lan truyền trên các nền tảng
182. 8:13video ngắn. Tiếp tục nuôi dưỡng ngọn lửa
183. 8:15cũ trong tâm trí những người trẻ chưa
184. 8:17từng sống qua giai đoạn đó. Một huyền
185. 8:19thoại mơ hồ hóa ra lại là thứ nhiên liệu
186. 8:22bền bỉ đến đáng sợ cho một mục đích
187. 8:24chính trị rất hiện đại. Vậy là đến đây
188. 8:27ta đã có một từ ngữ bị nạp đầy thuốc nổ
189. 8:30và một kho nhiên liệu ký ức luôn trực
190. 8:32chờ bắt lửa. Câu hỏi tiếp theo một cách
191. 8:35tự nhiên sẽ là ai sẽ là người bóp cò và
192. 8:39họ sẽ bắn về hướng nào?
193. 8:46Câu trả lời là tất cả mọi người đều bóp
194. 8:48cỏ, chỉ khác nhau ở chỗ họ bắn vào lúc
195. 8:52nào. Hãy theo dõi chiếc boomerang qua
196. 8:54từng lần đổi tay. Lần ném thứ nhất như
197. 8:56đã nói, nhắm vào chính quyền non trẻ
198. 8:58những năm sau 1979,
199. 9:01các phe kháng chiến đóng dọc biên giới
200. 9:03Thái Lan vốn gồm nhiều lực lượng khác
201. 9:06nhau và thường xuyên mâu thuẫn đã tìm
202. 9:09thấy ở từ du một mẫu số chung. Họ có thể
203. 9:11không đồng ý với nhau về bất cứ điều gì,
204. 9:14nhưng tất cả đều đồng ý gián nhãn con
205. 9:16rối của Zô lên chính quyền Phnom Peng.
206. 9:19Một từ ngữ đã làm được điều mà lý tưởng
207. 9:21không làm nổi. Nó gắn kết những kẻ thù
208. 9:24của nhau lại. Lần ném thứ hai diễn ra
209. 9:27vào đầu những năm 1990 và đây là một sự
210. 9:30chớ trêu ít ai ngờ tới. Khi Liên hợp
211. 9:33quốc đưa quân vào, tổ chức bầu cử và mở
212. 9:36ra một nền dân chủ đa đảng, nhiều người
213. 9:38kỳ vọng rằng lá phiếu sẽ hàn gắn những
214. 9:40vết thương cũ nhưng điều xảy ra lại
215. 9:42ngược lại. Vì sao lại như vậy? Hãy thử
216. 9:45nghĩ kỹ, Liên hợp quốc mang đến một thứ
217. 9:48quý giá, đó là quyền tự do ngôn luận.
218. 9:51Nhưng họ mang nó đến một xã hội vừa bước
219. 9:53ra khỏi chiến tranh và diệt chủng. Một
220. 9:55xã hội chưa hề có bất kỳ màng lọc dân
221. 9:58chủ nào, chưa có thói quen tranh luận
222. 10:00trong ôn hòa. Và thế là tự do ngôn luận.
223. 10:03Thay vì mở ra đối thoại lại vô tình tháo
224. 10:06củi sổ lồng cho những phát ngôn thù hận
225. 10:09vốn bị dồn nén bấy lâu. Khi quyền được
226. 10:11nói bất cứ điều gì gặp gỡ khao khát gom
227. 10:13phiếu thật nhanh thì việc mạ lị sắc tộc
228. 10:15bỗng trở thành công cụ tranh cử hợp pháp
229. 10:18rẻ tiền và hiệu quả bậc nhất từ du rời
230. 10:21khỏi những cái đài phát thanh du kích
231. 10:23trong rừng và đi thẳng vào các cuộc
232. 10:25meeting vận động vào lá phiếu. Và người
233. 10:28đã khai thác chiến thuật này thành thục
234. 10:30hơn cả là một nhân vật đáng. Để chúng ta
235. 10:32nhìn kỹ Sam Rinsey. Sam Riny là một con
236. 10:36người đầy mâu thuẫn. Ông xuất thân từ
