Η χαμένη Γεωγραφία της Οδύσσειας: Εισαγωγή — Transcript

Full transcript

1. 0:01[μουσική]
2. 0:15[μουσική] Η γεωγραφία της Οδύσιας είναι από τις πιο διάσημες και ταυτόχρονα από
3. 0:19τις πιο αινιγματικές γεωγραφίες της αρχαίας λογοτεχνίας.
4. 0:24Όλοι γνωρίζουμε τους μεγάλους σταθμούς του ταξιδιού του Οδυσσέα. Τους
5. 0:28Λωτοφάγους, τον Κύκλωπαο Πολύφημο, το νησί του Αιόλου, τους ανθρωποφάγους
6. 0:33Λαιστρυγόώνες, την Κίρκη, τις Σειρήνες, τη Σκύλα και τη Χάρυβδη, την Καλυψώ και
7. 0:39τους Φαίακες. Είναι εικόνες τόσο ισχυρές ώστε συχνά
8. 0:44θυμόμαστε την Οδύσσεια περισσότερο ως ταξίδι σε έναν μυθικό κόσμο, παρά ως το
9. 0:50έπος του Νόστου, δηλαδή της επιστροφής. Αλλά ήδη από την αρχαιότητα υπήρχε ένα
10. 0:55πρόβλημα. Πού βρίσκονταν άραγε όλα αυτά τα μέρη; Οι ίδιοι αρχαίοι συγγραφείς δεν
11. 1:02συμφωνούσαν μεταξύ τους. Άλλοι προσπάθησαν να εντοπίσουν τους σταθμούς
12. 1:06του ταξιδιού του Οδυσσέα επάνω στον πραγματικό χάρτη. Τοποθέτησαν τους
13. 1:12Κύκλωπες στη Σικελία κοντά στην Αίτνα, τη Σκύλα και τη Χάρυβη στον Πορθμό της
14. 1:17Μεσσήνης, την Αία της Κίρκης στο Κιρκαίον της Ιταλίας, τις Σειρήνες στην Καμπανία,
15. 1:23τους Λαιστρυγόνες άλλοτε στη Σικελία και άλλοτε στη Νότια Ιταλία. Ο Στράβων
16. 1:28θεωρούσε ότι ο Όμηρος δεν δημιούργησε έναν εντελώς αυθαίρετο και φανταστικό
17. 1:34χώρο, αλλά ότι μετουσίωσε την πραγματική γεωγραφία της Δύσης σε ποίηση.
18. 1:41Άλλοι όμως ήταν πολύ πιο επιφυλακτικοί. Ο Ερατοσθένης, ένας από τους
19. 1:46σημαντικότερους γεωγράφους της Ελληνιστικής εποχής, αντιμετώπιζε με
20. 1:51σκωπτική διάθεση την προσπάθεια να εντοπισθεί στον χάρτη η πορεία της
21. 1:57περιπλάνησης του Οδυσσέα. Είπε ότι θα εντοπίσει κάποιος τους
22. 2:02τόπους των περιπλανήσεων του Οδυσσέα, όταν βρει και τον τεχνίτη που έρραψε τον
23. 2:08ασκό των ανέμων του Αιόλου. Με άλλα λόγια δεν έχει νόημα να προσπαθούμε να
24. 2:14περιγράψουμε με σύγχρονους γεωγραφικούς όρους έναν κόσμο που είναι κατεξοχήν
25. 2:19ποιητικός. Αυτό λοιπόν είναι το ερώτημα που θα μας
26. 2:22απασχολήσει στα επόμενα τρία επεισόδια. Πώς πρέπει να διαβάσουμε τους σταθμούς
27. 2:28του ταξιδιού του Οδυσσέα; Ως απλά παραμύθια, ως παιδικές ιστορίες με
28. 2:33μονόφθαλμους και ανθρωποφάγους, γίγαντες, μάγισες και θαλάσσια τέρατα ή
