The Secrets of Maharashtra's Ancient Temples & Caves । Ketan Puri — Transcript

Full transcript

1. 0:00बौद्ध धर्म हा सम्राट अशोकामुळे
2. 0:02भारतामध्ये किंवा भारताच्या बाहेरी त्याचा
3. 0:04विस्तार झाला प्रचार प्रसार झाला पण
4. 0:06अशोकांनी खोदलेल्या भारतातल्या सगळ्यात
5. 0:08पहिल्या लेण्या या बौद्ध धर्मासाठी
6. 0:11>> त्यात जी बेडसे लेणी आहे त्या बेडसे लेणी
7. 0:13मध्ये जे विहार आहे ते विहार बाकीच्या
8. 0:16विहारांसारखं आयताकृती नाहीय काहीतरी तिथ
9. 0:18गोष्ट घडली असावी म्हणून त्यांनी त्या
10. 0:20चैत्यगृहाच्या स्थापत्याला त्या
11. 0:22आर्किटेक्चरला कन्व््ट केलं विहारामध्ये
12. 0:24आणि ते भारतातलं एकमेव विहार झालं की जे
13. 0:27गजपष्ठाकार तर भारतामध्ये एकूण एकूण अश ते
14. 0:301900 लेण्या आहेत त्यातल्या हजार ते बाराश
15. 0:33लेण्या फक्त महाराष्ट्रात आहेत तुळजा लेणी
16. 0:35मध्ये असणारा जो चैत्यगृह आहे तो चैत्यगृह
17. 0:37हा गोलाकार आणि त्याच पद्धतीने ती चैत्यणी
18. 0:40सुद्धा बोल केलेली ती भारतातली नाही
19. 0:42जगातली एकमेव लेणी की जी गोलाकार स्तूप
20. 0:44असलेली चैत्यगृह एकाच ठिकाणी तुम्हाला
21. 0:46बौद्ध दिसत हिंदू दिसत जैन दिसत जेवढे
22. 0:49भव्य लेण्या आहेत ना तेवढ्या भव्य लेण्या
23. 0:51भारतात दुसरीकडे कुठेही पाहायला मिळत नाही
24. 0:53आणि ते फक्त आणि फक्त वेरूळला पाहायला
25. 0:55मिळतात खूप गंभीरतेने आणि जबाबदारीपूर्वक
26. 0:58सांगतो
27. 0:59महाराष्ट्रात किंवा भारतात एकही हेमाडपंती
28. 1:02शैलीच नाही
29. 1:03>> हा धक्का असेल खूप जणांसाठी
30. 1:05>> हेमाडपंती नावाची शैली अस्तित्वात नाहीये
31. 1:07याच्या विषयी कुठलाही पुरावा आणून दाखवा
32. 1:09पार्वती ही ज्या पद्धतीने भगवान शिवाची
33. 1:11पत्नी आहे त्याच पद्धतीने पार्वती ही
34. 1:13शिवाची [संगीत] प्रचंड मोठी उपासना आहे
35. 1:14पुरुषांच्या याच्यातला सर्वात मोठा भक्त
36. 1:17रावण आणि जर स्त्रियांच्या अनुषंगाने जर
37. 1:19बघितलं तर शर संप्रदायातील सर्वात मोठी
38. 1:20स्त्री भक्त जर कोणास देते पार्वती
39. 1:22पार्वतीने पंचाग्नी साधना नावाची एक साधना
40. 1:24केली पंचाग्नी साधना म्हणजे काय तर चार
41. 1:26दिशेला चार अग्नीचे भले मोठे तप तर कुंड
42. 1:29ठेवायची आणि पाचवा अग्नी म्हणजे सूर्य असं
43. 1:32इमॅजिन करायचं आणि सकाळी सूर्य
44. 1:34उगवल्यापासून माऊरेपर्यंत तो सूर्याकडे एक
45. 1:36टक बघायच त्याला पंचाली साधना म्हणजे एक
46. 1:38दोन तीन चार आणि पाचवा अग्नी म्हणजे सूर्य
47. 1:41आणि ही आपल्या हिंदू धर्मातली सर्वात कठीण
48. 1:44साधन्यांपैकी एक आहे
49. 1:45>> आणि ती पार्वती करत होती कशामुळे करत होती
50. 1:47तर तिला भगवान शिवासोबत लग्न करायचं होत
51. 1:49>> आपल्याकडे एक धवमा मनाने असे मत आहे की
52. 1:52मंदिरांवर जी कामशिल्प कोरली जातात ती
53. 1:54कशासाठी कोरली जात तर ज्या पद्धतीने आपण
54. 1:56आपल्या चपला मंदिराच्या बाहेर सोडतो त्या
55. 1:58पद्धतीने आपला मनातला काम
56. 2:01वासना या सगळ्या गोष्टी चपलेप्रमाणे
57. 2:03मंदिराच्या बाहेर सोडाव्या आणि मंदिराच्या
58. 2:05आत जाव पण ह्या गोष्टीला खरून काढणारी
59. 2:08भरपूर उदाहरण आहे
60. 2:22>> नमस्कार मित्रांनो मी ओंकारोक उन्हाड
61. 2:24भटकंदीच्या उन्हाळ ट्रॅव्ल गप्पा आणि
62. 2:26गोष्टी या सेगमेंट तुमचं सगळ्यांचं परत
63. 2:28एकदा मनःपूर्वक स्वागत. मित्रांनो भारताचा
64. 2:31किंवा महाराष्ट्राचा आपण इतिहास किंवा जर
65. 2:33आपण त्याची संस्कृती किंवा हेरिटेज बघायला
66. 2:35गेलो तर आपल्या डोळ्यासमोर सगळ्यात
67. 2:37महत्त्वाच्या अशा दोन गोष्टी उभ्या राहतात
68. 2:39आणि त्या म्हणजे लेणी आणि मंदिरं या
69. 2:41लेण्यांचे प्रकार किती? या मंदिरांचे
70. 2:43प्रकार किती? मंदिर बांधायला सुरुवात
71. 2:45कधीपासून झाली? मंदिरांवरच्या वेगवेगळ्या
72. 2:47शिल्पांचा वेगवेगळ्या जी सगळी कलाकुसर
73. 2:49असते त्याचा नक्की अर्थ काय? त्याच
74. 2:51इंटरप्रिटेशन कसं करायचं आणि एकूणच ही
75. 2:54मंदिर अभ्यासकाच्या दृष्टीने कशी बघायची
76. 2:56याबद्दल संपूर्ण माहिती देण्यासाठी आज परत
77. 2:59एकदा चॅनलवर आलेला आहे आमचा अतिशय जवळचा
78. 3:01मित्र केतन पुरी केतन तुझं मनःपूर्वक
79. 3:03स्वागत
80. 3:04>> धन्यवाद
81. 3:05>> केतन इतिहास अभ्यासक तर आहेच आहे सध्या तो
82. 3:08मराठवाड्यातल्या मंदिरांवर मंदिर
83. 3:09स्थापत्यावर तो पीएचडी सुद्धा करतोय
84. 3:12केतनची अजून एक खूप खास ओळख आहे जी
85. 3:13आम्हाला सगळ्यांना जवळची आहे ती म्हणजे
86. 3:15रितेश देशमुख यांच्या राजा शिवाजी ही जी
87. 3:18चित्रपटांची जी आता सिरीज आहे त्यातला
88. 3:20पहिला भाग आता रिलीज झाला तर या संपूर्ण
89. 3:22सिरीज साठी केतन हा हिस्टॉरिकल डवायजर
90. 3:25म्हणून भूमिका निभवतोय खूप महत्त्वाची
91. 3:27भूमिका आहे आणि त्याच्याच बरोबर मराठा
92. 3:30पाठशाहा नावाचं त्याचं अत्यंत सुंदर
93. 3:32पुस्तक आहे जे छत्रपती शिवाजी
94. 3:34महाराजांच्या चित्रांवर पेंटिंग्सवर वगैरे
95. 3:36वगैरे त्याचा सगळ्याचा इतिहास सांगणार हे
96. 3:38पुस्तक आहे तर अत्यंत आमचा गुणी असा मित्र
97. 3:41तर भारतातली भरपूर मंदिर त्यांनी बघितलेली
98. 3:44आहे त्याच्यावर त्याचा कंटिन्यूअस अभ्यास
99. 3:46सुरू असतो आणि आज त्याचबद्दल माहिती
100. 3:47द्यायला केतन आज आपल्याकडे आलेला आहे तुझी
101. 3:49भटकंती अविरत चालू राहावी आणि तुझ्या
102. 3:51ज्ञानामध्ये अजून भर पडत रावी याच्यासाठी
103. 3:53किताबवाला यांच्याकडून हे पुस्तक तुला
104. 3:56सप्रेम भेट भारतीय नौका नयनाचा इतिहास द ग
105. 3:59केतकर यांचं
106. 4:00>> मित्राकडून दुसऱ्या मित्राला सांगून
107. 4:02तिसऱ्या मित्राला पुस्तक देण [हास्य]
108. 4:05>> चांगल
109. 4:06>> तसच छत्रपती शिवाजी महाराजांची ही प्रतिमा
110. 4:09अतिशय सुंदर पेंटिंग आहे हे सुद्धा तुला
111. 4:12सप्रेम भेट आणि उन्हाड भटकंदी तर्फे हा
112. 4:16ट्रॅव्ल फ्लास्क खास तुझ्यासाठी
113. 4:19>> थँक्यू थँक्यू
114. 4:20मित्रांनो उन्हाड भटकंतीचे पुढचे जे सगळे
115. 4:23अपडेट्स आहे ज्याच्यामध्ये तुम्हाला
116. 4:24उन्हाड भटकंती तर्फे आयोजित केल्या
117. 4:26जाणाऱ्या टूर्स असतील किंवा सह्याद्रीतले
118. 4:29ट्रेक्स असतील तर या सगळ्याची माहिती
119. 4:31तुम्हाला एका व् लिंक द्वारे दिली जाते
120. 4:32ज्याची लिंक मी आता या व्हिडिओच्या खाली
121. 4:34देतोय तोव् ग्रुप जॉईन करा आणि उन्हाड
122. 4:36भटकंतीचा चॅनल आहे त्याला सबस्क्राईब करा
123. 4:38लाईक करा आणि हाईप करा केतन आपण मूळ
124. 4:42विषयाकडे येऊया आपल्या की धार्मिकता जो
125. 4:45आहे तो अगदी आपल्या भारतीय संस्कृतीचा
126. 4:46अगदी अविभाज्य अंग आहे तर धार्मिकता जी
127. 4:49आहे ती भारतीयांनी कशी जपली सुरुवातीपासून
128. 4:52आणि बेसिकली धार्मिकतेची स्थान कुठली होती
129. 4:55आता पहिलाच प्रश्न हा फार किचकट आहे जर मी
130. 5:00मुळापर्यंत गेलो धार्मिकता धार्मिकतेचा
131. 5:02उगम धार्मिकच जुन्या काळातल स्वरूप किंवा
132. 5:052000ती हज वर्षा आधीची धार्मिकता तर
133. 5:07याच्या विषयीच एक मत सगळ आपल्या
134. 5:08अभ्यासकांना दिसून येत नाही पण जिथून हे
135. 5:11एक मत आपल्याला दिसायला सुरुवात होते
136. 5:12म्हणजे जर आपण हडप्पा महजूचा कालखंड जर
137. 5:14घेतला म्हणजे इसवीसन पूर्व 4000 किंवा
138. 5:175000 चा जो मॅचुअर हरपण कालखंड अस आपण
139. 5:19ज्याला म्हणतो तर त्या काळामध्ये
140. 5:21बहुतांशपणे निसर्ग पूजा असल्याचा आपल्याला
141. 5:24पाहायला मिळत अस बऱच अभ्यासकांनी नोंदून
142. 5:25ठेवलेल आहे आपण त्यामध्ये न जाता धार्मिक
143. 5:29वस्तू हा आपला विषय असेल तर भारतातल्या
144. 5:31सगळ्यात जुना आणि आज अस्तित्वात असलेल्या
145. 5:34ठामपणे उभा असलेल्या धार्मिक वस्तूंपासून
146. 5:36जर सुरुवात करायची झाली तर दक्षिण आशिया
147. 5:38खंडामधल्या सर्वात जुन्या धार्मिक वस्तू
148. 5:41या सम्राट अशोकाच्या काळात खोदण्यात आल्या
149. 5:43बरोबर आणि मी दक्षिण आशियाच्या
150. 5:44कॉन्टेक्स्ट मध्ये बोलतो मी फक्त
151. 5:45भारताच्या कॉन्टॅक्स्ट मध्ये बोलत नाही
152. 5:47आणि त्या धार्मिक वस्तू होत्या म्हणजे
153. 5:48आपल्या लेण्या
154. 5:49>> करेक्ट
155. 5:50>> भारतामध्ये ज्या सगळ्यात पहिल्या लेण्या
156. 5:51खोदण्यात आल्या त्या खोदण्यात आल्या
157. 5:52सम्राट अशोकाच्या काळामध्ये आणि त्या
158. 5:54लेण्या खोदण्यात आल्या बाराबर नावाची एक
159. 5:56टेकडी आहे बिहारमध्ये त्या बाराबर आणि
160. 5:58नागार्जुन अशा दोन टेकड्यात ग्रच्या
161. 6:00टेकड्यात आणि त्या ग्रच्या टेकड्यांमध्ये
162. 6:02लेण्या खोदण्यात आल्या अशोकाच्या
163. 6:04काळामध्ये चार लेण्या खोदल्या आणि त्याचा
164. 6:05लाल तो होता दशरथ त्याच्या काळामध्ये
165. 6:07उरलेल्या तीन अशा सात लेण्या खोदण्यात
166. 6:09आल्या आणि बराबर लेणी ज आपण म्हणतो चार
167. 6:13लेण्या आहे तेव्हा दक्षिण आशिया
168. 6:15खंडामधल्या सगळ्यात पहिल्या लेण्या मजेची
169. 6:17गोष्ट अशी की त्या लेण्यांमध्ये आपण
170. 6:20सम्राट अशोकाकडे ज्या वेळेस बघतो किंवा
171. 6:23इतिहास ज्यावेळेस त्याचा वाचतो त्या
172. 6:24आपल्यासमोर सर्वात पहिल्यांदा म्हणजे
173. 6:26सम्राट अशोकांनी स्वीकारलेला बौद्ध धर्म
174. 6:28>> बौद्ध धर्म हा सम्राट अशोकामुळे
175. 6:30भारतामध्ये किंवा भारताच्या बाहेरी त्याचा
176. 6:32विस्तार झाला प्रचार प्रसार झाला पण
177. 6:35अशोकाने खोदलेल्या भारतातल्या सगळ्यात
178. 6:37पहिल्या लेण्या या बौद्ध धर्मासाठी
179. 6:38नव्हत्या जैन बर्मासाठी नव्हत्या त्या
180. 6:40होत्या अजिविक नावाच्या एका संप्रदायासाठी
181. 6:43>> बर
182. 6:43>> हा अजैविक नावाचा संप्रदाय याची स्थापना
183. 6:45केलेली होती मखली गोशाल किंवा मखली गोशाळा
184. 6:47नावक एका व्यक्तीने आणि तो गौतम बुद्ध
185. 6:50किंवा भगवान महावीर ज्यावेळेस भारतामध्ये
186. 6:53अस्तित्वात होते त्यावेळेस त्यांना तो
187. 6:54कंटेम्पररी होता समकालीन होता म्हणजे
188. 6:56इसवीसन पूर्व पाचव शतक त्यांनी जो
189. 6:59संप्रदाय स्थापन केलेला होता तो संप्रदाय
190. 7:01मूळता नियतीवर
191. 7:03विश्वास ठेवणारा होता म्हणजे नियती सगळी
192. 7:06गोष्ट घडवते आपलं कर्म किंवा आपण जे कार्य
193. 7:08करतो त्याच्यातून आपल्या आयुष्यामध्ये
194. 7:10कुठल्याही गोष्टी घडत नसतात नियतीने
195. 7:11सगळ्या गोष्टी ठरलेल्या असतात आपला जन्म
196. 7:13किंवा आपला मृत्यू की आपल्या आयुष्यामध्ये
197. 7:15घडणारी प्रत्येक गोष्ट ही नियती ठरवते
198. 7:17हम्म
199. 7:17>> या फिलोसॉफीवर विश्वास ठेवणारा तो अजैविक
200. 7:20नावाचा संप्रदाय होता आणि त्या
201. 7:21संप्रदायासाठी या अशोकाने चार लेण्या
202. 7:24खोदल्या होत्या. त्या आपला भारतामध्ये
203. 7:26खोदण्यात आलेल्या किंवा उभारण्यात आलेल्या
204. 7:28सर्वात पहिला धार्मिक वास्तू आणि त्या
205. 7:30धार्मिक वास्तूंचा प्रचार आणि प्रसार हा
206. 7:32एवढ्या मोठ्या प्रमाणामध्ये झाला की
207. 7:34भारतामध्ये तिथून पुढे जवळजवळ 500 ते 700
208. 7:37वर्ष केवळ आणि केवळ लेणी खोदण्याचं काम
209. 7:40चालू होतं. धार्मिक वस्तूं धार्मिक
210. 7:43वस्तूंच्या उभारणीसाठी किंवा मानवाचा इतर
211. 7:46काही गरजांची पूर्तता करण्यासाठी या
212. 7:49लेण्या आहेत ्या लेण्यांचे वेगवेगळे भाग
213. 7:51होते पण या सुरुवातीच्या ज्या लेण्या
214. 7:52खोदण्यात आल्या होत्या त्याच्यामध्ये
215. 7:54बाराबरीतल्या ज्या चार लेण्या आहेत त्या
216. 7:56मुळत आहेत विहार
217. 7:58>> विहार म्हणजे आजच्या मॉडर्न कॉन्टेक्स्ट
218. 8:00मध्ये होस्टेल्स
219. 8:01>> बर
220. 8:02>> जे कोणी भिक्कू किंवा वेगवेगळे साधू त्या
221. 8:05लेण्यांमध्ये राहून देवाची उपासना करतात
222. 8:07तर त्यांना राहण्यासाठीच्या खोल्या
223. 8:09>> म्हणजे विहार आणि अशा प्रकारचे विहार
224. 8:12अशोकाच्या काळामध्ये त्या बाराबर
225. 8:13लेणीमध्ये खोदण्यात आले होते. या
226. 8:16विहारांमध्ये राहून वेगवेगळ्या प्रकारच्या
227. 8:18उपासना करणे देवाची पूजा अर्चा करणे किंवा
228. 8:20देवाच्या नामस्मरणामध्ये दिवस दिवस आपला
229. 8:22व्यतीत करणे अशा प्रकारच्या गोष्टी
230. 8:23त्यावेळेचे भिक्कू किंवा साधू करत होते.
231. 8:26या लेनांमध्ये फक्त पहिली जी लेणी आहे
232. 8:29लोमस ऋषिके ती जर सोडली बाराबरच्या इथली
233. 8:32उरलेल्या तीन लेनांमध्ये अशोकाचे शिलालेख
234. 8:34आहेत आणि त्याच्यामध्ये पर्टिक्युलरली
235. 8:36आजीविकांच नाव जिथे येत ते नाव खोलून
236. 8:39टाकलेले बर आता अशोकाचे जे शिलालेख आहे
237. 8:42त्या शिलालेखांचे जे वाचन आहे ते वाचन
238. 8:44झालेले अलीकडे जेम्स प्रिन्सेपच्या
239. 8:46काळामध्ये त्याच वाचन झालेला आहे 100 दीडश
240. 8:49वर्षा आधी इंग्रजांनी जी काही ब्राह्मीस
241. 8:52लिपी आहे अशोकाच्या काळामधली त्या लिपीच
242. 8:54लिप्यांतर करण भाषांतर करण हा नंतर तो
243. 8:56प्रकार सगळा सुरू झालेला त्याच्या आधी ती
244. 8:59भाषा कुणालाही वाचता येत नव्हती
245. 9:00>> त्याच्या आधी त्या भाषेच वाचन करण्याचे
246. 9:03प्रयत्न बऱ्याच वेळेस झाले पण त्या भाषेला
247. 9:05किंवा ती जी काही स्क्रिप्ट आहे ती
248. 9:07स्क्रिप्ट डिसायफर करण्यासाठी फार मोठ्या
249. 9:08प्रमाणामध्ये अडचणी येत होते
250. 9:10>> त्याच्यामुळे ज्यांनी कोणी आजीविकांचेच
251. 9:13फक्त पर्टिक्युलरली नाव खोललेले आहे त्या
252. 9:15शिलालेखांमध्ये 50 आजीविकांचा त्रास आहे
253. 9:18>> आणि बऱ्याच अभ्यासकांच असं मत आहे की नंतर
254. 9:21ज्यांनी बौद्ध धर्माला फार मोठ्या
255. 9:23प्रमाणामध्ये आशिया खंडामध्ये किंवा आशिया
256. 9:25खंडाच वेगळ्या भागामध्ये पसरायचं काम केलं
257. 9:27ज्यांनी बौद्ध धर्मामध्ये मूर्ती पूजा
258. 9:29इंट्रोड्यूस केली गौतम बुद्धांच्या
259. 9:31मूर्त्यांचा सर्वात पहिल्यांदा जर कोणी
260. 9:33प्रयोग करून गौतम बुद्धांना मृत्यू
261. 9:34स्वरूपात जगासमोर आणलं त्या महायान
262. 9:37संप्रदायाने कदाचित आजीविकांच नाव खोडलेल
263. 9:40असावं कारण हे महायान संप्रदाय जे होतं या
264. 9:42महायान संप्रदायाची रायव्लरी खूप मोठ्या
265. 9:44प्रमाणामध्ये अजैविक संप्रदाया सोबत होती
266. 9:46अस आपल्याला पाहायला मिळत आणि इतिहास
267. 9:48अभ्यासकांनी तशा प्रकारच तिथं मत नोंदून
268. 9:50ठेवलेलं लेण्यांचे मूळ प्रकार किती कारण
269. 9:52आपल्याकडे महाराष्ट्रामध्ये सुद्धा
270. 9:53आपल्याला भरपूर लेण्या बघायला मिळतात
271. 9:55त्यातल्या काही आता तू विहार जे म्हणालास
272. 9:57तर ते काही अर्धवट खोदलेल आहे म्हणजे आपण
273. 10:00जनरली गुहा जरी म्हटलं तरी सरसकट त्याला
274. 10:02आपण म्हणतो की हे अर्धवट खोदलेलं लेण आहे
275. 10:04असे काही मग ते विहारच आहेत का त्या गुहा
276. 10:07आहेत हा पहिला प्रश्न दुसरा प्रश्न असा
277. 10:08आहे की आता कोंडाणे केव असतील आपल्या
278. 10:10कारले भाजे बेडसे केव असतील तर यांची
279. 10:13सुरुवात आपल्याकडे कधी झाली या कोणी
280. 10:15खोदल्या आणि हे कुठल्या प्रकारात बसतात या
281. 10:18लेण्या
282. 10:19>> आता अशोकानी ज्या लेण्या खोदल्या इसवी सन
283. 10:21पूर्व तिसऱ्या शतका
284. 10:23>> आणि अशोकाच्या उत्तर कालखंड मोर्यांच्या
285. 10:25उत्तर कालखंडामध्ये आणि सातवानांचा जो
286. 10:27महाराष्ट्रामध्ये उदय झाला त्या
287. 10:29कालखंडामध्ये महाराष्ट्रात ज्या लेण्या
288. 10:30खोदण्यात आल्या त्यातली सगळ्यात पहिली
289. 10:32लेणी कुठली असेल ती भाजीलेणी
290. 10:34>> ओके जी भाजीले खोदण्यात आली इसवीन पूर्व
291. 10:37दुसऱ्या तिसऱ्या शतकामध्ये
292. 10:38>> आणि भाजी लेणीच भाजी लेणी मध्ये वैशिष्ट्य
293. 10:40खूप आहेत म्हणजे फक्त भाजीलेवर बोला जाते
294. 10:42टॉकास्टवर आता जे लेण्यांचे प्रकार आहेत
295. 10:45त्या लेण्यांचे बरेचशे प्रकार आपल्याला
296. 10:46भाजी लेणी मध्ये पाहायला मिळतात जस की आपण
297. 10:48भाजेच्या लेणीच्या पायऱ्या चोरून जातो
298. 10:50>> त्यास आपल्याला एक्झॅक्ट समोर एक स्तूप
299. 10:52असलेली लेणी पाहायला मिळतात
300. 10:53>> बरोबर
301. 10:53>> स्तूप म्हणजे गौतम बुद्धांचा प्रतीक
302. 10:55>> बरोबर
303. 10:56>> आपण लेण्यांचे प्रकार समजून घेण्याच्या
304. 10:57आधी ना ही बुद्धांची जी वेगवेगळी संप्रदाय
305. 11:00आहेत त्यांची फिलॉसॉफी दबाव मनाने समजून
306. 11:02घेऊ खूप वरवेरची बुद्धांच्या हे जे काही
307. 11:04जो धर्म आहे त्याच्यामध्ये जे तीन मुख्य
308. 11:06संप्रदाय आहेत त्याच्यामध्ये पहिला आहे
309. 11:08हिनयान
310. 11:09>> दुसरा आहे महायान आणि तिसरा आहे वज्रयान
311. 11:11हिनयान हा इसवीसनपूर्व
312. 11:14जो तिसर चौथ शतक ज्यावेळेस लेण्या कोदाला
313. 11:16सुरुवात झाली त्यावेळेस सगळ्यात
314. 11:17पहिल्यांदा लेण्या हिनायान कालखंडामध्ये
315. 11:19खोदण्यात आलं हिनयान म्हणजे काय खूप
316. 11:21धवमानाने सांगायचं झालं तर ज्यांनी गौतम
317. 11:23बुद्ध ची पूजा अर्चा ही स्तूपाच्या
318. 11:26स्वरूपामध्ये केली प्रतीकात्मक
319. 11:27स्वरूपामध्ये केली त्यांनी गौतम बुद्धांना
320. 11:29देव मानलं नाही त्यानी गौतम बुद्धांना
321. 11:32मनुष्य मानलं आणि मनुष्याच्या विचारांवर
322. 11:34चालण आपलं कर्तव्य अशी त्यांची होती
323. 11:37महानांचा विचार केला तर त्यांनी मूर्ती
324. 11:39पूजा आणली
325. 11:40>> आणि वज्रयान हे बुद्धिजम मधल तांत्रजम
326. 11:44तंत्र आपण म्हणतो ते तंत्र फिलॉसफी जीते
327. 11:46बुद्धबान मधली ती आपल्याला वज्रयान
328. 11:49प्रकारच्या या संप्रदायामध्ये पाहायला
329. 11:51मिळते भाजीलेली जी आहे या भाजीमध्ये
330. 11:54आपल्याला कुठेही गौतम बुद्धांची एक मूर्ती
331. 11:56पाहायला मिळत नाही. बरोबर त्यामुळे ही
332. 11:58पूर्णपणे हिनयान कालखंडामध्ये म्हणजे
333. 11:59इसवीसन पूर्व दुसऱ्या शतकामध्ये खोदण्यात
334. 12:01आली. त्याच्यामध्ये जो चैत्यगृह आहे
335. 12:03त्याच्यामध्ये आपल्याला स्तूप दिसतो.
