YouTube2Text

Tại sao Campuchia và Lào từng từ chối trở thành một phần của Đông Dương — Transcript

by Á Lục Ký · 3,802 words · 485 segments · language en · Watch on YouTube

Full transcript

  1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
  2. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký.
  3. 0:14Năm 1804,
  4. 0:17một học giả châu Âu đặt ra một cái tên
  5. 0:19cho một vùng đất mà ông chưa [âm nhạc]
  6. 0:20từng đặt chân đến. Vài năm sau, chính
  7. 0:23ông lại là người đầu tiên đứng lên nói
  8. 0:25rằng cái tên do mình tạo ra là sai và đề
  9. 0:28nghị đổi sang một cái tên khác. Không ai
  10. 0:31nghe ông. Hơn 200 năm sau, cái tên ấy
  11. 0:34vẫn đang xuất hiện trong những báo cáo
  12. 0:36an ninh khu vực
  13. 0:38xuất bản năm 2024
  14. 0:41và năm 2025
  15. 0:43nói về nỗi lo của hai quốc gia láng
  16. 0:46giềng Việt Nam. Cái tên đó là Đông
  17. 0:48Dương. Hôm nay, chúng ta sẽ đi qua ba
  18. 0:51đời chủ của một cái tên.
  19. 0:54Đời chủ thứ nhất là một học giả, người
  20. 0:56tạo ra nó rồi tự tay từ bỏ nó. Đời chủ
  21. 1:00thứ hai là một đế quốc, người nhặt lấy
  22. 1:03cái tên đã bị từ bỏ ấy và đúc nó thành
  23. 1:06một liên bang. Đời chủ thứ ba là những
  24. 1:08nhà cách mạng, người muốn đuổi đế quốc
  25. 1:11đi nhưng lại muốn giữ nguyên cái khuôn
  26. 1:13mà đế quốc đã đúc và có một nhóm người
  27. 1:16xuyên suốt cả ba đời chủ ấy chưa từng
  28. 1:18thực sự được hỏi ý kiến dù chính họ mới
  29. 1:22là những người sống trên mảnh đất mang
  30. 1:24cái tên này.
  31. 1:29>> Trước thế kỷ 19, người châu Âu không có
  32. 1:32một cái tên thống nhất cho vùng đất trải
  33. 1:34dài giữa hai nền văn minh lớn của châu
  34. 1:36Á.
  35. 1:37Họ gọi nó bằng những cụm từ mơ hồ, Ấn Độ
  36. 1:39xa hơn hay bán đảo ngoài sông Hằng.
  37. 1:42Những cái tên ấy không thực sự mô tả
  38. 1:44[âm nhạc] một vùng đất. Chúng chỉ mô tả
  39. 1:46khoảng cách từ một nơi khác đến nơi này.
  40. 1:48Sự thay đổi đến từ hai học giả làm việc
  41. 1:51độc lập với nhau, cách nhau 4 năm.
  42. 1:53Năm 1804,
  43. 1:56nhà địa lý học người Đan Mạch gốc Pháp
  44. 1:57Mander Brin dùng cụm từ tiếng Pháp
  45. 2:00Indochinois trong một bộ sách địa lý đồ
  46. 2:02sộ mà ông biên soạn cùng cộng sự. Năm
  47. 2:051808,
  48. 2:07nhà ngôn ngữ học người Scotland Leyden
  49. 2:10khi đang làm việc cho công ty Đông Ấn
  50. 2:11của Anh, độc lập dùng cụm từ Indochinese
  51. 2:15trong một khảo luận đăng tại Calcutta.
  52. 2:17Cả hai học giả đều nhìn vùng đất này từ
  53. 2:19cùng một góc độ, một khu vực bị kẹp giữa
  54. 2:22và chịu ảnh hưởng của hai nền văn
  55. 2:24[âm nhạc] minh khổng lồ,
  56. 2:25Ấn Độ ở phía Tây và Trung Hoa ở phía
  57. 2:27Đông. Và đó cũng là toàn bộ điều họ muốn
  58. 2:30nói. Ghép hai chữ Ấn và Hoa vào với nhau
  59. 2:33là một quyết định thuần túy học thuật
  60. 2:35nhằm gói gọn một thực tế văn hóa phức
  61. 2:37tạp vào một cái tên dễ nhớ đối với độc
  62. 2:40giả châu Âu.
