Xã Hội Giao Chỉ Qua Các Giai Đoạn Bắc Thuộc: Tầng Lớp, Bóc Lột Và Sinh Tồn — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký. Trong
3. 0:14lòng [âm nhạc] đất tỉnh Quảng Ninh có
4. 0:16một ngôi mộ gạch nằm sâu dưới mặt đất
5. 0:18được xây theo kiểu vòm cuốn tinh xảo.
6. 0:20Bên trong có đèn dầu bằng gốm men, có
7. 0:23bình rượu và một khối đá tảng nặng hàng
8. 0:25trăm cân được đặt chặn ngay cửa mộ để
9. 0:27chống trộm. Cách đó không xa, dưới những
10. 0:30nếp nhà sàn lợp tranh, có những người
11. 0:32phải buộc đá vào thân mình, lặn sâu
12. 0:34xuống đáy biển để mò ngọc trai. Và rất
13. 0:36nhiều người trong số họ không bao giờ
14. 0:38ngoi lên được nữa. Cả hai đều là người
15. 0:41sống trên cùng một mảnh đất, cùng một
16. 0:43khoảng thời gian. Vậy điều gì đã chia họ
17. 0:46ra thành hai thế giới khác biệt đến vậy?
18. 0:48Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau bước vào
19. 0:501000 năm thường được gọi là thời kỳ Bắc
20. 0:52thuộc, không phải qua những trang sách
21. 0:55giáo khoa quen thuộc mà qua chính đời
22. 0:57sống, thân phận và những lựa chọn rớt
23. 1:00con người của tổ tiên chúng ta. Trước
24. 1:02khi bắt đầu, chương trình xin nói rõ đây
25. 1:05là một giai đoạn lịch sử phức tạp. Còn
26. 1:08nhiều tranh luận học thuật chưa ngã ngũ,
27. 1:10Á Lục Ký không có tham vọng đưa ra một
28. 1:12kết luận cuối cùng mà mong muốn mang đến
29. 1:14nhiều góc nhìn, nhiều bằng chứng khảo cổ
30. 1:15và di truyền học mới nhất để mỗi người
31. 1:17xem tự rút ra cho mình một bức tranh đầy
32. 1:19đủ hơn. [âm nhạc]
33. 1:25Vào khoảng đầu công nguyên, nếu đi dọc
34. 1:27vùng châu thổ sông Hồng, bạn sẽ bắt gặp
35. 1:29hai loại không gian sống hoàn toàn tương
36. 1:31phản. Một bên là những quần thể kiến
37. 1:34trúc đồ sộ mà các nhà khảo cổ gọi là gia
38. 1:37trang thuộc về tầng lớp quan lại và hào
39. 1:39trưởng. Các mô hình nhà bằng đất nông
40. 1:41khai quật được từ những ngôi mộ thời
41. 1:44Hán, trong đó có mộ ở thôn Đức Sơn, xã
42. 1:47Yên Đức, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng
43. 1:49Ninh cho thấy rõ cấu trúc của một gia
44. 1:51trang điển hình. Phía trước là nhà tiền
45. 1:53đường để tiếp khách và xử lý công việc,
46. 1:55phía sau là khu sinh hoạt riêng của gia
47. 1:57quyến. Ở giữa có sân và giếng nước, xung
48. 2:00quanh là chuồng trại chăn nuôi quy mô
49. 2:02lớn. Và đặc biệt gắn liền với mỗi gia
50. 2:05trang như vậy là một tháp canh nhiều
51. 2:06tầng, có nơi cao đến ba tầng. Bên trên
52. 2:09là chỗ đứng cho người cầm cung quan sát,
53. 2:12bên dưới là sân chăn nuôi và kho chứa.