336. 12:05स्तूप गौतम बुद्धांच प्रतीक. आणि स्तूपाला
337. 12:08ज्या ठिकाणी खोदण्यात आलेला असतं त्या
338. 12:10लेणीला म्हणतात चैत्यगृह ओके. जिथे
339. 12:13हॉस्टेल सारख्या रूम्स असतात. जिथे बौद्ध
340. 12:16भिकूना राहण्यासाठी जागा असते त्यांना
341. 12:17म्हणतात विहार. जिथे वेगवेगळ्या प्रकारची
342. 12:21सोशल गॅदरिंग होते की सगळे बौद्ध भिक्कू
343. 12:23किवा वेगळे लोक एकत्र येतात एका लेणीमध्ये
344. 12:25तिथे थोडस ते सोशल गॅदरिंग होते त्याला
345. 12:28म्हणतात उप्थानशाळा
346. 12:30>> जेवण करण्यासाठी लेणी असते तिला म्हणतात
347. 12:32भोजनशाळा जिथे पाणी पिण्यासाठीची लेणी
348. 12:35असते ज्याला आपण खोदीव पाक म्हणतो तोही
349. 12:37लेणीच्या प्रकारातला एक प्रकार आहे
350. 12:39लेण्यांचा एक अविभाज्य भाग आहे त्यांना
351. 12:41पेयशाला असे म्हटलं जातं असे वेगवेगळ्या
352. 12:44प्रकारचे लेण्यांचे प्रकार आहेत एकूण 27
353. 12:46प्रकार आपल्याला पाहायला मिळतात लेण्यांचे
354. 12:48आपण फक्त म्हणतो की चैत्यगृह किंवा विहार
355. 12:51याच्या पलीकडे जाऊन आपल्याला एक निर्वाण
356. 12:53स्तूपवितिका भाजेला पाहायला मिळते म्हणजे
357. 12:56मेमोरियल स्तूपा गॅलरी आपण भाजेचा जो
358. 12:58मुख्य स्तूप आहे तो स्तूप बघून त्या
359. 13:01चैत्यगृहापासून उजवीकडे ज्यावेळेस वळून
360. 13:03घेतो त्या जाताना आपल्याला एका जागी दहा
361. 13:04पंधरा स्तूप कोरलेले पाहायला मिळतात अखंड
362. 13:07दगडामध्ये ते एकाच ठिकाणी 10 ते 15 जे
363. 13:10स्तूप आहेत ते सगळे स्तूप हे वेगवेगळे जे
364. 13:13साधू किंवा बौद्ध भिक्कू ज्या ठिकाणी राहत
365. 13:16होते जे भाजीला राहत होते ते ज्यावेळेस
366. 13:19मृत्युमुखी पडले ज्यावेळेस त्यांच निधन
367. 13:20झालं त्यावेळेस त्यांच्या आठवणीमुळे त्या
368. 13:22स्तूपांची उभारणी झाली
369. 13:23>> बर
370. 13:24>> म्हणून त्यांना म्हणतात मेमोरियल स्तूपा
371. 13:25गॅलरी
372. 13:26>> भाजीलेरी इसवीसन पूर्व दुसरा शतकातली आहे
373. 13:29आणि त्या लेणीच चेतीगृह आहे त्या
374. 13:30चेतीगृहाच्या छतावर आपल्याला अशा लाकडी
375. 13:33फास्या दिसतात वुडेन रिब्स ज्याला आपण
376. 13:35म्हणतो आपल्या ज्या फास्या असतात त्या
377. 13:37प्रकारच्या फास्या आपल्याला छताला
378. 13:38लावलेल्या दिसतात आणि त्या लाकडी फासया
379. 13:40ह्या इसवीसन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून तिथे
380. 13:43कारलेणी ही इसवीसनाच्या पहिल्या शतकातली
381. 13:46आणि कारलेणीवर चा जो स्तूप आहे त्या
382. 13:48स्तूपाच्या बरोबर वरच्या भागामध्ये एक
383. 13:52छत्र आणि छत्र दिसते म्हणजे स्तूप आहे ना
384. 13:54स्तूपाच्यावर आपल्याला एक गोलाकार अशी एक
385. 13:56छत्री दिसते
386. 13:57>> हो
387. 13:57>> बरोबर
388. 13:58>> ती छत्री लाकडाची आहे आणि ती छत्री 2000
389. 14:00वर्ष झाल तिथे आहे त्या छत्रीच एक
390. 14:02वैशिष्ट्य अस आहे आपले विवेक काळे सर जे
391. 14:04आहे
392. 14:04>> त्यानी त्यांच्या ब्लॉग मध्ये पण त्याची
393. 14:06पेंटिंग्स काढलेले किंवा त्याची क्लोजप
394. 14:08घेतलेले आहेत आपल्याला ते त्यांच्या
395. 14:09ब्लॉगवर पाहायला मिळेल की त्या छत्रीला
396. 14:12वेगवेगळ्या रंगांनी तिथे जिओमेट्रिकल
397. 14:14ड्रॉइंग्स काढलेले आहेत त्या 2000 वर्ष
398. 14:16झालं तशा त्याला पाही झालेल नाही ग्रेट
399. 14:19>> कारलेणीच वैशिष्ट्य आहे
400. 14:21>> पण कारवेलिनी मध्ये आपल्याला गौतम
401. 14:22बुद्धांच्या मूर्त्या पाहायला मिळतात
402. 14:24म्हणून ती आहे महायान कालखंड
403. 14:26>> करेक्ट
404. 14:26>> भाजे हिनायान कालखंडातली कारले महायान
405. 14:29कालखंडातली भाजे आणि कारलेच्या जवळ असलेली
406. 14:32भाजेच्याच बॅक साईडला असलेली बेरसिलिनी ही
407. 14:35हिनायानापासून महागायानापर्यंत जो
408. 14:37ट्रांजीशन फेज झाला म्हणजे हिनयान
409. 14:39संप्रदायाचा प्रभाव कमी होतोय महान
410. 14:41संप्रदायाचा प्रभाव वाढतोय आणि हा जो
411. 14:43ट्रांजीशन फेज आहे हा जो बदलाचा फेज आहे
412. 14:45स्थित्यंतराचा फेज याच्यामध्ये खोदण्यात
413. 14:47आलेली लेणी म्हणजे बेडसेची
414. 14:49>> अच्छा
415. 14:49>> एकाच ठिकाणी आपल्याला वेगळ्या तीन
416. 14:51कालखंडातल्या लेण्या दिसतात त्यात जी
417. 14:53बेडसे लेणी आहे त्या बेडसे लेणी मध्ये जे
418. 14:55विहार आहे ते विहार बाकीच्या विहारांसारख
419. 14:57आयताकृती नाही ते विहार आहे गजपृष्ठाकार
420. 15:01>> चैत्यगृह असत ते गजपृष्ठाकार त्याच
421. 15:03पद्धतीने विहार बेडसेनी पण बेडसेनी मध्ये
422. 15:05पण आहे ते पण आहे अपसाईडल
423. 15:07>> ते अपसायडल कशामुळे तर तिथे त्यांना
424. 15:10कदाचित एक चैत्यगृह खोदण्याची अपेक्षा
425. 15:12असावी तिथे काहीतरी चुकीची घटना घडली
426. 15:14असावी दगड चुकीचा लागला असावा किंवा
427. 15:17चैत्यगृहासाठी जी चैत्य कमान लागते
428. 15:19एंट्रन्सला ती चैत्य कमान भासळली असावी
429. 15:21काहीतरी तिथ गोष्ट घडली असावी म्हणून
430. 15:23त्यांनी त्या चैत्यगृहाच्या स्थापत्याला
431. 15:25त्या आर्किटेक्चरला कन्व््ट केलं
432. 15:27विहारामध्ये आणि ते भारतातल एकमेव विहार
433. 15:30झालं की जे गजपष्ठाकार आहे
434. 15:32>> हे त्याच वैशिष्ट्य आहे
435. 15:33>> हे त्याच वैशिष्ट्य
436. 15:34>> लेनमध्ये आपल्याला वेगवेगळ्या प्रकारचे
437. 15:37यक्ष पाहायला मिळतात कारण हिनायन
438. 15:39कालखंडामध्ये जर गौतम बुद्धाच्या मूर्त्या
439. 15:40नसतील तर तिथे काय बघायला मिळणार आपल्याला
440. 15:42तर बैल पाहायला मिळतो घोडा पाहायला मिळतो
441. 15:44सिंह पाहायला मिळतो निलगा पाहायला मिळते
442. 15:47वेगवेगळ्या प्रकारची यक्ष यक्षणी पाहायला
443. 15:49मिळतात हे सगळं आपल्या तिथ दिसतं हे फक्त
444. 15:52तिथं कोरल असं नाही त्याच्या मागे एक
445. 15:54फिलॉसफी पण आहे त्या यक्षाना वेगवेगळी नाव
446. 15:56पण आहेत
447. 15:57>> पितळखोऱ्यामध्ये सापडलेला यक्ष जो आहे तो
448. 15:59यक्ष आज नॅशनल म्युझियम मध्ये ठेवलेला आहे
449. 16:01दिल्लीला किंवा कोंडाली लेणी राजमाचीला
450. 16:04आपण सगळे जातो त्या चट्यगृहाच्या डाव्या
451. 16:06हाताला आपल्याला एक यक्षाची मूर्ती कोरली
452. 16:09दिसते ती अखी मूर्ती फुटली त्या मूर्तीचा
453. 16:11ना फक्त एक कान राहिला
454. 16:13>> आणि त्याच्या बाजूला एक ब्राह्मलिपीतला
455. 16:15शिलालेख बर
456. 16:15>> त्याच्यामध्ये नाव लिहिल संकरीण शंकूकर्ण
457. 16:18त्याचा कान शंका सारखा आहे ना
458. 16:20>> अच्छा
459. 16:20>> म्हणून त्याला नाव आहे शंकूकरण
460. 16:23>> म्हणजे जरी ती लेणी अखखी नष्ट झाली
461. 16:26उद्वस्त झाली तरी एका शिलालेखामुळे ते
462. 16:29शिल्प उद्वस्त होऊन सुद्धा
463. 16:31>> झाला
464. 16:31>> कान होता आण तो कान शंका सारखा आहे म्हणून
465. 16:33त्याला नाव आहे शंकूकर्ण आपल्याला
466. 16:35>> कळाल
467. 16:36>> आणि त्यावेळे बुद्धिस्ट टेक्स आहे
468. 16:37त्याच्यामध्ये पण आपल्याला त्या शंकूकर्ण
469. 16:39यक्षाचे जे काही उल्लेख आहे ते वाचायला
470. 16:41मिळतात
471. 16:42>> जर वायडर परस्पेक्टिव्ह मध्ये महाराष्ट्रा
472. 16:45मध्ये ढक्कन मध्ये खोदलेल्या सगळ्या
473. 16:47जुन्या लेण्या म्हणल्या तर पहिली लेणी
474. 16:48येते भाजीचा चैत्यगृह त्याच्यानंतर कोणी
475. 16:51लेणी कुडा लेणी जुन्नर जवळ तुळजा लेणी ती
476. 16:54तुळजा लेणी ह्या सगळ्या महाराष्ट्रामध्ये
477. 16:57खोदण्यात आलेल्या सगळ्यात प्राचीन सगळ्यात
478. 16:59जुन्या लेण्या सगळ्यात पहिल्या टप्प्यात
479. 17:01लेण्या आपण म्हणू शकतो त्यानंतर बेड लेणी
480. 17:03येते कारले लेणी येते अजिंठात तर
481. 17:05इसवीसनाच्या चौथ्या पाचव्या शतकामध्ये
482. 17:07खोदण्यात आलेली अजिंठ्याला ज 29 लेण्या
483. 17:09आहे त्या अजिंठ्याच्या 29 लेण्या पैकी जर
484. 17:11चार लेण्या सोडल्या तर उरलेल्या 25 लेना
485. 17:13इसवी सनाच्या चौथ्या पाच पाचव्या
486. 17:14शतकामध्ये वाकाटाकांच्या काळात खोदल्यात
487. 17:16आणि अजिंटाच्या लेणीच काम
488. 17:18थांबल्याच्यानंतर सहाव्या शतकाच्या
489. 17:20सुरुवातीला या बिरोळच्या लेण्यांच्या
490. 17:22खोदकामाची सुरुवात झालेली जर भारताचा
491. 17:25विचार केला तर भारतामध्ये एकूण 1800 ते
492. 17:281900 लेण्या आहेत पण हा जुना आकडा आहे आणि
493. 17:31त्याच्यामध्ये अजून 50 100 लेण्यांची वाढ
494. 17:32झालेली असू शकते पण 1800 ते एकूण 1900
495. 17:36लेण्या ज्या भारतात आहेत त्यातल्या हजार
496. 17:38ते बाराश लेण्या फक्त महाराष्ट्रात आहेत
497. 17:39>> पण केतन आपण भारतातल्या लेण्या आपण म्हणतो
498. 17:43आपल्यातल्या बऱ्याच व्वर्सना म्हणजे मला
499. 17:45असं वाटत भारतामध्ये सुद्धा लेण्या आहेत
500. 17:47कदाचित याची कल्पना नसावी म्हणजे आपल्या
501. 17:49समोर अनेकदा चित्र असं उभं राहतं की लेणी
502. 17:51म्हटल्यावर महाराष्ट्र एखाद दुसऱ्या
503. 17:53जवळपासच्या एखाद्या स्टेटमध्ये लेण्या
504. 17:54असतील पण भारतातलं सगळ्यात जुन लेण कुठलं
505. 17:57आणि भारतात बाकी ठिकाणी लेण्या कुठेत
506. 17:58>> जे मगाशी सांगितलं ते बाराबर जी आहे
507. 18:01>> बाराबर डोंगर जो आहे तिथे खोदलेल्या ज्या
508. 18:03चार लेण्या आहेत त्या भारतातल्या किंवा
509. 18:04दक्षिण आशिया खंडातल्या सगळ्यात जुन्या
510. 18:06लेण्या आहेत
511. 18:06>> त्या अशोकाच्या काळामध्ये थ खोदण्यात
512. 18:08आल्या दुर्दवान उत्तर भारतामध्ये
513. 18:10सह्याद्री सारखे फार मोठे मोठी डोंगर नाही
514. 18:12आहेत की जे फार मजबूत आहेत किंवा त्यांची
515. 18:15उंची जास्त आहे तिथ दबर चांगल्या
516. 18:17क्वालिटीचा आहे ज्याच्यामध्ये आपण लेण्या
517. 18:18खोदू शकतो त्या ग्रॅनाट मधल्या लेण्या
518. 18:20आहेत त्याच्यामुळे त्या लेण्या टिकल्या
519. 18:21ज्या बाराबर किंवा नागार्जुनेला
520. 18:23बिहारमध्ये आहेत त्या बाकीच्या ठिकाणी
521. 18:24आपल्याला स्तूप पाहायला मिळतात उत्तर
522. 18:27भारतानंतर जर आपण मध्य भारतामध्ये आलो तर
523. 18:29मध्यप्रदेश मध्ये आपल्याला उदयगिरी लेण्या
524. 18:31पाहायला मिळतात किंवा गुजरातमध्ये
525. 18:32आपल्याला काही लेण्या पाहायला मिळतात किवा
526. 18:34उदयगिरी खंडगिरी सारख्या लेण्या आपल्याला
527. 18:36ओडिसा मध्ये सुद्धा पाहायला मिळतात
528. 18:38आंध्रप्रदेश मध्ये लेण्या पाहायला मिळतात
529. 18:39तामिळनाडू मध्ये आपल्याला मनबग पट्टू
530. 18:41वगैरे या ठिकाणी लेण्या पाहायला मिळतात
531. 18:43कर्नाटकामध्ये बदामी सारख्या ठिकाणी किंवा
532. 18:46अहोले सारख्या ठिकाणी आपल्याला लेण्या
533. 18:48पाहायला मिळतात ह्या सगळ्या लेण्या आणि या
534. 18:51भारतातल्या सगळ्या लेण्यांची जर आपण एकूण
535. 18:53संख्या घेतली तर ती होती 500 ते 600
536. 18:55>> आणि उरलेल्या हजार ते बाराश लेण्या ्या
537. 18:58फक्त महाराष्ट्रात
538. 18:59>> त्यातल्यात 175 ते 180 लेण्या फक्त जुन्नर
539. 19:02तालुक्यात
540. 19:03>> वाव
541. 19:03>> जुन्नर मध्ये प्रचंड लेण्या त्यातल्या
542. 19:06त्यात पण जुन्नर मध्ये सापडणारी जी तुळजा
543. 19:08लेणी आहे त्या तुळजा लेणी मध्ये असणारा जो
544. 19:10चैत्यगृह आहे तो चैत्यगृह हा गजपुष्ठाकार
545. 19:13म्हणजे तो गोलाकार आहे. अच्छा
546. 19:15>> म्हणजे तिथला जो स्तूप आहे तो स्तूप आपला
547. 19:17गोलाकार असतो आणि त्याच पद्धतीने ती
548. 19:19चैत्यणी सुद्धा बोल केलेली ती भारतातली
549. 19:22नाही जगातली एकमेव लेणी की जी गोलाकार
550. 19:24स्तूप असलेली चैत्यगृह
551. 19:26>> शिवनेरी किल्ल्याच्या मागच्या बाजूला
552. 19:27तीजाण
553. 19:28>> तोजाले आपल्या प्रेक्षकांना कळाव म्हणून
554. 19:31की ज्यांना तोजा लेणी विजिट करायची
555. 19:33त्यांच्यासाठी
556. 19:34>> पण आता या सगळ्या ज्या लेण्या आहेत तर
557. 19:36तुला आपण आता मंदिरांकडे जाऊया पण
558. 19:38त्याच्या आधी तुला एखाद्या लेणी मधल जस
559. 19:40आता त एक वैशिष्ट्य सांगितलं भारतामध्ये
560. 19:42जर तू काही लेण्या बघितल्या असशील एक असं
561. 19:45वैशिष्ट्य की जे भावलं खूप तुला खूप आहेत
562. 19:48म्हणजे वेगवेगळ्या कालखंडामध्ये तर लेण्या
563. 19:50खोदण्यात आल्या त्याच्यामुळे पण जर
564. 19:52म्हणायचं झालं व्यवस्थितपणे जर सांगायचं
565. 19:54झालं तर या लेना ज्या काही निर्माण
566. 19:57झालेल्या आहेत ह्या केवळ आणि केवळ रॉयल
567. 20:00फंडिंगवर म्हणजे राजशयावर निर्माण
568. 20:02झालेल्या नाहीयेत तर त्या काळातले जे
569. 20:04व्यापारी भागामधून जायचे मुळात लेण्या
570. 20:06खोदल्या कुठे जातात ज्या ठिकाणी व्यापारी
571. 20:09मार्ग असतो किंवा जिथून व्यापाऱ्यांची
572. 20:11येण्या जाण्याची जास्त प्रमाणामध्ये
573. 20:13शक्यता असते जो वहिवाटीचा मार्ग असतो
574. 20:15त्याच मार्गावर लेण्या खोदण्यात येतात
575. 20:17>> बरोबर
576. 20:17>> खूप कमी लेण्या अशा आहेत की ज्या
577. 20:19जंगलामध्ये खोदल्यात बेडसे त्या का कारण
578. 20:22बेड ही अरण्यक प्रकारातली म्हणजे तिथे
579. 20:25फक्त बौद्ध भिक्कनी त्या लेणीमध्ये जायचं
580. 20:28दिवसभर देवाची उपासना करायची पूजा अर्चा
581. 20:30करायची उपासतापास करायचे भिक्षा
582. 20:33नाण्यासाठी जव असलेल्या एखाद्या गावात
583. 20:34खाली उतरायचं भिक्षा लागायची परत डोंगरावर
584. 20:36जायचं एकांत वासामध्ये देवाची उपासना
585. 20:38करायची
586. 20:38>> म्हणून ती अरण्यका प्रकारात पण तशा लेण्या
587. 20:41फार कमी आहेत संख्येने इतर लेण्या जास्त
588. 20:43असतात नाणेघाट व्यापारी मार्गावर आहे
589. 20:45कारले व्यापारी मार्गावर भाजी व्यापारी
590. 20:46मार्गावर आहे कोंडाणे व्यापारी मार्गावर
591. 20:48आहे कुडा व्यापारी मार्गावर आहे कानेरी
592. 20:50व्यापारी मार्गावर आहे अजिंटा पितोळखोरा
593. 20:53वेरूळ आणि विद्यापीठ छत्रपती संभाजी नगर
594. 20:56मधलं डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा
595. 20:58विद्यापीठ जे आहे त्याच्या मागे असणारी जी
596. 21:00लेणी आहे ती सुद्धा व्यापारी मार्गावर
597. 21:01>> ह्या सगळ्या व्यापारी मार्गावरच्या लेण्या
598. 21:03आहेत पण ्याच्यात मला वैशिष्ट्यपूर्ण
599. 21:04वाटलेली जर कुठली लेणी असेल ती आहे मला
600. 21:06कारणी
601. 21:07>> कारले मला काय वैशिष्ट्यपूर्ण वाटते तर
602. 21:09कारले लेणी ही केवळ लेणी नाहीये त्या लेणी
603. 21:13च्या निर्मितीसाठी किंवा त्या लेणी मधला
604. 21:14जो स्तूप आहे त्या स्तूपांमधले एक एक
605. 21:16खांबाच्या निर्मितीसाठी वेगवेगळ्या
606. 21:18व्यापाऱ्यांनी सुद्धा डोनेशन दिलेले
607. 21:21>> आणि त्या व्यापाऱ्यांचे नाव त्या
608. 21:22शिलालेखामध्ये त्या खांबांवर करून ठेवले
609. 21:25>> अच्छा
610. 21:26>> आणि ती खूप सुंदर लेणी खूप भव्य लेणी
611. 21:28म्हणजे कारले लेणी सारखं चैत्यगृह
612. 21:31तुम्हाला भारतात दुसरीकडे कुठेही पाहायला
613. 21:32मिळणार नाही
614. 21:33>> ते एवढं सुंदर आहे आणि या लेण्यांच्या
615. 21:36मागे फक्त आणि फक्त अह स्थापत्यकीय
616. 21:38दृष्टिकोन नाहीये तर यांच्या मागे
617. 21:40बऱ्यापैकी वर्णनीय दृष्टिकोन पण पाहायला
618. 21:42मिळतो अजिंटा लेणी जी आहे अजिंटा लेणी
619. 21:44मध्ये चैत्यलेणी क्रमांक 19 आणि माझ्या
620. 21:47मतीने चुकत नसेल तर 21 दोन लेण्या आहेत
621. 21:49इथं भारतातला सर्वात मोठा दिवस
622. 21:52>> आणि सर्वात मोठी रात्र या दोन दिवशी सुराच
623. 21:55पहिलं किरण हे पर्टिक्युलर त्या लेणी
624. 21:57मध्ये पडेल या पद्धतीची रचना पण केलेली
625. 21:59वल्टर स्पिंक नावाचे अभ्यासक आहेत 65 वर्ष
626. 22:02त्या माणसाने फक्त आणि फक्त अजिंटावर
627. 22:04अभ्यास केला त्यांनी हा शोध केला स्लिंगफ
628. 22:07नावाची जर्मन सायंटिस्ट आहेत
629. 22:10अभ्यास असलेले अ अभ्यासक आहेत त्यांना
630. 22:13भारतामध्ये त्यांनी बोलवलं आणि
631. 22:15पर्टिक्युलर 21 जूनच्या दिवशी लई नंबर 19
632. 22:18मध्ये पहिला सूर्याचा पडतय का याचा
633. 22:21त्यांनी अभ्यास केला. 65 वर्ष त्या
634. 22:23माणसाने फक्त लवर काम किंवा जर मला
635. 22:26आवडलेली मला भावलेली गोष्ट जर कुठली असेल
636. 22:28तर वेरूळ वेरूळलांच्या
637. 22:32हिंदूंच्या किंवा अकडेमिक शब्द वापरायचा
638. 22:35झाला तर ब्राह्मणिकल के टेम्पल जे वेरूळला
639. 22:37आहे ते किंवा जैनांचे जेवढे भव्य लेण्या
640. 22:40आहेत ना तेवढ्या भव्य लेण्या भारतात
641. 22:42दुसरीकडे कुठेही पाहायला मिळत नाही एकाच
642. 22:44ठिकाणी तुम्हाला बौद्ध दिसत हिंदू दिसत
643. 22:46जैन दिसत 34 लेण्यामध्ये तुम्हाला
644. 22:48वेगवेगळ्या प्रकारच्या देवी देवता दिसतात
