Vì Sao Việt Nam Chọn Một Tiếng Nói Rất Nhẹ Trước Số Phận Đồng Bào Mình? — Transcript

Full transcript

1. 0:10Một đứa trẻ sinh ra trên mặt nước biển
2. 0:12hồ Campuchia.
3. 0:14Ông nó sinh ra ở đây, cha nó cũng sinh
4. 0:17ra ở đây và có thể nó cũng sẽ lớn lên
5. 0:20lấy vợ, sinh con rồi chết đi ngay trên
6. 0:23chính mặt nước này. Nhưng trên mọi loại
7. 0:26giấy tờ của nhà nước, đứa trẻ đó không
8. 0:29hề tồn tại. Không phải công dân
9. 0:31Campuchia, cũng không phải công dân Việt
10. 0:34Nam. Nó là một con người. Nhưng theo
11. 0:37pháp luật của cả hai quốc gia, nó là một
12. 0:39khoảng trống. Xin chào quý vị và các
13. 0:42bạn. Chào mừng đến với chương trình Á
14. 0:43Lục Ký. Hôm nay chúng ta [âm nhạc] sẽ
15. 0:45cùng nhau tìm hiểu về một cộng đồng ít
16. 0:47người biết đến đang sống ngay giữa lòng
17. 0:49Đông Nam Á nhưng gần như vô hình trước
18. 0:52pháp luật. Đó là những người gốc Việt
19. 0:54sống trên các làng nổi biển Hổ hay còn
20. 0:56gọi là Tôn Lê Sáp tại Campuchia. Họ
21. 0:59không phải Việt kiều. Họ cũng không phải
22. 1:01thuyền nhân vượt biển sau năm 1975 như
23. 1:05người vẫn lầm tưởng. Họ là hậu duệ của
24. 1:07những cộng đồng đã định cư ở đây từ hàng
25. 1:09trăm năm trước. Và trong video này chúng
26. 1:12ta sẽ đi tìm câu trả lời cho ba câu hỏi.
27. 1:15Thứ nhất, vì sao tình trạng không quốc
28. 1:17tịch này lại có thể kéo dài qua nhiều
29. 1:20thế hệ mà không ai giải quyết được? Thứ
30. 1:23hai, vì sao việc quay trở về Việt Nam
31. 1:26điều mà rất nhiều người vẫn nghĩ là lối
32. 1:27thoát đơn giản nhất, trên thực tế lại
33. 1:29không hề đơn giản. Và thứ ba có bốn sự
34. 1:32kiện rất mới đang diễn ra ngay trong năm
35. 1:362025 và 2026. cùng lúc dồn ép lên số
36. 1:41phận của cộng đồng này. Đây không phải
37. 1:43một video kể về chiến tranh hay về những
38. 1:46cuộc thảm sát. Những trang xử đẫm máu đó
39. 1:49Á Lục Ký đã kể ở một tập khác. Đây là
40. 1:51câu chuyện về một điều lặng lẽ hơn nhiều
41. 1:53nhưng cũng tàn nhẫn không kém. Đó là
42. 1:56cách một con người có thể bị xóa khỏi
43. 1:58thế giới không phải bằng bạo lực mà chỉ
44. 2:01bằng một tờ giấy không bao giờ được cấp.
45. 2:07Biển hồ là hồ nước ngọt lớn ở Đông Nam
46. 2:10Á, nằm giữa lòng Campuchia vào mùa mưa.
47. 2:13Nước từ sông Mê Công dâng cao đến mức
48. 2:15đảo ngược dòng chảy, đổ ngược vào biển
49. 2:17hồ khiến diện tích mặt hồ nở ra gấp năm
50. 2:20đến sáu lần so với mùa khô. Và trên mặt
51. 2:23nước mênh mông đó, hàng chục nghìn con
52. 2:26người đang sống. Trong những căn nhà nổi
53. 2:28bập bểnh, buộc vào bè tre hoặc thùng phi
54. 2:31rỗng, trẻ con ở đây học bơi trước khi
55. 2:34học đi. Chúng chèo những chiếc thau nhựa
56. 2:36nhỏ để đi học, đi chợ, đi thăm hàng xóm.
57. 2:40Khi mùa khô đến, nước rút để lộ ra những
58. 2:43bãi bùn mênh mông, người dân phải đóng
59. 2:45những cây thang dài để leo từ nhà xuống
60. 2:48mặt nước. Nhiều người khi nghe kể về
61. 2:51cộng đồng này thường nghĩ ngay đến hai
62. 2:54điều. Một là chắc đây là Việt kiều,
63. 2:57người Việt sống ở nước ngoài. Hai là
64. 3:00chắc đây là thuyền nhân, những người
65. 3:03vượt biển sau năm 1975.