54. 2:14Đây không đơn thuần là một ngôi nhà để ở
55. 2:18mà là một pháo đài thu nhỏ. Câu hỏi đặt
56. 2:21ra là tại sao những người giàu có lúc
57. 2:23bấy giờ lại cần đến tháp canh và cung
58. 2:26thủ để bảo vệ tài sản của mình? Ngay
59. 2:29trên chính mảnh đất quê hương họ, câu
60. 2:31trả lời nằm ở chính xã hội mà họ đang
61. 2:33sống. Một xã hội đầy bất ổn, nơi nông
62. 2:36dân bị bần cùng hóa có thể nổi loạn bất
63. 2:38cứ lúc nào và những toán cướp bóc luôn
64. 2:41rình dập ngược lại. Cách đó không xa,
65. 2:45người lạc Việt bình dân vẫn sống trong
66. 2:47những nếp nhà sản bằng gỗ, tre, nứa, mái
67. 2:50lợp lá rong hoặc chanh. Kế thừa gần như
68. 2:53nguyên vẹn lối sống từ thời văn hóa Đông
69. 2:56Sơn. Nhà sàn mỏng manh, dễ cháy, dễ bị
70. 2:59phá hủy bởi những cuộc càn quét quân sự.
71. 3:02Sự tương phản giữa gia trang ngói đỏ
72. 3:04vững trãi và xóm nhà sàn ven sông chính
73. 3:07là hình ảnh rõ nét nhất cho một xã hội
74. 3:09đang bị phân tầng sâu sắc dưới ách đô
75. 3:12hộ. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là ai
76. 3:14đang sống trong những da trang ngói đỏ
77. 3:16kia và ai đang ở trong những nếp nhà
78. 3:19sàn? Câu trả lời như chúng ta sẽ thấy
79. 3:22không đơn giản như một bên là kẻ đô hộ
80. 3:24ngoại bang một bên là nạn nhân người
81. 3:27Việt. Hầu hết người Việt Nam khi nhắc
82. 3:29đến nguyên nhân của khởi nghĩa Hai Bà
83. 3:31Trưng đều nhớ đến một cái tên Thái Thú
84. 3:33Tô Định. Người được mô tả là tàn bảo và
85. 3:36tham lam. Nhưng việc gắn toàn bộ sự áp
86. 3:39bức cho tính cách của một cá nhân đã vô
87. 3:41tình che khuất một sự thật quan trọng
88. 3:43hơn. Đó là một hệ thống bóc lột mang
89. 3:45tính cấu trúc được thiết kế để vắt kiệt
90. 3:48tài nguyên của vùng đất này. Bất kể ai
91. 3:50đang cầm quyền. Dưới thời nhà Hán, chính
92. 3:52quyền đô hộ áp đặc thuế thân và một chế
93. 3:55độ cống nạp sản vật khốc liệt. Hàng năm
94. 3:58dân đinh phải lùng sục trong rừng sâu để
95. 4:01nộp ngà voi, sừng tê giác, đồi mồi, lông
96. 4:04chim trả. Khắc nghiệt nhất là việc khai
97. 4:07thác ngọc trai. Các thư tuyệt cổ Trung
98. 4:09Hoa ghi lại hình ảnh người lạc Việt ven
99. 4:11biển, đặc biệt ở vùng hợp phố và Giao
100. 4:14chỉ, phải lặn xuống đáy biển bằng những
101. 4:16dụng cụ vô cùng thô sơ. Có người còn
102. 4:19buộc đá vào thân để chìm nhanh hơn và
103. 4:22không ít người đã vĩnh viễn không trở
104. 4:24lại vì ngạt thở hoặc bị cá tấn công. Sự
105. 4:28tàn nhẫn này không đến từ sở thích cá
106. 4:30nhân của một viên quan mà để phục vụ nhu
107. 4:33cầu xa sỉ của giới quý tộc ở những kinh
108. 4:35đô xa xôi mà họ không bao giờ đặt chân
109. 4:38tới. Lao [âm nhạc] dịch lại là một gánh
110. 4:40nặng giai dặng khác. Nam Đinh không chỉ
111. 4:43phải cày cấy để đóng thuế mà còn bị
112. 4:45cưỡng bức tham gia đắp thành, đào kênh
113. 4:48làm đường trong nhiều tháng mỗi năm.