645. 22:50आणि ते फक्त फक्त आणि फक्त वेरूळलाच
646. 22:52पाहायला मिळतो
647. 22:53>> बरोबर
648. 22:54>> त्याच्यामुळे ह्या प्रत्येक लेणीच एक एक
649. 22:56वेगळ वैशिष्ट्य आहे त्याला एका पर्टिकुलर
650. 22:58साच्यामध्ये बांधण अवघड आहे पण तरी सुद्धा
651. 23:01कारले वेरूळ अजिंठा भाजे बेरसे ह्या लेना
652. 23:05फार भारी आहे त्यात त्यात बेरसे माझी
653. 23:07सगळ्यात आवडीची लेणी
654. 23:08>> कारण केतन तुझ्या उत्तरावर मला असा उलगडा
655. 23:11झाला की आपण नाणेगाठाची गुहा म्हणतो
656. 23:12त्याला तू लेण असा उल्लेख केलास त्याचा
657. 23:15बऱ्याच वाचकांच्या किंवा प्रेक्षकांच्या
658. 23:17मनामध्ये असा प्रश्न असतो की लेणी म्हटलं
659. 23:19की ते कोरियो काम आणि जसं ते स्तूप आणि हे
660. 23:22सगळं पाहिजे तर नाणेघाटामध्ये म्हणजे फक्त
661. 23:24गुहा असं काय आहे म्हणजे ते लेण का नाही
662. 23:26खोदलं गेलेत काही कारण आहे का त्याला
663. 23:28>> नाही लेण्यांचे जे वेगवेगळे प्रकार आहेत
664. 23:30त्याच पद्धतीने लेण्या खोदण्या मागे
665. 23:32उद्देश पण वेगवेगळे असतात
666. 23:33>> तसं नाणेघाट्यामध्ये खोदण्यात आलेली आहे
667. 23:36ती लेणी काय कुठल्या एका विशिष्ट
668. 23:38धर्मासाठी किंवा धर्म उपासकांसाठी नाही
669. 23:40खोदण्यात
670. 23:41>> बरोबर
671. 23:41>> नानेघाट्यामध्ये लेणी खोदण्यात आली ती
672. 23:43खोदली राणी नागनिका
673. 23:44>> सातवान समराज नागणिका त्या राणी ती लेणी
674. 23:47का खोदली तर तिला सांगायचं होत की मी
675. 23:50माझ्या राज्यामध्ये किती मोठे मोठे काम
676. 23:52करून दाखवलेले
677. 23:52>> अच्छा
678. 23:53>> मी माझ्या राज्यामध्ये राजसूय अश्वमेद
679. 23:55यासारखे सो यज्ञ केलेत मी महासाध्वी आहे
680. 23:59मी महातपस्विनी आहे मी किती पुण्यवान आहे
681. 24:02मी सो प्रकारचे यज्ञ करून कशा पद्धतीने
682. 24:04मला पुण्य कमवल माझं राज्य किती विस्तारलय
683. 24:07मी किती कणखर आहे मी किती स्ट्रॉंग आहे हा
684. 24:10तिला संदेश तिथून जाणाऱ्या येणाऱ्या
685. 24:11व्यापाऱ्यांना द्यायचा होता
686. 24:13>> त्या व्यापाऱ्यांना तिथं जाता येता प्रवास
687. 24:16करण्यासाठी किंवा त्यांनी आणलेला
688. 24:17महत्त्वाचं मालमत्ता सामान सुमान सुरक्षित
689. 24:19ठिकाणी ठेवण्यासाठी त्यांच्या प्राण्यांना
690. 24:21गाढवांना खेचरांना पाण्यासाठी
691. 24:23निवाऱ्यासाठी ऊन पावसापासून
692. 24:25दरोडेखोरापासून संरक्षणासाठी एक लेणी हवी
693. 24:27होती
694. 24:27>> बरोबर
695. 24:28>> एक संरक्षण होत मग राणीनी काय केलं मी
696. 24:31तिथं राजाश्रय देते काय करते मी लेणी
697. 24:34खोदते पण त्या लेणी मध्ये मी काय करते तर
698. 24:36मी माझ्या आयुष्यात काय काय केले हे सतत
699. 24:38कोरून ठेवते एवढच नाही तर तिन तिच्या
700. 24:41नवऱ्याचा तिच्या स्वतःचा तिच्या मुलाचा
701. 24:44अशा सात सात वाहन घराण्यातल्या व्यक्तींचे
702. 24:48पुतळे कोरले होते
703. 24:50अच्छा
704. 24:51>> तिथे जर आपण त्या नाणेघाटाच्या लेणीमध्ये
705. 24:53गेलो तर लेणीत एंट्री केल का डाव्या आणि
706. 24:56उजव्या हाताला दोन भिंती भरून आपल्याला
707. 24:58शिलालेख कोरल्याचा बाय महाराष्ट्रातला
708. 25:00सगळ्यात मोठा शिलालेख आहे तो
709. 25:02>> तर त्या दोन शिलालेखांच्या ह्या दोन भिंती
710. 25:05उजव्या आणि डाव्या साईडच्या आणि समोरची
711. 25:06भिंत आहे त्या समोरच्या भिंती तुम्ही नीट
712. 25:08बघितलं तर खालच्या बाजूला आपल्याला एका
713. 25:10रांगेमध्ये सात पाय दिसतात सात पायांच्या
714. 25:13जोड्या दिसतात तर तिथं त्या नागणिका
715. 25:15राणीनी सात सात वाहन घराण्यातल्या सात
716. 25:17व्यक्तींचे पुतळे कोरले आणि त्यांची नाव
717. 25:19पण तिच्या वर लिहिली की हा पुतळा कोणाचा
718. 25:21हा पुतळा कोणाचा एवढ बारकाने बघितल जात
719. 25:24नाही रे गुरुदेवाने काय होतं की ह्या ज्या
720. 25:26लेण्या आहेत ्या लेण्याकडे बघण्याचा आपला
721. 25:28एक पर्टिकुलर दृष्टिकोन झालेला आहे आणि तो
722. 25:30फार फर्म आहे आणि तो रिजिड आहे
723. 25:33>> बरोबर
724. 25:33>> तो मोरला जात नाही सहसा की लेण्या बुद्ध
725. 25:36धर्मातल्यात
726. 25:36>> आणि बुद्ध धर्माविषयी
727. 25:39आपण ज्या धर्मामध्ये जन्माला आलो त्या
728. 25:41धर्मातल्या जात वेगवेगळ्या प्रकारच्या
729. 25:43पुराण कथा किंवा रामायण महाभारत सारखे जे
730. 25:46काही ग्रंथ आहेत ते आपण लहानपणापासून वाचत
731. 25:48आलेलो पंचतंत्र आपण वाचलेलं आहे. आपण कधी
732. 25:50जातक कथा वाचलेलं नसतं आपल्या शाळेच्या
733. 25:52अभ्यासकामध्ये अभ्यासक्रमामध्ये पण ते
734. 25:54नसतं किंवा आपल्याला कोणी ते सांगतही
735. 25:55नाही.
736. 25:56>> त्यामुळं काय होतं की आपल्याला या
737. 25:57बुद्धांच्या किंवा बुद्ध धर्माशी निगडित
738. 26:00असणाऱ्या ज्या काही महत्त्वाच्या गोष्टी
739. 26:01आहेत पुराणकथा आहेत किंवा जातकथा आहे
740. 26:03त्याच्याविषयी काही फारशी माहिती नसते.
741. 26:05>> म्हणून आपण ज्यावेळेस लेणीमध्ये जातो
742. 26:06आपल्याला फक्त गौतम बुद्ध सोडले पण इतर
743. 26:09कुठला मुहूर्त ओळखता येत नाही.
744. 26:10>> आपलं तो कनेक्शन तिथे निर्माण होत नाही.
745. 26:13दुसरी गोष्ट या लेनांचे महत्त्व समजून
746. 26:15सांगण्यासाठी अभ्यासक्रमामध्ये सुद्धा
747. 26:17कुठल्या पद्धतीच तिथ विवेचन केल्याच किंवा
748. 26:19वेगळे एफर्ट घेतल्याच आपल्याला पाहायला
749. 26:21मिळत नाही
750. 26:22>> तशा प्रकारचे माहितीचे फलक आपल्याला त्या
751. 26:24लेण्यांच्या आजूबाजूला कुठे पाहायला मिळत
752. 26:25नाही आणि ज्यांना कुणाला लेणी
753. 26:27अभ्यासकामध्ये इंटरेस्ट आहे ती लेण्यांचा
754. 26:28अभ्यास करण्याच्या ऐवजी अस्मितेच्या
755. 26:30अनुषंगाने ते अभ्यास करतात त्याच्यामुळे
756. 26:32जी मत समोर येतात ती मत सुद्धा बऱ्यापैकी
757. 26:34मॅनिपुलेटेड असतात
758. 26:35>> त्याच्यामुळे ही त्या लेण्यांकडे बघण्याचा
759. 26:37वेगळा दृष्टिकोन तिथ तयार होत नाही
760. 26:39>> बऱ्याच अडचणी आहेत त्याच्यामुळे आपला त्या
761. 26:41ल्याकडे बघण्याचा जो एक रिजिड दृष्टिकोन
762. 26:43झालेला आहे त्याच्यामुळे आपण लेण्यांना
763. 26:45एवढ्या बारकाईने पाहत नाहीत आपण ती
764. 26:47ब्राह्मणीत वाचू शकत नाही त्यामुळे
765. 26:48आपल्याला कवत नाही. मला आठवतय गांधार पाले
766. 26:51नावाची एक लेणी रायबेरकर जादा महाजवळ तती
767. 26:54गांधार पाले लेणी तीन चार मजली तीन चार
768. 26:57टप्प्यामध्ये ती खोदली मी 2014 मध्ये त्या
769. 26:59लेणीला पहिल्यांदा गेलतो रायगरावरून येत
770. 27:01असताना आणि त्या लेणीला गेल्यानंतर तिथे
771. 27:03वरच्या बाजूला एक शिलालेख कोरलेला आहे तो
772. 27:04ब्राह्मी लिपीतला शिलालेख आहे 2014 म्हणजे
773. 27:0712 वर्षाधीची गोष्ट त्यावेळेस मला काही
774. 27:08कळत नव्हतं एक वर्ष होत माझ त्यावेळेस तर
775. 27:11मी तो शिलालेख कसा वाचायचा तर आमच्या
776. 27:13गाडीचा ड्रायव्र आहे त्याने आम्हाला
777. 27:14सांगितलं होतं की तुम्ही एक काम करा
778. 27:16>> सेल्फी कॅमेरा काढा
779. 27:17>> त्या आरशामध्ये बघितलं की वाचता येत
780. 27:20मी फोटो काढला त्यावेळेसचा माझ्याकडे कधी
781. 27:22घरी जरी जाऊन मी बघितला म तो फोटो पण साप
782. 27:24मी त्याचा सेल्फी मध्ये फोटो काढला होता
783. 27:26का मला वाचायच हे अदनाम आहे ना आपलं
784. 27:29>> हे कोणी शिकवत नाही कोणी सांगत नाही हा
785. 27:31लेण हा आपला भारताचा महाराष्ट्राचा फार
786. 27:33प्रचंड मोठा वैभवशाली वारसा आहे
787. 27:35>> आणि हा वारसा जपण्यासाठी किंवा वारसाच्या
788. 27:38प्रचारासाठी प्रसारासाठी आपण पण तेवढी
789. 27:40मेहनत फारशी
790. 27:41>> बरोबर बरोबर आता लेण्यांकडून आपण आता
791. 27:44मंदिरांकडे येऊ की बेसिकली मंदिर बांधायची
792. 27:46सुरुवात भारतामध्ये कधी झाली मंदिरांचे
793. 27:49आपल्याकडे प्रकार कुठले? भारतात मंदिर
794. 27:51बांधण्याची सुरुवात कधी झाली याच्या
795. 27:53विषयीचे जे काही लिखित उल्लेख आहेत किंवा
796. 27:55जे आपल्याला नाणी पाहायला मिळतात किंवा जे
797. 27:57आपल्याला उत्खन्नाच्या स्वरूपामध्ये उजडात
798. 28:00आलेले काही अवशेष आहेत त्याच्यावरून आपण
799. 28:02एक मत नाही सांगू शकत की पर्टिकुलर या
800. 28:04काळापासून झाली म्हणजे 2000 वर्षा आधी
801. 28:06काही नाणे आपल्याला सापडलेली आहेत त्या
802. 28:09नाण्यांवर आपल्याला मंदिरांचं चित्रण
803. 28:12केल्याच पाहायला मिळत आपल्या जे छत्रपती
804. 28:14शिवाजी महाराज वस्तु संग्रहालय आहे
805. 28:15मुंबईतलं तिथे ती नाणी ठेवलेली आहेत 2000
806. 28:17वर्ष जुनी ती नाणी आहेत आणि त्या
807. 28:19नाण्यांवर आपल्याला मंदिरा मंदिरांच्या
808. 28:21शैलीमध्ये किवा मंदिरांच्या प्रकारामध्ये
809. 28:23एक अस चित्र त्या नाण्यावर कोरल्याच
810. 28:25पाहायला मिळत त्याचे फोटो पण आहेत किंवा
811. 28:28आपण जर हेलिटोरसचा हेलोडोरसचा जर आपण
812. 28:31शिलालेख पाहिला जो इसवीसन पूर्व पहिल्या
813. 28:34शतकातला आहे तर त्याच्यामध्ये पण आपल्याला
814. 28:36एक वासुदेवासाठी म्हणजे आजच्या
815. 28:39कॉन्टेक्स्ट मध्ये जर सगळ्यांना समजाव
816. 28:41सोपा भाषेमध्ये तर वैष्णव वर्मासाठी एक
817. 28:43मंदिर बांधायच त्याच्या शिलालेखामध्ये
818. 28:44लिहून ठेवच आपल्याला पाहायला मिळतं पण
819. 28:47भारतात असलेला आत्ताच्या कंडिशन मधल
820. 28:50सगळ्यात जुन मंदिर
821. 28:51>> जे सांचीला स्तूप आहे
822. 28:52>> त्या सांचीच्या स्तूपाच्या मागे टेम्पल
823. 28:55नंबर सेन टेम्पल नंबर 10 टेम्पल नंबर 12
824. 28:58टेम्पल नंबर से ही जी मंदिर आहेत ही मंदिर
825. 29:01भारतात आज अस्तित्वात असलेली सगळ्यात
826. 29:03जुन्या मंदिरांपैकी एक आहे
827. 29:04>> किंवा दशावतार मंदिर असेल किंवा
828. 29:06महाराष्ट्राचा जर स्पेसिफिकली कॉन्टॅक्स्ट
829. 29:08झाला तर रामटेक आहे आपलं
830. 29:10>> रामटेकला प्रभावती गुप्त नावाची गुप्तांची
831. 29:13किंवा वाकाटकांची एक राणी होती गुप्तांची
832. 29:15मुलगी वाकाटकांची सून त्या प्रभावती
833. 29:17गुप्तने आपला नवरा मेला ला याच्या
834. 29:19आठवणीमध्ये एक मंदिर बांधलं ते रुद्र
835. 29:21नरसिंह कारण आणि त्याच्याच बाजूला आणखीन
836. 29:24एक मंदिर बांधल ते केवळ नरसिंह
837. 29:26>> आणि ते जे मंदिर आहे त्या मंदिरामध्ये
838. 29:28नरसिंहाची जवळजवळ सहा साडेहा फुटाची सहा
839. 29:30साडेच फुटाची मूर्ती आणि तो बसलेला नरसिंह
840. 29:33राजशाही स्वरूपामध्ये तो असा बसलाय एक हात
841. 29:35गुडग्यावर आहे आणि एका हातामध्ये त्याने
842. 29:37चक्र धरला असा सहा साडेहा फुटाचा आणि आडवा
843. 29:39असा चार पाच फुटाचा असा नरसिंह आहे तो
844. 29:41बसलेला आणि त्या नरसिंहाला एवढा शेंदूर
845. 29:44लावलेला होता की तो लांबून बघितल तर
846. 29:46मारुती दिसायचा
847. 29:498085 मध्ये जामखेडकर सर जे आहेत
848. 29:52>> तर त्यांनी त्या मारुतीचा शेंदूर काढला
849. 29:56>> आतमध्ये असलेली नरसिंहाची प्रतिमा बाहेर
850. 29:58आली. त्या मंदिरावर नागपूरकर भोसल्यांच्या
851. 30:00काळामध्ये चुन्याचा गिलावा देण्यात आलेला
852. 30:02होता. जो गिलावा जवस काढला त्या तिथ
853. 30:04प्रभावती गुप्तचा भला मोठा शिवालेख मिळाला
854. 30:07आणि या एका संशोधनामधून महाराष्ट्रातल
855. 30:10सगळ्यात जुन लिखित स्वरूपामध्ये पुरावा
856. 30:13असलेले जे मंदिर आहे तर त्या मंदिरांपैकी
857. 30:15एक हे प्रभवती गुप्तच केवल नरसिंह मंदिर
858. 30:17रामटेकच ते पाहायला मिळाल जे आहे पाचव्या
859. 30:19शतकाच्या अखेरीस म्हणजे आतापेक्षा दड हजार
860. 30:21वर्ष जुन
861. 30:22>> बरोबर
862. 30:23>> बरोबर
863. 30:23>> ते मंदिर किंवा तेरच त्रिविक्रम मंदिर
864. 30:25कालेश्वर मंदिर उत्तरेश्वर मंदिर पैठणीत
865. 30:28उत्खनन झालं त्या उत्खननामध्ये सापडलेले
866. 30:30मंदिरांचे काही अवशेष सापडले होते
867. 30:31आपल्याला ती मंदिर ही महाराष्ट्रामधली
868. 30:33सगळ्यात जुनी मंदिर ्याच्या आधी मंदिर
869. 30:36अस्तित होती का तर तसे आपल्याला कुठले
870. 30:38आतापर्यंत तरी पुरावे मिळालेले नाहीयत पण
871. 30:40ही मंदिर जी आहेत ही मंदिर महाराष्ट्रातील
872. 30:42सगळ्यात जुनी मंदिर आहेत आणि मंदिरांकडे
873. 30:44शिफ्ट होण्याचा जो एक कल आहे तो कल
874. 30:46कशामुळे आला म्हणजे लेणी स्थापत्य आणि
875. 30:49मंदिर स्थापत्य ह्याच्यामध्ये सगळ्यात कमी
876. 30:51खर्च काय असेल काय वाटत तुम्हाला मंदिर
877. 30:54मंदिर बांधण का लेणी खोदना
878. 30:55>> लेणीखोद
879. 30:56>> कशामुळे कारण फक्त तुम्हाला दगड काढायच
880. 30:59>> आणि त्याच्यामुळे तुम्हाला त्याला आकार
881. 31:00द्यायचा
882. 31:01>> मंदिरासाठी साठी तुम्हाला दगड घ्यायचा आहे
883. 31:03जर तुमच्या भागात चांगला दगड मिळत नसेल तर
884. 31:05तुम्हाला तो एक्सपोर्ट करावा लागेल
885. 31:07इम्पोर्ट करावा लागेल आणि तो दगड इम्पोर्ट
886. 31:09करून तो दगड घर बांधावा लागेल मग मंदिर
887. 31:10बांधावा लागेल त्याला मॅन पावर पण जास्त
888. 31:12लागते पैसा पण लागतो वेळ पण जातो
889. 31:14>> पण लेणी खोदताना तुम्हाला रॉ मटेरियल
890. 31:16उपलब्ध असत
891. 31:16>> बरोबर
892. 31:17>> त्याच्यामुळे तुमच लेणी खोदण्याच जे काम
893. 31:19आहे जे कमी खर्चातल आहे
894. 31:20>> तो एवढा मोठा बदल सोडून एवढा मोठा तो
895. 31:23स्थापत्यकीय परंपरेचा भाग सोडून
896. 31:25मंदिरांकडे शिफ होण्याचा जो कालखंड आहे जो
897. 31:26कल आहे तो पाचव्या शतकात दिसतो आपल्या
898. 31:28स्पेशली गुप्त कालखंड
899. 31:30>> गुप्तांनी नी उदयगिरी इथ मध्यप्रदेशमध्ये
900. 31:32जी लेणी खोदली त्याच्यानंतर गुप्तांनी
901. 31:34मध्यप्रदेशमध्ये बरीचशी मंदिर पण खोदली हे
902. 31:37गुप्त घराण जे होतं ते पूर्णपणे वैष्णवण
903. 31:39नाणार होत विष्णूला नाणार होतं यांची एक
904. 31:42मुलगी प्रभावती गुप्त ही महाराष्ट्रामध्ये
905. 31:43आली विदर्भामध्ये आली सून म्हणून कोणाची
906. 31:46सून म्हणून आली वाकाटकांची
907. 31:48>> वाकाटक प्रायमरीली ती ज्या कालखंडामध्ये
908. 31:51महाराष्ट्रात आली आहे त्या कालखंडामधली
909. 31:53तिचा नवरा किंवा तिचा सासरा हे शैवांना
910. 31:56मानणारे होते परम भैरव भक्त किंवा परम
911. 32:00महेश्वर भक्त अशा पद्धतीच्या परमभई
912. 32:03महेश्वर भक्त अशा पद्धतीची जी एक पदवी आहे
913. 32:05ती पदवी त्यांच्या वाकटाकांनी आपल्याला
914. 32:07लावून घेतल्याच पाहायला मिळत
915. 32:09>> या प्रभावती गुप्तने शैवाईट डोमिनन्स
916. 32:13असलेल्या भागामध्ये वैष्णव धर्म आणला
917. 32:15वैष्णव संप्रदाया आणला आणि मग तिने
918. 32:17महाराष्ट्रामध्ये वैष्णव पूजेची सुरुवात
919. 32:19करून दिली त्यात सगळ्यात मोठं नरसिंह
920. 32:21महाराष्ट्राला इंट्रोड्यूस करून दिला
921. 32:22पर्वती कुठते
922. 32:23>> पण आता या मंदिरांचे महाराष्ट्रात आपण आधी
923. 32:26महाराष्ट्रापासून सुरुवात करूया की
924. 32:27आपल्याकडे सगळ्यात कॉमनली अगदी गाव
925. 32:30गावकरांपासून ते ट्रेकर सुद्धा जातात
926. 32:33त्यांच्या तोड आपल्याला शब्द बघायला मिळ
927. 32:34कुठलही मंदिर हेमाडपंथी म्हणजे प्राचीन
928. 32:37मंदिर दिसतं पाषाणातलं की अरे
929. 32:38हेमाडपंथी मंदिरे जशा पांडवकालीन गुफा हा
930. 32:41एक आपल्याकडे समज आहे तस हेमाडपंथी काय
931. 32:43प्रकरण आहे हेमाडपंथी हा कोण आहे हा
932. 32:45हेमाडपंथ कोण होता
933. 32:46>> आपल्याला एक डोक्यामध्ये एक गोष्ट फिक्स
934. 32:50आहे की आपण जर एखाद मंदिर बघितलं किंवा
935. 32:52एखादी लेणी बघितली तर गावाखेड्यामध्ये एक
936. 32:54गोष्ट आपल्याला पाहायला मिळते की पांडव
937. 32:56रात्री इथे आले [हास्य]
938. 32:58>> पांडवांनी रात्रीमध्ये लेणी खोदाला किंवा
939. 33:00मंदिर बांधायला सुरुवात केली सकाळी कोंबडा
940. 33:02आरवला आणि पांडवांनी ते काम थांबवलं आणि
941. 33:05निघून गेले
942. 33:06>> जर ही गोष्ट आपल्याला ऐकायला मिळाली तर
943. 33:08आपल्याला दुसरी गोष्ट ऐकायला मिळते की हे
944. 33:10फार प्राचीन हेमारपंती
945. 33:12>> पहिली गोष्ट हेमारपंती या विषयाच
946. 33:14अनुषंगाने जायचं झालं तर जे एक
947. 33:16सर्वसामान्य ढोबळमानानी समाज समाज
948. 33:18मनामध्ये रुतलेलं एक जे मत आहे रुजलेलं ते
949. 33:21मत अस आहे की हेमारपंती ही जी मंदिर
950. 33:24स्थापत्याची पद्धत आहे ती आणली कोणी
951. 33:26यादवांचा प्रधान हेमाद्री
952. 33:28>> यादव प्रधान हेमाद्रीचा चा कालखंड आहे 13व
953. 33:30शतक आपण सहाव्या सातव्या शतकातल्या आठव्या
954. 33:33शतकातल्या मंदिरांना आपण हेमारपंती
955. 33:35म्हणतो.