29. 2:38μήπως η Οδύσσεια αποτελεί ένα έργο που είναι πολύ πιο σύνθετο από ότι φαίνεται
30. 2:44με την πρώτη ματιά. Ένα έργο που λειτουργεί σε περισσότερα από ένα
31. 2:49επίπεδα. Το πρώτο επίπεδο είναι πράγματι μυθικό. Οι Κύκλωπες, οι Λαιστρυγόνες, οι
32. 2:54Σειρήνες και τα υπόλοιπα τέρατα αποτελούν όντως μυθικά και όχι υπαρκτά
33. 3:00όντα. Την εποχή που γράφεται η Γεωγραφία του Στράβωνα, οι αρχαίοι πλέον είχαν
34. 3:06πολύ καλή γνώση του κόσμου από την Ιρλανδία έως και την Ινδία και γνώριζαν
35. 3:12ότι πουθενά δεν βρίσκονταν πλέον τα τέρατα που περιγράφει ο Όμηρος. Αλλά όμως
36. 3:17ο Στράβων, όπως και οι περισσότεροι συγγραφείς, δεν αντιμετωπίζουν αυτές τις
37. 3:21ιστορίες ως παραμύθια. Τις θεωρεί μνήμες ενός απώτατου παρελθόντος, τις οποίες ο
38. 3:28Όμηρος δεν παραδίδει ως στεγνή ιστορική αφήγηση, αλλά μεταπλασμένες
39. 3:35μέσα από τη γλώσσα της ποίησης.
40. 3:39[μουσική]
41. 3:47Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης που προτίμησαν αρκετοί αρχαίοι
42. 3:52συγγραφείς, αλλά και νεότεροι φιλόλογοι. Πίσω από τις μυθικές αφηγήσεις του
43. 3:57υπάρχει ένα βαθύτερο υπόστρωμα. Οι περιπέτειες του Οδυσσέα μπορούν να
44. 4:02διαβασθούν ως μία ποιητική μετουσίωση παλαιών ναυτικών εμπειριών. Άγνωστες
45. 4:09ακτές, εχθρικοί πληθυσμοί, επικίνδυνα λιμάνια, απρόβλεπτοι άνεμοι, θαλάσσια
46. 4:14περάσματα, απώλεια προσανατολισμού, πείνα, λήθη, ναυάγια και κυρίως η
47. 4:20απεγνωσμένη προσπάθεια να βρεθεί ο δρόμος της πολυπόθητης επιστροφής στην
48. 4:24πατρίδα. Οι ιστορίες αυτές μπορεί να διατηρούν
49. 4:28μνήμες από πολύ πρώιμα ταξίδια Ελλήνων στη Δυτική Μεσόγειο, που ίσως ανάγονται
50. 4:35σε ένα μακρινό παρελθόν που φτάνει έως και το δεύτερο μισό της δεύτερης χιλιετίας
51. 4:41π.Χ., όταν οι Μυκηναίοι είχαν ήδη επαφές με την Ιταλία και τη Σικελία.
52. 4:48Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Όμηρος περιγράφει άμεσα μυκηναϊκά ταξίδια στη
53. 4:53Δύση. Σημαίνει όμως ότι στο Έπος μπορεί να έχουν ενσωματωθεί πολύ παλαιότερες
54. 4:58αφηγήσεις, ιστορίες πρώιμων Ελλήνων θαλασσοπόρων,
55. 5:03εξερευνητών και επιδρομέων, οι οποίες αργότερα συνδέθηκαν με την ελληνική
56. 5:08επέκταση προς τη δυτική μεσόγειο. Εδώ έχει ιδιαίτερη σημασία η συζήτηση
57. 5:14που άνοιξε ο Malkin για τους νόστους και τον αποικισμό.
