Từ Bắc Thành, Gia Định Thành đến Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký. Có bao
3. 0:14giờ bạn tự hỏi ai là người đầu tiên vẽ
4. 0:17ra đường ranh chia Việt Nam thành Bắc
5. 0:19Kỷ, Trung Kỷ, Nam Kỷ. Nếu câu trả lời
6. 0:22trong đầu bạn vừa xuất hiện là thực dân
7. 0:24Pháp thì chương trình hôm nay sẽ mời bạn
8. 0:27xem lại điều đó một lần nữa. Và sự thật
9. 0:29hóa ra còn bất ngờ hơn cả những gì bạn
10. 0:31tưởng. Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu ai thực
11. 0:34sự đặt ra những cái tên này? Vì sao ranh
12. 0:36giới giữa ba miền từng bị thay đổi chỉ
13. 0:39trong vòng đúng một năm? Và vì sao những
14. 0:41thuật ngữ hành chính vốn dĩ trung tính
15. 0:43lại dần dần trở thành một phần của định
16. 0:45kiến vùng miền? Cho đến tận hôm nay, đây
17. 0:48không phải là một chương trình để phân
18. 0:50định vùng nào hơn vùng nào, cũng không
19. 0:52phải để khơi lại những vết thương cũ.
20. 0:54Đây là một hành trình đi tìm lại cội
21. 0:56nguồn của những cái tên mà rất nhiều
22. 0:58người trong chúng ta vẫn dùng hàng ngày
23. 1:00mà có lẽ chưa từng hỏi kỹ.
24. 1:07Nếu bạn lớn lên ở Việt Nam, gần như chắc
25. 1:10chắn bạn đã từng nghe ai đó tự giới
26. 1:12thiệu mình là dân Bắc, dân Trung hay dân
27. 1:15Nam. Cách gọi này phổ biến đến mức nó
28. 1:18gần như trở thành một phần mặc định của
29. 1:20việc tự giới thiệu bản thân ngang hàng
30. 1:22với quê quán hay chất dọng. Thậm chí
31. 1:24trong cộng đồng người Việt ở hải ngoại,
32. 1:27cách phân biệt Bắc 74, Nam 75 hay gốc
33. 1:30các vùng miền của cha ông vẫn âm thầm
34. 1:32tồn tại qua nhiều thế hệ. Điều thú vị là
35. 1:36về mặt pháp lý, những cái tên Bắc Kỳ,
36. 1:39Trung Kỳ, Nam Kỳ đã chính thức biến mất
37. 1:42khỏi giấy tờ hành chính từ năm 1945,
38. 1:46tức là đã hơn 80 năm, không còn ai sinh
39. 1:48ra ở Bắc Kỳ hay Nam Kỳ theo đúng nghĩa
40. 1:51hành chính của từ này nữa. Vậy tại sao ý
41. 1:53thức về sự khác biệt vùng miền và đôi
42. 1:55khi cả định kiến đi kèm với nó vẫn còn
43. 1:58nguyên vẹn đến vậy? Phần lớn người Việt
44. 2:01khi được hỏi về nguồn gốc của những cái
45. 2:02tên này đều có chung một câu trả lời đó
46. 2:05là do thực dân Pháp đặt ra để chia để
47. 2:08trị nhằm làm suy yếu tinh thần thống
48. 2:10nhất dân tộc. Đây là một trong những ngộ
49. 2:13nhận phổ biến nhất về lịch sử hành chính
50. 2:15Việt Nam. Được lặp đi lặp lại qua nhiều
51. 2:18thế hệ đến mức ít ai còn đặt câu hỏi
52. 2:20ngược lại. Và như chúng ta sẽ thấy trong
53. 2:22ít phút nữa, sự thật phức tạp hơn nhiều
54. 2:25theo một cách khiến câu chuyện trở nên
55. 2:27thú vị hơn hẳn. Thậm chí có một khúc
56. 2:30quanh mà rất ít người từng nghe tới.
57. 2:33Nhưng nếu không phải người Pháp thì ai
58. 2:35là người thực sự đặt ra những cái tên
59. 2:37này? Và nếu không phải họ đặt tên, vậy
60. 2:40người Pháp đã thật sự làm gì với ba vùng
61. 2:42đất đó trong suốt 60 năm cai trị? Đây
62. 2:46chính là hai câu hỏi mà chúng ta sẽ lần
63. 2:49lượt đi tìm câu trả lời.