956. 33:35>> आपण 15 शतकातल्या किंवा मराठा
957. 33:37कालखंडामधल्या मंदिरांना आपण हेमारपंती
958. 33:39म्हणतो.
959. 33:39>> सरसकट हेमारपंती म्हणण्याची आपल्याकडे
960. 33:41पद्धत आहे. दुसरी गोष्ट हेमाद्रीने जो
961. 33:44चतुर्वर्ग चिंतामणी नावाचा ग्रंथ लिहिलेला
962. 33:46आहे. त्या ग्रंथामध्ये त्यानं
963. 33:47मंदिरांविषयी लिखान केलय पण ते मंदिर
964. 33:49स्थापत्या विषयीच लिखाण नाहीये. बर मंदिर
965. 33:52कसं बांधा बांधलं पाहिजे, मंदिरांच्या
966. 33:54शैली कोणत्या? मंदिरांचे प्रकार कोणते?
967. 33:55मंदिरात कुठली देवता कुठल्या बाजूला कोरली
968. 33:57पाहिजे असं काहीही त्याच्यामध्ये दिलेलं
969. 33:59नाही. त्याच्यामुळे हेनाद्रीने किती मंदिर
970. 34:02बांधली आणि त्यान बांधलेल्या मंदिरांपैकी
971. 34:04हेच मंदिर हेमाद बांधल्यामुळे याला आपण
972. 34:06ठामपणे हेमाडपंती म्हणू शकतो असं कुठेही
973. 34:08आपल्याला पाहायला मिळत
974. 34:10>> मंदिर ओळखायचं कसं त्याचा कालखंड ओळखायचा
975. 34:12कसा तर त्याला बरेचश वेगवेगळे मंदिरांचे
976. 34:16भाग आहे त्यात प्रायमरीली मंदिरांचे शिखर
977. 34:19आहे त्याच्यावरून मंदिरांचा कालखंड ओळखला
978. 34:21जातो किवा मंदिरांचा प्रकार ओळखला जातो
979. 34:23मंदिरांचे प्रकार येतात नागर द्राविड भूमि
980. 34:27शेखरी फमसाना वल्लभी हे मंदिरांच्या
981. 34:32शिखरांचे वेगवेगळे प्रकार आहेत
982. 34:33त्याच्यानुसार मंदिरांची शैली ओळखल्या
983. 34:35जाते
984. 34:36>> प्रामुख्याने
985. 34:37>> याच्यात जर आपण जे काही मंदिर किंवा शिल्प
986. 34:42निर्मिती विषयीची जी काही जुनी ग्रंथ
987. 34:44लिहिली गेली त्याच्यामध्ये विष्णुधर्मत्त
988. 34:45पुराण असेल समरांगन सूत्रधार असेल किंवा
989. 34:48अपराजित पृच्छा नावाचा ग्रंथ असेल देवता
990. 34:50मूर्ती प्रकरण असेल किंवा बृहत सविता असेल
991. 34:52ह्या सगळ्या ग्रंथांना जर आता एकत्र घेऊन
992. 34:54बसलो ्याच्यात कुठेही तुम्हाला एकाच
993. 34:56शब्दामध्ये हेमारपंती हा शब्द कुठे दिसणार
994. 34:58नाही किंवा तुम्हाला या अख्या मंदिर
995. 35:00स्थापत्यच्या ग्रंथांमध्ये कुठेही
996. 35:02तुम्हाला पांडवांनी हे मंदिर बांधलं असं
997. 35:05वाचायला मिळणार
998. 35:06>> लिंकेज आला कुठन आपल्या भारतामध्ये किंवा
999. 35:08महाराष्ट्रामध्ये रामायण महाभारत ही जी
1000. 35:11काही रामायण महाभारत जी काही पौराणिक
1001. 35:14काव्य आहेत पौराणिक ग्रंथ आहेत किंवा या
1002. 35:16ज्या पुराण कथा आहेत ह्या एवढ्या समाजा
1003. 35:18मनामध्ये खोलवर रुजलेल्या आहेत की
1004. 35:20भारतामध्ये प्रत्येक चांगली गोष्ट किंवा
1005. 35:22भारतामध्ये जन्माला आलेली नैसर्गिक दृष्टी
1006. 35:24दृष्ट्या उगम झालेली जी कुठली गंगा असते
1007. 35:26किंवा नदी असते तिला आपण गंगा म्हणतो
1008. 35:29>> आणि गंगा कशामुळे निर्माण होते एखाद्या
1009. 35:32खडकामधून किंवा एखाद्या डोंगऱ्यामधून
1010. 35:33गंगेचा प्रवाह कसा बाहेर येतो तर रामाने
1011. 35:35तिथ बन मारली
1012. 35:37>> तर ही जी काही समाज मनामध्ये रुजलेली
1013. 35:39पुराण कथेची आपल्याला ही जी काही पाहायला
1014. 35:42मिळतात किंवा आपल्यावर जो काही प्रभाव आहे
1015. 35:44पुराणांचा रामायणाचा महाभारताचा
1016. 35:46त्याच्यामधून हे एक मतार झालेल आहे की
1017. 35:48पांडवांनी ही मंदिर बांधली
1018. 35:50>> किंवा पांडव रात्री इथ आले या गावामध्ये
1019. 35:53पांडवांनी मुक्काम केला आणि सकाळी
1020. 35:54उठल्याने पांडवांनी ही मंदिर बांधली आणि
1021. 35:56कोंबडा हे ओरडला त्याच्यामुळे सगळे पांडव
1022. 35:59ते मंदिर बांधायच काम सोडून गावामध्ये
1023. 36:02>> पण किततेक मंदिर अशी आहेत की त्या
1024. 36:04मंदिरावर ठळकपणे शिलालेख लिहिलेला आहे की
1025. 36:06हे मंदिर कुठल्या काळात बांधलय कुणी
1026. 36:07बांधलय कधी बांधलय किंवा मंदिराच्या
1027. 36:10निर्मिती मागे कुठला राजा कुठलं राजघराण
1028. 36:12कारणीभूत आहे तरी सुद्धा त्याला आपल्याकडे
1029. 36:14हेमारपंती किंवा पांडवलीन मंदिर
1030. 36:15म्हणण्याची एक प्रथा आहे
1031. 36:16>> मी हे खूप गंभीरतेने आणि जबाबदारीपूर्वक
1032. 36:21सांगतो महाराष्ट्रात किंवा भारतात एकही
1033. 36:24मंदिर हेमाडपंती शैलीच नाही.
1034. 36:26>> हा धक्का असेल खूप जणांसाठी
1035. 36:28>> हेमाडपंती नावाची शैली अस्तित्वात नाहीये
1036. 36:30याच्या विषयी कुठलाही पुरावा आणून
1037. 36:32दाखवावा.
1038. 36:33जे आपल्या विष्णुधर्मत्त्व पुराण या
1039. 36:36ग्रंथाचा प्रचंड प्रभाव भारतामध्ये
1040. 36:38निर्माण झालेल्या मंदिर स्थापत्य विषयक
1041. 36:40ग्रंथांवर पडलेला
1042. 36:41>> त्याच्यानंतर बृह सविता असेल विष्णु धर्मत
1043. 36:44पुराण संहिता सव्या सातव्या शतकामध्ये
1044. 36:45रचण्यात आलेली ग्रंथ म्हणजे दड हजार वर्ष
1045. 36:47जुनी आहेत सम्रा अपरा ही अव्या शतकामध्ये
1046. 36:51रचण्यात आलेली ग्रंथ म्हणजे जवळपास 900 ते
1047. 36:52हजार वर्ष जुनी ग्रंथ आहेत किंवा देवता
1048. 36:54मूर्ती प्रकरण असेल प्रसाद वंदना असेल
1049. 36:56प्रतिमा लक्षण असेल ही जवळ 500 ते वर्ष
1050. 36:59जुनी आपल्याला ग्रंथ पाहायला मिळतात की या
1051. 37:01ग्रंथाचाच आधार हे 15 केमि आहेत
1052. 37:03>> करेक्ट करेक्ट
1053. 37:04>> यातल्या कुठल्याही ग्रंथामध्ये जे मंदिर
1054. 37:06स्थापत्यासाठी स्पेशली लिहिण्यात आलेले
1055. 37:08ग्रंथ आहेत हजादी व्यवसाय जुनी त्यातल्या
1056. 37:11कुठल्याही ग्रंथामध्ये हेमारपंती हा शब्द
1057. 37:13आपल्याला पाहायला मिळेल त्याच्यामुळे केतन
1058. 37:16आपण सरसकट मन ट्रेकला जाऊ आपण किंवा
1059. 37:19एखाद्या अशा गावांमध्ये जाऊ की जिथे एक
1060. 37:22पुरातन मंदिर आहे प्राचीन मंदिर अस म्हणून
1061. 37:24>> याला हे जे ठोकून देण्याची पद्धत आहे ना
1062. 37:26हेमाडपंथी मंदिर म्हणजे खरं तर तुझ
1063. 37:29स्टेटमेंट की म्हणजे चल मी असं म्हणतो की
1064. 37:31एक्स वायझेड मंदिर हेमळपंथी नाहीये असा जर
1065. 37:34तू दावा केलास तर तो एक छोटासा धक्का असेल
1066. 37:36पण महाराष्ट्रामध्ये हेमळपंथी या रचनेचच
1067. 37:39एकही मंदिर नाहीये हा ऍक्च्युली खूप मोठा
1068. 37:41धक्का अनेकांसाठी असेल कारण इतकं डीपली
1069. 37:44वाचला जात नाही किंवा आतापर्यंतच्या कथा
1070. 37:46आपण सगळ्या ऐकत आलेलो त्याच्यावर
1071. 37:47ब्लाइंडली कुठेतरी विश्वास ठेवला जातो आता
1072. 37:50मला सांग ही जर मंदिर हेडपंथी नाहीयेत तर
1073. 37:52भारता सॉरी महाराष्ट्रामध्ये सापडणारी
1074. 37:54म्हणजे एक दोन तीन उदाहरण अंबरनाथ असेल
1075. 37:56कोंदेश्वर आहे रतनवाडीच
1076. 37:59अमृतेश्वर आहे किंवा हरिश्चंद्रेश्वर आहे
1077. 38:01हरिश्चंद्र गडावर सर यांचा हा प्रकार
1078. 38:03कुठला मग
1079. 38:04>> आता आपला एक गोष्ट अशी आहे की हेमाडपंती
1080. 38:07मंदिर म्हणून आपण का म्हणतो तर आपल्याकडे
1081. 38:09जे काही दगडी इंटरलॉकिंग सिस्टीमनी
1082. 38:10बांधलेली मंदिर असतात की मेल फिमेल दगड
1083. 38:13आणि त्याच्यामध्ये आपण
1084. 38:14>> मंदरोबालाचा पाहायला मिळतो त्याला आपण
1085. 38:16हेमाडपंती म्हणतो पण तशा पद्धतीची जी
1086. 38:18इंटरलॉकिंग सिस्टीमनी बांधलेली मंदिर आहेत
1087. 38:20ती हेनाद्री जो राजा आहे आपला प्रधान आहे
1088. 38:23त्याचा जन्म होण्याच्या 5600 वर्षा आधी पण
1089. 38:25बांधल्याच पाहायला मिळत 200 वर्ष आधी पण
1090. 38:27बांधल्याच पाहायला मिळत जसं अंबरनाथच
1091. 38:28मंदिर बरोबर अंबरनाथच मंदिर पण इंटरलॉकिंग
1092. 38:30सिस्टम उभा करण्यात आलेला आहे.
1093. 38:32अंबरनाथच्या मंदिरावर सरळ सरळ तारीख आहे
1094. 38:34प्रिसाईजली तारीख आहे 10 जुलै 1060
1095. 38:38>> म्हणजे आत्तापासून बरोबर 36 वर्षांनी
1096. 38:41मंदिराला 1000 वर्ष पूर्ण होत
1097. 38:42>> बरोबर
1098. 38:42>> जो शिलाहार राजा आहे त्या शिलाहार राजानी
1099. 38:45त्या अंबरनाथच्या मंदिराची उभारणी केली
1100. 38:47तसा शिलालेख कोरून ठेवलेल त्या मंदिराची
1101. 38:49तारीख उपलब्ध आहे त्याच्यामुळे आपण ते
1102. 38:51ठांबपणे सांगू शकतो ते जे अंबरनाथच मंदिर
1103. 38:53आहे त्या अंबरनाथच्या मंदिराचा जो शिखर
1104. 38:55आहे
1105. 38:55>> तो शिखर आहे भूमिज प्रकारातला
1106. 38:57>> बर
1107. 38:58>> त्यामुळे ते मंदिर आहे भूमिज शैलीतल
1108. 39:00>> भूमीज म्हणजे काय ते सांग
1109. 39:01>> भूमि मंद मंदिरांची जी शिखरांचे जे
1110. 39:03वेगवेगळे प्रकार आहे त्याच्यामध्ये एक
1111. 39:04नागरशैलीचे शिखर असतात नागरशैलीच शिखर जर
1112. 39:07तुम्हाला सहज इमॅजिन करायचंय किंवा
1113. 39:09तुम्हाला जर डोळ्यासमोर आणायचं तर
1114. 39:10हरिश्चंद्र हरिश्चंद्र गडावरच हरिश्चंद्र
1115. 39:13मंदिर जे आहे त्या मंदिराच जे शिखर आहे
1116. 39:15त्या शिखराचा जो प्रकार आहे त्याला
1117. 39:16म्हणतात महापौर शैलीतल शिखर
1118. 39:18>> म्हणजे हरिश्चंद्र गडावरच मंदिर हे नागर
1119. 39:20शैलीतल
1120. 39:21>> किंवा द्राविड शैलीतल शिखर द्राविड शैली
1121. 39:24म्हणजे कुठली तर दक्षिणेकडे प्रामुख्याने
1122. 39:26तामिळनाडू कर्नाटक आणि आंध्रप्रदेशच्या
1123. 39:28तेलंगणाच्या भागामध्ये सापडणारी जी मंदिर
1124. 39:30आहेत त्यांना आपण द्राविड शैलीची शिखर
1125. 39:32म्हणतो द्राविड शैलीची शिखर तुमच्या
1126. 39:34डोळ्यासमोर आणायच वेरूळच कैलास लेण आहे
1127. 39:37लेणी नंबर 16 त्या कैलास लेणी शिखर आहे ते
1128. 39:40शिखर द्राविड शैलीत
1129. 39:42>> किंवा जे बृहदेश्वर मंदिर आहे तंजावरच
1130. 39:45त्या मंदिराच शिखर आहे ते द्राविड शैली
1131. 39:48>> झाली द्राविड शैली तसच भूमीच्या शैली
1132. 39:51म्हणजे काय तर भूमीच्या शैलीमध्ये
1133. 39:53आपल्याला छोट्या छोट्या स्वरूपामधले
1134. 39:54शिखरांचे प्रकार दिसतात म्हणजे छोट शिखर
1135. 39:57असते त्याला आपण कूट शिखर अस म्हणतो छोट
1136. 40:00शिखर त्या छोट्या शिखरांची लेयरिंग दिसतात
1137. 40:02आपल्याला जर तुम्हाला शिखराच एक्झॅक्ट
1138. 40:05तंतोतंत सुंदर प्रिझर्व् केलेल उत्कृष्ट
1139. 40:08उदाहरण बघायच तर गोंदेश्वर मंदिर
1140. 40:10गोंदेश्वर मंदिरामध्ये आपल्याला भूमीज
1141. 40:12प्रकारातल्या शैलीतल भूमीज प्रकारातल शिखर
1142. 40:15पाहायला मिळतं जे गोंदेश्वरला पाहायला
1143. 40:17मिळत सेम त्याच पद्धती शिखर आपल्याला
1144. 40:19अंबरनाथला पाहायला मिळत
1145. 40:20>> त्यामुळे त्याला म्हणतात भूमीज शैलीतल
1146. 40:22शिखर महाराष्ट्रामध्ये भूमी जी मंदिरांची
1147. 40:25शैली प्रामुख्याने आता नागर शैली
1148. 40:27प्रामुख्याने कुठे पाहायला मिळते उत्तर
1149. 40:29भारतात द्रविड शैली प्रामुख मुख्याने कुठे
1150. 40:31पाहायला मिळते दक्षिण भारतात तस
1151. 40:33महाराष्ट्रात कुठली शैली डॉमिनेटली
1152. 40:34पाहायला मिळते तर भूमीच्या त्याच्यातली
1153. 40:36मंदिर महत्त्वाचे कोणती आहेत तर एक मंदिर
1154. 40:38जे आहे ते अंबरनाथच मंदिर दुसर मंदिर
1155. 40:41गोंदेश्व मंदिर गोंदेश्व मंदिर हे
1156. 40:43भारतातलं सगळ्यात मोठं भूमी शैलीतल मंदिर
1157. 40:46>> ओके
1158. 40:47>> ही शैली उद्या परमार राजा भोज याच्या
1159. 40:50काळामध्ये 11व्या शतकामध्ये
1160. 40:51मध्यप्रदेशमध्ये
1161. 40:52>> मध्यप्रदेश मध्ये माझ्या मते लॉकडाऊन
1162. 40:55मध्ये एक व्हिडिओ व्हायरल झालता कालीचरण
1163. 40:57महाराजांचा
1164. 40:58>> ते शिवतांडव
1165. 40:59>> शिवतांडव हा
1166. 41:00>> ते भोजेश्वर मंदिर आहे ना
1167. 41:02>> ते भलमुथलिंग त्या मंदिराचा शिखर सुद्धा
1168. 41:04भोज शैलीतला
1169. 41:05>> अच्छा
1170. 41:06>> आणि त्या मंदिराची निर्मिती ज्या राजानी
1171. 41:08केली तो राजा परमार राजा भोज
1172. 41:10>> बरं बरं
1173. 41:11>> त्या परमार राजा भोजनी ही भूमि शैली
1174. 41:13नावाचा ट्रेंड बास्केट आणला
1175. 41:15>> अच्छा
1176. 41:15>> आणि तो ट्रेंड नंतर महाराष्ट्रामध्ये
1177. 41:17रुजला. पण गोंदेश्वर हे भारतातला सगळ्यात
1178. 41:20मोठं आहे.