114. 4:49Việc rút một lượng lớn lao động nông
115. 4:51nghiệp ra khỏi đồng ruộng đúng vào mùa
116. 4:54vụ thường xuyên gây ra những nạn đói cục
117. 4:56bộ. Bên cạnh đó là tệ tham nhũng có tính
118. 4:59hệ thống. Và để hiểu được vì sao nó tàn
119. 5:02khốc đến [âm nhạc] vậy, chúng ta cần
120. 5:03nhìn vào chính tâm lý của những kẻ cai
121. 5:05trị. Đối với một viên quan ở Trường An
122. 5:08hay Lạc Dương, lệnh điều động xuống giao
123. 5:10chỉ chẳng khác nào một bản án đài ải.
124. 5:12Vùng đất này trong mắt họ là rừng thiêng
125. 5:15nước độc, là nơi Lam Sơn chướng khí, có
126. 5:18thể cướp đi mạng sống bất cứ lúc nào. Đi
127. 5:20thì dễ mà về thì khó, chính nỗi sợ hãi
128. 5:23ấy lại trở thành một thứ đòn bẫy tâm lý
129. 5:26rất thực tế. Nhiều quan lại tự nhủ rằng
130. 5:29nếu đã phải đánh cược cả mạng sống ở
131. 5:30miền chướng khí này thì phải vơ vét cho
132. 5:33bằng được càng nhanh càng tốt để còn kịp
133. 5:35mang của cải về kinh đô dùng để hối lộ
134. 5:38mua quan bán tước đổi lấy một nhiệm sở
135. 5:40an toàn hơn khi mãn hạn lòng tham vì vậy
136. 5:45không đến từ sự độc ác bẩm sinh mà đến
137. 5:47từ chính nỗi sợ chết nơi đất khách và
138. 5:50chính sự nhũng nhiễu mang tính sinh tồn
139. 5:52này chứ không chỉ riêng Tô Định mới là
140. 5:55ngọi nổ âm ý phía [âm nhạc] sau rất
141. 5:57nhiều cuộc nổi dậy. Đến thời nhà Đường,
142. 5:59sự bóc lột được thể chế hóa tinh vi hơn
143. 6:01rất nhiều qua chế độ gọi là tô dung
144. 6:04điệu. Tô là thuế ruộng, người dân phải
145. 6:06nộp một phần sản lượng lúa gạo, dùng là
146. 6:09thuế lao dịch. Đinh Nam phải đi thu phục
147. 6:12vụ chính quyền từ 20 đến 50 ngày mỗi
148. 6:15năm. Điệu là thuế thân thu bằng sản phẩm
149. 6:18thủ công như vải vóc, lụa, thợ và trong
150. 6:22số những hình thức cống nạp đáng sợ nhất
151. 6:24dưới thời đường, có một câu chuyện vẫn
152. 6:26được truyền tụng đến ngày nay, đó là lệ
153. 6:28cống quả vải hay còn gọi là lệ chi. Theo
154. 6:31truyền thuyết dân gian phổ biến ở vùng
155. 6:33nghệ tĩnh, người dân phải gánh quả vái
156. 6:35tươi, vượt hàng nghìn dặm núi non để
157. 6:38dâng lên cho một ái phi nổi tiếng của
158. 6:40vua Đường là Dương Quý Phi. Và chính nỗi
159. 6:43cực khổ này đã khiến Mai Thúc Loan đứng
160. 6:46lên khởi nghĩa vào năm 722.
161. 6:49Đây là một câu chuyện rất xúc động.
162. 6:51Nhưng các nhà sử học trong đó có giáo sư
163. 6:54Phan Huy Lê đã chỉ ra một vấn đề về niên
164. 6:57đại. Dương Quý Phi sinh năm 719. Tức là
165. 7:02khi Mai Thúc Loan khởi nghĩa, bà mới chỉ
166. 7:05ba tuổi và phải nhiều năm sau đó bà mới
167. 7:08trở thành ái phi được sủng ái của vua
168. 7:10Đường Huyền Tông. Điều này có nghĩa là
169. 7:12động cơ trực tiếp liên quan đến Dương
170. 7:14Quý Phi khó có thể là nguyên nhân của
171. 7:17cuộc khởi nghĩa năm ấy. Tuy nhiên, điều
172. 7:19mà các nguồn xử liệu xác nhận là có thật
173. 7:21đó chính là chế độ cống nạp lệ chi đầy
174. 7:24khổ ái tự nó đã tồn tại trong nhiều thế
175. 7:26kỷ từ thời Hán cho đến tận năm 867
176. 7:31mới chính thức bị bãi bỏ.