64. 3:03Để hiểu được nguồn gốc thật sự của những
65. 3:06cái tên này, chúng ta cần quay lại thời
66. 3:08điểm năm. 1802
67. 3:11khi hoàng đế gia long thống nhất đất
68. 3:13nước sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, lãnh
69. 3:16thổ lúc này kéo dài từ ải Nam quan đến
70. 3:19mũi Cà Mau nhưng triều đình trung ương
71. 3:21đóng tại Huế lại chưa đủ nguồn lực và
72. 3:23kinh nghiệm quản trị để kiểm soát trực
73. 3:25tiếp toàn bộ một giải đất dài như vậy.
74. 3:28Gia Long buộc phải áp dụng một hình thức
75. 3:30phân quyền chia đất nước thành các thành
76. 3:32và trấn, trong đó có hai khu vực gần như
77. 3:35tự trị ở hai đầu đất nước đó là Bắc
78. 3:38Thành, gồm 11 trấn phía Bắc do một vị
79. 3:42tổng trấn đứng đầu và Gia Định thành gồm
80. 3:46năm trấn phía nam. Cũng do một tổng chấn
81. 3:48cai quản. Quyền lực của các vị tổng chấn
82. 3:51này lớn đến mức gần như là một chính
83. 3:53quyền riêng, cả về quân sự, lẫn dân sự.
84. 3:57Và điều này đã tạo ra một nguy cơ mà bất
85. 4:01kỳ triều đình trung ương nào cũng lo
86. 4:03ngại, đó là nguy cơ cát cứ địa phương.
87. 4:06Nguy cơ ấy trở thành hiện thực rõ ràng
88. 4:08nhất khi cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi nổ
89. 4:11ra tại Gia Định vào năm 1833.
90. 4:16Một cuộc binh biến khiến triều đình mất
91. 4:19quyền kiểm soát khu vực này trong một
92. 4:21thời gian dài. Chính trong bối cảnh đó,
93. 4:25hoàng đế minh mạng người chị vì từ năm
94. 4:291820
95. 4:31đến năm 1841
96. 4:34đã tiến hành một cuộc cải cách hành
97. 4:36chính mà nhiều xử gia đánh giá là có quy
98. 4:39mô và hiệu quả lớn nhất trong lịch sử
99. 4:42quân chủ Việt Nam. Từ năm 1831
100. 4:46đến năm 1832,
101. 4:49Minh Mạng xóa bỏ hoàn toàn cơ cấu Bắc
102. 4:51thành và Gia Định thành, bãi bỏ chức
103. 4:54tổng trấn và chia cả nước thành 30 tỉnh
104. 4:57cùng một phủ thừa thiên, mỗi tỉnh. Do
105. 5:00một tổng đốc hoặc tuần phủ đứng đầu được
106. 5:03triều đình trung ương trực tiếp bổ nhiệm
107. 5:06và trả lương thay vì tra truyền con nối
108. 5:08hay tự gây dựng thế lực địa phương để
109. 5:11triệt tiêu tận gốc mầm mống bè phái.
110. 5:13Minh mạng còn ban hành đạo luật hồi tị
111. 5:16nghiêm cấm quan lại làm việc tại chính
112. 5:18quê hương mình, quê vợ hay nơi từng đi
113. 5:20học thừa nhỏ.
