Vì Sao Chu Lai Mang Tên Tiếng Hoa Của Một Tướng Mỹ? — Transcript

Full transcript

1. 0:05[âm nhạc]
2. 0:10Ở Cực Nam, thành phố Đà Nẵng có một sân
3. 0:12bay rộng 2006 ha, theo trang giới thiệu
4. 0:16năm
5. 0:182021 của Tổng công ty cảng hàng không
6. 0:20Việt Nam. Đó là sân bay có diện tích lớn
7. 0:23nhất cả nước. Những cái tên của nó không
8. 0:25phải tên một dòng sông, một ngọn núi hay
9. 0:28một làng xã quen thuộc. Hồ sơ chính thức
10. 0:30của thủy quân lục chiến Mỹ kể rằng vào
11. 0:32năm 1964,
12. 0:35một vị tướng đang đi khảo sát bờ biển
13. 0:37Quảng Tín thì viên sĩ quan đi cùng chỉ
14. 0:39ra rằng chỗ này không có tên trên bản
15. 0:42đồ. Vị tướng đáp, tên nó là Chu Lai.
16. 0:46Nhiều năm sau, chính ông giải thích rằng
17. 0:48để dứt chuyện cho nhanh, ông chỉ đơn
18. 0:50giản đưa cho viên sĩ quan chữ Hán Quan
19. 0:52Thoại của tên mình. Một năm sau, cũng vị
20. 0:54tướng ấy nói với Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ
21. 0:56rằng ông có thể dựng một sân bay dã
22. 0:58chiến dùng được trên bãi cát này trong
23. 1:0025 ngày. Những người đặt ra cái tên ấy
24. 1:03đã rời đi từ hơn nửa thế kỷ trước. Vậy
25. 1:06một cái tên bật ra để dứt một câu hỏi đã
26. 1:09đi qua những tờ giấy nào để hôm nay nằm
27. 1:11trên vé máy bay và trước khi có nó, mảnh
28. 1:14đất này mang những tên gì? Xin chào quý
29. 1:16vị và các bạn. Chào mừng [âm nhạc] đến
30. 1:18với chương trình Á Lục Ký. Ngày nay, Chu
31. 1:20Lai đón các chuyến bay thương mại, đồng
32. 1:22thời vẫn là sân bay khai thác kết hợp
33. 1:24với hoạt động bay quân sự theo Tổng công
34. 1:27ty cảng hàng không Việt Nam. Xung quanh
35. 1:29nó là những dãy nhà xưởng, những khu
36. 1:31kinh tế trải dài theo bờ biển, cách khu
37. 1:34vực trung tâm thành phố Tam Kỳ chừng 30
38. 1:36cây số. Vùng đất này trước kia thuộc
39. 1:39tỉnh Quảng Nam từ năm 2025 thuộc thành
40. 1:43phố Đà Nẵng. Tập trước chúng tôi kể về
41. 1:46mỏ bạch hổ ngoài khơi Vũng Tàu, nơi một
42. 1:49công ty Mỹ tìm ra dầu. Rồi vắng mặt 19
43. 1:52năm ở Chu Lai, người Mỹ để lại một dấu
44. 1:55vết khác. Nó không cân được, không đo
45. 1:58được, nhưng ngày nào cũng xuất hiện trên
46. 2:00vé máy bay, trên biển báo, trên bản đồ.
47. 2:03Đó là một cái tên. Trong chương trình
48. 2:05hôm nay, chúng tôi sẽ lần ngược từng lớp
49. 2:08thời gian của cái tên ấy. Từ tấm vé máy
50. 2:11bay hôm nay qua những tờ giấy cũ dần.
51. 2:14Cho tới buổi sáng, một vị tướng được hỏi
52. 2:16chỗ này tên gì?
53. 2:19[âm nhạc]
54. 2:22Lớp đầu tiên chúng ta lùi lại khoảng 20
55. 2:25năm, 11:00 sáng ngày 22 tháng năm 2005,
56. 2:31một chiếc máy bay cánh quạt nhỏ của
57. 2:33Vietnam Airlines từ thành phố Hồ Chí
58. 2:35Minh hạ cánh xuống Chu Lai. 40 phút sau,
59. 2:38nó cất cánh trở về. Chuyến bay ấy mở đầu
60. 2:41việc khai thác thương mại của sân bay.