1179. 41:20>> भूमीच्या शैलीतला? भूमीच्या शैलीत.
1180. 41:22भूमीच्या शैलीत. तर गोंदेश्वर मंदिर
1181. 41:24भूमीच्या शैलीतल आहे अंबरनाथ मंदिर
1182. 41:25भूमीच्या शैलीतल आहे आपल रतनवाडीचे
1183. 41:27अमृतेश्वर मंदिर ते भूमिशैलीत
1184. 41:30>> किंवा आपल्या सगळ्या भटक्यांसाठीच सगळ्यात
1185. 41:33आकर्षणाचा केंद्रबिंदू असलेल पावसाळाच्या
1186. 41:36आधीच म्हणजे पळसदेव
1187. 41:38>> आपल्या इंदापूरचा
1188. 41:40>> बाईक राला सगळे जण जातात पसदेवला बड साईट
1189. 41:43वगैरे करतात तिथ तर पसदेव पळसनाथ मंदिर
1190. 41:46आहे ते सुद्धा भूमीच्या शैलीतल
1191. 41:48>> ओके म्हणजे ही मंदिर भूमी शैली
1192. 41:50महाराष्ट्राची एक ओळख आणि
1193. 41:53महाराष्ट्रामध्ये दामिनंटला आपल्याला
1194. 41:54भूमीच्या शिवीतली भरपूर मंदिर पाहायला
1195. 41:56मिळतात पुण्याच्या जवळ जे लोणी भापकर आहे
1196. 42:00>> त्या लोणी भापकर मध्ये असलेल मल्लिकार्जुन
1197. 42:01मंदिर हे सुद्धा भूमीच्यातल मंदिर पण
1198. 42:04मंदिरांच्या स्ट्रक्चर मधले आपल्याला
1199. 42:06प्रकार काय सांगता येतील म्हणजे आता आपण
1200. 42:08समजा जनरल एक मंदिराला आपल्याला एकच दिसत
1201. 42:10की शिखर आणि गाबारा आपल्याला जनरली एवढच
1202. 42:14आपण इमॅजिन करतो सामान्य एक प्रेक्षक
1203. 42:16किंवा कोणीही मंदिर बघायला समजा गेल होतात
1204. 42:18पण अगदी मंदिराच्या बाहेरच्या एंट्रन्स
1205. 42:20पासून ते मंदिराच्या पार तो जो प्रकार आहे
1206. 42:22तिथून ते सगळं म्हणजे हरिश्चंद्र गडाच जर
1207. 42:24आपण उदाहरण घेतलं तर हरिश्चंद्र गडाच्या
1208. 42:26मंदिराचा जो बाहेरची एक चौकट आहे जिथून
1209. 42:27आपण पायऱ्या उतरून जातो मग ते मंदिर लागतं
1210. 42:29मग त्या आजोबाच्या गुहा पाण्याची टाकी
1211. 42:31वगैरे तर हे काय प्रकार आहे यांना काही
1212. 42:33नाव आहेत का? ओके तर मंदिरांचे
1213. 42:36प्रामुख्याने
1214. 42:38अ जर आपण हॉरिझॉन्टल परस्पेक्टिव्ह मध्ये
1215. 42:41बघितलं तर मंदिरांचे प्रामुख्याने
1216. 42:43आपल्याला तीन मुख्य भाग पाहायला मिळतात
1217. 42:45>> पहिला गाभारा
1218. 42:46>> गर्भगृह त्याच्या पुढे असतो आपल्याला
1219. 42:48अंतराळ
1220. 42:48>> आणि त्याच्यापुढे असतो तो सभा मंडप
1221. 42:51>> त्याच्यानंतर बरेचश मंदिर जे आहेत त्या
1222. 42:53मंदिरांना सभा मंडपाच्या पुढे मुख मंडप पण
1223. 42:55आड झालेला असतो आपण एक उदाहरण घेऊ
1224. 42:58अंबरनाथच शिव मंदिर आहे अंबरनाथच्या शिव
1225. 43:00मंदिर आपल्याला तीन एंट्रन्स दिसतात
1226. 43:02>> मंदिराच्या गर्भराज जाण्यासाठी एक समोरून
1227. 43:04पण दिसते आणि साईड दिसते
1228. 43:06>> ते जे तीन यंत्र असतात ना त्यांना म्हणतात
1229. 43:08मुखंडप जे गर्भगृहाच्या समोर एंट्रन्स
1230. 43:11असते त्याला म्हणतात मुख मंडप आणि डाव्या
1231. 43:13उजव्या हाताला असते त्याला म्हणतात अर्ध
1232. 43:14मंडप
1233. 43:15>> बर
1234. 43:15>> जर मुख मंडप आणि अर्ध मंडप असे जर मंदिरात
1235. 43:18तीन एंट्रन्स असतील तर त्याच्या आतला जो
1236. 43:20सभा मंडप असतो त्याला आपण म्हणायचं गुड
1237. 43:21मंडप
1238. 43:22>> बर
1239. 43:22>> जर तीन एंट्रन्स असतील तर
1240. 43:24>> गुढ मंडप
1241. 43:25>> गुड मंडप
1242. 43:26>> गुढ मंडप आणि गर्भगृह याला जोडणारा जो भाग
1243. 43:29असतो त्याला म्हणतात अंतराळ
1244. 43:31>> आणि त्याच्या आतमध्ये जे गर्भगृह असत त्या
1245. 43:32गर्भगृहामध्ये मुख्य देवता असतात असते हा
1246. 43:34झाला मंदिराचा एक बेसिक प्लन गर्भगृह
1247. 43:37अंतराळ सभा मंडप मुखंडप अर्धमंडप हा झाला
1248. 43:41याच्यानंतर मंदिराचे पायथ्यापासून
1249. 43:43शिखरापर्यंत
1250. 43:44>> वेगवेगळे भाग असतात त्यात पायथ्याला वेगळं
1251. 43:47नाव असतं त्याला जगती त्याच्यानंतर
1252. 43:49त्याच्यावर अस म्हणजे आता मी जे सांगल ते
1253. 43:51फक्त तुम्ही ऐकून घ्या मला फक्त दाखवायचं
1254. 43:53की मला किती माहिती
1255. 43:55>> तर मंदिराचा जो खालचा प्लॅटफॉर्म असतो
1256. 43:57त्याला जगती म्हणतात त्याच्यावर असत ते
1257. 43:59अधिष्ठान असतं त्याच्यावर मुख्य मंदिर
1258. 44:01उभारलेल असतं त्या अधिष्ठानाचा वरचा भाग
1259. 44:03जो असतो त्याला जंगा म्हणतात त्याच्यावर
1260. 44:04असत मंडोवर मंडोवर कनेक्ट करत शिखर आणि
1261. 44:07जंगा भागाला आणि नंतर मंडोवराच्यावर असत
1262. 44:09शिखराचा भाग आणि त्यात ज्या देवतांच्या
1263. 44:11मूर्त्या कोरलेल्या असतात तर जंगा भागावर
1264. 44:12कोरलेल्या असतात
1265. 44:13>> जर तुम्ही एखाद्या मंदिरामध्ये गेलात जर
1266. 44:15तुम्हाला मंदिराच्या बाहेरच्या भिंतीने जर
1267. 44:17देवांच्या मूर्त्या कोरलेल्या दिसल्या तर
1268. 44:18तुम्ही सरळ म्हणा की हा जंगा भाग आहे
1269. 44:20>> मग त्यात वन लेयर जंगा टू लेयर जंगा ती
1270. 44:23थ्री लेयर जंगा असे वेगळे भाग असतात
1271. 44:24अधिशानाचे वेगळे भाग असतात त्याच्यामध्ये
1272. 44:26जर आपल्याला वेगवेगळ्या प्रकारचे माणसांच
1273. 44:29चित्रण पाहायला मिळत मंदिराच्या बेसला
1274. 44:31त्याला आपण म्हणतो नरथर नरथर
1275. 44:33>> किंवा हत्ती दिसतात आपल्याला मंदिरांच्या
1276. 44:35पायाखाली त्याला आपण म्हणतो गजथर किंवा
1277. 44:37आपल्याला तिथं वेगवेगळ्या प्रकारचे
1278. 44:39जिओमेट्रिकल फिगर दिसतात पाहायला
1279. 44:41>> तर असे मंदिराचे जे वेगवेगळे भाग असतात ते
1280. 44:43सुद्धा बाहेरच्या बाजूने पाहायला मिळतात
1281. 44:45जर मंदिर तुम्ही एखाद मंदिर बघितलय सपोज
1282. 44:48आपण कोपेश्वर मंदिर घेऊ उदाहरण
1283. 44:50>> केद्रपूर
1284. 44:50>> बादा कोपेश्वर मंदिराच स्वर्ग मंडप हा
1285. 44:52स्वर्ग मंडप नाही
1286. 44:53>> तर कोपेश्वर मंदिर आपण घेतलं तर कोपेश्वर
1287. 44:56मंदिरामध्ये आपल्याला काय भाग पाहायला
1288. 44:57मिळतात तर आपल्याला एक सो कॉल्ड स्वर्ग
1289. 45:00मंडप पाहायला मिळतो
1290. 45:01>> हे काय सांगा आधी आणि तो का नाही हा
1291. 45:03>> खूप जणांच कन्फ्युजन आहे
1292. 45:05>> एक स्वर्गीय मंडप आहे जनसामान्यामध्ये
1293. 45:08रुजलेलं मत
1294. 45:09>> त्या स्वर्ग मंडपाच्या मागच्या बाजूला
1295. 45:11आपल्याला पाहायला मिळतो मुखंडप
1296. 45:12>> ह
1297. 45:13>> स्वर्ग मंडप आणि मुख्य मंदिराचा जो मंडप
1298. 45:16आहे सभा मंडप त्याला जॉईन केलेला आहे मुख
1299. 45:18मंडप आहे
1300. 45:19>> त्यामुळे तो मुख मंडप आपल्याला लगेच जाणून
1301. 45:21येत नाही मुख मंडपाच्या आतमध्ये आपल्याला
1302. 45:23मुख्य सभा मंडप पाहायला मिळतो दोन अर्ध
1303. 45:25मंडप आहेत अंतराळ आहे गर्भगृह आहे
1304. 45:27>> कोपेश्वर मंदिर हे मुबीज शैलीतल मंदिर
1305. 45:30>> त्या मंदिराचा अख शिखर जरी पडलेल असलं तरी
1306. 45:32त्या पडलेल्या शिखरांचे अवशेष त्या
1307. 45:34मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला ठेवलेले
1308. 45:36त्याच्या आपण सांगू शकतो की मंदिर
1309. 45:37दोन्हीच्या शैली
1310. 45:38>> कोपेश्वर मंदिराच्या बाहेरच्या बाजूने
1311. 45:40आपल्याला गजर दिसतो
1312. 45:42>> कोपेश्वर मंदिर हे गोपेश्वर मंदिरामध्ये
1313. 45:44प्रचंब वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी आहेत पण
1314. 45:46त्याच्या विषयी मी नंतर सांगेल तर तिथे जे
1315. 45:48हत्तीची रांगो ना त्याला आपण म्हणतो गजथर
1316. 45:51>> तर तशा प्रकारच्या वेगवेगळ्या प्रकारचे
1317. 45:53थोर हे मंदिरांमध्ये आपल्याला पाहायला
1318. 45:54मिळतात त्या गजराच्या वरच्या बाजूला
1319. 45:56आपल्याला गव्हांच्या मूर्त्या कोरलेला
1320. 45:57पाहायला मिळतात त्याला आपण म्हणतो जंगा
1321. 45:59पोर्शन त्याच्यावर आपल्याला शिखर पाहायला
1322. 46:01मिळत तर हे मंदिराचे असे प्रकार असतात
1323. 46:03मंदिरांची शैली ओळखायची शिखरावरून
1324. 46:06मंदिरांचा प्रकार ओळखला जातो मंदिरांच्या
1325. 46:08रथावरून किंवा मंदिरांच्या भोवती आपल्याला
1326. 46:11काही छोटे चार पाच मंदिर पाहायला मिळतात
1327. 46:13जसं गोंदेश्वर मंदिर
1328. 46:14>> तर गोंदेश्वर मंदिर हे एका खूप उंच
1329. 46:17प्लॅटफॉर्मवर बांधलेल आहे
1330. 46:18>> बरोबर
1331. 46:18>> एक खूप मोठा चौथरा आहे त्याला म्हणतात
1332. 46:20जगती
1333. 46:21>> हं
1334. 46:21>> आणि त्या चौथरावर आपल्याला पाच मंदिर
1335. 46:23दिसतात सेंटरला गोंदेश्वराच एका बाजूला
1336. 46:26पार्वतीचं एका बाजूला सूर्याच गणपतीच आणि
1337. 46:29विष्णूच हे छोटे चार मंदिर पाहिल्यामुळे
1338. 46:31मुक्त याला म्हणतात पंचायतन
1339. 46:33>> पंचायतन म्हणजे पाच मंदिरांचा समूह आपल्या
1340. 46:37हिंदू धर्मामधले पाच मुख्य संप्रदाय कोणते
1341. 46:40शैव वैष्णव शाक्त गाणपत्य आणि सौर
1342. 46:45>> म याच्यामध्ये गोंदेश्वला जर आपण बघितलं
1343. 46:47तर सेंटरला कुठलं मंदिर आहे शिवा
1344. 46:49>> गोंदेश्वर म्हणजे ते शैव झालं
1345. 46:51>> त्याच्या बाजूला चार मंदिर आहेत म्हणजे ते
1346. 46:53कुठले वैष्णव शाक्त म्हणजे पार्वती सौर
1347. 46:57म्हणजे सूर्य गाणपत्य म्हणजे गणपती
1348. 46:59>> हे चार मंदिर हे झाल शेवपंच पंचायतन
1349. 47:01याच्या आपल्याला वैष्णव पंचायतन पाहायला
1350. 47:03मिळत वैष्णव पंचायतन म्हणजे काय तर
1351. 47:05सेंटरला फक्त विष्णूच मंदिर असत शिवाच
1352. 47:08बाजूला शैव पंचायतन वैष्णव पंचायतन अशा
1353. 47:10प्रकारचे पंचायतन मंदिर पण
1354. 47:12महाराष्ट्रामध्ये कर्णेश्वर मंदिर जे आहे
1355. 47:14कसबा संगणेश्वरच ते मंदिर एक नाहीये
1356. 47:17>> ते पण पंचायतन प्रकारातल आहे
1357. 47:19>> बर
1358. 47:19>> त्या मंदिरामध्ये कर्णेश्वर मंदिर जे
1359. 47:21शिवाच मंदिर आहे त्याच्या मागच्या
1360. 47:23कोपऱ्यामध्ये आपल्याला सूर्याच मंदिर
1361. 47:24पाहायला मिळत
1362. 47:25>> पण गणपतीच मंदिर त्याच्या समोरच्या भागात
1363. 47:27आहे पार्वतीच आणि विष्णूच हे दोन मंदिर
1364. 47:30आता नष्ट झाले ते सुद्धा पंचायतन
1365. 47:32प्रकारातल मंदिर होतं पण कालोगामध्ये
1366. 47:34त्यातली दोन मंदिरे नष्ट झाली गणपतीच्या
1367. 47:36मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्यात आला आणि
1368. 47:38सूर्य मंदिर बऱ्या बऱ्याच प्रमाणामध्ये
1369. 47:40पडजर झालेली
1370. 47:41>> आणि कोकणामधलं
1371. 47:43अंबरनाथ शिव मंदिर जर सोडलं तर गोळेपर्यंत
1372. 47:47कोकणातलं सगळ्यात मोठं सगळ्यात भव्य मंदिर
1373. 47:50करण्याशिवाय
1374. 47:51>> संगमेश्वरच
1375. 47:52>> संगमेश्वरच
1376. 47:52>> त्याच्याशिवाय दुसरीकडे मंदिर पाहायला
1377. 47:54मिळत नाही आणि कोकणामध्ये
1378. 47:57बांधीव दगराच कसबा कबा संगमेश्वर इथ
1379. 48:01असलेल्या 18 मंदिरांशिवाय दुसरीकडे कुठेही
1380. 48:03आपल्याला बांधी दगडाची एवढी मोठ्या
1381. 48:05प्रमाणात एकाच जागी मंदिर पाहायला मिळत
1382. 48:06नाही
1383. 48:07>> कसबा संगमेश्वर एकमेव अपवाद देतात
1384. 48:09>> बरोबर
1385. 48:10>> तर हे असे मंदिरांचे प्रकार ज्याच्यामध्ये
1386. 48:11शिखवरांची जी काही प्रकार असतो
1387. 48:14त्याच्यावरून त्या मंदिराची शैली ठरवले
1388. 48:15जाते
1389. 48:16>> पंचायतनावरून मंदिरांचा प्रकार ठरला जातो
1390. 48:18त्यानंतर त्रिरथ पंचरथ सप्तरथ नावाचे
1391. 48:20मंदिरांचे वेगळे भाग असतात किंवा मंदिराचा
1392. 48:23अधिष्ठानाचा लेयर असतो जंगाचा लेयर असतो
1393. 48:25मंदोबर असतं किंवा शिखर असतं किंवा त्याच
1394. 48:27गर्भगृह अंतराळ सभा मंडप अर्ध मंडप गुड
1395. 48:30मंडप खजुरावला जर आपण गेलो तर रंग मंडप
1396. 48:32वगैरे आपल्याला पाहायला मिळतं तर असे
1397. 48:34मंदिरांचे वेगवेगळे भाग असतात आणि त्या
1398. 48:36अखख्या गोष्टीचा जर अभ्यास केला तर एक
1399. 48:39मंदिर आपल्याला पूर्णपणे उलगडता येतं
1400. 48:41>> बरोबर
1401. 48:42>> मंदिर ही त्याच्या आतमध्ये एक वेगळी
1402. 48:44परिसंस्था आहे
1403. 48:45>> आणि ती परिसंस्था त्या काळामध्ये उभा
1404. 48:48करण्या मागे पण त्या काळातल्या
1405. 48:49राज्यकर्त्यांची वेगवेगळी धोरण होती
1406. 48:52त्याच्यामध्ये सामाजिक कारणं होती राजकीय
1407. 48:55कारणं होती धार्मिक होती आर्थिक होती
1408. 48:57सांस्कृतिक होती ह्या सगळ्या सगळ्या
1409. 48:59गोष्टींच एकत्रीकरण त मंदिराला व्हायचं
1410. 49:02म्हणजे जर आजच्या काळामध्ये आपण म्हणलं की
1411. 49:04भारताचे सेंटर ऑफ पावर जर का असेल म्हणजे
1412. 49:09ताकतीचे केंद्र कुठले असतील भारताचे तर आज
1413. 49:10भारताची संसद आहे महाराष्ट्राची विधानभवन
1414. 49:12आहे तसं त्या काळामधले त्या त्या
1415. 49:15राज्यकर्त्याच ताकतीच केंद्र हे मंदिर
1416. 49:18असायचे
1417. 49:18>> बरोबर
1418. 49:19>> जर मी उदाहरण घ्यायचं झालं मी एखादा
1419. 49:23शैवराज आहे. माझ्या राज्यामधली 50 ते 60
1420. 49:25टक्के जनता ही वैष्णवाला मानणारी विष्णूला
1421. 49:28मानणारी पण मी शिवाला शिव शंकराला मानणार
1422. 49:31आहे तर मी विष्णूच्या मंदिरासाठी वैष्णव
1423. 49:34संप्रदायाच्या मंदिरासाठी पण फंडिंग देणार
1424. 49:36पण मी माझ्या शैव संप्रदायाच पण एक भल
1425. 49:38मोठं मंदिर बांधणार
1426. 49:39>> आणि ते मंदिर त्या वैष्णव मंदिराच्या जवळच
1427. 49:41बांधणार
1428. 49:42>> कारण तिथे लोक येतील लोकांचा फुटबॉल जो
1429. 49:45काही त्या मंदिराला तो मंदिराला पण येईल
1430. 49:47जेणेकरून इतर लोक येण्यामुळे सोशल गॅदरिंग
1431. 49:49होईल त्यात माझ्या धर्माचा प्रचार प्रसार
1432. 49:51माझ्या संप्रदायाचा प्रचार प्रसार
1433. 49:53करण्यासाठीचा मला एक आयत हॉस्पिटल मिळेल
1434. 49:55लोक तिथे येतात त्याच्यामुळे तिथ खूप
1435. 49:57मोठ्या प्रमाणामध्ये सांस्कृतिक सन उत्सव
1436. 49:59प्रथा परंपरा सुरू होतील आणि लोक तिथे
1437. 50:02आल्यामुळे आर्थिक उलडाल पण होईल
1438. 50:03>> मंदिर इटल्फ रिप्रेझेंटेशन ऑफ धार्मिक
1439. 50:06कारण
1440. 50:07>> त्याच्यामुळे धार्मिक पण आलं लोक एकत्र
1441. 50:09आल्यामुळे सामाजिक पण झालं सोशल अंगल पण
1442. 50:12झाला सांस्कृतिक पण कल्चरल पण झाला
1443. 50:14इकॉनॉमिकल पण झाला आणि या सगळ्या गोष्टीवर
1444. 50:16कोणाचा राजा म्हणून माझा पॉलिटिकल पण झाला
1445. 50:20म्हणजे एका मंदिरामागे
1446. 50:22आपण धार्मिक दृष्टिकोनातून जर बघत असू तर
1447. 50:25तो त्या मंदिराच्या निर्मिती मागे
1448. 50:27असणाऱ्या मुख्य कारणाचा आपल्याकडून
1449. 50:30अनाहुतपणे किंवा नकळतपणे एक दुर्लक्ष होते
1450. 50:34किंवा अपमान होतोय किंवा आपण त्या
1451. 50:36गोष्टीला समजून घेत नाहीयेत हा त्यातला
1452. 50:38प्रकार आहे
1453. 50:39>> करेक्ट मंदिरांचा तू जंघा हा जो सगळा भाग
1454. 50:41सांगितलास की स्पेशली ज्याच्यावर मूर्त्या
1455. 50:42किंवा शिल्प काही कोरले जातात आपल्याकडे
1456. 50:45सगळ्यात मोठा पडणारा प्रश्न आहे स्पेशली
1457. 50:47खजुरावाच्या बाबतीमध्ये की कामशिल्प ही
1458. 50:50कोरली गेलेली आहेत आता त्या
1459. 50:51कामशिल्पांच्या बाबतीमध्ये मध्ये खूप समज
1460. 50:53गैरसमज समाजामध्ये आहेत तुझं मत काय की
1461. 50:56मंदिरासारख्या ठिकाणी कामशिल्प का कोरली
1462. 50:58जायची
1463. 50:59>> आपल्याकडे एक धवळ मनाने असे मत आहे की
1464. 51:01मंदिरांवर जी कामशल्प कोरली जातात ती
1465. 51:03कशासाठी कोरली जातात तर ज्या पद्धतीने आपण
1466. 51:05आपल्या चपला मंदिराच्या बाहेर सोडतो त्या
1467. 51:07पद्धतीने आपला मनातला काम
1468. 51:11>> वासना या सगळ्या गोष्टी चपलेप्रमाणे
1469. 51:13मंदिराच्या बाहेर सोडाव्या आणि मंदिराच्या
1470. 51:14आत जाव पण ह्या गोष्टीला खोरून काढणारी
1471. 51:18भरपूर उदाहरण माझ्याकडे
1472. 51:19>> कैलास मंदिर आपल्याला माहिती आहे वेरूळला
1473. 51:21सगळे जातात त्या कैलास मंदिराच्या
1474. 51:23गर्भगृहाच्या समोर अंतराळाच्या समोर जे
1475. 51:26खांब आहेत त्या खांबांवर कामशिल्प
1476. 51:29कोरल्याचा आपल्याला पाहायला मिळत मग जर
1477. 51:32एखाद्या मंदिराच्या गर्भगृहा समोर
1478. 51:34आपल्याला कामशिल्प कोरल्याच पाहायला मिळत
1479. 51:36असेल तर त्या कामशिल्पाला मंदिराच्या आत
1480. 51:38कोरण्याची नावी गरज आहे अरे फक्त कैलास
1481. 51:40मंदिर नाही तर महाराष्ट्रामध्ये अशी मी
1482. 51:42तुम्हाला भरपूर मंदिर दाखवू शकतो कोपेश्वर
1483. 51:44मंदिर आहे कोपेश्वर मंदिराच्या आत मधला
1484. 51:46खांबांवर कामशिल्प कोरलेली मंदिराच्या
1485. 51:48बाहेर काम शिल्प पाहिजे ना मंदिराच्या आत
1486. 51:50का कुरली हा आपला आपला वाटो गैरसमज आहे की
1487. 51:53मंदि कायम शिल्प ही मंदिरांच्या बाहेर
1488. 51:55कोरली जावे असं काही नाहीये. काम शिल्प
1489. 51:57कोरण्या मागे वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
1490. 51:58त्याच्यामध्ये काही सोशियो पॉलिटिकल अगल
1491. 52:00आहे. काळामध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे
1492. 52:02संप्रदाय होते त्या संप्रदायाच्या
1493. 52:04वेगवेगळ्या पद्धतीच्या उपासना होत्या.