58. 5:19Ο Malkin έδειξε ότι οι μύθοι των επιστροφών των ηρώων της Τροίας δεν ήταν
59. 5:24απλώς ιστορίες για χαμένους πολεμιστές που περιπλανήθηκαν μετά τον πόλεμο.
60. 5:29Λειτούργησαν και ως μέσον με το οποίο οι Έλληνες της Aρχαϊκής εποχής δηλαδή του
61. 5:357ου και 6ου αιώνα π.Χ. σκέφτηκαν τις θαλάσσιες διαδρομές, τις πρώτες επαφές
62. 5:40με ξένους πληθυσμούς και τη δημιουργία νέων ταυτοτήτων στις αποικίες που
63. 5:46ιδρύονταν. Ο Οδυσσέας δεν είναι οικιστής με τη στενή έννοια του όρου. Δεν ιδρύει
64. 5:53πόλεις όπως οι μεταγενέστερη άπoικοι. Είναι όμως ένας ήρωας της εξερεύνησης.
65. 5:59Οι περιπλανήσεις του προσφέρουν ένα μυθικό πλαίσιο για χώρους που αργότερα
66. 6:04θα γίνουν σημαντικοί για την ελληνική παρουσία στη Δύση. Με αυτήν την έννοια
67. 6:10Oδυσσέας δεν αποικίζει, εντός εισαγωγικών, τη δυτική Μεσόγειο, αλλά την εντάσσει
68. 6:17στον ελληνικό κόσμο. Υπάρχει όμως και ένα ακόμα επίπεδο που
69. 6:22πρέπει να εξετάσουμε. Τα μυθικά επεισόδια της Οδύσσειας είναι γνωστά σε
70. 6:27όλους. Κύκλωπες, Λαιστρυγόνες, Σειρήνες και όλα τα υπόλοιπα τέρατα. Πολύ
71. 6:32λιγότερο γνωστό είναι ότι μέσα στα ίδια τα ομηρικά έπη η Δύση δεν παρουσιάζεται
72. 6:38μόνον ως χώρος τεράτων και θαυμάτων. Παρουσιάζεται παράλληλα και ως χώρος
73. 6:44επαφών, εμπορίου και γνωστών θαλάσσιων διαδρομών.
74. 6:49Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Τεμέση.
75. 6:53Στην αρχή της Οδύσσειας η Αθηνά εμφανίζεται στον Τηλέμαχο μεταμορφωμένη σε Μέντη, τον
76. 6:59άρχοντα των Ταφείων και λέει ότι ταξιδεύει προς την Τεμέση της Ιταλίας για
77. 7:04να προμηθευτεί χαλκό, μεταφέροντας μαζί του σίδηρο. Εδώ δεν υπάρχει τίποτε
78. 7:10τερατώδες ή θαυμαστό. Ένα πλοίο ταξιδεύει προς έναν δυτικό προορισμό με
79. 7:15σκοπό το εμπόριο μετάλλων. Η Δύση εμφανίζεται ως ένας κανονικός χώρος
80. 7:20ναυσιπλοΐας και εμπορίου. Όχι ως τόπος Κυκλώπων και Λαιστρυγόνων. Το ίδιο ισχύει
81. 7:26και για άλλες αναφορές που γίνονται για τη Σικελία, τους Σικελούς μέσα στην ίδια
82. 7:31την Οδύσσεια. Οι μνηστήρες απειλούν να πουλήσουν τον μεταμφιεσμένο Οδυσσέα και
83. 7:36τον Θεοκλύμενο στους Σικελούς, ώστε να κερδίσουν μία καλή τιμή. Αλλού
84. 7:42αναφέρεται και μίαΣικελή γυναίκα η οποία υπηρετεί τον Λαέρτη, τον πατέρα
85. 7:46του Οδυσσέα. Αυτές οι αναφορές ανήκουν σε έναν τελείως διαφορετικό κόσμο, στον
86. 7:52κόσμο του εμπορίου, της μετακίνησης ανθρώπων και των πραγματικών θαλάσσιων