177. 7:33Nói cách khác, ngay cả khi một chi tiết
178. 7:36cụ thể trong câu chuyện dân gian có thể
179. 7:38không chính xác về mặt thời gian thì nỗi
180. 7:40khổ của những đoàn người gánh vải dưới
181. 7:42ách lao dịch vẫn là một thực tế lịch sử
182. 7:45có thật và đáng được ghi nhớ.
183. 7:52Nếu chỉ dừng lại ở câu chuyện bóc lột,
184. 7:54chúng ta sẽ dễ hình dung 1000 năm này
185. 7:57như một cuộc đối đầu rạch ròi giữa kẻ đô
186. 7:59hộ phương Bắc và những người Việt luôn
187. 8:01nuôi trí phục thù. Nhưng thực tế phức
188. 8:04tạp hơn nhiều. Chính quyền các triều đại
189. 8:06phương Bắc vì lực lượng quân sự mỏng và
190. 8:09khoảng cách địa lý quá xa trung tâm
191. 8:11không thể cai trị trực tiếp xuống tận
192. 8:13từng làng xã. Họ buộc phải dùng một
193. 8:15chiến lược mà xử sách gọi là kỵ mi, tức
194. 8:18là dàng buộc lỏng lẻo bằng lợi ích. Chia
195. 8:21sẻ một phần quyền lực và kinh tế cho
196. 8:22giới hào trưởng bản địa để đổi lấy sự
197. 8:24thần phục và việc thuế suôn sẻ. Điều này
198. 8:27có nghĩa là trong phần lớn thời gian của
199. 8:291000 năm ấy, giới hào trưởng Việt không
200. 8:31phải lúc nào cũng đứng ở thế đối đầu.
201. 8:33Nhiều người trong số họ hợp tác làm
202. 8:36trung gian thuế, quản lý dân chúng. Và
203. 8:38chỉ khi quyền lợi kinh tế của chính họ
204. 8:40bị chèn ép quá mức bởi lòng tham của
205. 8:43quan lại trung ương, họ mới biến sự bất
206. 8:45mãn giai cấp ấy thành ngọn cờ khởi
207. 8:47nghĩa. Câu chuyện gây bất ngờ nhất có lẽ
208. 8:49là trường hợp của Lý Bí, người sau này
209. 8:52lập ra nước Vạn Xuân vào năm 544.
210. 8:56Theo nhiều [âm nhạc] nguồn xử liệu, tổ
211. 8:58tiên của Lý Bí có gốc gác từ phương Bắc,
212. 9:00di cư xuống giao chỉ từ nhiều thế hệ
213. 9:02trước, qua nhiều đời sinh sống, hỏa
214. 9:05huyết với phụ nữ bản địa. Dòng họ này
215. 9:08dần coi vùng đất này là quê hương thực
216. 9:11sự của mình. Và rồi chính một người mang
217. 9:14trong huyết thống, có cả yếu tố Hán lại
218. 9:16đứng lên lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, chống
219. 9:18lại quân đội của nhà Lương, xưng đế, lập
220. 9:20nên một nhà nước độc lập. Câu hỏi đặt ra
221. 9:23là vậy ai mới thực sự là người Việt
222. 9:26trong câu chuyện này? Có lẽ ranh giới
223. 9:29giữa Hán và Việt vào thời điểm đó mờ
224. 9:31nhạt hơn rất nhiều so với cách chúng ta
225. 9:34vẫn hình dung qua lăng kính hiện đại.