1494. 52:05उदाहरण घ्यायचं झालं महाराष्ट्राचं तर
1495. 52:08कसबा संगमेश्वर आहे. कसबा संगमेश्वरला
1496. 52:10सरदेसायांचा आजचा जो वारा दाखवला जातो
1497. 52:13त्या वाऱ्याच्या मागे आपल्याला जंगलामध्ये
1498. 52:15तीन चार मंदिर दिसतात. जिथे छत्रपती
1499. 52:17संभाजी महाराजांना पकडण्यात आलं तुम्हाला
1500. 52:18माहितीच ती जागा. तर ते जे तीन चार मंदिर
1501. 52:21आहेत त्या तीन चार मंदिरांमधल
1502. 52:23एक मंदिर त्या मंदिरांना कुंभकेश्वर मंदिर
1503. 52:26समूह असं नाव दिलेल अभ्यासकांनी त्यातल जे
1504. 52:28एक मंदिर आहे त्या मंदिरांवर आपल्याला
1505. 52:30कामशिल्प कोरलेला पाहायला मिळत त्यातली
1506. 52:32बरीचशी कामशिल्प ही घोड्यासोबत
1507. 52:35एक स्त्री संभोग करते अस दाखवलेल आहे
1508. 52:39>> त्यातल्या एका कामशिल्पामध्ये
1509. 52:41दोन समलिंगी व्यक्ती एकमेकास संभोग करता
1510. 52:44अस त्यातल्या एका कामशिल्पामध्ये दोन
1511. 52:46पेक्षा अधिक व्यक्ती एका स्त्री सोबत
1512. 52:50संभोग करता दाखवलेल
1513. 52:51>> अशी कुठली सोसायटी आहे की त्या
1514. 52:53सोसायटीमध्ये एखाद्या प्राण्यासोबत किंवा
1515. 52:55एकापेक्षा अनेक व्यक्तींसोबत किंवा
1516. 52:57समलिंगी व्यक्ती सोबत अशा पद्धतीने संभोग
1517. 53:00करणं त्या काळामध्ये मान्य होतं
1518. 53:02>> आजच्या काळामध्ये कुठल्या प्राण्यासोबत
1519. 53:04आपण शारीरिक संबंध ठेवत नाहीत कारण ते
1520. 53:07त्या एका पर्टिकुलर चौकटीमध्ये बसत नाहीत
1521. 53:10आणि तसं बघायला गेल तर ते नैसर्गिक पण
1522. 53:12>> नैसर्गिक
1523. 53:12>> मग अशा पद्धतीचे शिल्प तिथं का कुरले
1524. 53:14असतील
1525. 53:15>> तर त्याच्यावर वेगवेगळ्या प्रकारच्या
1526. 53:17तांत्रिक संप्रदायाचा त्याचाही प्रभाव
1527. 53:19असल्याच आपल्याला जाणवत
1528. 53:20>> बर
1529. 53:22>> हे सरसकट सवय मंदिराला लागू होत नाही
1530. 53:24>> मी पर्टिक्युलर कसबा संगमेश्वर मंदिरा
1531. 53:26विषयी का सांगतोय तर कसबा संगमेश्वरथले जे
1532. 53:29मंदिर आहे त्या मंदिराचा जो शिल्पट आहे
1533. 53:31काम शिल्पांचा तो 16 शिल्पांचा आहे पश्चिम
1534. 53:34दिशेला आणि त्याच्याबरोबर अपोझिट
1535. 53:37मंदिराच्या पूर्व दिशेला एकूण 16
1536. 53:39शिल्पांचा शिल्पट आहे आणि त्या
1537. 53:41शिल्पपाटामध्ये एखाद्या व्यक्तीला शैव
1538. 53:43संप्रदायाची दीक्षा घ्यायची असेल तर
1539. 53:45त्याला कुठल्या कुठल्या दृष्टीतून जावं
1540. 53:47लागतं हे 16 शिल्प लेले इकडे सो शिल्पपट
1541. 53:50एखाद्या व्यक्तीच शैव साधू होण्याकडे
1542. 53:52जोपास शिक्षण घ्यायचं गुरुकडे जायच
1543. 53:54आष्टनात बसायच पोथ्या वाचायच्यात उपासना
1544. 53:57करायच्या प्रकारचे योगा करायचेत हे का सो
1545. 54:00शिल्पांच्या कामपटामध्ये शिल्पपटात कोरल
1546. 54:02आणि त्याच्या पुढ बरोबर ती शिल्पपट
1547. 54:04कंटिन्यू होत पश्चिम दिशेला त्याच्यामध्ये
1548. 54:06ते सो शिल्प कोरले जे कामशिल्प आहेत पण ती
1549. 54:08पंतिक उपासना करणारी कामशिल्प म्हणजे
1550. 54:11कामशिल्प कोरण्या मागे कुठलाही पद्धतीने
1551. 54:14माझ्या मनातला वासना म्सर भाव बाहेर ठेवून
1552. 54:16नंगराच्या आत जायचं हा तर उद्देश
1553. 54:18त्याच्यामध्ये नसतो तो काम शिल्प करण्या
1554. 54:21मागे वेगवेगळे उद्देश त्याच्यामधे एक
1555. 54:22उद्देश आहे तो तांत्रिक उपासना करणाऱ्या
1556. 54:24तांत्रिक संप्रदायांचा प्रभाव त्या
1557. 54:26मंदिरांवर आहे किंवा त्या मंदिराची उभारणी
1558. 54:29ही तांत्रिक संप्रदायाशी निगडित असणाऱ्या
1559. 54:31कुठल्यातरी एका समूह गटाने केलेली आहे हे
1560. 54:33आपल्यातून दिसतं जर आपण खजुरावाच उदाहरण
1561. 54:36घ्यायचं झालं तर खजुरावला आजच्या कंडिशन
1562. 54:38मध्ये आपल्याला 35 31 30-35 मंदिरात
1563. 54:41पाहायला मिळतात. 85 मंदिर तिथे होते असं
1564. 54:43सांगितलं जातं. 25 ते 30 मंदिर
1565. 54:45सुस्थितीमध्ये तिथे आहेत जे आपण पाहतो या
1566. 54:48सगळ्या मंदिरांचे जर शिल्प एकत्र केले ना
1567. 54:50तर 10 टक्के पण कामशिल्प नाहीय ओ खजवला
1568. 54:55पूर्ण मंदिरांपैकी 10 टक्के जर सगळ्या
1569. 54:57शिल्पांना आपण 100 टक्के अस जर पकडलं तर
1570. 54:59त्यातले 10 टक्के कामशिल्प नाहीय 10%
1571. 55:01सुद्धा नाहीय एवढ्या कमी प्रमाणामध्ये ते
1572. 55:03काम शिल्प आहे
1573. 55:04>> आणि आपण म्हणतो खजुराव हब आहे या
1574. 55:05शिल्पांचा असा गैरसमज
1575. 55:07>> आपला गैरसमज आहे सगळ्यात मोठा एक तर
1576. 55:09आपल्याकडे जी सगळ्यात मोठी ताकद आहे
1577. 55:11इंटरनेट
1578. 55:12>> त्याच्यावरून आपण कुठेही न जाता घरा मध्ये
1579. 55:14बसून जे काही या सगळ्या गोष्टींवर बोलतो
1580. 55:17त्याच्यामध्ये हा एक गैरसमज याच्यामध्ये
1581. 55:19मला आता हे जे तव् युनिव्ह्सिटीच जे
1582. 55:22एक्झाम्पल देतेस व् युनिव्ह्सिटी ज्याला
1583. 55:24आपण उपहासानी म्हणतो की सेक्स एज्युकेशन
1584. 55:27या गोष्टीसाठी मंदिरांचा आणि कामशिल्पांचा
1585. 55:30वापर त्याला केला गेला की जिथे तुमच्या
1586. 55:32मनातल्या याच्या सगळ्या भावना आहेत त्या
1587. 55:34धार्मिकतेशी वगैरे म्हणजे खूप काय काय
1588. 55:36त्याच्यामध्ये प्रचंड कन्फ्युजन करणारे
1589. 55:38सगळे टेक्स्ट आपल्याला मिळत असतात तर तुला
1590. 55:40खरंच वाटतं की सेक्स एज्युकेशन आणि या
1591. 55:41गोष्टीचा काही संबंध असेल
1592. 55:42>> नाही मला असं काही वाटत नाही खजुराहोला जी
1593. 55:45काही मंदिर उभारण्यात आली परिक खजुरा
1594. 55:47उदाहरण घ्यायच झालं तर खजुराला जी मंदिर
1595. 55:49उभारण्यात आलेली आहेत त्या मंदिरांच्या
1596. 55:51उभारणीच्या 300 चश वर्षा आधी काम करता
1597. 55:54आलेल आहे
1598. 55:55>> ती मंदिर उभारले चंदेल कालखंडामध्ये आणि
1599. 55:58त्याच्या तीन चश वर्षा आधी कामसूत्राची
1600. 56:00निर्मिती झालेली आहे आणि जगात असत आलेल्या
1601. 56:04पहिला माणसापासून ते आजपर्यंत आणि उद्या
1602. 56:08सुद्धा मानवी पिढी आणि मानवी सभ्यता ही
1603. 56:11वाढतच आहे ना
1604. 56:12>> बरोबर
1605. 56:13>> मला ला किंवा कुठल्याच पिढीला कामसूत्र
1606. 56:16किंवा मंदिरावर कोरलेली कामशिल्प बघून
1607. 56:19शारीरिक संबंध निर्माण करण्याची इच्छा
1608. 56:21निर्माण होणं किंवा शारीरिक संबंध कसे
1609. 56:23निर्माण होतात हे शिकवायची गरज नाही
1610. 56:25>> बरोबर
1611. 56:26>> सेक्स एज्युकेशन
1612. 56:27>> हा पूर्ण वेगळा भाग आहे
1613. 56:28>> करेक्ट
1614. 56:29>> मुर्तांना बघून सेक्स एज्युकेशन कसं घेतात
1615. 56:32मला तर अजून काही कळलेलं नाही [हास्य]
1616. 56:34>> आणि हे तदन गैरसमज आपल्याकडे
1617. 56:36>> सगळ्यात मोठा हा
1618. 56:38>> कारण कामशिल्पांच्या उभारणी माग तत्कालीन
1619. 56:40काळामधल्या सोसायटीच रिप्रेझेंटेशन पण असू
1620. 56:42शकत
1621. 56:43ते त्या काळामध्ये उभारण्यात आलेल्या
1622. 56:46तंत्रसंप्रदायाशी निगडित तांत्रिक विधींशी
1623. 56:48निगडीत पण ते मंदिर असू शकत
1624. 56:50>> बरोबर
1625. 56:50>> किंवा तत्कालीन कालखंडामध्ये घडलेल्या
1626. 56:52काही पॉलिटिकल ज्या काही गोष्टी आहेत
1627. 56:55किंवा राजकीय आक्रमण आणि स्थित्यांतर आहेत
1628. 56:57त्याच थ चित्रण असू शकतं
1629. 56:59>> ते त्या त्या मंदिराच्या त्या त्या
1630. 57:01भागाच्या त्या त्या इतिहासाच्या अनुषंगाने
1631. 57:03पचा अर्थ आपण काढायला पाहिजे
1632. 57:05>> करेक्ट करेक्ट
1633. 57:06>> मंदिरात जाताना माझी वासना काम भावना चपले
1634. 57:09प्रमाणे बाहेर सोडून जर मी आत जात असू मी
1635. 57:11कैलासच्या आत जातो आणि मला मंदिरांच्या
1636. 57:13आतमध्ये कोपेश्वर मंदिराच्या आत जातो आणि
1637. 57:15मला खांबावर कामशिल्प दिसलं
1638. 57:17>> मग मी काय करायचं
1639. 57:18>> मग ती कामशल्प आत का कोरली
1640. 57:21>> हा खूप मोठा गैरसमज आहे मुळात काय होतं की
1641. 57:24ह्या गोष्टींवर एक तर हा खूप सेन्सिटिव्ह
1642. 57:26विषय आहे
1643. 57:27>> याच्या विषयी मत व्यक्त करत असताना लोक
1644. 57:30स्वतःच्या मनाने स्वतःला जे योग्य वाटतं
1645. 57:32आणि स्वतःच्या परिभाषेमध्ये सभ्यतेच्या
1646. 57:34चौकटीमध्ये जे बसत
1647. 57:35>> करेक्ट
1648. 57:36>> ते मत लोकांकडून व्यक्त केल जात
1649. 57:38>> देवंगणा देसाई नावाचे अभ्यासक आहेत
1650. 57:40त्यांनी फक्त आणि फक्त खोजबाच्या
1651. 57:41मंदिरांवर काम केलं इरोटिक स्कल्पचर्स ऑफ
1652. 57:44इंडिया नावाने त्यांचा 400 साडेश पानाचा
1653. 57:46एवढा जाड ग्रंथ आहे ए4 साईजचा
1654. 57:49त्याच्यामध्ये त्यांनी सगळी कारण दिलेली
1655. 57:52>> भारतामध्ये असे प्रचंड खूप मोठे मोठे
1656. 57:54अभ्यासक होऊन गेलेले की त्या अभ्यासकांनी
1657. 57:56या कामशिल्पांविषयी किंवा कामशिल्पांच्या
1658. 57:58अनुषंगाने काही मंदिर उभारले त्यांच्या
1659. 57:59विषयी लिखाण करून ठेवलं
1660. 58:00>> पण त्यातला एकजण पण म्हणत नाही
1661. 58:02>> की ही कामशिल्प आपल्या वासना बाळ
1662. 58:04मंदिराच्या बाहेर ठेवून जाण्यासाठी
1663. 58:06>> कोरलेली आहेत मंदिराच्या आत आपल्या
1664. 58:07डोक्यात ते विचार होऊ नये जर एखादा चंचल
1665. 58:10स्वतःचा व्यक्ती आहे त्याच्या मनात विचार
1666. 58:12पण नसेल आणि त्यानंतर काय कामशील पद्धत
1667. 58:16>> नसलेलं सुरू होईल
1668. 58:17>> नसलेले विचार येतील ना मनामध्ये
1669. 58:19>> ते का कोरले आपण प्रॅक्टिकल ग्राउंडवर
1670. 58:22किंवा ज्याला आपण म्हणू शकतो की ग्रंथ
1671. 58:25ग्रंथ प्रमाण
1672. 58:27>> जे काही विचार असतात किंवा जे संशोधन असतं
1673. 58:29त्या अनुषंगाने आपण या गोष्टींकडे बघत
1674. 58:31नाही
1675. 58:32>> त्याच्यामुळे हे गैरसमस निर्माण होऊन
1676. 58:34आपल्या अवतीभवती आपल्याला हा सगळा
1677. 58:36गैरसमजाचा डोलारा उभारल्याचा पाय
1678. 58:38>> आता मंदिरातली जी शिल्प आहेत
1679. 58:40त्याच्यामध्ये अनेक पौराणिक कथांचा
1680. 58:42आपल्याला उलगडा होतो. मला तुझ्याकडन अशा
1681. 58:44काही पौराणिक कथा ऐकायच्या आहेत कारण तू
1682. 58:46खूप सुंदर सांगतोस हे मी स्वतः बघितलेल
1683. 58:48आहे तर मंदिर मग त्याच्यामध्ये काही तू
1684. 58:51महाराष्ट्रातली पण घेऊ शकतोस किंवा
1685. 58:52भारतातली मंदिर घेऊ शकतोस की ज्याच्यामधन
1686. 58:54इतक्या सुंदर पद्धतीने त्या सगळ्या कथा
1687. 58:57आणि त्यातल डिटेलिंग बेसिकली म्हणजे आता
1688. 59:00ते मी तुला काही सांगायची गरज नाही ते
1689. 59:02तुझ्या बोलण्यामध्ये येईलच पण ज्याला आपण
1690. 59:04पीक डिटेलिंग आत्ताच्या भाषेमध्ये म्हणतो
1691. 59:06ते दिसून येतं आणि ती पौराणिक कथा कुठली
1692. 59:09>> आपल्या जवळचं आणि आपल्या सगळ्यांच्या
1693. 59:11मनामध्ये असलेल जर एक उदाहरण घ्यायचं झालं
1694. 59:13तर ते वेरूळ आहे
1695. 59:14>> बरोबर
1696. 59:14>> आणि मी वेरूळ विषयी का बोलतो तर माझं
1697. 59:16वेरूळवर प्रचंड प्रेम आहे
1698. 59:17>> करेक्ट
1699. 59:17>> वेरूळच्या लेणी नंबर 21 रामेश्वर नावाची
1700. 59:20लेणी आहे इसवी सनाच्या सहाव्या शतकाच्या
1701. 59:21सुरुवातीला ती खोदण्यात आलेली लेणी म्हणजे
1702. 59:23आतापेक्षा चश वर्ष जुनी
1703. 59:25>> त्या लेणीमध्ये एक शिल्प आहे
1704. 59:27>> त्या लेणीच्या आपण आतमध्ये ज्यावेळेस जातो
1705. 59:28ती लेणी पश्चिमेकडे तोंड करून आहे आता इथं
1706. 59:31पण ते पूर्व पश्चिम हा सगळा घोळ आहेच
1707. 59:33>> तर ती लेणी पश्चिम दिशेकडे तोंड करून आहे
1708. 59:36आपण ज्यावेळेस आत जातो त्यावेळेस आपल्या
1709. 59:38डाव्या हाताला म्हणजे आपल्या उत्तर दिशेला
1710. 59:40एक आपल्याला भिंतीवर शिल्प कोरलेला
1711. 59:42पाहायला मिळतो मी तो शिल्पपट काय आहे तिची
1712. 59:45पौराणिक कथा सांगतो
1713. 59:47>> पार्वती
1714. 59:48>> पार्वतीकडे आपण देवी पार्वती किंवा भगवान
1715. 59:51शिवाची पत्नी या नजरेने पाहतो पार्वती ही
1716. 59:54ज्या पद्धतीने भगवान शिवाची पत्नी आहे
1717. 59:56त्याच पद्धतीने पार्वती ही शिवाची प्रचंड
1718. 59:58मोठी उपासक आहे
1719. 59:59>> म्हणजे शौ संप्रदायामधली सर्वात मोठी
1720. 1:00:02स्त्री भक्त जर कोण असेल स्त्रियांच्या
1721. 1:00:03अनुषंगाने जर भक्त कोण असेल म्हणजे
1722. 1:00:05पुरुषांच्या याच्यातला सर्वात मोठा भक्त
1723. 1:00:07रावण
1724. 1:00:09>> हा रावण आणि रावणातला रावण ही गलत तिथ करू