66. 3:06Cả hai đều sai. Việt Kiều là người mang
67. 3:09quốc tịch Việt Nam, có hộ chiếu, có sự
68. 3:12bảo hộ của nhà nước dù sống ở bất kỳ đâu
69. 3:15trên thế giới. Còn cộng đồng trên biển
70. 3:17hồ thì không có gì trong số đó cả. không
71. 3:21quốc tịch, không hộ chiếu, không một nhà
72. 3:24nước nào đứng ra bảo hộ họ. Còn về
73. 3:26chuyện thuyền nhân, phần lớn cư dân ở
74. 3:28đây là những người đã định cư tại chỗ
75. 3:30qua ba bốn thế hệ từ trước khi có làn
76. 3:33sóng vượt biển. Chiếc thuyền của họ
77. 3:35không phải là phương tiện chạy trốn ra
78. 3:37biển lớn, nó là căn nhà. Bởi vì luật
79. 3:40pháp Campuchia không cho phép người
80. 3:42không phải công dân được sở hữu đất
81. 3:43liền. Mặt nước vì tính chất công cộng là
82. 3:47không gian duy nhất họ có thể tồn tại mà
83. 3:49không vi phạm pháp luật. Có một chi tiết
84. 3:51nghe qua tưởng vô lý nhưng lại tóm gọn
85. 3:54cả câu chuyện này. Họ sống ngay trên một
86. 3:56trong những nguồn nước ngọt lớn của khu
87. 3:58vực nhưng mỗi ngày vẫn phải bỏ ra khoảng
88. 4:001 đô la để mua nước sạch mà uống. Vì
89. 4:02nước hổ nơi họ tắm giặt, nấu ăn và xả
90. 4:06thải đều là cùng một nguồn nước đã ô
91. 4:08nhiễm nặng. Sống dưng nguồn nước nhưng
92. 4:11không được hưởng nguồn nước. Đó gần như
93. 4:13là một câu chuyện ẩn dụ cho toàn bộ số
94. 4:16phận của họ. Sống giữa hai quốc gia
95. 4:19nhưng không thuộc về quốc gia nào. Và
96. 4:21đây chính là điều khiến câu chuyện này
97. 4:23khác hẳn với những gì nhiều người vẫn
98. 4:26hình dung. Họ không có quốc tịch
99. 4:28Campuchia. Điều đó thì dễ hiểu. Nhưng
100. 4:31điều ít người biết hơn là ngay cả khi họ
101. 4:34tìm đường quay ngược dòng sông trở về
102. 4:36Việt Nam, nơi tổ tiên họ từng ra đi, con
103. 4:39đường trở thành công dân Việt Nam cũng
104. 4:40không hề bằng phẳng. Chúng ta sẽ quay
105. 4:42lại điều này sau khi hiểu rõ vì sao tình
106. 4:45trạng không quốc tịch của họ lại tồn tại
107. 4:47giai dẳng đến vậy. [âm nhạc]
108. 4:58[âm nhạc]
109. 5:01Để hiểu vì sao tình trạng này tồn tại,
110. 5:03cần nhìn lại một chuỗi những lựa chọn
111. 5:05pháp lý cụ thể chứ không phải một tai
112. 5:07nạn lịch sử đơn thuần. Người Việt bắt
113. 5:09đầu định cư quanh khu vực biển hồ từ
114. 5:11những năm 1620
115. 5:14gắn với cuộc hôn nhân giữa công nữ Ngọc
116. 5:16Vạn và vua Chet tha đệ nhị. Câu chuyện
117. 5:18này Á Lục Ký đã kể chi tiết ở một tập
118. 5:21khác của loạt bài Dưới thời Pháp thuộc.
119. 5:24Từ năm 1863
120. 5:27đến 1953,
121. 5:29chính quyền thuộc địa khuyến khích người
122. 5:31Việt sang làm hành chính, làm công nhân
123. 5:33đồn điền và đánh bát cá tại biển hồ. Có
124. 5:36thời điểm số người Việt tại đây lên đến
125. 5:38gần 200.000 đến thời hoàn thân Sianok.