226. 9:36Nhà nghiên cứu Ctherine Churchman trong
227. 9:39công trình về các nền văn hóa vùng lĩnh
228. 9:41nam cũng lưu ý rằng biên giới tộc người
229. 9:43thời Hán Đường vốn không rạch rỏi như
230. 9:45cách chúng ta phân định ngày nay. Và đây
231. 9:47là một câu hỏi mà khoa học hiện đại cũng
232. 9:50đang góp phần trả lời. Nhiều nghiên cứu
233. 9:52về gen của người Kinh hiện nay cho thấy
234. 9:53có sự giao thoa di truyền nhất định với
235. 9:55các quần thể Đông Á phía Bắc. Nhưng nền
236. 9:57tảng gen của người Kinh vẫn giữ một lõi
237. 9:59đậm đặc thuộc về các quần thể Đông Nam Á
238. 10:01bản địa. Nói một cách dễ hiểu, dòng
239. 10:04người di cư từ phương Bắc xuống qua
240. 10:06nhiều thế kỷ đã hòa tan vào trong một
241. 10:09khối dân cư bản địa đông đảo hơn rất
242. 10:11nhiều chứ không phải ngược lại. Đây cũng
243. 10:13là một trong những lý do giải thích vì
244. 10:15sao bản sắc Việt không bị xóa nhỏa. Dù
245. 10:19đã trải qua 1000 năm tiếp xúc sâu sắc
246. 10:21với văn hóa và con người phương Bắc. Có
247. 10:24một mảnh ghép nữa thường bị bỏ qua khi
248. 10:27nói về tinh thần phản kháng thời kỳ này,
249. 10:29đó là vai trò của phụ nữ. Xã hội Việt Cổ
250. 10:32[âm nhạc] vẫn mang đậm tàn dư của chế độ
251. 10:34mẫu hệ, nơi người phụ nữ giữ vị trí quan
252. 10:37trọng trong gia đình và trong nền kinh
253. 10:39tế nông nghiệp lúa nước. Điều này hoàn
254. 10:41toàn trái ngược với tư tưởng Nho giáo
255. 10:43của phương Bắc vốn đặt người phụ nữ vào
256. 10:45vị trí phụ thuộc tuyệt đối. Chính vì
257. 10:47vậy, việc hai bà Trưng và sau đó là bà
258. 10:50Triệu có thể đứng lên hiệu triệu hàng
259. 10:52vạn người đi theo không chỉ đơn thuần là
260. 10:55một cuộc khởi nghĩa quân sự chống ngoại
261. 10:56sâm. Nó còn là một cuộc va chạm giữa hai
262. 10:59hệ tư tưởng văn hóa, một bên tôn trọng
263. 11:02vị thế người phụ nữ, một bên áp đặt sự
264. 11:04phục tùng theo khuôn mẫu Nho giáo. Điều
265. 11:06này lý giải vì sao hình ảnh người phụ nữ
266. 11:09cầm quân lại gây chấn động lớn đến vậy
267. 11:11trong các thư tịch của chính người
268. 11:13phương Bắc.