237. 10:39một gia đình trí thức thượng lưu, được
238. 10:41ăn học ở Pháp, từng làm trong ngành tài
239. 10:44chính và từng giữ chức bộ trưởng trước
240. 10:47cộng đồng quốc tế. Ông xuất hiện như một
241. 10:49nhà dân chủ, một người đấu tranh cho
242. 10:51nhân quyền chống lại sự cậm quyền lâu
243. 10:53năm của Hunen. Đó là gương mặt ông Trình
244. 10:56ra cho phương Tây. Nhưng ở các vùng quê
245. 11:00Campuchia, cũng chính con người ấy lại
246. 11:02nói một thứ ngôn ngữ khác hẳn. Tại đó,
247. 11:05ông vẽ ra viễn cảnh dân tộc Khơme sắp bị
248. 11:08người Việt tràn ngập và xóa sổ. Tại một
249. 11:10cuộc meeting lớn năm 2013, ông tuyên bố
250. 11:15với đám đông rằng nếu không hành động
251. 11:17ngay chỉ vài năm nữa thôi, Campuchia sẽ
252. 11:20tràn ngập người Việt và người Khơme sẽ
253. 11:23trở thành nô lệ. Đây chính là bi kịch
254. 11:26của một người phải nói cùng lúc với hai
255. 11:28khán phòng nghe hai thứ ngôn ngữ trái
256. 11:30ngược, một bên là cộng đồng quốc tế đòi
257. 11:33hỏi nhân quyền, một bên là cử chi trong
258. 11:35nước muốn nghe về một kẻ thù và tổ chức
259. 11:39theo dõi nhân quyền.
260. 11:40một tổ chức quốc tế vốn thường bảo vệ
261. 11:43phe đối lập Campuchia trước sự đàn áp,
262. 11:46cũng đã nhiều lần phải lên tiếng gọi thứ
263. 11:48ngôn từ kích động sắc tộc của phe này là
264. 11:51một vết nhơ trên hồ sơ nhân quyền của
265. 11:53chính họ. Nhưng để cho công bằng, ta
266. 11:56cũng phải lắng nghe phía bên kia. Không
267. 11:59phải mọi nỗi lo của người Khơ Me đều là
268. 12:01phân biệt chủng tộc. Có một lập luận
269. 12:03nghiêm túc rằng với một quốc gia nhỏ nằm
270. 12:06cạnh một láng giềng đông dân và mạnh
271. 12:08hơn, nỗi sợ mất đất, mất bản sắc là một
272. 12:11nỗi sợ có thật và chính đáng. Người
273. 12:13Khơme vẫn nhớ về vùng đất mà họ gọi là
274. 12:15Campuchiacom, tức vùng đồng bằng Nam Bộ
275. 12:18ngày nay, nơi từng thuộc về họ trong quá
276. 12:20khứ. Với những người ôm nỗi lo ấy, gìn
277. 12:23giữ cảnh giác trước người láng giềng
278. 12:25không phải là thù hận mà là bổn phận với
279. 12:27tổ tiên. Sự thật có lẽ nằm ở chỗ khó
280. 12:30chịu này. Từ Duôn vừa là một vết thương
281. 12:33lịch sử có thật, lại vừa là một tấm bình
282. 12:35phong tiện lợi cho tham vọng quyền lực.
283. 12:38Nó là cả hai cùng một lúc. Dù thế nào,
284. 12:41chiến thuật của Sam Reny đã có hiệu quả
285. 12:44đáng kinh ngạc. Trong cuộc bầu cử năm
286. 12:472013, đảng đối lập của ông giành được 55
287. 12:50ghế trên tổng số 123 ghế quốc hội. Đó là
288. 12:54một cú sốc khiến quyền lực của Hunen
289. 12:56lung lai đến tận gốc. Và đây là lúc
290. 12:59trước Boomerang bắt đầu quay ngược lại.