114. 5:22>> Đây là điểm rất quan trọng mà rất nhiều
115. 5:24tài liệu phổ thông thường bỏ sót hoặc kẻ
116. 5:26chưa trọn vẹn theo Đại Nam thực lục. Bộ
117. 5:29xử biên niên chính thức của triều Nguyễn
118. 5:31vào tháng năm âm lịch năm 1834
119. 5:34minh mạng chính thức dùng thuật ngữ kỳ
120. 5:36một chữ Hán Việt mang nghĩa là cõi đất
121. 5:39vùng đất quanh kinh đô để đặt tên cho
122. 5:42các vùng của đất nước. Nhưng điều ít
123. 5:44người để ý là ông chỉ chính thức gọi tên
124. 5:46hai đầu đất nước đó là Bắc Kỳ. Chỉ khu
125. 5:49vực từ tỉnh Ninh Bình trở ra Bắc và Nam
126. 5:51Kỳ chỉ sáu tỉnh từ Biên Hòa đến Hà Tiên
127. 5:54mà dân gian sau này quen gọi là Nam Kỳ
128. 5:56lục tỉnh. Còn phần đất ở giữa, Minh Mạng
129. 5:59không gộp thành một tên duy nhất mà chia
130. 6:01nhỏ thành bốn khu vực riêng biệt gọi là
131. 6:04Nam Trực, Bắc trực, Tà Kỳ và Hữu Kỳ ứng
132. 6:08với các nhóm tỉnh khác nhau quanh kinh
133. 6:10đô Huế. Nói cách khác, dưới thời Minh
134. 6:13Mạng chưa từng tồn tại một cái tên trung
135. 6:16kỳ thống nhất có một khoảng trống thú vị
136. 6:19ở ngay giữa bản đồ hành chính mà ông để
137. 6:21lại. Nhưng điều quan trọng hơn cả những
138. 6:23con số là ý nghĩa đằng sau việc đặt tên
139. 6:26này. Chữ kỳ vốn mang hàm ý kéo mọi vùng
140. 6:29đất về gần với trung ương, gắn kết chúng
141. 6:32vào một cội nguồn thống nhất được Minh
142. 6:34Mạng dùng như một công cụ để xóa bỏ cát
143. 6:37cứ, không phải để chia cắt đất nước cả
144. 6:40Bắc Kỳ lẫn Nam Kỳ. Do đó, đều là di sản
145. 6:43hành chính của chính triều đình Việt
146. 6:44Nam, mang trong nó một khát vọng thống
147. 6:47nhất chứ không phải mầm mống của sự chia
148. 6:49rẽ. Nhưng nếu người Pháp không đặt ra
149. 6:51hai cái tên đã có sẵn này thì họ đã làm
150. 6:54gì với khoảng trống ở giữa và với cả ba
151. 6:56vùng đất đó khi họ đặt chân đến Việt Nam
152. 6:59nửa thế kỷ sau.
153. 7:05Câu trả lời nằm ở hai văn kiện ngoại
154. 7:07giao mang tính áp đặt đó là Hòa Ước Quý
155. 7:10Mùi còn gọi là Hòa Ước Harmond ký ngày
156. 7:1325 tháng năm 1883
157. 7:17và Hòa Ước giáp Thân còn gọi là Hòa Ước
158. 7:20Patotary ký ngày 6 tháng 6 năm 1884.
159. 7:26Với hai vùng đất, hai đầu đất nước,
160. 7:28người Pháp không sáng tạo ra tên mới mà
161. 7:31giữ nguyên Bắc Kỳ và Nam Kỳ. Hai cái tên
162. 7:34đã tồn tại suốt 50 năm trước đó, nhưng
163. 7:36với khoảng trống ở giữa, nơi Minh Mạn
164. 7:39từng chia thành bốn mảnh nhỏ, chính
165. 7:41người Pháp mới là bên gộp chúng lại
166. 7:43thành một khối duy nhất và đặt cho nó
167. 7:46một cái tên mới. Dùng đúng quy ước chữ
168. 7:48kỳ mà Minh Mạn đã khởi xướng nửa thế kỷ
169. 7:51trước đó. Cái tên đó chính là trung kỳ.
170. 7:54Đây có lẽ là chi tiết trớ trêu nhất
171. 7:56trong toàn bộ câu chuyện. Ngay cả khi
172. 7:58tạo ra một danh xưng để phục vụ cho việc
173. 8:01cai trị của mình, người Pháp vẫn phải
174. 8:03đứng trên nền tảng thiết kế hành chính
175. 8:05mà chính Triều Nguyễn đã dựng lên. Họ
176. 8:07không viết một trang mới, họ chỉ tô đậm
177. 8:10và đóng khung lại những gì đã có sẵn.