269. 11:15[âm nhạc]
270. 11:18Trong số rất nhiều nhóm thuộc khối Bách
271. 11:20Việt từng sinh sống ở phía nam sông
272. 11:22Dương Tử gồm Mân Việt, Đông Việt và Nam
273. 11:26Việt ở vùng Lưỡng Quảng, tức là hai tỉnh
274. 11:28Quảng Đông và Quảng Tây rộng lớn của
275. 11:30Trung Quốc ngày nay. Gần như tất cả đều
276. 11:33dần mất đi ngôn ngữ và bản sắc riêng,
277. 11:35trở thành một phần của khối người Hán
278. 11:37sau khoảng 1000 năm tiếp xúc. Câu hỏi
279. 11:39lớn nhất của cả giai đoạn lịch sử này là
280. 11:42tại sao chỉ riêng Giao Chỉ? Một vùng đất
281. 11:45nhỏ bé hơn rất nhiều so với Lưỡng Quảng
282. 11:47lại không đi theo con đường ấy. Lời giải
283. 11:50thích quen thuộc là nhờ tinh thần bất
284. 11:51khuất của dân tộc. Nhưng đây là một cách
285. 11:54diễn giải mang tính cảm xúc, chưa đủ để
286. 11:56giải thích một hiện tượng xã hội học kéo
287. 11:58dài cả một thiên niên kỷ. Các nhà nghiên
288. 12:01cứu chỉ ra ba yếu tố nền tảng cụ thể
289. 12:03hơn. Yếu tố đầu tiên liên quan trực tiếp
290. 12:05đến hạ tầng giao thông mà chính người
291. 12:07phương Bắc xây dựng. Từ thời Tần Thủy
292. 12:10Hoàng, một con kênh đào mang tên Linh Cừ
293. 12:12đã được xây dựng. Nối liền hệ thống sông
294. 12:15Trường Giang với sông Châu Giang. Con
295. 12:17kênh này biến vùng lưỡng Quảng Thành một
296. 12:19sân sau dễ tiếp cận, cho phép quân đội
297. 12:21và dân di cư từ Trung Nguyên ồ ạt tràn
298. 12:24xuống. Dần dần đồng hóa cư dân bản địa ở
299. 12:27đó, nhưng từ lưỡng Quảng tiến tiếp xuống
300. 12:29giao chỉ lại là một câu chuyện hoàn toàn
301. 12:31khác. Con đường này bị chắn bởi vùng núi
302. 12:34non hiểm trở, trong đó có ải quỷ môn
303. 12:36quan nổi tiếng hiểm trở cùng với khí hậu
304. 12:39nhiệt đới khắc nghiệt và dịch bệnh mà
305. 12:41người phương Bắc gọi chung là chứng khí.
306. 12:43Chính rào cản địa lý này đã khiến luồng
307. 12:46di dân ồ ạt từ phương Bắc bị khựng lại
308. 12:48đáng kể trước khi đến được đồng bằng
309. 12:50sông Hồng. Yếu tố thứ hai là nền tảng
310. 12:53dân số. Khác với nhiều bộ lạc Bách Việt
311. 12:55sống dài rác trên vùng núi Lưỡng Quảng,
312. 12:58cư dân Giao Chỉ đã hình thành một nền
313. 13:00văn minh nông nghiệp lúa nước phát triển
314. 13:02từ thời văn hóa Đông Sơn với mật độ dân
315. 13:04cư đông đảo. Khối dân số bản địa này đủ
316. 13:07lớn để pha loãng bất kỳ dòng người di cư
317. 13:10nào từ phương Bắc. Và trên thực tế,
318. 13:13nhiều người hãn di cư xuống đây qua vài
319. 13:15thế hệ lại bị Việt hóa ngược do phải
320. 13:17thích nghi với lối sống nông nghiệp
321. 13:18nhiệt đới hoàn toàn khác với quê hương
322. 13:21cũ của họ. Yếu tố thứ ba nằm ở cấu trúc
323. 13:23làng xã. Bộ máy hành chính của các triều
324. 13:26đại phương Bắc dù được tổ chức tinh vi
325. 13:28đến đâu, trên thực tế cũng chỉ vươn tới
326. 13:31cấp huyện, nơi có thành chỉ và quan lại
327. 13:33đồn trú. Còn ở cấp làng, cư dân bản địa
328. 13:36vẫn duy trì một mức độ tự quản nhất định
329. 13:39được bao bọc bởi những lũy che, vận hành
330. 13:42theo những luật lệ và tập quán riêng.