291. 13:01Phản ứng đầu tiên của Hunen vào năm 2017
292. 13:05là đơn giản nhất ông dùng tòa án để giải
293. 13:08tán luôn đảng đối lập, xóa bỏ người đang
294. 13:10cầm vũ khí. Nhưng nước cờ thật sự cao
295. 13:13tay hơn thế nhiều và nó bộc lộ rõ nhất
296. 13:15vào năm 2024. Câu chuyện xoay quanh một
297. 13:19thỏa thuận hợp tác kinh tế giữa ba nước
298. 13:21gọi là khu tam giác phát triển Campuchia
299. 13:23Lào Việt Nam cùng với một dự án kinh đào
300. 13:26lớn mang tên Phù Nam Techo, phe đối lập
301. 13:28lưu vong đã chớp lấy cơ hội. Tung tin
302. 13:31trên mạng xã hội rằng thỏa thuận tam
303. 13:33giác phát triển thực chất là một âm mưu
304. 13:35dâng bốn tỉnh Đông Bắc cho Việt Nam. Họ
305. 13:37lại ném chiếc boomerang quen thuộc, tố
306. 13:40cáo chính quyền bán đất cho các cuộc
307. 13:42biểu tình rầm rộ nổ ra, cả trong nước
308. 13:45lẫn ở hải ngoại. Và đây là lúc chính
309. 13:47quyền làm điều mà một tay chơi cờ lão
310. 13:49luyện sẽ làm. Họ không né chiếc
311. 13:52boomerang, họ chìa tay ra bắt lấy nó
312. 13:54giữa không trung rồi ném ngược lại bằng
313. 13:57toàn bộ sức mạnh của bộ máy nhà nước.
314. 13:59Hãy quan sát kỹ nước cờ này bởi nó tinh
315. 14:02vi hơn vẻ ngoài rất nhiều. Thủ tướng
316. 14:04Hunet, con trai của Hunen đã không chỉ
317. 14:08đơn thuần nhượng bộ đám đông, ông dùng
318. 14:10chính sự hoảng loạn dân tộc chủ nghĩa mà
319. 14:13phe đối lập vừa châm ngòi làm cái cớ
320. 14:15chính đáng để ra tay. Trước hết, chính
321. 14:17quyền bắt giữ hơn 90 người liên quan đến
322. 14:20các cuộc biểu tình, trong đó có cả trẻ
323. 14:22vị thành niên. Với những tội danh nghiêm
324. 14:25trọng như âm mưu và phản quốc. Rồi đến
325. 14:27ngày 20 tháng năm 2024, Hunmanet tuyên
326. 14:31bố Campuchia chính thức rút khỏi chính
327. 14:33cái thỏa thuận tam giác phát triển mà
328. 14:35cha ông từng ký kết. Đây là một đòn mượn
329. 14:37lực, đánh lực gần như hoàn hảo. Bằng một
330. 14:40loạt hành động, chính quyền vừa tước
331. 14:42đoạt lá bài quan trọng nhất ra khỏi tay
332. 14:45phe đối lập, lại vừa dùng chính ngọn lửa
333. 14:47mà phe đối lập nhóm lên để thiêu dội họ.
334. 14:49Phe đối lập không còn gì để tố cáo nữa
335. 14:52bởi chính quyền đã tự tay làm cái điều
336. 14:54họ đòi hỏi và làm dứt khoát hơn. Từ chỗ
337. 14:57là bên bị buộc tội bán đất, đảng cầm
338. 14:59quyền bỗng nhiên trở thành người hùng
339. 15:01bảo vệ chủ quyền. Đồng thời nhân cơ hội
340. 15:03đó dọn sạch những tiếng nói phản kháng
341. 15:05còn sót lại. Chiếc boomerang đã hoàn tất
342. 15:08một vòng quay trọn vẹn và nó quay về với
343. 15:10vận tốc đủ để hạ gục người từng ném nó
344. 15:13đi.
345. 15:14>> Vậy vì sao chuyện này cứ lặp đi lặp lại?
346. 15:18Vì sao vũ khí luôn đổi tay theo cùng một
347. 15:21cách? Ở đây khoa học chính trị cho chúng
348. 15:24ta một cái tên nhà chính trị học người
349. 15:26Mỹ Donald Horwits gọi hiện tượng này là
350. 15:30cuộc chạy đua sắc tộc. Lập luận của ông
351. 15:33đại ý như sau. Trong một xã hội bị chia
352. 15:36rẽ sâu sắc về sắc tộc, khi một đảng phái
353. 15:39tung ra lá bài dân tộc chủ nghĩa cực
354. 15:41đoàn thì đảng còn lại rơi vào thế kẹt.
355. 15:43Nếu họ giữ lập trường ôn hòa, họ lập tức
356. 15:46bị dán nhãn làm mềm yếu, là phản bội.
357. 15:48Cho nên để sống sót, họ buộc phải chạy
358. 15:51đua, phải chứng minh rằng mình còn cứng
359. 15:54rắn hơn, còn bài ngoại hơn cả đối thủ.