87. 7:57επαφών. Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα προβλήματα της ομηρικής
88. 8:04γεωγραφίας. Πώς γίνεται η ίδια η Οδύσσεια να
89. 8:07παρουσιάζει τη Δύση άλλοτε ως χώρα τεράτων και άλλοτε ως έναν γνωστό χώρο
90. 8:14όπου μάλιστα διεξάγεται εμπόριο; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς ότι ο
91. 8:19Όμηρος αγνοούσε τη Δυτική Μεσόγειο. Το ίδιο το έπος δείχνει ότι η Δύση ήταν
92. 8:24γνωστή ως εμπορικός και ναυτικός ορίζοντας. Πώς εξηγείται λοιπόν αυτή η
93. 8:29αντίφαση; Στο τρίτο επεισόδιο θα συζητήσουμε ακριβώς αυτό το σημείο και
94. 8:34θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχει μία τελείως ανεπάντεχη εξήγηση, μία μεγάλη ανατροπή,
95. 8:41που ο ίδιος ο Όμηρος έκρυψε μέσα στο έπος του. Μία εξήγηση που την
96. 8:46καταλαβαίνει όποιος διαβάσει προσεκτικά την Οδύσσεια. Είναι κάτι που έχουν
97. 8:51συζητήσει αρκετοί φιλόλογοι, αλλά δεν έχει παρουσιαστεί επαρκώς στο ευρύτερο
98. 8:57κοινό. Το σημείο κλειδί είναι πως τις πιο διάσημες περιπέτειες του Οδυσσέα δεν
99. 9:03τις αφηγείται απευθείας ο ποιητής. Τις αφηγείται ο ίδιος ο Οδυσσέας στους
100. 9:09Φαίακες, σε ένα εκτενές τμήμα της Οδύσσειας με τίτλο "Απόλογοι".
101. 9:14Πρόκειται για μία αφήγηση μέσα στην αφήγηση και ο Οδυσσέας δεν είναι
102. 9:20οποιοσδήποτε αφηγητής. Είναι ο πολυμήχανος ήρωας που γνωρίζει πώς να
103. 9:24πλάθει συνεχώς ψεύτικες ιστορίες, που αφηγείται στην Αθηνά, τον Εύμαιο, την
104. 9:30Πηνελόπη ακόμα και στον ίδιο του τον πατέρα τον Λαέρτη.
105. 9:35Ξέρει πώς να κάνει μία αφήγηση να ακούγεται αληθινή.
106. 9:38Άρα λοιπόν δεν αρκεί μόνο να ρωτήσουμε πού βρίσκονταν οι Κύκλωπες ή οι
107. 9:43Λαιστρυγόνες. Πρέπει να ρωτήσουμε και ποιός μας λέει ότι τους συνάντησε. Μήπως
108. 9:49οι Απόλογοι λοιπόν είναι μία αφήγηση του Οδυσσέα, φτιαγμένη για να εντυπωσιάσει
109. 9:55τους Φαίακες, να εξηγήσει την απώλεια των συντρόφων του και να εξασφαλίσει την
110. 10:01επιστροφή του στην Ιθάκη; Μήπως ο Όμηρος, χωρίς να μας λέει ευθέως ότι ο
111. 10:06Οδυσσέας ψεύδεται, μας καλεί να τον ακούσουμε με επιφύλαξη;
112. 10:11Η σειρά αυτή θα ακολουθήσει λοιπόν τρεις διαδρομές. Στο πρώτο επεισόδιο θα
113. 10:16παρουσιάσουμε τη γεωγραφία του ταξιδιού από την Τροία ως τους Λαιστρυγόνες, εκεί
114. 10:22όπου ο πραγματικός χάρτης αρχίζει να διαλύεται. Στο δεύτερο επεισόδιο θα