178. 8:12Nhưng cái khung mà họ đóng lại đó mới
179. 8:15thật sự là vấn đề. Nam Kỳ mà người Pháp
180. 8:18gọi là Kinchin trở thành một xứ thuộc
181. 8:21địa trực trị do một vị thống đốc người
182. 8:24Pháp cai quản trực tiếp áp dụng thẳng
183. 8:26luật pháp của nước Pháp kể từ Hòa Ước
184. 8:29giáp Tuất năm 1874
185. 8:32trung kỳ mà người Pháp gọi là A Nam và
186. 8:35Bắc Kỳ mà người Pháp gọi là Tonkin trở
187. 8:39thành hai xứ bảo hộ. Triều đình Huế vẫn
188. 8:41tồn tại trên danh nghĩa nhưng mọi quyết
189. 8:43định thực chất đều phải thông qua các
190. 8:45viên khâm xứ và thống xứ người Pháp giám
191. 8:48sát. Một số sự gia lý giải sự khác biệt
192. 8:51về quy chế này chủ yếu xuất phát từ toan
193. 8:54tính chính trị nhằm chia rẽ tinh thần
194. 8:56dân tộc. Trong khi một số nhà nghiên cứu
195. 8:58khác cho rằng nó cũng phản ánh trình tự
196. 9:01thực tế mà người Pháp chiếm đóng Việt
197. 9:02Nam khi Nam Kỳ bị thôn tính bằng vũ lực
198. 9:06từ rất sớm. Còn Bắc Kỳ và Trung Kỳ chỉ
199. 9:09bị áp đặt quyền bảo hộ muộn hơn nhiều.
200. 9:12Dù theo cách lý giải nào, hệ quả trên
201. 9:14thực tế vẫn giống nhau. Đó là ba hệ
202. 9:17thống luật pháp khác nhau, ba hệ thống
203. 9:19thuế khóa khác nhau và ba nền giáo dục
204. 9:22khác nhau dần dần tạo ra một khoảng cách
205. 9:25thực sự trong đời sống của người dân ba
206. 9:27miền. Một khoảng cách mà trước đó dưới
207. 9:30thời Minh Màng gần như không tồn tại
208. 9:32người dân Nam Kỳ. Về mặt pháp lý được
209. 9:36xem là thuộc dân của nước Pháp, trong
210. 9:38khi người dân Bắc Kỳ và Trung Kỳ vẫn
211. 9:40được xem là thần dân của một triều đình,
212. 9:42gần như chỉ còn hư danh. Người Pháp
213. 9:45không đẻ ra hai cái tên hai đầu đất
214. 9:47nước, nhưng họ đẻ ra ba số phận pháp lý
215. 9:49khác nhau cho cùng một dân tộc. và ranh
216. 9:52giới giữa ba miền trái với suy nghĩ của
217. 9:56nhiều người rằng nó hoàn toàn dựa theo
218. 9:58địa hình tự nhiên như đèo ngang hay đèo
219. 10:01Hải Vân thực chất đã bị điều chỉnh nhiều
220. 10:04lần vì mục đích chính trị. Một ví dụ rõ
221. 10:07nét là khu vực Thanh Hóa, Nghệ An, Hà
222. 10:11Tĩnh vốn thuộc về phần đất phía Bắc
223. 10:13Trung Kỳ theo hòa ước Quý Mùi năm 1883.
224. 10:20Để làm suy yếu quyền lực của triều đình
225. 10:22Huế, người Pháp đã cắt ba tỉnh này sáp
226. 10:26nhập vào Bắc Kỳ, đồng thời cắt tỉnh Bình
227. 10:29Thuận ở phía Nam sáp nhập vào Nam Kỳ.
228. 10:32Chỉ đúng một năm sau, khi ký hòa ước
229. 10:35giáp thân năm 1884,
230. 10:38người Pháp lại trả Thanh Hóa, Nghệ An,
231. 10:41Hà Tĩnh và Bình Thuận về lại cho Trung
232. 10:44Kỳ.