126. 5:42Từ 1954 đến 1970,
127. 5:47Campuchia bắt đầu xây dựng bản sắc quốc
128. 5:49gia gắn chặc với dân tộc Khơme và luật
129. 5:51quốc tịch bắt đầu loại người gốc Việt ra
130. 5:53khỏi tư cách công dân dù họ đã định cư
131. 5:56nhiều đời. Giai đoạn Khơ mê đỏ cầm
132. 5:59quyền. từ 1975 đến 1979
133. 6:04là một chương đau thương đã được kể
134. 6:06riêng ở một tập khác. Ở đây chỉ cần nhắc
135. 6:09đến một hệ quả mang tính kỹ thuật nhưng
136. 6:10vô cùng quan trọng đó là toàn bộ hồ sơ
137. 6:13hành chính, giấy tờ cư trú của người dân
138. 6:15đều bị phá hủy hoặc thất lạc trong hỗn
139. 6:17loạn và chính khoảng trống giấy tờ đó
140. 6:21lại trở thành gốc rễ của một vòng lập
141. 6:23pháp lý kéo dài đến tận hôm nay. Quốc
142. 6:25tịch Campuchia quy định một đứa trẻ sinh
143. 6:28ra tại Campuchia từ cha mẹ không phải
144. 6:31công dân, chỉ được mang quốc tịch
145. 6:33Campuchia nếu cả cha lẫn mẹ cũng sinh ra
146. 6:35tại Campuchia và đang cư trú hợp pháp
147. 6:38vào thời điểm đứa trẻ chào đời. Nghe qua
148. 6:41thì hợp lý nhưng để chứng minh cha mẹ cư
149. 6:44trú hợp pháp, gia đình cần giấy tờ mà
150. 6:47phần lớn giấy tờ đó đã bị hủy từ thời
151. 6:50khơ me đỏ. Không có giấy tờ của đời
152. 6:53trước thì không chứng minh được tư cách
153. 6:55của đời sau. Và thế là một đứa trẻ sinh
154. 6:58ra hôm nay tại một làng nổi trên biển hồ
155. 7:01vẫn có thể mắc kẹt trong một vòng lặp
156. 7:03bắt đầu từ nửa thế kỷ trước. Một vòng
157. 7:06lặp mà chính nó không hề tạo ra.
158. 7:08>> Vậy có bao nhiêu người đang ở trong tình
159. 7:11trạng này? Đây là câu hỏi mà ngay cả các
160. 7:13nhà nghiên cứu cũng không có một câu trả
161. 7:15lời thống nhất. Cao ủy Liên hợp quốc về
162. 7:18người tị nạn ước tính khoảng 75.000
163. 7:20người tại Campuchia đang trong tình
164. 7:22trạng không quốc tịch. Tính đến cuối năm
165. 7:262024, Chính phủ Campuchia [âm nhạc]
166. 7:29trong các thống kê của mình sử dụng con
167. 7:31số khoảng 180.000 người gốc Việt. Nhưng
168. 7:34con số này bao gồm cả những người đã có
169. 7:37giấy tờ hợp lệ, còn một số tổ chức phi
170. 7:39chính phủ thì ước tính. Nếu tính rộng ra
171. 7:42tất cả những người có liên hệ huyết
172. 7:44thống Việt Nam, con số có thể lên đến
173. 7:46400.000 thậm chí 700.000 người. Vì sao
174. 7:50các con số lại vênh nhau đến vậy? Một
175. 7:53phần vì Campuchia chưa từng tổ chức một
176. 7:56cuộc điều tra dân số độc lập và toàn
177. 7:59diện cho riêng vấn đề này. Một phần vì
178. 8:02chính người dân cũng e ngại khai báo
179. 8:04nguồn gốc Việt do lo sợ bị phân biệt đối
180. 8:07xử và bản thân sự vênh lệch khổng lồ
181. 8:10giữa các con số cũng chính là một bằng
182. 8:13chứng cho thấy mức độ vô hình của cộng
183. 8:15đồng này trong hệ thống dữ liệu nhà
184. 8:17nước. Có một chi tiết đáng chú ý về mặt
185. 8:20ngôn ngữ pháp lý. Chính quyền Campuchia
186. 8:23hầu như không bao giờ dùng cụm từ không
187. 8:26quốc tịch để gọi tên tình trạng của nhóm
188. 8:28người này trong các văn bản hành chính
189. 8:30như Nghị định phụ số 129 ban hành năm
190. 8:352017. Họ được gọi là người nước ngoài cư
191. 8:38trú bất hợp pháp. Nghị định này cho phép
192. 8:40Bộ Nội vụ Campuchia thu hồi các loại
193. 8:42giấy tờ mà họ cho là đã được cấp sai
194. 8:45thẩm quyền trong quá khứ, bao gồm sổ hộ
195. 8:47khẩu, giấy khai sinh và thẻ căn cước.