  63. 2:41Cái tên ấy không hỏi ý kiến của người
  64. 2:43Khmer, người Lào, người Thái, người Việt
  65. 2:46hay người Chăm, những cộng đồng đã sống
  66. 2:48trên mảnh đất này hàng nghìn năm trước
  67. 2:50khi có ai đó ở châu Âu cần một cái tên
  68. 2:53để gọi chung tất cả họ. Nhưng điều thú
  69. 2:55vị nhất của câu chuyện lại nằm ở phần
  70. 2:57sau.
  71. 2:58Chính Mander Brin, người đặt ra cái tên,
  72. 3:01sau này lại là người đầu tiên phản đối
  73. 3:03nó. Trong những năm biên soạn lại bộ
  74. 3:04sách địa lý của mình, ông nhận ra rằng
  75. 3:07cụm từ Đông Dương đã đề cao ảnh hưởng
  76. 3:09của Trung Hoa quá mức trên thực tế.
  77. 3:11Ngoại trừ Việt Nam ở phía Đông bán đảo,
  78. 3:13nơi Nho giáo và chữ Hán chiếm ưu thế,
  79. 3:16phần lớn diện tích còn lại, các vương
  80. 3:18quốc của người Khmer, người Thái, người
  81. 3:21Lào, người Miến đều mang đậm dấu ấn Ấn
  82. 3:24Độ giáo và Phật giáo nguyên thủy, không
  83. 3:26phải Trung Hoa. Ông đề xuất một cái tên
  84. 3:29khác, Chin-India, để cân bằng lại trọng
  85. 3:32số văn hóa. Không ai nghe ông.
  86. 3:35Cái tên cũ đã bám rễ quá sâu vào bản đồ,
  87. 3:38sách giáo khoa và trí tưởng tượng của
  88. 3:39châu Âu để có thể bị thay thế.
  89. 3:42Một cái tên không cần đúng để có quyền
  90. 3:44lực, nó chỉ cần tiện. Và khi một cái tên
  91. 3:47tiện lợi rơi vào tay một bộ máy đang cần
  92. 3:49một khung danh xưng để hợp thức hóa việc
  93. 3:51cai trị, sự sai lệch ban đầu của nó
  94. 3:53không còn ai buồn nhớ tới nữa.
  95. 3:55>> Từ năm
  96. 3:56>> [âm nhạc]
  97. 3:56>> 1858,
  98. 3:58khi liên quân Pháp và Tây Ban Nha nổ
  99. 4:00súng vào cảng Đà Nẵng, đến năm 1884,
  100. 4:05>> [khịt mũi]
  101. 4:05>> khi hòa ước Patenotre tước bỏ quyền
  102. 4:08ngoại giao độc lập cuối cùng của triều
  103. 4:10Nguyễn, thực dân Pháp đã dùng gần 30 năm
  104. 4:13để lần lượt khuất phục Nam Kỳ, rồi
  105. 4:15Campuchia, rồi Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Ngày
  106. 4:1817 tháng 10 năm 1887,
  107. 4:22một sắc lệnh của tổng thống Pháp chính
  108. 4:23thức khai sinh liên bang Đông Dương gộp
  109. 4:26bốn vùng lãnh thổ vừa khuất phục vào một
  110. 4:28cấu trúc hành chính duy nhất, nhưng Lào
  111. 4:30chưa hề có mặt trong liên bang này.
  112. 4:33Để có được Lào, Pháp phải đối đầu trực
  113. 4:35tiếp với Xiêm.