1725. 1:00:12नये
1726. 1:00:13आणि जर स्त्रियांच्या अनुषंगाने जर बघितलं
1727. 1:00:15तर श संप्रदायात सर्वात मोठी स्त्री भक्त
1728. 1:00:17जर कोणास देते पार्वती
1729. 1:00:18>> पार्वतीने पंचाग्नी साधना नावाची एक साधना
1730. 1:00:21केली पंचाग्नी साधना म्हणजे काय तर चार
1731. 1:00:23दिशेला चार अग्नीचे भले मोठे तप्त कुंड
1732. 1:00:25ठेवायचे म्हणजे चार अग्नीचे फायर पॉट
1733. 1:00:28ठेवायचे म्हणजे मध्ये बसणार इथे इथे मागे
1734. 1:00:32असे चार आग्गीचे भले मोठे पॉट ठेवायचे आणि
1735. 1:00:35पाचवा अग्नी म्हणजे सूर्य असं इमॅजिन
1736. 1:00:38करायचं आणि सकाळी सूर्य उगवल्यापासून
1737. 1:00:40माऊपर्यंत सूर्याकडे एकटक बघायचं
1738. 1:00:43त्याला पंचा साधना म्हणजे एक दोन तीन चार
1739. 1:00:45आणि पाचवा अग्नी म्हणजे सूर्य अशा पाच
1740. 1:00:47आगीची साधना करण त्याला पंचा साधना
1741. 1:00:49म्हणतात आणि ही आपल्या हिंदू धर्मातली
1742. 1:00:52सर्वात कठीण साधन्यांपैकी एक आहे
1743. 1:00:55>> ती पार्वती करत होती कशामुळे करत होती तर
1744. 1:00:57तिला भगवान शिवासोबत लग्न करायचं होत
1745. 1:00:59>> पार्वतीने आणखीन एक प्रण घेतला होता तो
1746. 1:01:01प्रण असा होता की जोपर्यंत माझं शिवा सोबत
1747. 1:01:03लग्न होत नाही तोपर्यंत मी माझ्या उजव्या
1748. 1:01:05हाताने कुठल्याही परपुरुषाला स्पर्श करणार
1749. 1:01:08>> एकदा भगवान शिवापर्यंत आणि आता पुराण कथा
1750. 1:01:12मधला जर आपण एकूण सगळ्या गोष्टींचा अंदाज
1751. 1:01:14घेतला तर भगवान शिवा सारखा दुसरा कुठला
1752. 1:01:17देव नाहीय की त्या देवाने मानवतेच्या
1753. 1:01:19अनुषंगाने जे काही त्याच्या आयुष्यामध्ये
1754. 1:01:21केलेली ज्याला आपण काय म्हणू चमत्कार आहेत
1755. 1:01:24>> ते तसे आपल्या दुसऱ्या कुठल्या इतर
1756. 1:01:26देवामध्ये तेवढे कनेक्ट होत नाही जे
1757. 1:01:27आपल्याला शिवासोबत कनेक्शन आपल सगळ्यांच
1758. 1:01:29होतं तर शिवाची अशी मनामध्ये इच्छा झाली
1759. 1:01:32की आपल्याला पार्वतीची परीक्षा घ्यायची
1760. 1:01:34>> पार्वती राहत होती हिमालयामध्ये हिमालयाची
1761. 1:01:36मुलगी पार्वती हिमालयामध्ये असताना भगवान
1762. 1:01:38शिव तिथे आले शिवाने एका
1763. 1:01:41साधूचा वेश घेतला कानफाटा साधू म्हणजे
1764. 1:01:44त्याचे कान फाटलेले असतात बाळी अशी लांब
1765. 1:01:45पन्न आलेली असते
1766. 1:01:46>> तर त्या साधूचा वेश घेतला आणि शिवाने
1767. 1:01:48पार्वतीकडे येऊन रिक्षेची आशा केली
1768. 1:01:51पार्वती म्हणली की तू जा आणि त्या साधूला
1769. 1:01:54की तू जा आणि पहिले हात पाय पाय पाय पाय
1770. 1:01:55पाय पाय पाय पाय पाय पाय धुऊन ये
1771. 1:01:55>> तो साधू गेला तिथे एका तव्यावर आणि त्या
1772. 1:01:58तव्यामध्ये एक मगर होती ती मगर आधीच
1773. 1:02:00इम्प्लांट केलती भगवान शिवाने
1774. 1:02:03>> ती मगर आली आणि त्या मगरीने भगवान शिवाचा
1775. 1:02:05ठरल्याप्रमाणे पाय पकडला
1776. 1:02:07>> आणि तो साधू मोठ्या मोठीने ओडायला लागला
1777. 1:02:08वाचवा लाचवाच आणि जवळपास वगैरे कोणीच नको
1778. 1:02:11आता पार्वती एकटीच होती पार्वती तिथं होती
1779. 1:02:12पार्वतीने बघितलं की आपल्याकडे आलेल्या
1780. 1:02:14भिक्षुकाचा एका मदरने पकडलाय त्याला आता
1781. 1:02:16आपल्याला वाचवण कर्तव्य
1782. 1:02:18>> पार्वती पत पवत त्या कुटीतून बाहेर आली
1783. 1:02:20तिन त्या शिवाचा म्हणजे त्या साधूचा हात
1784. 1:02:22पकडला आणि त्या साधूला मगर मिठीतून बाहेर
1785. 1:02:24काढलं एवढ्या कठीण आणीबाणीच्या गोंदवाच्या
1786. 1:02:27प्रसंगात सुद्धा पार्वतीने त्या
1787. 1:02:29परपुरुषाला तिला माहीतच नाहीये की ते
1788. 1:02:31भगवान शिव आहेत पार्वतीच्या डोक्यामध्ये
1789. 1:02:32तो भिक्षुक आहे साधू तशा कठीण
1790. 1:02:34परिस्थितीमध्ये तेवढ्या आणीबाणीच्या
1791. 1:02:36परिस्थितीमध्ये सुद्धा पार्वतीने शिवाचा
1792. 1:02:39त्या भिक्षुकाचा बाहेर काढत असताना जो हात
1793. 1:02:42पकडला तो डाव्या हाताने पकडला
1794. 1:02:44>> म्हणजे त्या परप पुरुषाला तेवढा
1795. 1:02:46आणीबाणीच्या प्रसंगातही पार्वतीने
1796. 1:02:47उजवाताने स्पर्श केला नाही
1797. 1:02:49>> आणि या परीक्षेमुळे भगवान शिव खुश झाले
1798. 1:02:51भगवान शिवांनी त्या साधूचा वेश टाकला ते
1799. 1:02:53मूळ स्वरूपामध्ये प्रकट झाले आणि त्यांनी
1800. 1:02:55पार्वती आपल मूळ स्वरूप दाखवलं पार्वतीला
1801. 1:02:57कळालं की आपल्याला जे हवं होतं ते मिळालं
1802. 1:02:59पण वडिलांची परमिशन असल्याशिवाय वडिलांची
1803. 1:03:02परवानगी असल्याशिवाय लग्न कसं करायचं
1804. 1:03:04म्हणून पार्वतीने शिवाला सांगितलं की
1805. 1:03:07माझ्या वडिलांशी बोलणी करावी लागेल आता
1806. 1:03:09भगवान शिवाने हिमालयाकडे जाऊन पार्वतीची
1807. 1:03:11मागणी करणं हे आजच्या व्यवहाराच्या
1808. 1:03:14दृष्टिकोनातून बसत नाही मग मध्यस्थी लागतो
1809. 1:03:16आपल्याला व्यवस मध्यस्थी केली ब्रह्मानी
1810. 1:03:19>> आणि ब्रह्म पार्वती आणि शिवाच्या लग्नाची
1811. 1:03:21मध्यस्थी करण्यासाठी हिमालयाला भेटला
1812. 1:03:23ब्रह्मा आणि हिमालयामध्ये ती मध्यस्थी
1813. 1:03:25झाली भगवान शिवाचा आणि पार्वतीच लग्न झालं
1814. 1:03:28मी हे जे काही सगळं सांगितलं माझ्या एकूण
1815. 1:03:30एक वाक्यातली एकूण एक गोष्ट त्या
1816. 1:03:33शिल्पाच्या पूर्ण त्या पॅनल मध्ये कोरलेली
1817. 1:03:35>> वाव
1818. 1:03:36>> पंचागली साधना करणारी पाच अग्निकच्या
1819. 1:03:39मध्येस असलेली पार्वती तिथे आहे करेक्ट
1820. 1:03:41साधूचा वेश घेऊन आलेला शिव तिथे आहे तो
1821. 1:03:44हिमालयामध्ये गेला म्हणून हिमालय दाखवताना
1822. 1:03:46चौकोनी चौकोनी चौकोनी ब्लॉक ब्लॉक मध्ये
1823. 1:03:48हिमालय पर्वत दाखवलेला आहे तो एका तळावर
1824. 1:03:50भिक्षुकाच्या वेषमध्ये असताना भिक्षू
1825. 1:03:52ज्यावेळेस त्या तळावर जातो आणि ती मगर
1826. 1:03:54भिक्षुकाचा पाय पकडते तर त्या मगरीने
1827. 1:03:56पकडलेला पाय पण आहे त्या मगरीने पाय
1828. 1:03:58पकडल्यानंतर पार्वतीचा डाव्या हाताने
1829. 1:04:00बाहेर काढते ते पण शिल्प आहे बाहेर
1830. 1:04:02आल्यानंतर त्या साधूने भगवान शिवाच मूळ
1831. 1:04:05रूप घेतलं ते मूळ रूप पण आहे ब्रह्म आणि
1832. 1:04:08हिमालय दोघ दोघं ज्यावेळेस लग्नाची बोलणी
1833. 1:04:10करतात त्यावेळेस लाजेनी पूर्ण चूर झालेला
1834. 1:04:13भगवान शिव ब्रह्माच्या मागे लपलाय आणि
1835. 1:04:15लाजलेली पार्वती आपल्या कानाशी खेळती
1836. 1:04:18केसाच्या बटाशी खेळती ते पण शिल्प आहे आणि
1837. 1:04:20नंतर जे लग्न झाले त्या लग्नाच पण शिल्प
1838. 1:04:23तो अख्खा शिल्पपट आहे इंटरेस्टिंग गोष्ट
1839. 1:04:25म्हणजे त्या लग्नाच्या शिल्प पटामध्ये
1840. 1:04:27गणपती पण आहे [हास्य]
1841. 1:04:29>> म्हणजे जे पीक डिटेलिंग आपला धुरंदरच्या
1842. 1:04:33त्यात ्याच्यामध्ये म्हणतो आपण पीक
1843. 1:04:35डिटेलिंग ती पीक डिटेलिंग आपल्याला आपल्या
1844. 1:04:37महाराष्ट्रातले वेळूचा लिंग नंबर 21
1845. 1:04:39रामेश्वर लेणी मध्ये उत्तर दिशेक असणाऱ्या
1846. 1:04:42त्या भिंतीवर पूर्ण पाहायला मिळेल म्हणजे
1847. 1:04:44जे मी लहानपणापासून ऐकत आलोय ते
1848. 1:04:46माझ्यासमोर जिवंत होत
1849. 1:04:48>> भारी फिलंग आहे आणि अशी गोष्ट मला
1850. 1:04:51वेरूरच्या प्रत्येक लेणीमध्ये कुठे ना
1851. 1:04:52कुठेतरी पाहायला मिळाली किंवा मला बदामीला
1852. 1:04:55पाहायला मिळाली आईला पाहायला मिळाली
1853. 1:04:56>> थोड सांग ना आता इंटरेस्ट आलाय तर असे
1854. 1:04:58काही शिल्पापट सांग की त्याच्या मागच्या
1855. 1:05:00पौराणिक कथा आणि ते तिथे दिसलं साकार
1856. 1:05:03झालेल समोर तुझ
1857. 1:05:04>> अशोक जातवर तसे सांगायच झालो तर आता माझं
1858. 1:05:07गाव धरा धाराशीव आहे मी प्रॉपर धाराशीवचा
1859. 1:05:10>> आणि धाराशीवची जी लेणी आहे त्या लेणी
1860. 1:05:11विषयी प्रचंड गैरसमज आहे एक तर त्या
1861. 1:05:13लेणीची प्रचंड पडजड झालेली आणि त्या
1862. 1:05:16लेणीमध्ये असणारे जे काही मूर्त्या आहेत
1863. 1:05:17किंवा त्या लेणीचा जो काही स्थापत्य आहे
1864. 1:05:19ते सगळं पडलेल आहे
1865. 1:05:20>> भारतात पीनी असेल जिथं सिमेंटचा स्लप
1866. 1:05:23घातलाय
1867. 1:05:25>> हे दुर्दव म्हणजे काय बोलाव आता ते पण ठीक
1868. 1:05:28आहे तर त्या लीमध्ये एक शिल्पपट आहे आणि
1869. 1:05:31त्या शिल्पमध्ये भगवान कृष्णाने विष्णूने
1870. 1:05:34ज्यावेळेस कृष्णाचा अवतार घेतला त्यावेळेस
1871. 1:05:35त्या कृष्णाने ज्या काही लीला केल्यात
1872. 1:05:37त्या अखख्या लीला तिथे कोरलेल्या आहे. आणि
1873. 1:05:40ह्या 2018 मध्ये माझ्या आर्कलॉजी
1874. 1:05:43शिक्षणाचा पहिलं वर्ष संपेपर्यंत मला त्या
1875. 1:05:46लेणी मधल्या तो शिल्पपट हा कृष्णाचा शिल्प
1876. 1:05:49आहे ज्याच्यामध्ये कृष्णाने जरासंधला
1877. 1:05:50मारला असेल किंवा कृष्णाने तिथं
1878. 1:05:52वेगवेगळ्या प्रकारच्या लीरा दाखवून ते जे
1879. 1:05:54काही राक्षस राक्षसी पुतण्यासारख्या
1880. 1:05:56राक्षसी चालवून आले असतील शकटास सारखा
1881. 1:05:58राक्षस चालवून आला असेल अशा ज्या काही
1882. 1:06:00राक्षसांना मारलं हे शिल्प तिथ कोरले हे
1883. 1:06:02माहितच नव्हतं
1884. 1:06:03>> आणि 2018 मध्ये माझ्या वर्गाशी शिकवताना
1885. 1:06:05आमच्या सरांनी ज्यावेळेस ते स्क्रीनवर
1886. 1:06:07दाखवलं त्यावेळेस माझ्यासाठी तो युरो
1887. 1:06:09मम्मी मीट होता कारण राजा गावामध्ये त्या
1888. 1:06:11लेणीमध्ये आमच्या व्यायामाच्या सगळ्यात
1889. 1:06:13आवडीची जागा म्हणजे धाराशूच्या लेण्या
1890. 1:06:15>> त्या लेणीच्या वगैरे एक छोटा धबधबा आहे
1891. 1:06:17आम्ही सकाळी सकाळी आमचे मित्र वगैरे आम्ही
1892. 1:06:19उठायचो त्या लेणी समोर जायचो 100 एक जोर
1893. 1:06:21मारायचो त्या धबधबात आंघोळ करायचो घरी
1894. 1:06:23यायचो एवढ त्या लेणीशी आमच कनेक्शन बोर
1895. 1:06:26झालं लेणीचा कुठल्या मित्राचा वाढदिवस आहे
1896. 1:06:29वाढदिवस करायचा लेणीच्या डोंगरावरचा आंघोळ
1897. 1:06:31करायची लेणीचा व्यायाम करायचा लेणीचा त्या
1898. 1:06:33लेणी मध्ये मी माझ्या आयुष्याचा एवढा मोठा
1899. 1:06:35कालखंड घातला आणि त्या लेणीच्या समोर
1900. 1:06:37दिसते की कृष्णाच सगळ लीलांच शिल्प पट तिथ
1901. 1:06:40कोरला
1902. 1:06:40>> बरोबर
1903. 1:06:41>> आणि सेम ही गोष्ट ज्यावेळेस मी पटडकलला
1904. 1:06:43गेलो तर पटडकल मध्ये रामायण आणि महाभारत
1905. 1:06:46याच्यामध्ये कोरलेली एकूण एक गोष्ट ही
1906. 1:06:49त्या अखख्या मंदिरांच्या खांबा कोरली
1907. 1:06:51म्हणजे जर तुम्हाला एखाद्याला रामायण
1908. 1:06:53सांगायचं की रामायण कसं घडलं तर तुम्ही
1909. 1:06:57त्याला आयदर पटक विरुपक्ष मंदिरात घेऊन जा
1910. 1:07:00कैलास मंदिरात घेऊन जा कैलास मंदिरामध्ये
1911. 1:07:03रामाने
1912. 1:07:04अवध सोडली आणि रावणाला मारण हे जे
1913. 1:07:08वाल्मिकी रामायण आहे ज्याला आपण मूळ
1914. 1:07:10रामायण म्हणतो त्या रामायणाचा
1915. 1:07:12अवधासल्यापासूनचा रावणाला मारेपर्यंतचा
1916. 1:07:14एकूण एक घटनेचा शिल्पपट तिथ कोरला आणि तो
1917. 1:07:18महाराष्ट्रातला सगळ्यात मोठा शिल्प आहे
1918. 1:07:20रामायणाचा
1919. 1:07:21>> किंबहुना दखणतला
1920. 1:07:23>> अशा वेगवेगळ्या गोष्टी आपल्याला त्या
1921. 1:07:25लोण्यांमध्ये किवा त्या मंदिरांमध्ये
1922. 1:07:27दिसतात आणि ते शिल्पट का पाहायचे किंवा ते
1923. 1:07:29का ओळखायचे तर त्याच्या मागे फक्त काय
1924. 1:07:31आपल्या पुराण कथा आहेत म्हणून नाही
1925. 1:07:32पाहायचे
1926. 1:07:32>> म्हणजे मी लेणी नंबर 21 मध्ये ज्या
1927. 1:07:35तपस्विनी पार्वती विषयी सांगितलं तर तो
1928. 1:07:38फक्त का शिवा आणि पार्वतीच्या विवाह
1929. 1:07:39सोळाचा शिल्पपट्ट म्हणून मी त्याकडे नाही
1930. 1:07:41बघू शकत तर तिथं पंचावली साधना करणारी जी
1931. 1:07:44पार्वती आहे तिला म्हणतात तपस्विनी
1932. 1:07:46पार्वती
1933. 1:07:47>> आणि तपस्विनी पार्वतीची पूजा अर्चा करणारा
1934. 1:07:49एक विशिष्ट संप्रदाय महाराष्ट्रामध्ये
1935. 1:07:51काही काळासाठी अस्तित्वात होता.
1936. 1:07:53>> आणि त्या संप्रदायाने आपल्या देवीची
1937. 1:07:55मूर्ती तिथं कोरली आहे.