61. 2:44Nhà ga khi đó chỉ rộng 2700 m²ông, mỗi
62. 2:48tuần có hai chuyến. Trên một đường băng
63. 2:50dài chừng ba cây số, chiếc máy bay nhỏ
64. 2:53ấy trông giống một vị khách đến sớm
65. 2:55trong một căn [âm nhạc] nhà quá rộng.
66. 2:57Nhưng đến buổi sáng đó, hai chữ Chu Lai
67. 2:59đã nằm trong giấy tờ của nhà nước nhiều
68. 3:01năm. Hai năm trước, ngày 5 tháng 6 năm
69. 3:042003,
70. 3:06Thủ tướng Phan Văn Khải Ký quyết định
71. 3:08thành lập khu kinh tế mở Chu Lai, khu
72. 3:10kinh tế mở ven biển đầu tiên của Việt
73. 3:12Nam, một cái tên sinh ra trong chiến
74. 3:14tranh. Nay được đặt cho một thử nghiệm
75. 3:17kinh tế thời bình. Cũng trong năm ấy,
76. 3:19tập đoàn Trường Hải bắt đầu dựng nhà máy
77. 3:21đầu tiên của mình trên vùng cát này. Rời
78. 3:24ra từ Biên Hòa, theo trang giới thiệu
79. 3:26của chính doanh nghiệp, khu phức hợp ấy
80. 3:28ngày nay rộng hơn 1200 ha. Bằng hơn một
81. 3:32nửa diện tích sân bay, một bãi cát ven
82. 3:34biển từng là căn cứ không quân, giờ có
83. 3:37thêm những dây chuyền lắp giáp xe tải và
84. 3:39xe buýt. Lùi thêm 4 năm nữa, năm 1999,
85. 3:45chính phủ lập ban chỉ đạo xây dựng khu
86. 3:47kinh tế mở Chu Lai. Còn văn bản sớm nhất
87. 3:50của Chính phủ mà chúng tôi tìm được có
88. 3:52ghi ba chữ sân bay Chu Lai là một quyết
89. 3:54định ký ngày 29 tháng 11 năm 1997.
90. 3:59Tức là khi người ta bàn chuyện khu kinh
91. 4:01tế, sân bay mang tên ấy đã nằm đó hàng
92. 4:04chục năm, nó đã đi qua những bàn tay
93. 4:07nào? [âm nhạc]
94. 4:14>> [âm nhạc]
95. 4:19>> Để trả lời, chúng ta lùi thêm gần 30 năm
96. 4:22nữa về những năm Chu Lai đông đúc nhất ở
97. 4:25đỉnh cao. Nơi này không chỉ có một đường
98. 4:28băng. Tháng tư năm 1967,
99. 4:32một lực lượng đặc nhiệm của lục quân Mỹ
100. 4:34mang tên Oregon đổ về Chuai. Đến tháng
101. 4:37ín cùng năm, nó được đổi tên thành sư
102. 4:38đoàn Americ, một sư đoàn bộ binh đặc sở
103. 4:41chỉ huy ngay trên bãi cát này. Bên cạnh
104. 4:44họ là không quân của thủy quân lục
105. 4:46chiến. Những chiếc cường kích cất cánh
106. 4:49từ giải nhôm đã trải xuống cát từ năm
107. 4:521965.
108. 4:54Ngày 10 tháng năm 1970,
109. 4:58những phi vụ cuối cùng của không quân
110. 5:00thủy quân lục chiến cất cánh từ Chu Lai.