  114. 4:36Và cuộc đối đầu ấy đã tạo ra một trong
  115. 4:38những cảnh tượng kịch tính nhất của
  116. 4:40[âm nhạc] toàn bộ tiến trình thực dân
  117. 4:41hóa khu vực. Chiều tối ngày 13 tháng 7
  118. 4:45năm 1893,
  119. 4:47hai pháo hạm Pháp lợi dụng con nước lớn
  120. 4:50vượt qua cửa sông Chao Phraya tiến thẳng
  121. 4:53vào Bangkok. Các pháo đài ven sông của
  122. 4:56Xiêm nổ súng đánh chặn. Chỉ huy pháo đài
  123. 4:59lúc đó, một sự trớ trêu đến cùng cực của
  124. 5:02lịch sử, lại chính là một sĩ quan đánh
  125. 5:04thuê người Đan Mạch, người mà Xiêm phải
  126. 5:07thuê để bắn vào chính những người châu
  127. 5:09Âu khác. Trận đấu súng khiến phía Pháp
  128. 5:12có ba người chết,
  129. 5:14phía Xiêm có 16 người chết, nhưng hỏa
  130. 5:16lực vượt trội của pháo hạm Pháp đã chọc
  131. 5:18thủng phòng tuyến và chỉ ít lâu sau, hai
  132. 5:21chiến hạm ấy neo đậu ngay trước tòa công
  133. 5:23sứ Pháp tại Bangkok, nòng pháo chĩa
  134. 5:25thẳng vào hoàng cung Xiêm. Bị dồn vào
  135. 5:27đường cùng,
  136. 5:28triều đình Xiêm buộc phải ký hiệp ước
  137. 5:30ngày mùng 3 tháng 10 năm 1893
  138. 5:34nhượng lại toàn bộ lãnh thổ phía đông
  139. 5:35sông Mê Công, chấp nhận một vùng phi
  140. 5:38quân sự rộng 25 km dọc bờ tây, trả một
  141. 5:42khoản bồi thường 3 triệu franc và để
  142. 5:44quân Pháp chiếm đóng thành phố cảng
  143. 5:47Chanthaburi cho tới tận năm 1905.
  144. 5:50Vùng lãnh thổ vừa nhượng lại được tổ
  145. 5:52chức thành xứ bảo hộ Lào
  146. 5:55và hoàn tất việc [âm nhạc] sáp nhập vào
  147. 5:57liên bang Đông Dương năm 1899.
  148. 6:01Phải đến các năm từ 1904 tới 1907
  149. 6:05[âm nhạc] qua các hiệp ước định biên bổ
  150. 6:07sung, Xiêm mới tiếp tục phải trả lại cho
  151. 6:10Campuchia những tỉnh giàu có Battambang,
  152. 6:12Siem Reap và Sisophon. Tuy nhiên những
  153. 6:15hiệp ước và tấm bản đồ ra đời trong giai
  154. 6:17đoạn này sẽ vẽ nên một đường biên giới
  155. 6:20mà một câu chuyện khác trong loạt bài
  156. 6:21này sẽ kể lại đường biên giới khiến
  157. 6:24người ta phải đổ máu vì một ngôi đền nằm
  158. 6:26trên đỉnh một vách đá.
  159. 6:28Người đặt nền móng cuối cùng cho bộ máy
  160. 6:29liên bang là toàn quyền Doumer nhậm chức
  161. 6:32năm 1897.
  162. 6:35Trước ông, Đông Dương chỉ là một tập hợp
  163. 6:37lỏng lẻo các vùng lãnh thổ với ngân sách
  164. 6:39thâm hụt. Doumer thiết lập một ngân sách
  165. 6:42chung, tước quyền tự trị tài chính của
  166. 6:44các xứ giàu có như Nam Kỳ và dựng lên
  167. 6:47một hệ thống độc quyền nhà nước với ba
  168. 6:49mặt hàng thiết yếu của người dân, rượu,
  169. 6:52muối và thuốc phiện, mà chính chính
  170. 6:54quyền thuộc địa khi đó gọi bằng một cụm
  171. 6:57từ đầy yếm thế, ba con thú thồ. Nguồn
  172. 7:00thu khổng lồ từ hệ thống này tài trợ cho
  173. 7:02đường sắt, cầu cống và bộ máy hành
  174. 7:04chính. Những công trình phục vụ việc vận
  175. 7:07chuyển tài nguyên về Pháp, không phải
  176. 7:08đời sống của người dân bản xứ. Nhưng bộ
  177. 7:11máy ấy không đồng nhất.