196. 8:50Hơn 70.000 người, phần lớn là người gốc
197. 8:53Việt, đã bị thu hồi giấy tờ theo nghị
198. 8:56định này. Theo lập luận chính thức của
199. 8:58chính phủ Campuchia, đây là một nỗ lực
200. 9:00chấn chỉnh hành chính và là quyền thực
201. 9:02thi chủ quyền trong việc quản lý di trú
202. 9:04chứ không phải một chính sách nhắm vào
203. 9:06một sắc tộc cụ thể. Cũng cần nói thêm,
204. 9:09Campuchia hiện vẫn chưa tham gia Công
205. 9:11ước năm 1954 về vị thế người không quốc
206. 9:13tịch và công ước năm 1961
207. 9:17về giảm thiểu tình trạng không quốc
208. 9:18tịch, hai văn kiện nền tảng của luật
209. 9:20pháp quốc tế trong lĩnh vực này. Điều đó
210. 9:23khiến Cao ủy Liên hợp quốc về người tị
211. 9:25nạn chỉ có thể vận động chính sách chứ
212. 9:27không có cơ sở pháp lý ràng buộc để can
213. 9:29thiệp trực tiếp. Nhưng đây mới chỉ là
214. 9:32một nửa bức tranh, nửa còn lại nằm ở
215. 9:35chính phía Việt Nam. Và đây là phần
216. 9:37khiến câu chuyện này khác hẳn với những
217. 9:39gì nhiều người vẫn nghĩ.
218. 9:44[âm nhạc]
219. 9:46Nhiều khán giả trong nước khi nghe đến
220. 9:48câu chuyện này có một phản ứng rất tự
221. 9:50nhiên. Đó là vậy sao họ không quay về
222. 9:53Việt Nam? Nghe có vẻ đơn giản nhưng thực
223. 9:56tế phức tạp hơn nhiều. Pháp luật Việt
224. 9:59Nam không tự động cấp quốc tịch cho một
225. 10:01người. Chỉ vì người đó có dòng máu Việt
226. 10:04Nam. Nhóm người hồi hương từ biển hồ khi
227. 10:07trở về thường được phân loại là di dân
228. 10:09tự do chứ không phải diện Việt kiều theo
229. 10:12cách hiểu thông thường. Và ngay tại đây,
230. 10:14một vòng luẩn quẩn khác lại xuất hiện để
231. 10:17được cấp thẻ thường trú. Một người cần
232. 10:19chứng minh có chỗ ở hợp pháp, nhưng phần
233. 10:22lớn người hồi hương chỉ có một chiếc ghe
234. 10:24cũ hoặc một túp lều dựng tạm trên đất
235. 10:26công ven sông nên không thể chứng minh
236. 10:28chỗ ở hợp pháp. Không có chỗ ở hợp pháp
237. 10:31thì không được cấp thẻ thường trú. Không
238. 10:34có thẻ thường trú thì không đủ điều kiện
239. 10:36nhập quốc tịch. Một vòng tròn khép kín
240. 10:39ngoài rào cản giấy tờ. Còn một rào cản
241. 10:42khác ít được nhắc đến hơn đó là ngôn ngữ
242. 10:45và văn hóa. Nhiều người thuộc thế hệ thứ
243. 10:48ba. Thứ tư sinh ra ở biển Hồ không nói
244. 10:51thạo tiếng Việt, thậm chí không biết chữ
245. 10:53Việt. Khi họ quay về Việt Nam họ mang
246. 10:56trong mình dòng máu Việt nhưng lại mang
247. 10:58tập quán, ngôn ngữ và thói quen sinh
248. 11:00hoạt của người Campuchia. Quê hương theo
249. 11:03huyết thống hóa ra lại là một môi trường
250. 11:05hoàn toàn xa lạ về mặt xã hội và với vốn
251. 11:08tiếng Việt hạn chế. Cùng với việc không
252. 11:11có giấy tờ, họ gần như chỉ có thể tiếp
253. 11:13cận những công việc lao động chân tay
254. 11:15bấp bênh nhất. Cũng cần công bằng mà
255. 11:17nói, Việt Nam không hoàn toàn đóng chặt
256. 11:19cánh cửa. Từ ngày 01 tháng
257. 11:22năm 2024, luật căn cước có hiệu lực cho
258. 11:26phép cấp một loại giấy tờ gọi là giấy
259. 11:28chứng nhận căn cước dành riêng cho người
260. 11:31gốc Việt Nam đang sinh sống tại Việt Nam
261. 11:34nhưng chưa xác định được quốc tịch. Đây
262. 11:36không phải là quốc tịch, cũng không phải
263. 11:38hộ chiếu, nhưng nó là một tờ giấy có ý
264. 11:40nghĩa sống còn giúp người sở hữu được đi
265. 11:43học, được khám chữa bệnh, được mở tài
266. 11:45khoản ngân hàng, được ký hợp đồng lao
267. 11:47động. Theo thống kê của Bộ Công an, có
268. 11:49khoảng 31.117
269. 11:51người gốc Việt trong tình trạng chưa xác
270. 11:53định quốc tịch đang sinh sống tại Việt
271. 11:55Nam, tập trung nhiều ở các tỉnh phía
272. 11:57Nam. Luật quốc tịch Việt Nam sửa đổi
273. 11:59cũng có hiệu lực từ ngày 01 tháng năm