111. 5:02Hơn 1 tháng sau, ngày 13 tháng 10, thủy
112. 5:06quân lục chiến rời căn cứ, chuyển quyền
113. 5:09kiểm soát cho lục quân Mỹ rồi đến lượt
114. 5:12lục quân. Theo tờ Southern Cross, báo
115. 5:15của chính sư đoàn America, ngày 27 tháng
116. 5:1811 năm 1971,
117. 5:21sư đoàn hoàn tất việc rút quân. Đoàn chỉ
118. 5:24huy hộ tống lá cờ của sư đoàn rời khỏi
119. 5:26Chu Lai. Một lá cờ được cuộn lại nhưng
120. 5:30đường băng thì không ai cuộn lại được. 3
121. 5:32năm 4 tháng sau, [âm nhạc]
122. 5:34ngày 26 tháng năm 1975, căn cứ Chu Lai
123. 5:39[âm nhạc] đội chủ. Rồi những năm dài
124. 5:41tiếp theo, theo một bài của báo Tuổi
125. 5:43Trẻ, nơi này chỉ còn những chuyến bay
126. 5:45quân sự thưa thớt cho tới chuyến bay
127. 5:47cánh quạt của năm 2005.
128. 5:51Hãy thử nghĩ về những gì người Mỹ đã
129. 5:53mang tới đây. Xe ổi, máy phát điện trăm
130. 5:58nghìn mét vuông tấm nhôm. Những kho
131. 6:00nhiên liệu, hàng nghìn binh lính. Phần
132. 6:03lớn những thứ ấy đã theo họ rời đi. Một
133. 6:06thứ thì không mang đi được. Giải đất
134. 6:08phẳng đã được nén chặc dưới đường băng.
135. 6:10Và 26 năm sau ngày lá cờ rời đi, văn bản
136. 6:14của chính phủ Việt Nam vẫn gọi nó bằng
137. 6:16đúng cái tên mà người Mỹ đã gắn cho nó.
138. 6:18Cái tên nằm lại cùng đường băng. Nhưng
139. 6:21nó đã được gắn lên đường băng bằng cách
140. 6:23nào và vì sao người Mỹ chọn đúng bãi cát
141. 6:26này?
142. 6:27Cách giải thích dễ thấy nhất nằm ở sân
143. 6:30bay Đà Nẵng. Mùa xuân năm 1965,
144. 6:36Đà Nẵng là căn cứ phản lực chính của
145. 6:38vùng và quân đội Mỹ đang chuẩn bị đưa
146. 6:40thêm lực lượng vào miền Trung. Ngày 20
147. 6:43tháng , một hội nghị cấp cao của Mỹ ở
148. 6:45Honolulu khuyến nghị đưa thêm 5000 lính
149. 6:48thủy quân lục chiến cùng ba phi đội phản
150. 6:50lực vào Việt Nam, lập một vùng đóng quân
151. 6:52ở Chu Lai [âm nhạc] cách Đà Nẵng chừng
152. 6:5457 dặm về phía Đông Nam.
153. 6:57Năm ngày sau, Tổng thống Johnson chuẩn
154. 7:00y, nhưng bãi cát này không hề xuất hiện
155. 7:03bất ngờ trong kế hoạch. Theo lịch sử
156. 7:05chính thức của thủy quân lục chiến,
157. 7:08tướng Victor Kruck đã chọn địa điểm này
158. 7:10trong một chuyến khảo sát từ năm trước
159. 7:12đó. Và theo bài của Võ Hà Đăng trên báo
160. 7:14Đà Nẵng, ngày 21 tháng năm 1965,
161. 7:193 tháng rưỡi trước ngày đổ bộ nha căn cứ
162. 7:22hàng không ở Sài Gòn đã gửi công văn cho
163. 7:25tỉnh Quảng Tín hỏi về vùng đất này. Hai
164. 7:27dấu vết từ hai phía khác nhau cùng cho
165. 7:30thấy bãi cát này đã được để mắt từ rất
166. 7:32lâu trước khi những chiếc tàu đổ bộ cập
167. 7:35bờ. Còn lý do để họ để mắt tới nó thì
168. 7:37khá dễ hiểu. Đó là một đội quân đến từ
169. 7:40biển với họ. Một bãi cát phẳng sát mép
170. 7:43nước là lợi thế khó bỏ qua vì tàu đổ bộ
171. 7:46có thể ủi thẳng vào bờ để dỡ hàng mà
172. 7:48không cần cầu cảng. Một bãi cát như thế
173. 7:51hợp với đội quân này và hợp với bộ sân
174. 7:53bay dã chiến mà thủy quân lục chiến đã
175. 7:56giày công phát triển suốt nhiều năm.