  178. 7:13Nam Kỳ là thuộc địa trực trị, đất đai và
  179. 7:16pháp luật hoàn toàn do Pháp kiểm soát,
  180. 7:19còn Bắc Kỳ, Trung Kỳ,
  181. 7:21Lào và Campuchia là các xứ bảo hộ, nơi
  182. 7:25vua chúa bản địa vẫn tồn tại trên danh
  183. 7:28nghĩa,
  184. 7:29nhưng mọi quyền lực thực chất từ thu
  185. 7:31thuế đến quân sự đều nằm trong tay các
  186. 7:33khâm sứ và công sứ người Pháp. Các nhà
  187. 7:36sử học lý giải rằng Pháp chọn mô hình
  188. 7:38lai này vì lý do thực dụng, giữ lại
  189. 7:41triều đình bản địa giúp tiết kiệm chi
  190. 7:43phí quản lý, đồng thời mượn được tính
  191. 7:46chính danh mà người dân vẫn dành cho
  192. 7:48vương triều [âm nhạc] truyền thống. Và ở
  193. 7:50đây có một nghịch lý đáng chú ý.
  194. 7:53Để có được lý lẽ pháp lý cho việc chiếm
  195. 7:55lấy Lào,
  196. 7:57Pháp không cần phát minh ra điều gì mới.
  197. 7:59Họ dùng lại chính những tuyên bố về
  198. 8:01quyền chư hầu mà triều Nguyễn từng có
  199. 8:04đối với các công quốc Lào.
  200. 8:06Từ thời hoàng đế Minh Mạng, một tấm bản
  201. 8:08đồ tham vọng năm 1830,
  202. 8:11năm dưới triều Minh Mạng, và tấm bản đồ
  203. 8:14Liên bang Đông Dương của Pháp nửa thế kỷ
  204. 8:17sau có sự trùng khớp đến kinh ngạc. Nói
  205. 8:20cách khác, cái vỏ hành chính là của
  206. 8:22Pháp, nhưng đường biên không gian bên
  207. 8:24trong cái vỏ ấy lại vay mượn từ chính
  208. 8:26tham vọng của một triều đại Việt Nam
  209. 8:28trước đó, một hồn Trương Ba Da Hàng Thịt
  210. 8:30của địa chính trị khu vực.
  211. 8:36>> Nếu đời chủ thứ hai của cái tên Đông
  212. 8:39Dương là một đế quốc thì đời chủ thứ ba
  213. 8:41lại là những người muốn đánh đổ chính đế
  214. 8:43quốc ấy. Nhà sử học Christopher Goscha
  215. 8:46trong công trình nghiên cứu mang tên đi
  216. 8:48theo con đường Đông Dương đặt ra một câu
  217. 8:50hỏi mà ông mượn lại từ học giả Benedict
  218. 8:52Anderson, tại sao người Java lại trở
  219. 8:54thành người Indonesia? Vào năm 1945,
  220. 8:58trong khi người Việt Nam lại từ chối trở
  221. 9:01thành người Đông Dương. Để trả lời câu
  222. 9:03hỏi này, Goscha quay [âm nhạc] lại với
  223. 9:05đời sống hàng ngày của hàng chục nghìn
  224. 9:07người Việt đã sống và làm việc trên khắp
  225. 9:10Liên bang Đông Dương suốt nửa đầu thế kỷ
  226. 9:1220. Họ là công chức, cảnh sát, thương
  227. 9:15nhân, thợ thủ công, di chuyển tự do trên
  228. 9:18cùng một hệ thống đường xá do Pháp xây,
  229. 9:21dùng chung một đồng tiền, một hệ thống
  230. 9:23bưu chính. Đối với một công chức hay một
  231. 9:26người thợ mỏ Việt Nam, năm 1930,
  232. 9:29việc rời quê nhà để sang Lào hay
  233. 9:31Campuchia làm việc cũng tự nhiên như
  234. 9:34việc di chuyển giữa hai vùng miền trong
  235. 9:36cùng một đất nước bởi biên giới hành
  236. 9:38chính bên trong liên bang đã bị chính
  237. 9:40Pháp xóa nhòa. Từ trải nghiệm sống ấy,
  238. 9:43một cách nhìn về không gian dần hình
  239. 9:45thành trong tư duy của nhiều trí thức
  240. 9:47Việt Nam đầu thế kỷ 20. Trước năm 1920,
  241. 9:51nhiều nhà cải cách hàng đầu từ Phan Châu
  242. 9:54Trinh đến Nguyễn An Ninh thường dùng hai
  243. 9:56cụm từ người Đông Dương và người An Nam
  244. 9:59thay thế cho nhau một cách hoàn toàn tự
  245. 10:01nhiên trong các bài viết của mình. Cùng
  246. 10:02thời điểm đó, một cuộc tranh luận công
  247. 10:05khai hai học giả Phạm Quỳnh và Nguyễn
  248. 10:07Văn Vĩnh về vị trí của An Nam trong
  249. 10:09không gian Đông Dương. Dù hai người bất
  250. 10:12đồng gay gắt về con đường chính trị cũng
  251. 10:14cho thấy cả hai phía đối lập trong giới
  252. 10:16trí thức Việt Nam đều coi Đông Dương là
  253. 10:19một không gian có thể khai thác cho
  254. 10:21tương lai của dân tộc mình. Goscha gọi
  255. 10:23hiện tượng này là sự nội tâm hóa.