274. 12:032025, còn mở thêm một cánh cửa khác tuy
275. 12:06hẹp người không quốc tịch, dù không có
276. 12:09đầy đủ giấy tờ nhân thân nhưng nếu đã cư
277. 12:12trú ổn định tại Việt Nam từ 20 năm trở
278. 12:14lên và tuân thủ pháp luật thì có thể
279. 12:18được xét nhập quốc tịch. Đây là một tiến
280. 12:20bộ thực sự nhưng nó cũng cho thấy rõ vấn
281. 12:22đề. Con đường này đòi hỏi trước tiên
282. 12:25phải sống ổn định tại Việt Nam trong 20
283. 12:27năm. Một điều kiện mà với một gia đình
284. 12:29vừa hồi hương không giấy tờ, không chỗ ở
285. 12:33hợp pháp gần như là bất khả thi ngay từ
286. 12:35bước đầu tiên. Còn với điều kiện nhập
287. 12:38quốc tịch thông thường, thời gian thường
288. 12:40chú tối thiểu vẫn là 5 năm một ngưỡng mà
289. 12:42phần lớn người sinh ra và lớn lên ở
290. 12:45Campuchia khó lòng đáp ứng. Có một câu
291. 12:48chuyện được một số phóng sự thực địa ghi
292. 12:50nhận về một người đàn ông đã nhiều lần
293. 12:53thử rời biển hồ quay về Việt Nam sinh
294. 12:55sống. Mỗi lần ông đều không tiếp cận
295. 12:58được việc làm chính thức vì không có
296. 13:00giấy tờ đầy đủ, cuộc sống mưu sinh bằng
297. 13:02lao động chân tay công Nhật, thiếu sự
298. 13:05bảo hộ y tế, cuối cùng lại đẩy ông quay
299. 13:07trở lại với mặt nước biển hồ quen thuộc.
300. 13:09Nói tóm lại, họ bị bật ra ở cả hai đầu.
301. 13:14không phải vì không ai muốn giúp đỡ mà
302. 13:16vì hai hệ thống pháp luật mỗi bên vận
303. 13:18hành theo logic riêng của mình, vô tình
304. 13:21cùng lúc khép chặt lại.
305. 13:25[âm nhạc]
306. 13:27Và trong lúc bức tranh pháp lý này vẫn
307. 13:29chưa được tháo gỡ thì ngay tại thời điểm
308. 13:31hiện tại có bốn diễn biến mới đang cùng
309. 13:34lúc dồn ép lên cộng đồng biển hồ. Thứ
310. 13:36nhất, vào ngày 10 tháng năm
311. 13:402025, Thủ tướng Campuchia Hunmanet ký
312. 13:43sắc lệnh thành lập một ủy ban phụ trách
313. 13:46việc di rời nhà nổi trên biển hồ tại năm
314. 13:49tỉnh quanh hồ. Kế hoạch dài hạn là đưa
315. 13:52các nhà nổi lên bờ và cấp cái gọi là đất
316. 13:55[âm nhạc] xã hội cho những người tự
317. 13:56nguyện di rời. Nghe qua thì có vẻ nhân
318. 13:59đạo nhưng nếu đọc kỹ văn bản sẽ thấy một
319. 14:02điểm rất đáng chú ý. Phần ưu đãi đất đai
320. 14:05được ghi rõ là dành cho công dân
321. 14:08Campuchia. Còn một điều khoản khác trong
322. 14:10cùng sắc lạnh đó lại nói về việc xử lý
323. 14:13người nhập cư bất hợp pháp đang sống
324. 14:15trên mặt nước. Nói cách khác, cùng một
325. 14:18chính sách, phần thưởng và phần chế tài
326. 14:21lại được chia đúng theo ranh giới quốc
327. 14:23tịch và nhóm dễ tổn thương nhất trong
328. 14:25toàn bộ dân cư quanh hồ lại chính là
329. 14:28nhóm ít có khả năng được hưởng phần ưu
330. 14:30đãi nhất. Thứ hai, vào tháng 7 và tháng
331. 14:338 năm 2025, Quốc hội Campuchia thông qua
332. 14:38việc sửa đổi điều 33 hiến pháp, xóa bỏ
333. 14:42điều khoản từng cấm tước quốc tịch công
334. 14:43dân, các tổ chức nhân quyền quốc tế như
335. 14:46tổ chức theo dõi nhân quyền và tổ chức
336. 14:48ân xá quốc tế đã lên tiếng cảnh báo về
337. 14:50nguy cơ luật này, tạo ra thêm nhiều
338. 14:52trường hợp không quốc tịch mới. Cần nói
339. 14:54rõ luật này không nhắm trực tiếp vào
340. 14:57người gốc Việt ở biển hồ. Đối tượng
341. 14:58chính của nó là công dân Khơme bị cáo
342. 15:01buộc thông đồng với nước ngoài và nó ra
343. 15:03đời trong bối cảnh căng thẳng biên giới
344. 15:05giữa Campuchia và Thái Lan. [âm nhạc]
345. 15:07Nhưng nó cho thấy một xu hướng đáng lưu
346. 15:09ý đó là quốc tịch tại Campuchia ngày
347. 15:12càng được sử dụng như một công cụ chính
348. 15:14trị. Và trong một môi trường pháp lý như
349. 15:16vậy, vị thế vốn đã bấp bân của những
350. 15:18người không quốc tịch càng trở nên mong
351. 15:21manh hơn dù chỉ là một cách gián tiếp.