176. 7:58Nhưng trước khi bộ sân bay ấy được dựng
177. 8:00lên, vị tướng đã phải trả lời một câu
178. 8:02hỏi ngắn mà nặng. Mất bao lâu?
179. 8:06[âm nhạc]
180. 8:09Lớp tiếp theo đưa chúng ta về một buổi
181. 8:11sáng tháng 6 năm 1965
182. 8:158:10 sáng [âm nhạc] ngày 01 tháng 6, Đại
183. 8:18tá John Nobel chỉ huy nhóm máy bay số 12
184. 8:21của thủy quân lục chiến dẫn một biên đội
185. 8:23bốn chiếc cường kích A4 hạ xuống bờ biển
186. 8:26Quảng Tín. Bên dưới họ không phải một
187. 8:28sân bay theo nghĩa thông thường, đó là
188. 8:30một giải nhôm sáng loáng, dài chừng một
189. 8:33cây số, trải thẳng trên cát, từng chiếc
190. 8:36máy bay hạ xuống, thả chiếc móc dưới
191. 8:38đuôi, ngoạm vào sợi cáp căng ngang đường
192. 8:40băng và bị hãm lại, giống hệt cách máy
193. 8:43bay đáp xuống một chiếc tàu sân bay.
194. 8:45Chiều hôm ấy, những chiếc A4 cất cánh
195. 8:48làm nhiệm vụ trên đường băng còn rang
196. 8:50dở, có chiếc phải nhờ những bình rocket
197. 8:52gắn dưới thân đẩy vọt lên. Gần 40 năm
198. 8:56trước chuyến bay cánh quạt mà quý vị đã
199. 8:58nghe ở đầu chương trình Những chiếc A4
200. 9:00đầu tiên đã hạ xuống giải nhôm này. Để
201. 9:02hiểu buổi sáng ấy, chúng ta phải tua lại
202. 9:04hơn 1 tháng về phòng họp ở Honolulu.
203. 9:08Theo lịch sử chính [âm nhạc] thức của
204. 9:09thủy quân lục chiến, Bộ trưởng Quốc
205. 9:11phòng Robert Mcnamara hỏi một câu rất
206. 9:13ngắn. Sân bay ấy mất bao lâu để dựng?
207. 9:16Kulac đáp 25 ngày. Cũng theo tài liệu
208. 9:19đó, phía không quân Mỹ ở Thái Bình Dương
209. 9:22đã tính rằng một sân bay bê tông sẽ cần
210. 9:24khoảng 11 tháng, 25 ngày đặt cạnh 11
211. 9:28tháng. Người phải sống với con số ấy là
212. 9:30Ke Mc vị tướng thủy quân lục chiến đã
213. 9:34giành nhiều năm phát triển bộ sân bay
214. 9:36giá chiến mà Chu Lai sắp dùng tới. Vũ
215. 9:38khí của Crulac không phải bê tông, đó là
216. 9:41một bộ sân bay đóng gói sẵn. Những tấm
217. 9:44nhôm ghép vào nhau như đồ chơi lắp giáp.
218. 9:46Bộ hãm gồm một giải băng nilon cuộn
219. 9:48quanh những chống quay, đèn đường băng,
220. 9:51cả trạm điều khiển bay có thể trở đi
221. 9:53được. Người ta gọi nó là một chiếc tàu
222. 9:55sân bay đặt trên đất liền. Chu Lai là
223. 9:58nơi thủy quân lục chiến đem nó ra dùng
224. 10:01giữa chiến tranh. Và rồi đồng hồ bắt đầu
225. 10:03chạy. Sáng ngày 7 tháng 5, lính Mỹ đổ bộ
226. 10:07lên bãi biển và đợt đổ bộ ấy không gặp
227. 10:10kháng cự có vũ trang. Ngay sau họ là
228. 10:12tiểu đoàn công binh hải quân số 10 dưới
229. 10:15quyền trung tá John Banister. Chỉ trong
230. 10:17vài ngày, họ hiểu ra kẻ thù đầu tiên của
231. 10:20mình ở Chu Lai không phải con người, đó
232. 10:23là cát. Cát trắng mịn đến mức xe máy
233. 10:26liên tục xa lầy dưới cái nóng gần 40 độ
234. 10:29và độ ẩm lên tới 100%.