  256. 10:26Người Việt không chỉ bị áp đặt không
  257. 10:29gian Đông Dương từ bên ngoài, mà ở một
  258. 10:31mức độ đáng ngạc nhiên, họ đã tiếp nhận
  259. 10:33nó như một khung tham chiếu cho chính
  260. 10:35tương lai dân tộc mình. Sự tiếp nhận ấy
  261. 10:38lên đến đỉnh điểm và cũng gặp phải bước
  262. 10:41ngoặt gay gắt nhất vào năm 1930.
  263. 10:44Tháng 2 năm đó, tại một hội nghị hợp
  264. 10:47nhất diễn ra ở Hồng Kông, Nguyễn Ái Quốc
  265. 10:49chủ trì việc thống nhất các tổ chức cộng
  266. 10:51sản đang phân tán trong nước và đặt tên
  267. 10:53cho tổ chức mới là Đảng Cộng sản Việt
  268. 10:55Nam, nhưng chỉ 8 tháng sau tên gọi ấy đã
  269. 10:58thay đổi. Tháng 10 năm 1930,
  270. 11:02tại hội nghị ban chấp hành trung ương
  271. 11:03lần thứ nhất, Đảng đổi tên thành Đảng
  272. 11:06Cộng sản Đông Dương. Nhà sử học Nhật Bản
  273. 11:08Moto Oufuruta thuộc Đại học Tokyo dẫn
  274. 11:12lại rằng việc đổi tên này được thực hiện
  275. 11:14theo yêu cầu của Quốc tế Cộng sản, chứ
  276. 11:16không phải theo sáng kiến của những
  277. 11:18người cộng sản Việt Nam. Trần Phú, người
  278. 11:21vừa từ Moscow về, là người trở về là
  279. 11:23người trình bày đường lối mới tại hội
  280. 11:25nghị. Trong đó xu hướng đặt tên theo dân
  281. 11:27tộc trước đó bị phê phán là mang tính
  282. 11:29chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi. 20 năm sau,
  283. 11:32khi cấu trúc một đảng cho ba nước bắt
  284. 11:34đầu gieo những nghi ngại sâu sắc ở Phnom
  285. 11:37Penh và Viêng Chăn, ký ức về Moskva đã
  286. 11:40phai nhạt từ lâu.
  287. 11:41Mọi nghi ngờ khi ấy đều đổ dồn về Hà
  288. 11:44Nội. Nhưng để hiểu vì sao nghi ngại ấy
  289. 11:47sâu sắc đến vậy, cần nhìn vào những con
  290. 11:49số.
  291. 11:50Năm 1943,
  292. 11:53theo thống kê của chính quyền thuộc địa
  293. 11:54Pháp, người Việt chiếm 53% dân cư tại
  294. 11:57Viêng Chăn, 72% tại Savannakhet và 85%
  295. 12:03tại Thà Khẹt. Đây không phải là kết quả
  296. 12:05của một kế hoạch nào từ phía người Việt.
  297. 12:08Đó là hệ quả trực tiếp của một chính
  298. 12:10sách mà Pháp gọi là thực dân hóa nội bộ.
  299. 12:13Pháp chủ động đưa công chức, thợ thủ
  300. 12:15công và lao động người Việt sang Lào vì
  301. 12:17họ có nền tảng Nho học, dễ đào tạo chữ
  302. 12:20quốc ngữ và tiếng Pháp, giúp bộ máy hành
  303. 12:23chính vận hành với chi phí thấp hơn.
  304. 12:25Nhưng với một trí thức Lào đứng giữa thủ
  305. 12:27đô của chính mình năm 1943,
  306. 12:31con số ấy không chỉ là chính sách. Nó có
  307. 12:33nghĩa là phần lớn các vị trí trong bộ
  308. 12:35máy hành chính, thương mại và dịch vụ
  309. 12:37công tại chính đô thị của họ đang nằm
  310. 12:39trong tay một cộng đồng khác.