352. 15:23Thứ ba và đây có lẽ là phát hiện bất ngờ
353. 15:27nhất đến từ giới khoa học chứ không phải
354. 15:30từ giới chính trị. Tháng 11 năm
355. 15:342025, một nghiên cứu công bố trên tạp
356. 15:36chí Nature Sustainability do nhóm các
357. 15:39nhà nghiên cứu tại Đại học Love Borrow
358. 15:41Vương quốc Anh thực hiện đã chỉ ra rằng
359. 15:44việc khai thác cát trên sông Mê Công
360. 15:46cộng với lượng phù sa bị giữ lại bởi các
361. 15:49đập thượng nguồn đã làm giảm từ 40 đến
362. 15:5350% lưu lượng nước chảy ngược vào nuôi
363. 15:56biển Hồ trong giai đoạn từ năm 1998
364. 16:00đến năm
365. 16:022018. Các nhà khoa học dự báo đến năm
366. 16:052038,
367. 16:07mức suy giảm này có thể lên tới 69%
368. 16:11và cảnh báo nguy cơ hệ sinh thái biển hồ
369. 16:13sụp đổ gần như hoàn toàn. Trong vòng một
370. 16:17thập kỷ tới.
371. 16:18>> Rất nhiều người vẫn mặc định rằng chính
372. 16:21các đập thủy điện thượng nguồn phần lớn
373. 16:23ở Trung Quốc là thủ phạm duy nhất giết
374. 16:26chết biển hồ. Nghiên cứu mới nhất cho
375. 16:28thấy bức tranh phức tạp hơn thế. Khai
376. 16:30thác cát, một yếu tố từng bị đánh giá
377. 16:33thấp trong nhiều năm mới là nguyên nhân
378. 16:35chính. Và điều đáng nói là [âm nhạc] cát
379. 16:38bị hút lên từ lòng sông Mê Công ở cả
380. 16:40phía Campuchia lẫn phía Việt Nam chứ
381. 16:42không chỉ từ phía thượng nguồn. Lượng
382. 16:44cát đó phần lớn được dùng để phục vụ cho
383. 16:47quá trình đô thị hóa, xây dựng những tòa
384. 16:49nhà cao tầng tại các thành phố lớn như
385. 16:51Phnôm Peng hay thành phố Hồ Chí Minh.
386. 16:54Nói cách khác, chính sự phát triển của
387. 16:57các đô thị hạ lưu lại đang rút cạn nền
388. 16:59tảng sinh kế của những người nghèo nhất,
389. 17:01vô hình nhất đang sống ngay trên mặt
390. 17:04nước phía trên dòng sông đó. Đây là một
391. 17:06phát hiện khoa học khách quan, không đổ
392. 17:08hết trách nhiệm cho riêng một phía nào.