1938. 1:07:57>> म्हणजे त्या काळामध्ये शाक्त
1939. 1:07:58संप्रदायामध्ये फक्त तपस्विनी पार्वती
1940. 1:08:01माझी कुलदैवत असं म्हणणारा एक वेगळा
1941. 1:08:03समुदाय एक समाज विरुद्ध असतो तो स्वतः
1942. 1:08:05सुद्धा मला कवत. करेक्ट
1943. 1:08:07>> म्हणजे फक्त एक शिल्प तुम्हाला पुराणकथा
1944. 1:08:09नाही सांगत तर त्या पुराणकथेच्या
1945. 1:08:11अनुषंगाने तत्कालीन धार्मिक सामाजिक आणि
1946. 1:08:13सांस्कृतिक परिस्थितीत सांगत
1947. 1:08:15>> म्हणजे मला ना मी हळबडू बेलुरजीची मंदिर
1948. 1:08:18ज्यावेला बघितली ना त्यावेला गजासूर वध हे
1949. 1:08:20जे शिल्प आहे की ज्याच्यातन शंकराचा हात
1950. 1:08:23त्या कातडायचे म्हणजे ते नख जे बाहेर आल
1951. 1:08:25बरोबर ना तर ते नख बाहेर काढणं म्हणजे
1952. 1:08:28त्यावेळेचा जो कोणी कोरणारा असेल त्याला
1953. 1:08:30इतक डिटेलिंग त्याच्यामध्ये की ते फाडताना
1954. 1:08:33तुमचं नग बाहेर आल पाहिजे तेव्हाच ते फाटल
1955. 1:08:35जाईल किंवा काय आपण कालियामर्दन शिल्प अस
1956. 1:08:39किंवा हिरण्य कशपूर शिल्प ज्याच्यामध्ये
1957. 1:08:41त्या उग्र नृसिंहाचे भाव समोरच्याच्या
1958. 1:08:44म्हणजे आपल्यासारख्या माणसाच्या मनातही
1959. 1:08:46धडकी भरवणारे पाहिजेत काय काय कमालीच हे
1960. 1:08:49डिटेलिंग म्हणजे मला एक कधी कधी बघताना
1961. 1:08:52आश्चर्य असं वाटतं की आता फॉर एक्झाम्पल
1962. 1:08:53मी हळबडू बोलू एक उदाहरण म्हणून आपण बघूया
1963. 1:08:56त्याच्याकडे नाही ते नक बाहेर काढलं असता
1964. 1:08:58काय फरक पडला असता असा आत्ताच्या
1965. 1:09:00काळामध्ये आपण विचार करतो की आपण आता इतके
1966. 1:09:02म्हणजे आपली काय म्हणतात नजर इतकी वरवरची
1967. 1:09:05की आपण म्हणतो हा ठीक आहे घाशाच्या सोराला
1968. 1:09:07फाडलं त्या नखाचा एवढा काही इंटेन्शन आहे
1969. 1:09:09पण त्यावेळेला आपल्याला हे जाणवतं की ते
1970. 1:09:12किती महत्त्वाचं डिटेलिंग आहे आणि म्हणून
1971. 1:09:14आपल्याला हे कळू शकतं किंवा वेरूळला आपण
1972. 1:09:17गेलेलो असताना तू एक कैलास मंदिराच्या मला
1973. 1:09:20वाटत डावीकडे तो सगळा जो आपण जो पॅनल
1974. 1:09:23फिरला होता आता त्याच्यामध्ये तो एक एक
1975. 1:09:25खांबाची तू गोष्ट सांगितलेली होतीस की
1976. 1:09:27ज्याच्यातन ब्रह्मा विष्णू महेश मध्ये
1977. 1:09:29सगळ्यात सर्वश्रेष्ठ कोण वगैरे वगैरे आणि
1978. 1:09:31त्याच्या मग ते फुल बाहेर आलेला वगैरे जे
1979. 1:09:33काही आहे तर इतक डिटेलिंग त्यावेळेच्या
1980. 1:09:36लोकांना
1981. 1:09:38दाखवावसं वाटलं माझा प्रश्न असा आहे की हे
1982. 1:09:41तुला काय वाटतं फॉर एक्झाम्पल की
1983. 1:09:42त्यावेळच्या लोकांना काय स्फुरल असावं
1984. 1:09:45किंवा काय प्रेरणा असावी केवढं दाखवाव आपण
1985. 1:09:48मुळात काय आहे की त्यावेळेस जस मगाशी
1986. 1:09:50सांगितलं की मंदिर हे मंदिर म्हणून आज आपण
1987. 1:09:52पाहतोय पण मंदिरांच्या मागे जे काही एक
1988. 1:09:54वायडर परस्पेक्टिव्ह आहे तो वायडर
1989. 1:09:56परस्पेक्टिव्ह त्या काळातल्या लोकांना
1990. 1:09:57होता आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे त्या काळातला
1991. 1:09:59सगळ्यात महत्त्वाचा व्यवसाय हा कदाचित
1992. 1:10:02मंदिर उभारण्याचा एवढ्या मोठ्या
1993. 1:10:03प्रमाणामध्ये जर मंदिर उभारल्या जात असतील
1994. 1:10:05त्याला राजे जर एवढ्या मोठ्या
1995. 1:10:07प्रमाणामध्ये पैसे फंडिंग देत असतील
1996. 1:10:08त्याला रॉयल टेम्पल्स निर्माण होत असतील
1997. 1:10:10तर तिथं माझं वेगळेपण दाखवायचंय माझी
1998. 1:10:12काहीतरी कला दाखवायची माझ्या घराण्याचं
1999. 1:10:15आणि माझ्या पोराबाळांच लाईफ सेटल करायचंय
2000. 1:10:17माझ्या घराण्याचं नाव मला जिवंत ठेवायचंय
2001. 1:10:19पण तशा पद्धतीच्या गोष्टी मला तिथं दाखवणं
2002. 1:10:22गरजेचं आहे म्हणजे आता जसं जसं तुम्ही
2003. 1:10:23सांगितलं तसं बदामीचा जो अ किल्ला आहे
2004. 1:10:27>> म्युझियम करून आपण वर किल्ले
2005. 1:10:29>> त्याच किल्ल्याच्या माथवर एक मंदिर आहे
2006. 1:10:31त्याला अप्पर शिवालय म्हणतात ते वैष्णव
2007. 1:10:33मंदिर विष्णूच मंदिरपशवाले म्हणतात तिथपर
2008. 1:10:37नरसिंहाची एक मूर्ती आता आपण सज जातो ती
2009. 1:10:40मूर्ती बघतो हा नरसिंह कळला हिरण्य कशपला
2010. 1:10:43मांडर घेतल फाडला ओके त्या मूर्तीची एक
2011. 1:10:45मजा आहे मजा अशी आहे की नरसिंहाला जवळपास
2012. 1:10:48आठ हात दाखवले
2013. 1:10:49>> आणि तो नरसिंह बसलाय बरोबर नरसिंहाच्या
2014. 1:10:52मांडीवर हिरण्य कशप नरसिंहाने आपल्या
2015. 1:10:54नाकाने त्याच पोट फाल दाखवल पण ते पोट
2016. 1:10:57फारत असताना नरसिंहाच्या डोक्यावर म्हणजे
2017. 1:11:00नरसिंहाच्या डोक्याच्या पूर्ण क्लॉकवाईज
2018. 1:11:01डिरेक्शन मध्ये आपल्याला तीन वेगवेगळ्या
2019. 1:11:03प्रकारच्या च्या गोष्टी करताना दिसतात
2020. 1:11:05>> हिरण्य कश्यपला नरसिंहाने जमिनीवर पटकलं
2021. 1:11:08त्याला उचललं उचलून त्याला परत मांडीवर
2022. 1:11:12घेतलं आणि मग नखाने त्याचं पोट फाडलं तर
2023. 1:11:14हे अखख त्या दोघांमध्ये झालेलं द्वंदव
2024. 1:11:17कुस्ती भांडवण हातापाई हे सगळं त्या एका
2025. 1:11:20शिल्पात दाखवले की एका शिल्पामध्ये त्याला
2026. 1:11:22खाली पकडलं त्याला आपटलंय मग त्याला उचललय
2027. 1:11:25मग डोक्यावर घेतलंय मग दुसरीकडून त्याला
2028. 1:11:27खाली घेतलं त्याचा पाय खेचला त्याला
2029. 1:11:29तोंडावर आपटलं जखमी केलं अर्धनला केलं मग
2030. 1:11:32त्याला मानर घेतलं मग त्याच पोट पाडल
2031. 1:11:34>> ही टाईमलाईन एका शिल्पामध्ये
2032. 1:11:35>> एका शिल्पामध्ये हे अक्क जे सांगितलं हे
2033. 1:11:38एका शिल्पामध्ये
2034. 1:11:39>> वाव
2035. 1:11:39>> हे असं शिल्प कुठे पाहायला मिळतं तर ते
2036. 1:11:41बदामीला पाहायला मिळ
2037. 1:11:42>> हा तो जिवंतपण आहे
2038. 1:11:43>> किंवा कोपेश्वर मंदिरामध्ये जर आपण
2039. 1:11:45पाहायला गेलो तर कोपेश्वर मंदिरामध्ये
2040. 1:11:46आपल्याला जी काही शिल्प पाहायला मिळतात
2041. 1:11:48आता महिषासूर मर्दिनी असेल किंवा भैरव
2042. 1:11:50असेल
2043. 1:11:50>> तर भव महिषासर मर्दिनी उग्र भोवत आहे
2044. 1:11:52>> बरोबर
2045. 1:11:53>> किंवा यांना डिस्ट्रक्टिव्ह डेटीज अस आपण
2046. 1:11:55म्हणतो किंवा संहारक देवता
2047. 1:11:57>> पण कोपेश्वर मंदिरातली एकही देवता ही उग्र
2048. 1:11:59नाही
2049. 1:12:00>> का नाही कारण तिथे चालू आहे मंदिराच
2050. 1:12:03प्रोसेशन आपल आता पुरीला जगन्नाथ रथयात्रा
2051. 1:12:07झाली त्या पद्धतीची रथयात्रा कोपेश्वर
2052. 1:12:09मंदिरामध्ये मंदिराची रथयात्रा करण्याचा
2053. 1:12:12प्रकार किंवा अटेम तिथे केलेला आहे
2054. 1:12:14>> तिथले जे हत्ती आहेत त्या सगळ्या हत्तीना
2055. 1:12:16तुम्ही नीट बघितलं तर सगळ्या हत्ती एका
2056. 1:12:18विशिष्ट मोमेंट मध्ये
2057. 1:12:20>> आणि कुठलाच हत्ती दुसऱ्या हत्तीची
2058. 1:12:21मुव्मेंट क्रॅक करत नाहीय आणि जे कॉस्मॉस
2059. 1:12:24एकूण तिथ गणित आहे जे काही युनिव्ह्स जे
2060. 1:12:27गणित आहे ते गणित मेंटेन करत त्या
2061. 1:12:29मंदिराची यात्रा आपल्या पाठीवर ते हत्ती
2062. 1:12:32घेऊन जातात आणि ती यात्रा जाती म्हणजे तो
2063. 1:12:34आनंदाचा क्षण आहे आनंदाचा क्षणी या संहार
2064. 1:12:38देवता किंवा या डिस्ट्रक्ट भैरव मशास
2065. 1:12:41मर्दिनी सारख्या त्यांना उभ आपण दाखवू शकत
2066. 1:12:43नाही म्हणून त्यांना सौम्य स्वरूपात दाखवल
2067. 1:12:46>> म्हणून कोपेश्वर म्यातली एकही देवता उग्र
2068. 1:12:48स्वरूपातली नाही
2069. 1:12:49>> विशेष गोष्ट अशी आहे की ते मंदिर हे दखणतल
2070. 1:12:52सगळ्यात परफेक्ट मंदिर आहे
2071. 1:12:54>> वाव
2072. 1:12:55>> अपराजित प्रच्छा नावाचा ग्रंथ आहे त्या
2073. 1:12:57ग्रंथामध्ये एकूण एक जो घालून दिलेला नियम
2074. 1:13:00आहे त्या नियमामध्ये बसून त्या मंदिराची
2075. 1:13:02निर्मिती झाली त्याच्यामुळे त्या मंदिरावर
2076. 1:13:03आपल्याला देवांसोबत यक्षांसोबत आपल्याला
2077. 1:13:06नवग्रह पण दिसतात आणि अष्टदिक फल पण
2078. 1:13:08दिसतात तर सांगायची गोष्ट अशी होती की तिथ
2079. 1:13:10जे नवग्रह आहेत नवग्रह म्हणजे किती
2080. 1:13:12पाहिजेत आपल्याला एकूण
2081. 1:13:13>> नऊ तिथे दाखवले द कारण आपल्या
2082. 1:13:15नवग्रहामध्ये राहू आणि केतू आपण एक दाखवतो
2083. 1:13:18>> तिथ राहू म्हणजे असं म्हणतात की राहू आणि
2084. 1:13:20केतू हे एकाच शरीर एकाची बॉडी तिथं
2085. 1:13:23दाखवताना राहू वेगळा दाखवला केतू वेगळा
2086. 1:13:25दाखवला
2087. 1:13:25>> असे द तिथ नऊ ग्रह दाखवलेले आहेत आणि हे
2088. 1:13:28वैशिष्ट्य त्या कोपेश्वरच जे फक्त फक्त
2089. 1:13:31आपल्याला कुपेशला पाहायला मिळेल ऋषीकडे
2090. 1:13:33कुठे पाहायला मिळत नाही तर ही त्या
2091. 1:13:35कलाकारांची कलाकारी पण आहे त्यातल्या
2092. 1:13:38त्यात स्वतःच वेगळेपण त मंदिराचे वेगळेपण
2093. 1:13:40आणि मी काहीतरी वेगळ कस देऊ शकतो हे
2094. 1:13:42दाखवण्याची त्यांची इच्छा पण
2095. 1:13:44>> बरोबर मला मंदिरांचा अभ्यास समजा चालू
2096. 1:13:46करायचा आहे किंवा एखाद्या व्यक्तीला हे
2097. 1:13:48सगळे आता काय हा इंटरप्रिटेशनचा भाग आहे
2098. 1:13:50म्हणजे आज तू इतकी वर्ष फिरतोयस आणि तुझा
2099. 1:13:52बेसिकली किन इंटरेस्ट एक तर सगळ्यात पहिला
2100. 1:13:55भाग एक तर ही शिल्प इंटरप्रेट करण्यासाठी
2101. 1:13:58मला काय कराव लागेल मला कुठली पुस्तक
2102. 1:14:01वाचावी लागतील किंवा कुठले कोर्स करावे
2103. 1:14:02लागतील जेणेकरून मला अर्थात हेवक हे ही
2104. 1:14:05तपश्चर्या आहे अर्थात हे काही एक कोर्स
2105. 1:14:07केला म्हणजे आपण जाऊन सगळी मंदिर इंटरपट
2106. 1:14:09करायला जमली किंवा सगळं आपण सर्वज्ञ झालो
2107. 1:14:12अजिबातच नाही असं पण मला सुरुवात करायची
2108. 1:14:14मला या पुराणकथांमध्ये इंटरेस्ट आहे मला
2109. 1:14:16याच्यात काय कसा प्रवास असावा
2110. 1:14:18>> जर तुम्हाला शिक्षण घ्यायचं तर डेक्कन
2111. 1:14:21कॉलेज सारखी एक चांगली संस्था आहे
2112. 1:14:22पुण्यामध्ये डेक्कन कॉलेज मध्ये तुम्ही
2113. 1:14:24दोन वर्ष मास्टर करू शकता आयकॉलॉजी मध्ये
2114. 1:14:26त्यातल्या त्यात तुम्ही इंडोलॉजी निघत
2115. 1:14:28ह्या मंदिर स्थापत्य शिल्पकला नानकशास्त्र
2116. 1:14:32शिवालेखांचा अभ्यास ज्याला आपण इपोग्राफी
2117. 1:14:34असं म्हणतो या सगळ्या गोष्टी जर तुम्हाला
2118. 1:14:36शिकायचं असेल त्याला इंडोलॉजीच्या अंडर
2119. 1:14:38तुम्हाला जे काही कोर्सेस असतील जवळक
2120. 1:14:40महाराष्ट्र विद्यापीठ आहे किंवा सोलापूर
2121. 1:14:41विद्यापीठ आहे किंवा डेक्कन कॉलेज आहे
2122. 1:14:43तिथं मास्टर्स दोन वर्ष तुम्हाला रेगुलर
2123. 1:14:45कॉलेज करून तिथून ते होता येत याच्या
2124. 1:14:47व्यतिरिक्त जर कुठले वेगवेगळ्या
2125. 1:14:48प्रकारच्या संस्था आहे फाउंडेशन
2126. 1:14:51त्याच्यामध्ये संभाषा फाउंडेशन नावासारखी
2127. 1:14:52एक संस्था आहे की जी अशा पद्धतीचे
2128. 1:14:54सर्टिफिकेट कोर्स ऑनलाईन ऑर्गनाईज करते
2129. 1:14:57आखाड्यातले दोन दिवस तीन दिवस तुम्ही ते
2130. 1:14:59करू शकता आणि तुम्हाला त्याची बेसिक
2131. 1:15:00माहिती पण मिळू शकते
2132. 1:15:01>> याच्या व्यतिरिक्त जर तुम्हाला फक्त
2133. 1:15:03शिल्पांचा अभ्यास करायचा आहे तर मराठी
2134. 1:15:05भाषेसाठी प्रचंड मोठं काम आपल्यावर उपकार
2135. 1:15:07केल्यासारखं करून ठेवलेल आहे निपू जोशी
2136. 1:15:09यांनी
2137. 1:15:09>> निपू जोशी यांनी भारतीय मूर्ती विज्ञान
2138. 1:15:11नावाचे एक पुस्तक लिहिलेल त्या
2139. 1:15:13पुस्तकामध्ये भारतामध्ये असणाऱ्या सर्व
2140. 1:15:15महत्त्वाच्या मूर्त्यांची ओळख कशी करायची
2141. 1:15:18त्यांची वैशिष्ट्य काय आहेत त्या मूर्त्या
2142. 1:15:19कुठे पाहायला मिळतात आणि त्या मूर्त्यांचा
2143. 1:15:21प्रभाव भारतातल्या इतर भागामध्ये कसा झाला
2144. 1:15:23>> हे सुद्धा त्याच्यामधून वाचायला मिळतं
2145. 1:15:25>> मराठीमध्ये फक्त शिल्पांच्या अनुषंगाने
2146. 1:15:28आणि जर तुम्हाला मंदि स्थापत्याच्या
2147. 1:15:29अनुषंगाने वाचायचं तर मराठी तसेच इंग्रजी
2148. 1:15:32मध्ये पण भरपूर ग्रंथ आहेत पण दुर्दैवाने
2149. 1:15:34हे सगळे ग्रंथ फार टेक्निकल आहे
2150. 1:15:36>> की जे मंदिरांच्या टेक्निकल अस्पेक्ट
2151. 1:15:38विषयी टेक्निकल पार्ट विषयीची माहिती देत
2152. 1:15:40त्याच्यामुळे मंदिर स्थापत्य विषयी
2153. 1:15:42तुम्हाला जे काही स्फूट लेखन किंवा
2154. 1:15:44इंटरनेटवर जे काही वाचायला मिळेल का मंदिर
2155. 1:15:46कसे पागलकर सरांचाक आहे किंवा स्टेला
2156. 1:15:48क्रमश असेल डम हार्डी असेल किंवा ही जी
2157. 1:15:50काही सगळी लेखक मंडळी आहेत संशोधक मंडळी
2158. 1:15:52आहे त्यांची पुस्तक वाचली त्यातून पण
2159. 1:15:54तुम्हाला मिळून जाईल पण जर शिल्प आणि
2160. 1:15:56शिल्पांच्या मागच्या पुरान कथा जर
2161. 1:15:58तुम्हाला ओळखाय
2162. 1:16:00त्यासाठी तुम्हाला कुठलाही अभ्यास ग्रंथ
2163. 1:16:02वाचायचा नाहीये संशोधन ग्रंथ वाचायचा
2164. 1:16:03नाहीये तर जे मी मास्टर्सला केलत ते पण
2165. 1:16:06तुम्ही केलं तर ते खूप चांगलं असं मला
2166. 1:16:08वाटतं अमर चित्रकथाची सगळी मासिक काढा
2167. 1:16:11>> बर
2168. 1:16:11>> आणि अख अमर चित्रकथा वाचून काढा
2169. 1:16:14>> वाव
2170. 1:16:15>> कारण अमर चित्रकथा हे जे काही क्रिएशन आहे
2171. 1:16:18हे एवढं ग्रेट आणि एवढं क्युरेट आहे तिथ
2172. 1:16:21अमर चित्रकथेमध्ये रामायण महाभारत भगवान
2173. 1:16:24शिव भगवान विष्णू किंवा इतर ज देवी देवता
2174. 1:16:26आहेत त्यांच्या लीला त्यांचे चमत्कार
2175. 1:16:29त्यांनी त्यांच्या काळामध्ये केलेल्या इतर
2176. 1:16:30ऍक्टिविटीज किवा रामायण आणि महाभारत
2177. 1:16:32त्यांच्यात घडलेल्या घटना म्हणजे तुम्ही
2178. 1:16:34भुलेश्वरला गेला तर भुलेश्वरला रामायण आणि
2179. 1:16:36महाभारताचा शिल्पपट आपल्याला मंदिराच्या
2180. 1:16:38भोवती कोरलेला दिसतो
2181. 1:16:39>> तिथे आपल्याला बरेच असे शिल्प आहेत की
2182. 1:16:42त्याच्यामध्ये दोन रथ आहेत दोन योद्धे
2183. 1:16:44एकमेकांच्या विरोधात लढतात ते रथामध्ये
2184. 1:16:45बसलेत आणि त्या दोन रथांच्या वर एक झेंडा
2185. 1:16:48त्या झेंड्यावर आपल्याला दोन वेगळ्या
2186. 1:16:49प्रकारच्या आकृत्या दिसतात
2187. 1:16:50>> त्या झेंडावर जे कोरल आहे म्हणजे जर झेंडा
2188. 1:16:53हनुमान असेल तर आपण म्हणा की हा अर्जुनाचा
2189. 1:16:55रथ आहे
2190. 1:16:56>> झेंडावर जर आपल्याला कमंडळ दिसतो तो माझा
2191. 1:16:59गुरुधोरणाचा रथ आहे अस त्या झेंडावर
2192. 1:17:01वेगवेगळ्या प्रकारच्या आकृत्या कोरल्यात
2193. 1:17:03त्याच्यावर आपण ओगू शकतो की ते शिल्पगुणाच
2194. 1:17:05आहे
2195. 1:17:05>> हे ना हे मला कसं कळणार मला माहित नाही आज
2196. 1:17:08महाभारत मला कुठलं वाचायचं मी अमर
2197. 1:17:10चित्रकथा वाचतो ना माझ्याकडेव्हिजुअल
2198. 1:17:12रिप्रेझेंटेशन पण आहे आणि त्याच लिखित
2199. 1:17:14स्वरूपामध्ये इंटरपिटेशन पण दिसत
2200. 1:17:17>> अमर चित्रकथा हा सगळ्यात बेस्ट आणि
2201. 1:17:19सगळ्यात सोप ऑप्शन असं मला वाटत
2202. 1:17:20>> नाही आणि ही खूप महत्त्वपूर्ण माहिती आहे
2203. 1:17:22केतन कारण काय की मला मोठमोठे ग्रंथ
2204. 1:17:24वाचायला वेळ पण नाही आणि कदाचित इंटरेस्ट
2205. 1:17:26पण नाही मला पुराण कथा किती जरी फॅसनेटिंग
2206. 1:17:29वाटल्या तरी त्याच्यासाठीचा मला वेळ
2207. 1:17:31द्यायचा आहे कारण काय मी फॉर एक्झाम्पल
2208. 1:17:33तुला जर म्हणलं मला गजासुराची कथा वाचायची
2209. 1:17:35तर मला आधी त्याच्यात बॅकग्राउंड मध्ये
2210. 1:17:36जाव लागते किंवा रक्तबिजाची मला कथा
2211. 1:17:38वाचायची तर मला खूप आधीचं सगळं खोदून
2212. 1:17:41काढाव त्याच्यापेक्षा मला असं वाटत की
2213. 1:17:43ज्यांना सुरुवात करायची ज्यांना इंटरेस्ट
2214. 1:17:45त्यांच्यासाठी हा सगळ्यात मोठा ठेवा आहे
2215. 1:17:48केतन खूप हा प्रचंड मोठा विषय एका
2216. 1:17:51पॉडकास्ट मध्ये संपवण्यासारखा नाहीये केतन
2217. 1:17:53थँक य सो मच नेहमीसारखा तू आज अगदी मन
2218. 1:17:56भरून बोललास उन्हाळ भटकंतीवर आलास आणि
2219. 1:17:59त्यासाठी तुझं मनःपूर्वक परत एकदा आभार मी
2220. 1:18:02मानतो तुझ्या पुढच्या सगळ्या प्रवासासाठी
2221. 1:18:04उत्तमोत्तम लिखाण तुझ्या हातून व्हावं
2222. 1:18:06यासाठी तुला मनःपूर्वक शुभेच्छा. उन्हाड
2223. 1:18:09भजकंती या चॅनलवर माझा [घसा साफ करणे]
2224. 1:18:11माझा जो शेवटचा पॉडकास्ट झाला तो याच
2225. 1:18:13चॅनलवर झाला आणि जवळजवळ दीड पाण दोन
2226. 1:18:16वर्षानंतर मी परत पॉडकास्ट साठी आलोय तो
2227. 1:18:18याच चॅनलवर आलोय कारण हे माझं लाडक चॅनल
2228. 1:18:20आहे ज्यान मला सगळ्यात पहिल्यांदा दोन
2229. 1:18:23लाखापर्यंतचे व्ूज दिलेत आणि एक वेगळी ओळख
2230. 1:18:25दिली म्हणजे मी हमपीला जरी गेलो तरी
2231. 1:18:28जाताना बसमध्ये ट्रेनमध्ये रस्त्यावरून
2232. 1:18:30चालताना हमपीमध्ये बजाबी मध्ये अशी
2233. 1:18:31कितीतरी लोक भेटली की जे उडार भटकलीचा
2234. 1:18:33विरोध बघत होते अरे हा तूच आहेस ना मला
2235. 1:18:36हमपी बघायचा असं म्हणून एक वेगळी ओळख
2236. 1:18:38ज्यांनी मला दिली त्या उन्भकंतीवर मला आज
2237. 1:18:40हा दुसरा पॉडकास्ट करता आला आणि इथे येऊन
2238. 1:18:44मला माझ्या मनातल्या ज्या काही गोष्टी
2239. 1:18:45होत्या जो काही थोडाफार माझा अभ्यास आहे
2240. 1:18:47तो सांगण्याची एक संधी मिळाली त्यासाठी
2241. 1:18:49खरंतर मी या उन्हाड भटकंती चॅनलचे देवा
2242. 1:18:51दादाचे ओंकार दादाचे आणि सगळ्या टीमचे
2243. 1:18:53आभार मानतो कारण एक तर हे माझं घर आहे ही
2244. 1:18:56हे माझं माझं स्वतःच चॅनल आहे अशी माझी
2245. 1:18:58भावना आहे आणि या चॅनलच्या माध्यमातून
2246. 1:19:00किंवा या उन्हाळ भटकंतीच्या माध्यमातून मी
2247. 1:19:03वेरूळ हमपी बदामी किंवा वेगवेगळ्या
2248. 1:19:05ठिकाणांचे हेरिटेज वॉक्स मागच्या दोन तीन
2249. 1:19:07वर्षापासून करतो करतोय तर त्याच्यामध्ये
2250. 1:19:09पण आता यावर्षी बरेश हेरिटेज वॉक आम्ही
2251. 1:19:11प्लॅन केलेले आहेत तर तो जो काही कमेंट
2252. 1:19:13मध्ये ग्रुपची लिंक ओंकार सांगितली त्या
2253. 1:19:15पद्धतीने तुम्ही जर जॉईन केली तर तुम्हाला
2254. 1:19:17ते सगळे अपडेट पण मिळू शकतील आणि जर
2255. 1:19:19तुम्हाला तुमच्या ज्ञानामध्ये एकदम तास
2256. 1:19:22दीड तासामध्ये जर व्यवस्थित कुठल्याही
2257. 1:19:25पद्धतीचा प्रपोगंडा नसण्याने आणि
2258. 1:19:27कुठल्याही बाजूला न झुकलेली माहिती जर
2259. 1:19:29ऐकायची असेल तर उनार भटकंतीला आजच
2260. 1:19:31सबस्क्राईब करा लाईक करा शेअर करा हाईप
2261. 1:19:33करा बजगरीने लोकांना ऐकवा व्ूज वाढवा आणि
2262. 1:19:37हेरडेज वॉकला पण या मला प्रचंड प्रश्न
2263. 1:19:39विचारा त्रास द्या मला ते आवडतं आणि
2264. 1:19:42नक्कीच आपण प्रत्यक्षात पण भेटून गप्पा
2265. 1:19:45मारू आणि नंतर पण या चॅनलवर आपण अशाच
2266. 1:19:47गप्पा मारत राहू धन्यवाद
2267. 1:19:48>> आणि आपण भेटूया केतन बरोबर पुढच्या स्टडी
2268. 1:19:51टूरला तोपर्यंत उन्हाळ भटकंती चॅनलला लाईक
2269. 1:19:54करा शेअर करा आणि सबस्क्राईब करा आणि हाईप
2270. 1:19:57करा मनःपूर्वक धन्यवाद