  311. 12:41Nó là một trải nghiệm sống hàng ngày.
  312. 12:44Hoàng thân Phetsarath, người giữ chức vụ
  313. 12:46cao nhất của người Lào trong chính quyền
  314. 12:48bảo hộ và sau này được xem là một trong
  315. 12:51những người đặt nền móng cho chủ nghĩa
  316. 12:52dân tộc Lào hiện đại, đã dành phần lớn
  317. 12:55thập niên 1930
  318. 12:57để tìm cách thay thế công chức người
  319. 12:59Việt bằng người Lào,
  320. 13:01dù liên tục vấp phải sự cản trở từ chính
  321. 13:04quyền Pháp. Ngày mùng 5 tháng 9 năm
  322. 13:061945,
  323. 13:08chỉ ba ngày sau khi Việt Nam tuyên bố
  324. 13:10độc lập tại Hà Nội, người em cùng cha
  325. 13:12khác mẹ của Phetsarath,
  326. 13:14Hoàng thân Souphanouvong, người có vợ là
  327. 13:17người Việt
  328. 13:18và có quan hệ gần gũi với Việt Minh, gửi
  329. 13:21một lá thư đề nghị người anh liên minh
  330. 13:22trong một khối Đông Dương chung để chống
  331. 13:25lại sự trở lại của chủ nghĩa thực dân.
  332. 13:28Phetsarath gia từ chối.
  333. 13:29Cùng một gia đình hoàng tộc, hai câu trả
  334. 13:32lời khác nhau cho cùng một câu hỏi:
  335. 13:34Đông Dương là lối thoát hay là một cái
  336. 13:37bẫy mới ở Campuchia?
  337. 13:39Câu trả lời cũng dứt khoát không kém.
  338. 13:41Năm 1936,
  339. 13:43Sơn Ngọc Thành và Pach Choeun Choeung
  340. 13:45sáng lập tờ Nagaravatta,
  341. 13:47tờ báo đầu tiên xuất bản bằng tiếng
  342. 13:49Khmer.
  343. 13:50Tờ báo này vừa chống chính sách của
  344. 13:52Pháp, vừa mang giọng phản đối rõ rệt đối
  345. 13:54với đặc quyền của công chức người Việt
  346. 13:56trong bộ máy hành chính. Một chi tiết
  347. 13:58đáng chú ý, Sơn Ngọc Thành, người trở
  348. 14:00thành biểu tượng của tinh thần bài Đông
  349. 14:02Dương ở Campuchia, lại chính là một
  350. 14:04người Khmer Khrom sinh ra tại Trà Vinh
  351. 14:07trên đất Việt Nam.
  352. 14:09Vậy câu trả lời cho câu hỏi mà Goscha
  353. 14:11đặt ra ở đầu phần này
  354. 14:13là gì? Tại sao người Java trở thành
  355. 14:16người Indonesia, còn người Đông Dương
  356. 14:19thì không thành hình?
  357. 14:20Câu trả lời không nằm ở phía Việt Nam.
  358. 14:23Goscha chỉ ra rằng người Việt ở một mức
  359. 14:25độ đáng ngạc nhiên đã đi khá gần đến
  360. 14:28việc chấp nhận khung không gian ấy.