393. 17:11Dĩ nhiên cũng có những cơ quan như ủy
394. 17:13hội sông Mê Công hay cơ quan thủy sản
395. 17:16Campuchia nghiêng về việc quyệm cho tình
396. 17:19trạng đánh bắt tận diệt và sự gia tăng
397. 17:21dân số quanh hồ. Hệ quả của khủng hoảng
398. 17:23sinh thái này lại không chia đều cho tất
399. 17:26cả mọi người khi nguồn cá cạn kiệt, ngư
400. 17:29dân khơme có quốc tịch còn có thể tiếp
401. 17:31cận các chương trình trợ cấp của nhà
402. 17:33nước hoặc hợp pháp di chuyển đến nơi
403. 17:35khác tìm việc. Còn người gốc Việt không
404. 17:38quốc tịch thì không thể tiếp cận trợ cấp
405. 17:41vì cần giấy tờ và cũng không thể hợp
406. 17:44pháp rời khỏi khu vực để đổi nghề. cùng
407. 17:46một cú sốc từ tự nhiên nhưng với họ nó
408. 17:49là một ngõ cụ tuyệt đối. Nhà nghiên cứu
409. 17:51Charlie Romsby trong một công trình đăng
410. 17:54trên tạp chí Political Geography năm
411. 17:582025 gọi hiện tượng này là bạo lực chậm,
412. 18:01một dạng bạo lực không đổ máu, không gây
413. 18:04ra tiêu đề, báo chí giật gân nhưng âm
414. 18:07thầm bào mòn khả năng sinh tồn của một
415. 18:09cộng đồng năm này qua năm khác. Thứ tư,
416. 18:12về phía ngoại giao, Việt Nam vẫn duy trì
417. 18:15một tiếng nói. Dù nhẹ nhàng trong chuyến
418. 18:17thăm Campuchia tháng 12 năm 2024 và
419. 18:22trong tuyên bố trung nhân chuyến thăm
420. 18:23cấp nhà nước tháng năm 2026, Việt Nam
421. 18:28Nhất Quán đề nghị phía Campuchia tiếp
422. 18:30tục quan tâm giải quyết địa vị pháp lý
423. 18:33cho người gốc Việt. Đó là những câu chữ
424. 18:35ngoại giao chuẩn mực. Còn khoảng cách
425. 18:38giữa những câu chữ đó với thực tế trên
426. 18:40mặt nước biển hồ xin để chính những gì
427. 18:42chúng ta vừa tìm hiểu tự nói lên điều
428. 18:44đó.
429. 18:47[âm nhạc]
430. 18:50Để hiểu vì sao vấn đề này kéo dài suốt
431. 18:53nhiều thập kỷ mà không được giải quyết
432. 18:55dứt điểm, có lẽ cần nhìn nó trong một
433. 18:57bức tranh lớn hơn, đó là bàn cờ ba nước
434. 19:00giữa Campuchia, Việt Nam và Trung Quốc.
435. 19:04Trong giai đoạn từ những năm 1980 đến
436. 19:06đầu những năm 2000 khi Campuchia còn phụ
437. 19:09thuộc nhiều vào Việt Nam về mặt chính
438. 19:11trị và an ninh, các chính sách đối với
439. 19:13cộng đồng Biện Hồ có phần dè dặt hơn.
440. 19:15Nhưng trong khoảng hai thập kỷ trở lại
441. 19:17đây, quan hệ đối tác chiến lược toàn
442. 19:19diện giữa Campuchia và Trung Quốc với
443. 19:21các khoản viện trợ và đầu tư hạ tầng quy
444. 19:23mô lớn đã mở rộng đáng kể biên độ. Hành
445. 19:27động độc lập của Fnompen. Một số nhà
446. 19:29nghiên cứu khu vực Đông Nam Á Lý giải
447. 19:31rằng chính sự hậu thuẫn tài chính và
448. 19:34ngoại giao từ Bắc Kinh đã giúp Campuchia
449. 19:37tự tin hơn khi thực thi những chính sách
450. 19:40cứng rắn với các nhóm thiểu số mà không
451. 19:43còn quá lo ngại phản ứng từ Hà Nội. Và
452. 19:46điều đó dẫn đến một câu hỏi vì sao Việt
453. 19:49Nam trước tình cảnh của chính những
454. 19:51người mang dòng máu Việt lại chọn một
455. 19:53tiếng nói ngoại giao nhẹ nhàng đến vậy?
456. 19:55Một số nhà phân tích cho rằng đây có thể
457. 19:58là một lựa chọn chiến lược có tính toán
458. 20:00nhằm giữ ổn định quan hệ song phương,
459. 20:03tránh đẩy Campuchia ngã hẳn về một hướng
460. 20:05khác. Cũng có ý kiến khác cho rằng đây
461. 20:08còn là một bài toán về tiền lệ và năng
462. 20:10lực thực tế nếu Việt Nam công khai cam
463. 20:13kết tiếp nhận và cấp quốc tịch hàng loạt
464. 20:15cho hàng trăm nghìn người không giấy tờ.