331. 13:44Nhưng ở đây, chương trình cũng cần nói
332. 13:46thêm một điều để giữ sự khách quan, đó
333. 13:48là không nên lãng mạn hóa quá mức hình
334. 13:50[âm nhạc] ảnh làng xã như một vùng đất
335. 13:52tự do tuyệt đối. Nhà nghiên cứu Trần
336. 13:54Quốc Vượng từng chỉ ra rằng, trước hết
337. 13:57làng là một đơn vị chịu thuế, hãy hình
338. 13:59dung lũy che xanh ấy không chỉ như một
339. 14:02bức tường thành chống [âm nhạc] ngoại
340. 14:03sâm mà còn như một thứ gông cùm thầm
341. 14:06lặng mà chính người trong làng tự nguyện
342. 14:08khoác lên mình. Đằng sau hàng che rậm
343. 14:10rạp ấy, người ta giấu bớt nhân khẩu
344. 14:12trong sổ bộ, giấu bớt ruộng đất để mỗi
345. 14:15gia đình có thể trốn được một phần sưu
346. 14:16thuế và lao dịch nặng nề. Cả một cộng
347. 14:19đồng phải sống thu mình dè dặt cảnh giác
348. 14:21ngay trên chính mảnh đất của mình. Không
349. 14:23phải để chống lại quân thù từ xa mà để
350. 14:26né tránh con mắt của chính bộ máy đang
351. 14:28cai trị họ mỗi ngày. Sự khép kín ấy vừa
352. 14:31là nơi cất giữ tiếng nói và phong tục
353. 14:32của tổ tiên, vừa là một cách sống đầy
354. 14:34thực dụng và có phần ngột ngạt. Một cái
355. 14:36giá âm thầm mà bao thế hệ người Việt đã
356. 14:38phải trả để có thể tồn tại qua từng mùa
357. 14:41thuế. Cách nhìn nhận về bản chất của
358. 14:43thời kỳ Bắc thuộc hiện vẫn là chủ đề còn
359. 14:46nhiều tranh luận giữa các trường phái sử
360. 14:48học khác nhau. Và chương trình xin trình
361. 14:50bày một cách cân bằng các góc nhìn này.
362. 14:53Trường phái Sự học Việt Nam với các tên
363. 14:56tuổi như Đào Duy Anh hay Phan Huy Lê
364. 14:59thường nhấn mạnh tính liên tục của ý
365. 15:00thức dân tộc và tinh thần kháng cự bền
366. 15:03bỉ xuyên suốt cả nghìn năm. Coi đây là
367. 15:05một cuộc đấu tranh sinh tồn của một cộng
368. 15:07đồng trước nguy cơ bị xóa sổ. Trong khi
369. 15:10đó, một số học giả phương Tây lại đưa ra
370. 15:14cách tiếp cận khác. Nhà sử học Keith
371. 15:16Taylor, tác giả công trình nghiên cứu
372. 15:19mang tên Sự ra đời của Việt Nam, cho
373. 15:21rằng ý thức về một bản sắc riêng biệt
374. 15:23của người Việt không phải là điều có sẵn
375. 15:25từ đầu mà được tôi luyện và định hình
376. 15:27dần trong chính quá trình va chạm kéo
377. 15:30dài với phương Bắc. Ông cũng là người
378. 15:32đưa ra khái niệm giới tinh hoa Hán Việt
379. 15:34để mô tả vai trò của những dòng họ Lai
380. 15:36như họ Lý trong các cuộc khởi nghĩa. Một
381. 15:38số học giả khác như Liam Kelly còn đi xa
382. 15:42hơn khi đặt câu hỏi [âm nhạc] liệu một
383. 15:43phần khái niệm chống Hán mà chúng ta
384. 15:45quen thuộc ngày nay. Có phải đã được
385. 15:47định hình rõ nét hơn vào những thế kỷ
386. 15:49sau này khi nhu cầu xây dựng tính chính
387. 15:52danh cho các triều đại độc lập trở nên
388. 15:54cấp thiết. Những góc nhìn này không nhằm
389. 15:56phụ nhận thực tế đau thương [âm nhạc]
390. 15:58của ách đô hộ hay phụ nhận những cuộc
391. 16:00khởi nghĩa đã thực sự diễn ra với sự hy
392. 16:03sinh có thật của rất nhiều người. Mục
393. 16:06đích của việc đặt cạnh nhau các trường
394. 16:07phái khác biệt này là để chúng ta nhìn
395. 16:10thấy một bức tranh đầy đủ hơn. Nơi lịch
396. 16:13sử không chỉ là một đường thẳng giữa
397. 16:15thiện và ác mà là một quá trình vận động
398. 16:17phức tạp của những con người đang cố
399. 16:19gắng sinh tồn trong hoàn cảnh của riêng
400. 16:21họ.