235. 10:31Giải nhôm không thể trải thẳng lên một
236. 10:33lớp cát lún như thế, giống như không ai
237. 10:36lát gạch lên một mặt bột. Những người
238. 10:38công binh phải chở đất đá ong đỏ từ các
239. 10:40ngọn đồi gần đó về, đổ thành lớp dày
240. 10:43chừng 15 đến 20 phân, nén chặt rồi phủ
241. 10:47nhựa đường lên trên. Ở những đường lăn
242. 10:49và bãi đỗ, họ còn bơm cả nước biển vào
243. 10:52cát để cát kết lại. Vậy lời ước tính 25
244. 10:55ngày có thành sự thật không? Hãy tự đếm.
245. 10:58Từ sáng ngày 7 tháng 5 đến sáng ngày 1
246. 11:01tháng 6 là đúng 25 ngày. Lúc đại tá Nô
247. 11:04Bồ hạ cánh, đường băng mới dài chừng một
248. 11:07cây số, chưa bằng một nửa chiều dài
249. 11:09thiết kế. Phải đến ngày 3 tháng , tấm
250. 11:12nhôm cuối cùng mới được khóa vào chỗ.
251. 11:15Hoàn tất đường băng 8000 bộ, tức gần hai
252. 11:18cây số rưỡi, tổng cộng hơn 120.000 m
253. 11:22vuông nhôm đã được trải xuống cát, ước
254. 11:24chừng 17 sân bóng đá ghép lại. Còn bệ
255. 11:27phóng kiểu tàu sân bay thì phải đến mùa
256. 11:30xuân năm sau mới được lắp. 25 ngày là
257. 11:33con số của một sân bay dùng được. Không
258. 11:35phải một sân bay đã xong đến tháng tám,
259. 11:38những chiếc A4 từ chính đường băng ấy
260. 11:40bay yểm trợ cho trận vạn tường ngay phía
261. 11:42nam căn cứ. Một đường băng dựng trong
262. 11:45hơn hai tháng nhưng cái tên của nó đã có
263. 11:48từ trước khi người lính đầu tiên đặt
264. 11:50chân lên cát. Vậy ai đã đặt và đặt trong
265. 11:53hoàn cảnh nào?
266. 11:55[âm nhạc]
267. 11:59Lớp gần đáy nhất là một chuyến đi khảo
268. 12:01sát năm 1964.
269. 12:05Người cầm bản đồ là Victor Kac, Trung
270. 12:08tướng thủy quân lục chiến, tư lệnh lực
271. 12:10lượng thủy quân lục chiến Mỹ ở Thái Bình
272. 12:13Dương. Một sĩ quang từng có thời gian
273. 12:15phục vụ ở Trung Quốc từ trước thế chiến
274. 12:18thứ hai. Theo lịch sử chính thức của
275. 12:20thủy quân lục chiến xuất bản năm 1978,
276. 12:25ông chọn bãi cát này trong chuyến đi ấy.
277. 12:27Một sĩ quang hải quân đi cùng nhắc rằng
278. 12:30chỗ này không có tên trên bảng đồ. Crew
279. 12:32lắ đáp tên nó là Chu Lai. Nhiều năm sau,
280. 12:36ông tự giải thích điều đó trong một chú
281. 12:38thích mà lịch sử chính thức giữ lại. Để
282. 12:41dứt chuyện ngay lập tức, ông chỉ đơn
283. 12:42giản đưa cho viên sĩ quan chữ Hán Quang
284. 12:44Thoại của chính tên mình. Một cái tên
285. 12:46bật ra trong một câu hỏi vặt trên một
286. 12:48bãi cát chưa ai gọi là gì, rồi đi vào
287. 12:51lịch sử. Nhưng nó mang theo một khoảng
288. 12:54chống lạ. Chúng tôi chưa tìm thấy nguồn
289. 12:56nào in rõ hai chữ Hán mà Cruc nhắc tới.
290. 13:00Một cái tên được ghi trên hàng nghìn văn
291. 13:02bản mà chữ gốc của nó vẫn chưa hiện ra.