360. 15:57Và cứ thế cả nền chính trị bị cuốn vào
361. 15:59một cuộc đua xuống đáy nơi không ai dám
362. 16:02tỏ ra ôn hòa. Có một câu hỏi khó. Vì sao
363. 16:05phe đối lập lại nghiện thứ vũ khí này
364. 16:07đến vậy? Các nhà nghiên cứu chỉ ra một
365. 16:10lý do lạnh lùng. Trong một hệ thống mà
366. 16:12đãng cầm quyền nắm giữ gần như toàn bộ
367. 16:15tiền bạc, quân đội và bộ máy thì phe yếu
368. 16:18thế gần như không có nguồn lực vật chất
369. 16:20nào để lôi kéo cử tri. Họ chỉ còn lại
370. 16:23một thứ vũ khí duy nhất. Thứ vũ khí
371. 16:25không tốn tiền, đó là tính chính danh
372. 16:28dân tộc. Và cách rẻ nhất để giành lấy nó
373. 16:30là chỉ tay vào đối thủ và hô lên, kẻ kia
374. 16:33mới là tay sai của ngoại bang. Có lẽ chi
375. 16:36tiết đáng suy ngẫm nhất nằm ở thế hệ mới
376. 16:39khi Hunmanet lên làm thủ tướng năm
377. 16:422023, nhiều người tin rằng cái nhãn con
378. 16:45rối Việt Nam sẽ được chôn cùng thế hệ
379. 16:48của cha ông. Bởi cái nhánh ấy vốn gắn
380. 16:50với lý lịch cá nhân của Hunen từ năm
381. 16:531979. Hunmanet là một người được đào tạo
382. 16:57bài bản ở phương tây. Một gương mặt hoàn
383. 16:59toàn mới. Nhưng cuộc khủng hoảng năm
384. 17:022024 đã chứng minh điều ngược lại. Cái
385. 17:05nhãn ấy chưa bao giờ là chuyện của một
386. 17:07cá nhân. Nó là chuyện của cả một cấu
387. 17:10trúc. Và vì thế người con buộc phải chơi
388. 17:13đúng ván bài của người cha, thậm chí còn
389. 17:15phải ra tay nhanh và mạnh hơn để chứng
390. 17:18minh mình không mắc nợ ai. Nếu ngay cả
391. 17:20một thế hệ lãnh đạo hoàn toàn mới cũng
392. 17:22không thể rủ bỏ cái bóng ấy thì có một
393. 17:25sự thật ta buộc phải thừa nhận. Cái bóng
394. 17:27đó không thuộc về một con người, nó
395. 17:30thuộc về cả một hệ thống và một hệ thống
396. 17:32như thế. Chắc chắn không thể chỉ tồn tại
397. 17:36ở riêng Campuchia.
398. 17:42Để thấy rõ chiếc bẫy này tàn khốc đến
399. 17:44mức nào và để hiểu rằng đây không phải
400. 17:47là nhược điểm của riêng người Khơ Me, ta
401. 17:49hãy rời khỏi Đông Nam Á một lát. Hãy
402. 17:52nhìn sang một hòn đảo ở Nam Á, nơi một
403. 17:55đạo luật tưởng chừng vô hại đã thiêu dụi
404. 17:58cả một quốc gia, đó là Sri Lanka. Vào
405. 18:01những năm 1950, quốc đảo này cũng đi
406. 18:05đúng con đường mà Campuchia đang đi. Hai
407. 18:07đảng lớn của cộng đồng đa số, người Xin
408. 18:10Haa, bước vào một cuộc chạy đua để giành
409. 18:13lòng cử chi và họ chạy đua bằng chủ
410. 18:16nghĩa dân tộc. Đỉnh điểm là vào năm 1956
411. 18:21khi một đạo luật được thông qua chỉ công
412. 18:23nhận tiếng xin ha la là ngôn ngữ chính
413. 18:26thức gạt tiếng nói của cộng đồng thiểu
414. 18:28số người tam min ra khỏi đời sống công
415. 18:31quyền và giáo dục đó chỉ là một đạo luật
416. 18:34về ngôn ngữ nhưng thực chất nó là một
417. 18:36mồi lửa. Nó châm ngòi cho sự phẫn nộ,
418. 18:39cho bạo lực và cuối cùng dẫn đến một
419. 18:42cuộc nội chiến kéo dài hơn ba thập kỷ,
420. 18:45cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn
421. 18:47con người. Các chính trị gia ngày ấy
422. 18:50tưởng mình đang khôn ngoan gom phiếu.