  361. 14:30Chính người Lào và người Khmer mới là
  362. 14:32những người từ chối. Bởi với họ, Đông
  363. 14:34Dương không phải là một liên bang bình
  364. 14:36đẳng,
  365. 14:37mà là một thực thể Pháp-Việt, trong đó
  366. 14:39người Việt luôn đứng trên trong trật tự
  367. 14:41phân cấp thuộc địa. Sự nghi ngại tiếp
  368. 14:44tục định hình một sự kiện khác. 16 năm
  369. 14:46sau lá thư của Souphanouvong, tháng 2
  370. 14:49năm 1951,
  371. 14:51tại Đại hội toàn quốc lần thứ hai, Đảng
  372. 14:53Cộng sản Đông Dương quyết định ba tổ
  373. 14:56chức riêng biệt. Đảng Lao động Việt Nam
  374. 14:58ra công khai ngay lập tức. Đảng Nhân dân
  375. 15:01Cách mạng Khmer công khai hoạt động vào
  376. 15:04ngày 28 tháng 6 cùng năm. Còn Đảng Nhân
  377. 15:07dân Cách mạng Lào, do đặc thù bí mật của
  378. 15:09phong trào Pha Thet Lào, chỉ chính thức
  379. 15:12công khai vào ngày 22 tháng 3 năm 1955,
  380. 15:16tức 4 năm sau đó. Giới sử học đưa ra
  381. 15:19nhiều cách lý giải cho quyết định tách
  382. 15:21đảng này. Nhà sử học Moto Ofuta cho rằng
  383. 15:25đây là kết quả logic của một chiến lược
  384. 15:27đã được định hình từ đầu thập niên 1940,
  385. 15:30khi phong trào bắt đầu chuyển sang tư
  386. 15:32duy giải phóng dân tộc theo từng quốc
  387. 15:34gia riêng biệt. Một số tài liệu công bố
  388. 15:36về sau, trong bối cảnh xung đột giữa các
  389. 15:38bên vào cuối thập niên 1970,
  390. 15:41lại mô tả quá trình thành lập các tổ
  391. 15:43chức tại Lào và Campuchia là thiếu sự
  392. 15:45tham vấn thực chất. Những tài liệu ấy
  393. 15:47cần được đọc một cách thận trọng. Bởi
  394. 15:49chúng ra đời đúng vào giai đoạn hai bên
  395. 15:51đang có xung đột gay gắt với nhau.
  396. 15:58Cấu trúc mang tên Đông Dương chính thức
  397. 16:00không còn tồn tại trên bản đồ hành chính
  398. 16:02sau năm 1954.
  399. 16:05Giới địa lý học dần chuyển sang gọi khu
  400. 16:07vực này là Đông Nam Á lục địa. Trong
  401. 16:09suốt phần còn lại của thế kỷ 20, cái tên
  402. 16:12ấy vẫn thỉnh thoảng vang lên, nhưng chủ
  403. 16:15yếu để gọi tên những cuộc chiến tranh
  404. 16:16nối tiếp nhau đã diễn ra trên mảnh đất
  405. 16:19này, chứ không còn là một ý niệm về
  406. 16:20không gian sống chung. Vào năm 1992,
  407. 16:25Ngân hàng phát triển châu Á khởi động
  408. 16:27một khung hợp tác mới
  409. 16:28>> [âm nhạc]
  410. 16:28>> mang tên tiểu vùng sông Mê Công mở rộng
  411. 16:31với sáu thành viên bao gồm cả Trung Quốc
  412. 16:33và Thái Lan. Một khung hợp tác được
  413. 16:35thiết kế cố ý không có một quốc gia đầu
  414. 16:38tàu chính thức. Nhưng cái tên có thể
  415. 16:40biến mất khỏi bản đồ trong khi nỗi lo
  416. 16:42mang tên nó [âm nhạc] vẫn còn nguyên
  417. 16:44trong tư duy an ninh khu vực. Một nghiên
  418. 16:46cứu công bố năm 2024
  419. 16:50từ một viện nghiên cứu chiến lược tại
  420. 16:51Bangladesh
  421. 16:52kết luận rằng nỗi lo về ảnh hưởng của
  422. 16:54Việt Nam được tượng trưng hóa bởi khái
  423. 16:57niệm Liên bang Đông Dương vẫn là một
  424. 16:58nhân tố định hình nhận thức an ninh của
  425. 17:00[âm nhạc] Campuchia và Lào cho đến hiện
  426. 17:02tại.
  427. 17:04Một nghiên cứu khác công bố năm 2025
  428. 17:07trên một tạp chí quan hệ quốc tế của Đại
  429. 17:10học Oxford cho rằng nhân tố Việt Nam vẫn
  430. 17:12là một biến số ảnh hưởng đến mức độ mà
  431. 17:15Phnom Penh và Viêng Chăn cân nhắc khi
  432. 17:17xích lại gần Bắc Kinh. Nhà phân tích
  433. 17:19Nguyễn Khắc Giang
  434. 17:20thuộc một viện nghiên cứu Đông Nam Á có
  435. 17:22trụ sở tại Singapore
  436. 17:24khi phân tích việc Campuchia rút khỏi cơ
  437. 17:27chế hợp tác tam giác phát triển giữa ba
  438. 17:29nước vào năm 2024
  439. 17:31đã đặt sự kiện này trong bối cảnh của
  440. 17:33chính mối lo lịch sử ấy. Liệu khung hợp
  441. 17:36tác tiểu vùng Mê Kông ngày nay có phải
  442. 17:38là một phiên bản Đông Dương đã được
  443. 17:40trung lập hóa hay chỉ là một tên gọi kỹ
  444. 17:42trị khác cho cùng một logic vùng miền?