465. 20:17Điều đó có thể tạo ra một tiền lệ lớn về
466. 20:20di dân qua biên giới Tây Nam, gây áp lực
467. 20:22cho năng lực an sinh xã hội của các tỉnh
468. 20:24biên giới. Đây là những cách lý giải
469. 20:27khác nhau. Không có cách nào là câu trả
470. 20:30lời cuối cùng. Và có lẽ câu hỏi này nên
471. 20:34được để ngõ cho mỗi khán giả tự suy
472. 20:36ngẫm, nhìn ra xa hơn khu vực. Câu chuyện
473. 20:39của biển Hồ có những điểm gần với một số
474. 20:41cuộc khủng hoảng không quốc tịch khác
475. 20:43trên thế giới như trường hợp người
476. 20:45Rohinga tại Myanmar. Cả hai đều cho thấy
477. 20:49cách ngôn từ pháp lý có thể được dùng để
478. 20:52xóa bỏ tư cách bản địa của một nhóm dân
479. 20:54cư. Nhưng cũng có một khác biệt đáng chú
480. 20:56ý. Tại Myenmar từng tồn tại một lối
481. 20:59thoát dù mang tính sĩ nhục đó là đổi bản
482. 21:03sắc dân tộc để được cấp giấy tờ. Còn tại
483. 21:05Campuchia gần như không có một lối thoát
484. 21:08tương tự nào được đưa ra. Dù người dân
485. 21:10có sẵn sàng hòa nhập, học tiếng khơme,
486. 21:13tuân thủ pháp luật đến đâu, ngược lại,
487. 21:16Thái Lan và Indonesia lại là những ví dụ
488. 21:18cho thấy việc giải quyết tình trạng
489. 21:20không quốc tịch hoàn toàn khả thi. Nếu
490. 21:22có đủ ý chí chính trị, Thái Lan đã cấp
491. 21:25quốc tịch cho hàng vạn người thuộc các
492. 21:27nhóm thiểu số vùng cao [âm nhạc] từng bị
493. 21:29gạt ra ngoài lề nhiều thập kỷ. Indonesia
494. 21:32sau nhiều cải cách cũng đã hội nhập phần
495. 21:35lớn cộng đồng người gốc Hoa vào hệ thống
496. 21:37công dân đầy đủ. Điều đó cho thấy tình
497. 21:40trạng không quốc tịch không phải là một
498. 21:42căn bệnh không thể chữa mà là kết quả
499. 21:45của một lựa chọn chính trị có thể thay
500. 21:47đổi được. Nếu người ta muốn thay đổi
501. 21:50giữa tất cả những dòng chảy xô đầy đó,
502. 21:52chính trị, sinh thái, ngoại giao vẫn có
503. 21:56một hình ảnh lặng lẽ bám trụ tại một xứ
504. 21:59đạo nhỏ trên biển hồ. Có một nhà thờ
505. 22:02được dựng hoàn toàn trên phao nổi để nó
506. 22:04không bị cuốn trôi theo sóng nước. Người
507. 22:07ta cắm một cây cột thép sâu xuống tận
508. 22:09đáy hồ, neo giữ nó lại. Không trôi đi dù
509. 22:13mọi dòng cháy đều xô đẩy. Một con người
510. 22:15thuộc về đâu? Nếu không một tờ giấy nào
511. 22:18chịu nhận họ, nơi họ sinh ra hay nơi tổ
512. 22:21tiên họ từng ra đi. Và nếu ngay cả dòng
513. 22:24nước đã nuôi họ suốt bốn thế kỷ cũng
514. 22:27đang cạn dần từng năm thì điều gì sẽ còn
515. 22:30giữ họ lại?
516. 22:32[âm nhạc]
517. 22:35Chúng ta vừa cùng nhau đi qua câu chuyện
518. 22:37của những người gốc Việt trên biển hồ,
519. 22:40một cộng đồng không hề nhỏ nhưng gần như
520. 22:42vô hình trước pháp luật của cả hai quốc
521. 22:44gia. Ba điều đáng nhớ nhất có lẽ là thế
522. 22:47này. Tình trạng không quốc tịch của họ
523. 22:50không phải một tai nạn của lịch sử mà là
524. 22:52kết quả của một kẽ hở pháp lý cụ thể
525. 22:54được tạo ra và duy trì qua nhiều thập
526. 22:57kỷ. Họ đang mắc [âm nhạc] kẹt trong một
527. 22:58cái bẫy hai đầu. Không quốc tịch
528. 23:00Campuchia và cũng không dễ dàng có được
529. 23:03quốc tịch Việt Nam. Và ngay lúc này,
530. 23:05trong năm 2025 và 26 có ít nhất bốn sức
531. 23:10ép mới đang cùng lúc dồn về phía cộng
532. 23:12đồng này. Vẫn còn đó câu hỏi để mỗi
533. 23:14người tự suy ngẫm. Khi một cộng đồng bị
534. 23:16coi là vô hình trên mọi hệ thống dữ liệu
535. 23:18nhà nước thì liệu có ai thực sự đang
536. 23:20nhìn thấy sự tồn tại của họ hay chính
537. 23:23chúng ta cũng chỉ vừa mới nhìn thấy họ
538. 23:25lần đầu tiên trong video [âm nhạc] này.
539. 23:27Hẹn gặp lại quý vị và các bạn trong kỳ
540. 23:29phát sóng tiếp theo của A Lục Ký.
541. 23:32[âm nhạc]