423. 18:52Hóa ra họ đang châm lửa đốt chính ngôi
424. 18:55nhà của mình. Câu chuyện tương tự ở
425. 18:58những mức độ khác nhau cũng từng diễn ra
426. 19:01ở nhiều nơi khác và tất cả đều chỉ về
427. 19:03một chân lý phũ phàng trong chính trị mà
428. 19:06chính nhà chính trị học Donald Horo đã
429. 19:08đúc kết. Quan hệ với một nước láng giềng
430. 19:11lớn và số phận của một sắc dân thiểu số
431. 19:14hiếm khi chỉ là những bài toán ngoại
432. 19:16giao thuần túy. Chúng luôn là thứ vốn
433. 19:18liếng béo bờ để các chính trị ra thanh
434. 19:21toán những món nợ quyền lực ngay trong
435. 19:22nhà mình. Và điều đó đưa chúng ta trở
436. 19:25lại với một câu hỏi mà suốt câu chuyện
437. 19:26này ta chưa hề chạm tới. Trong gần nửa
438. 19:29thế kỷ, chiếc boomerang ấy truyền tay
439. 19:32hết người quyền lực này đến người quyền
440. 19:33lực khác. Nhưng còn những người mà cái
441. 19:36từ ấy nói về họ ở đâu?
442. 19:38>> Câu trả lời thật xót xa. Họ không có mặt
443. 19:41ở bàn cờ và đây mới là nghịch lý ám ảnh
444. 19:44nhất của cả câu chuyện. Ở tầng trên
445. 19:46cùng, cả một nền chính trị sôi sục. Các
446. 19:49chính trị ra đấu đá, bắt bớ, lật đổ lẫn
447. 19:52nhau. Tất cả nhân danh việc chống lại
448. 19:54một thế lực được mô tả là nguy hiểm, một
449. 19:56thế lực đang đe dọa nuốt chừng cả dân
450. 19:58tộc. Nhưng hãy nhìn xuống tầng dưới cùng
451. 20:01để xem cái thế lực đáng sợ ấy thực chất
452. 20:03là ai. Đó là những gia đình gốc việc
453. 20:05sống trên các ngôi nhà nổi ở biển hồ.
454. 20:09Cái từ duông nói về họ. Các cuộc bầu cử
455. 20:12được định đoạt nhân danh mối đe dọa mang
456. 20:14tên họ. Thế nhưng chính họ lại là nhóm
457. 20:17người nghèo khổ nhất. yếu thế nhất, họ
458. 20:20không có lá phiếu, không có đảng phái
459. 20:22nào đại diện và phần đông thậm chí còn
460. 20:24không có nổi một tấm giấy tùy thần. Họ
461. 20:27là chủ đề của mọi cuộc tranh cãi nhưng
462. 20:29không bao giờ là người được tham gia
463. 20:31cuộc tranh cãi. Một chi tiết nhỏ thôi
464. 20:34cũng đủ nói lên tất cả. Trong chính sách
465. 20:36di rời các làng nổi trên biển hồ những
466. 20:39năm gần đây, khi người dân được sắp xếp
467. 20:42lên bờ, người có quốc tịch Campuchia thì
468. 20:45được cấp một mảnh đất để ở. Còn những
469. 20:47người gốc việc không quốc tịch thì không
470. 20:48có quyền nhận đất. Họ chỉ được phép đi
471. 20:50thuê cùng rời khỏi mặt nước như nhau.
472. 20:53Nhưng một bên bước lên bờ với một mảnh
473. 20:55đất dưới chân, còn một bên thì đến một
474. 20:58tấc đất cắm dùi cũng không có. Hãy để ý
475. 21:00khoảng cách này. Ở bên trên là nỗi sợ
476. 21:04hãi vĩ đại về một đế quốc đang bành
477. 21:06trướng. Ở bên dưới là một gia đình chài
478. 21:10lưới không có nổi mảnh đất để đặt chân.