292. 13:05Phía Người Việt cũng đi tìm lời giải
293. 13:07theo cách của mình. Năm
294. 13:102015, Phó giáo sư Lê Trung Hoa, một nhà
295. 13:13nghiên cứu địa danh viết trên tạp chí
296. 13:15kiến thức ngày nay rằng chữ Chu rất khó
297. 13:18tồn tại trong một địa danh cũ ở Quảng
298. 13:20Nam. Lý do là Lệ kiêng húy, tức là Lệ
299. 13:22Tránh dùng những chữ trùng với tên vua
300. 13:24chúa mà chúa Nguyễn Phúc Chu lại mang
301. 13:27đúng chữ ấy. Ông cũng chỉ ra rằng câu vè
302. 13:29cũ hay được dẫn để chứng minh Chu Lai là
303. 13:32tên xưa. Thật ra là câu sa cần châu ổ.
304. 13:36Từ đó ông nghiêng về một giả thuyết
305. 13:38khác. Người dân nghe lính Mỹ nói chữ
306. 13:41July tức tháng bảy rồi đọc trật thành
307. 13:43Chu Lai. Giả thuyết ấy gặp một trở ngại
308. 13:46về thời gian. Các hồ sơ kế hoạch của Mỹ
309. 13:49mùa xuân năm 1965
310. 13:52đã dùng tên Chu Lai trước ngày đổ bộ,
311. 13:54tức là trước cả tháng B. Còn chuyện ai
312. 13:56đặt tên thì lịch sử chính thức của Mỹ có
313. 13:59hãng lời kể của chính người đặt. Cộng
314. 14:01thông tin thành phố Đà Nẵng trong một
315. 14:04loạt bài về địa danh năm 2025 nhận xét
316. 14:08rằng các cách giải thích đang lưu hành
317. 14:10đều chưa đủ sức thuyết phục. Vậy là có
318. 14:13một cái tên mà người đặt ra nó tự kể lại
319. 14:16chuyện đặt tên. Nhưng hai chữ gốc thì
320. 14:18chưa thấy in và nghĩa của nó được giải
321. 14:21thích mỗi nơi một kiểu. Nó vẫn đi tiếp
322. 14:23từ chuyến khảo sát ấy, qua đường băng
323. 14:26nhôm, qua một lá cờ rời đi, qua một
324. 14:28quyết định của chính phủ để nằm trên vé
325. 14:30máy bay hôm nay. Còn lớp cuối cùng nằm ở
326. 14:33phía bên kia tấm bản đồ nơi những người
327. 14:35đang sống ở đây gọi mảnh đất của mình
328. 14:37bằng tên riêng.
329. 14:38>> Lớp cuối cùng không nằm trong hồ sơ của
330. 14:41người Mỹ, nó nằm trong giấy tờ của tỉnh
331. 14:44Quảng Tín. Theo bài của Võ Hà trên báo
332. 14:46Đà Nẵng, công văn ngày 21 tháng năm 1965
333. 14:52gọi vùng đất ấy bằng tên các ấp Hòa Vân,
334. 14:55Định Phước, An Thiện, Thanh Trả, Long
335. 14:58Bình và Đông Yên cùng một bãi cát. Hai
336. 15:02cách gọi. Một bên là cái tên vị tướng
337. 15:05nói ra trong một chuyến đi như một câu
338. 15:07trả lời vội. Một bên là những cái tên
339. 15:10nằm trong sổ sách của một tỉnh gắn với
340. 15:13những xóm làng có người ở thật. 60 năm
341. 15:16đã trôi qua, người đặt tên đã đi, căn cứ
342. 15:20đã thành sân bay dân dụng, bãi cát đã
343. 15:23thành nhà xưởng. Hai chữ Chu Lai nằm
344. 15:25trên vé máy bay, trên quyết định của
345. 15:27chính phủ, trên tên của một khu kinh tế.
346. 15:30Còn sáu cái tên kia, hôm nay chúng nằm ở
347. 15:32đâu? Có bao nhiêu cái tên ta vẫn gọi mỗi
348. 15:35ngày mà bên dưới vẫn còn những cái tên
349. 15:38khác. Hẹn gặp lại quý vị và các bạn
350. 15:40trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á Lục
351. 15:41Ký.
352. 15:45[âm nhạc]