  445. 17:45Đây là một câu hỏi mà cho đến nay
  446. 17:47chưa có công trình nghiên cứu bình duyệt
  447. 17:49nào trả lời dứt khoát.
  448. 17:51Câu hỏi ấy xin được để ngỏ nhưng có một
  449. 17:54điều có thể nói chắc chắn
  450. 17:56hiểu được nỗi lo mang tên Đông Dương
  451. 17:59giúp lý giải vì sao trong suốt hơn nửa
  452. 18:02thế kỷ qua
  453. 18:03mọi phát biểu ngoại giao của Việt Nam
  454. 18:06với Lào và Campuchia đều đi kèm những
  455. 18:09cam kết [âm nhạc] rất rõ ràng về tôn
  456. 18:11trọng độc lập và chủ quyền của hai nước
  457. 18:13láng giềng. Đó không phải là một phép
  458. 18:15lịch sự ngoại giao thông thường.
  459. 18:18Đó là [âm nhạc] một phản ứng có địa chỉ
  460. 18:19lịch sử rất cụ thể.
  461. 18:26>> Cái tên Đông Dương đã đi qua ba đời chủ.
  462. 18:30Một học giả tạo ra nó
  463. 18:32rồi tự tay ruồng bỏ nó.
  464. 18:34Một đế quốc nhặt lấy cái tên bị ruồng bỏ
  465. 18:36ấy
  466. 18:37và đúc nó thành một liên bang. Những nhà
  467. 18:40cách mạng muốn đuổi đế quốc đi nhưng lại
  468. 18:42muốn giữ nguyên cái khuôn mà đế quốc đã
  469. 18:44đúc. Còn hai anh em trong một gia đình
  470. 18:46hoàng tộc Lào đứng trước cùng một lá thư
  471. 18:49lại chọn hai câu trả lời hoàn toàn khác
  472. 18:51nhau. Cái tên ấy giờ đây đã biến mất
  473. 18:53khỏi mọi tấm bản đồ hành chính
  474. 18:56nhưng nó chưa từng thực sự biến mất khỏi
  475. 18:58nỗi lo. Và những hiệp ước định biên đã
  476. 19:00dựng nên hình hài cuối cùng của liên
  477. 19:02bang Đông Dương ký chỉ trong vài năm
  478. 19:04ngắn ngủi đầu thế kỷ 20 không phải lúc
  479. 19:06nào cũng chỉ để lại một sự nghĩ kỹ âm
  480. 19:09thầm. Đôi khi chúng để lại một tấm bản
  481. 19:11đồ khiến người ta phải nổ súng vì một
  482. 19:13ngôi đền nằm trên đỉnh một vách đá. Hẹn
  483. 19:16gặp lại quý vị và các bạn trong kỳ phát
  484. 19:17sóng tiếp theo của Á Lục Ký.
  485. 19:21>> [âm nhạc]

About this transcript

This page contains the full transcript of Tại sao Campuchia và Lào từng từ chối trở thành một phần của Đông Dương by Á Lục Ký, generated from the public captions YouTube serves with the video. The transcript has 3,802 words across 485 segments, with the original timestamps preserved so you can click any line to jump to that moment in the embedded player.

What you can do with it

Use the transcript to take notes, quote the speaker, build a study guide, generate a summary with ChatGPT or Claude via the YouTube Summary tool, or export it as a timed subtitle file with YouTube to SRT. You can also re-open it in the transcriber to choose a caption track available on the video.

Free YouTube transcript tool

YouTube2Text is a free YouTube transcript generator — no signup, no daily limit. Paste any YouTube link and get the full transcript instantly, with timestamps, click-to-jump, caption language selection, AI prompts for ChatGPT, Claude, and Gemini, and exports to TXT, SRT, VTT, or Markdown.