479. 21:12Toàn bộ cỗ máy chính trị khổng lồ ấy vận
480. 21:15hành sôi sục. và nghiền nát chỉ để chống
481. 21:18lại một cái bóng. Còn những con người
482. 21:20bằng xương bằng thịt phải gánh chịu hậu
483. 21:22quả thì lại là những người vô hại và vô
484. 21:25phương tự vệ nhất. Chúng tôi sẽ không kể
485. 21:27sâu về thân phận của cộng đồng ấy ở đây
486. 21:30bởi câu chuyện đời họ đã được kể riêng
487. 21:32trong một kỳ khác của chương trình. Ở
488. 21:33đây chỉ xin nhắc thêm rằng việc đếm xem
489. 21:36có bao nhiêu người gốc Việt ở Campuchia
490. 21:38đến nay vẫn là một câu hỏi gây tranh
491. 21:41cãi. Con số chính thức của chính phủ
492. 21:43Campuchia là khoảng 180.000 người. Nhưng
493. 21:47nhiều tổ chức phi chính phủ ước tính con
494. 21:49số thật có thể lên tới từ 400.000 đến
495. 21:52700.000. Và riêng số người rơi vào cảnh
496. 21:55không quốc tịch theo cao ủy Liên hợp
497. 21:57quốc về người tị nạn là vào khoảng
498. 21:5975.000. Một con số dao động rất lớn và
499. 22:02bản thân sự mờ mịt ấy đã nói lên tất cả
500. 22:05về vị thế bên lề của những con người
501. 22:07này. Một cộng đồng mà đến số lượng cũng
502. 22:09không ai buồn đếm cho chính xác.
503. 22:16Vậy là chúng ta đã đi hết một vòng cùng
504. 22:18chiếc boomerang mang tên run. Ta đã thấy
505. 22:21một từ ngữ vốn có thể trung tính đã bị
506. 22:23nạp thuốc nổ chính trị ra sao qua một
507. 22:25mệnh lệnh nhà nước năm 1978
508. 22:29chứ không phải qua gốc gác cổ xưa của
509. 22:31nó. Ta đã thấy vũ khí ấy đổi tay thế nào
510. 22:33từ phe kháng chiến sang phe đối lập rồi
511. 22:36cuối cùng quay về đúng tay người từng bị
512. 22:38nó đập trong cú lật ngoạn mục năm 2024
513. 22:43và ta đã thấy rằng đây không phải mối
514. 22:46thù đặc thù của riêng ai mà là một căn
515. 22:49bệnh quen thuộc của những nền dân chủ
516. 22:51non trẻ bị chia rẽ từ Sri Lanka cho đến
517. 22:54nhiều nơi khác. Và nếu chỉ được giữ lại
518. 22:56một điều từ tất cả những chuyện này, có
519. 22:58lẽ đó là điều sau đây. Quyền lực có thể
520. 23:01chế tạo ra vũ khí từ ngôn từ. Nó có thể
521. 23:05lấy một từ bình thường và nạp vào đó đầy
522. 23:07thuốc nổ. Nhưng một khẩu súng dù nạp đầy
523. 23:10đạn cũng không thể tự nổ. Nó cần một
524. 23:13ngón tay bóp cò. Và ngón tay ấy, xét cho
525. 23:17cùng, không chỉ thuộc về những chính trị
526. 23:19gia đứng trên khán đài, nó còn thuộc về
527. 23:21nỗi sợ hãi, sự cả tin và sự yên lặng của
528. 23:25rất nhiều con người bình thường. Những
529. 23:27người đã tin vào câu chuyện mà không một
530. 23:29lần dừng lại để hỏi nó đến từ đâu. Có lẽ
531. 23:32bi kịch lớn nhất của một dân tộc không
532. 23:34phải là có một người láng giềng hùng
533. 23:36mạnh bên cạnh mà là để cho nỗi sợ hãi
534. 23:39người láng giềng ấy trở thành nền móng
535. 23:41cho quyền lực trong nhà mình. Bởi khi ấy
536. 23:44kẻ trả giá đắt nhất cuối cùng không phải
537. 23:48là người láng giềng mà chính là những
538. 23:50công dân yếu thế nhất của chính dân tộc
539. 23:52đó. Chiếc boomerang một khi đã ném đi sẽ
540. 23:56còn quay lại rất lâu rất lâu nữa. Á Lục
541. 23:59Ký xin khép lại kỳ phát sóng hôm nay tại
542. 24:01đây. Nếu câu chuyện này mang đến cho quý
543. 24:03vị một góc nhìn mới, xin hãy đăng ký
544. 24:05kênh để cùng chúng tôi đi tiếp hành
545. 24:07trình đường ra biển. Hẹn gặp lại quý vị
546. 24:10và các bạn trong kỳ sau.