115. 10:27παρακολουθήσουμε το δεύτερο τμήμα του ταξιδιού του Οδυσσέα, από την Κίρκη έως
116. 10:33και τους Φαίακες, δηλαδή το πιο σκοτεινό και οριακό τμήμα της περιπλάνησης. Και
117. 10:38στο τρίτο επεισόδιο θα εστιάσουμε στο κεντρικό πρόβλημα της αφήγησης. Μας λέει
118. 10:44άραγε αλήθεια ο Οδυσσέας; Αυτό που δεν θα κάνουμε είναι να
119. 10:48ξαναδιηγηθούμε απλά τις χιλιοειπωμένες μυθικές ιστορίες της Οδύσσειας. Δεν έχει
120. 10:53μεγάλο ενδιαφέρον να πούμε για μία ακόμα φορά, πώς ο Οδυσσέας τύφλωσε τον
121. 10:58Πολύφημο, πώς πέρασε από τις Σειρήνες ή πώς αντιμετώπισε τη Σκύλα και τη
122. 11:03Χάρυβδη. Το ερώτημα είναι, τί κρύβεται πίσω από αυτές τις ιστορίες, ποιά
123. 11:08παλαιότερα στρώματα μνήμης, ποιές εμπειρίες ναυτικών, ποιές ιστορίες
124. 11:12εξερεύνησης, εμπορίου και επιδρομών μπορεί να έχουν ενσωματωθεί μέσα στην
125. 11:17ποιητική αφήγηση. Αυτές οι παραδόσεις σίγουρα ήταν
126. 11:22ιδιαίτερα ελκυστικές για τους Έλληνες της εποχής του Ομήρου. Δεν ήταν απλώς
127. 11:26παλιές ιστορίες για έναν ηρωϊκό κόσμο που είχε χαθεί. Ήταν αφηγήσεις χρήσιμες
128. 11:32σε μία εποχή όπου οι Έλληνες άνοιγαν ξανά δρόμους προς τη Δύση. Ίδρυαν
129. 11:37αποικίες, αναζητούσαν μέταλλα, γη, λιμάνια και εμπορικές επαφές. Οι
130. 11:43ιστορίες του Οδυσσέα έδιναν μυθική μορφή σε πραγματικές αγωνίες. Πώς πλησιάζεις
131. 11:49μία άγνωστη ακτή πώς αναγνωρίζεις ένα ασφαλές λιμάνι πώς αντιμετωπίζεις ξένους
132. 11:56λαούς, πώς σώζεις το πλήρωμά σου, πώς δεν ξεχνάς την πατρίδα σου κατά τη διάρκεια
133. 12:02της περιπλάνησης. Επίσης, όμως, αυτές οι περιπέτειες
134. 12:07αποτελούν ιστορίες με βαθιά ανθρώπινο χαρακτήρα, μιλούν για τον φόβο του
135. 12:13αγνώστου για την επιθυμία της επιστροφής για την απώλεια, τον πειρασμό, τη λήθη,
136. 12:19την ανάγκη επιβίωσης, αλλά και την ανάγκη απόκτησης δόξας.
137. 12:24Αυτά τα θέματα δεν ανήκουν μόνον στον κόσμο των Αχαιών. Γι' αυτό και η Οδύσσεια
138. 12:30συνέχισε να συγκινεί όχι μόνο τους αρχαίους Έλληνες και τους Ρωμαίους, αλλά
139. 12:34αργότερα και τους Βυζαντινούς μέσα σε έναν χριστιανικό πλέον κόσμο. Ακόμα και
140. 12:40εμάς σήμερα. Η δύναμη αυτών των ιστοριών βρίσκεται
141. 12:44ακριβώς σε αυτήν την διπλή φύση τους. Από τη μία μοιάζουν με παραμύθια για
142. 12:49τέρατα και θαύματα. Από την άλλη όμως διασώζουν κάτι πολύ πιο σοβαρό. Κάτι που
143. 12:54θα συζητήσουμε στα επόμενα επεισόδια.