401. 16:27Hãy thử hình dung lại một lần nữa bức
402. 16:28tranh mà chúng ta vừa đi qua. Một bên là
403. 16:32tháp canh sừng sững trên những da trang
404. 16:34ngói đỏ. Một bên là mái nhà sàn mong
405. 16:37manh bên dòng sông. Một bên là những
406. 16:39người buộc đá vào thân mình để lặn xuống
407. 16:41đáy biển tìm ngọc trai cho một triều
408. 16:43đình xa xôi chưa từng biết mặt họ. Một
409. 16:46bên là những hào trưởng mặc gấm vóc học
410. 16:48chữ Hán. Đôi khi cúi đầu hợp tác, đôi
411. 16:51khi vùng dậy đứng lên vì những lý do
412. 16:53không phải lúc nào cũng thuần khiết và
413. 16:55cao cả như cách chúng ta vẫn quen kể
414. 16:57lại. 1000 năm ấy không phải là một câu
415. 17:00chuyện đơn giản giữa kẻ ác và người
416. 17:02hùng. Đó là câu chuyện về sự sinh tồn
417. 17:05của những con người bị kẹp giữa một đế
418. 17:06chế rộng lớn ở phía Bắc và chính những
419. 17:08giới hạn, những toan tính rất thật của
420. 17:10bản thân mình. Có lẽ điều đáng suy ngẫm
421. 17:12nhất không nằm ở việc người Việt đã
422. 17:14chiến thắng theo nghĩa quân sự. Vì trong
423. 17:17suốt cả nghìn năm ấy, phần lớn các cuộc
424. 17:19khởi nghĩa đều bị dập tắt. Có khi trong
425. 17:22máu, điều đáng suy ngẫm hơn cả là sau
426. 17:25tất cả những lần thất bại, sau những
427. 17:27cuộc hôn nhân hỏa huyết, sau những dòng
428. 17:29họ lai tạp giữa hai nền văn hóa, vẫn còn
429. 17:32một điều gì đó tiếp tục tồn tại bền bỉ
430. 17:35phía sau những lũy che sành. Điều gì đó
431. 17:37đủ mạnh để khi cơ hội đến vào năm 938,
432. 17:42nó có thể bùng lên thành một nhà nước
433. 17:43độc lập mà không tan biến vào trong khối
434. 17:46dân cư phương Bắc rộng lớn như cách rất
435. 17:48nhiều người anh em cùng gốc bách Việt
436. 17:50khác đã từng tan biến. Nhìn lại điều này
437. 17:53hôm nay, có lẽ chúng ta nên bớt đi một
438. 17:55chút sự lãng mạn hóa, nhưng đồng thời
439. 17:58lại có thêm một chút sự thấu hiểu thực
440. 17:59sự. Tổ tiên của chúng ta không phải là
441. 18:01những hình tượng anh hùng không tì vết
442. 18:03trong một bản hồng ca tuyến tính. Họ là
443. 18:05những con người có thật. Có có người đã
444. 18:07khuất phục để sống sót qua ngày. Có
445. 18:10người đã đứng lên dù biết rõ cái giá
446. 18:12phải trả và có người mang trong huyết
447. 18:15thống của mình cả hai dòng máu mà chúng
448. 18:17ta từng nghĩ là hoàn toàn đối lập nhau
449. 18:20và chính sự phức tạp ấy chứ không phải
450. 18:22một câu chuyện đơn giản hóa mới thực sự
451. 18:25là thứ đã tạo nên người Việt [âm nhạc]
452. 18:27của ngày hôm nay. Một cộng đồng được
453. 18:28hình thành không phải trong sự thuần
454. 18:30khiết tuyệt đối mà trong một quá trình
455. 18:33dung hợp đầy gian khó và bền bỉ kéo dài
456. 18:35suốt 1000 năm. Hẹn gặp lại quý vị và các
457. 18:37bạn trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á
458. 18:39Lục Ký.
459. 18:42[âm nhạc]