233. 10:45Nhà nghiên cứu bản đồ cổ Nguyễn Đình
234. 10:47Đầu, người đã giành nhiều năm phân tích
235. 10:50hàng nghìn bản đồ lịch sử Việt Nam, từng
236. 10:52chỉ ra rằng hình hài quốc gia và ranh
237. 10:55giới nội bộ của đất nước đã liên tục
238. 10:57thay đổi qua từng giai đoạn chứ không hề
239. 11:00cố định như người vẫn hình dung. Nói
240. 11:03cách khác, chỉ trong vòng đúng một năm,
241. 11:06một vùng đất và những con người sống
242. 11:08trên đó đã bị đổi danh xưng hành chính
243. 11:10hai lần, không phải vì địa lý thay đổi
244. 11:13mà vì toan tính của một bàn cờ chính trị
245. 11:16được quyết định từ rất xa. Suốt hơn 60
246. 11:18năm sau đó, bị áp đặt ba hệ thống giáo
247. 11:21dục, ba hệ thống luật pháp và ba hệ
248. 11:24thống thuế khóa khác nhau. Những khác
249. 11:27biệt vốn dĩ chỉ mang tính hành chính này
250. 11:30đã dần dần bám rễ vào tâm lý đám đông
251. 11:33một đứa trẻ sinh ra ở Nam Kỳ và một đứa
252. 11:36trẻ sinh ra ở Bắc Kỳ. Trong cùng một thế
253. 11:39hệ có thể học hai chương trình giáo dục
254. 11:41khác nhau, chịu hai mức thuế khác nhau
255. 11:44và lớn lên với hai trải nghiệm hoàn toàn
256. 11:46khác nhau về việc mình là ai trong con
257. 11:49mắt chính quyền. Chính từ khoảng cách âm
258. 11:51thầm nhưng kéo dài đó, những khuôn mẫu
259. 11:54về tính cách vùng miền bắt đầu hình
260. 11:56thành và đến một lúc nào đó chúng bị
261. 11:59hiểu lầm thành những đặc điểm bẩm sinh
262. 12:01thay vì là dấu vết của một giai đoạn
263. 12:03lịch sử cụ thể.
264. 12:06Để thấy rõ hơn việc những khuôn mẫu ấy
265. 12:08có thể trở nên nguy hiểm như thế nào một
266. 12:10khi bị coi là điều hiển nhiên. Có một
267. 12:13câu chuyện xảy ra ngay trong giới học
268. 12:15thuật Việt Nam cách đây chưa lâu, đáng
269. 12:18để chúng ta dừng lại và suy ngẫm. Năm
270. 12:222016, tại một tọa đàm khoa học được tổ
271. 12:25chức bởi một trường đại học ở thành phố
272. 12:27Hồ Chí Minh với chủ đề xây dựng phương
273. 12:29pháp nghiên cứu tính cách vùng miền, một
274. 12:31giáo sư có uy tín trong ngành văn hóa
275. 12:33học đã trình bày một tham luận, trong đó
276. 12:36cố gắng khái quát hóa tính cách của
277. 12:38người dân một tình cụ thể. Dựa trên hiện
278. 12:41tượng một bộ phận lao động phổ thông từ
279. 12:43tỉnh này không được chào đón ở một số
280. 12:45nơi làm việc. Tham luận đưa ra một loạt
281. 12:48tính từ tiêu cực để mô tả tính cách của
282. 12:50cả một cộng đồng hàng triệu người dựa
283. 12:53trên hiện tượng của chỉ một bộ phận nhỏ.
284. 12:55>> Ngay sau đó, nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn
285. 12:57Công đã công khai lên tiếng phản biện
286. 12:59phương pháp luận này, chỉ ra rằng việc
287. 13:01dùng hiện tượng của một bộ phận nhỏ để
288. 13:04khái quát hóa thành tính cách của toàn
289. 13:06bộ một tỉnh là thiếu cơ sở khoa học.
290. 13:09Đáng chú ý, về sau chính vị giáo sư này
291. 13:12cũng thừa nhận rằng nhiều đặc điểm mà
292. 13:15ông từng gán riêng cho tỉnh đó thực chất
293. 13:18cũng có thể tìm thấy ở người Việt Nam
294. 13:20nói chung chứ không phải là điều gì đặc
295. 13:22thù của riêng một địa phương cụ thể. Câu
296. 13:25chuyện này dù chỉ là một sự kiện học
297. 13:27thuật nhỏ lại cho chúng ta thấy một điều
298. 13:30quan trọng đó là định kiến vùng miền
299. 13:32không phải là một sự thật hiển nhiên
300. 13:34được khoa học chứng minh mà là một cách
301. 13:36tư duy có thể sai ngay cả khi nó đến từ
302. 13:39những người có chuyên môn cao nhất trong
303. 13:41lĩnh vực của mình. Việt Nam có phải là
304. 13:43trường hợp duy nhất trên thế giới gặp
305. 13:45phải hiện tượng này không? Câu trả lời
306. 13:48là không. Tại Hàn Quốc, sự chia rẽ vùng
307. 13:51miền còn khốc liệt hơn nhiều và nó nằm ở
308. 13:53trục đông nam. tức vùng Reo Sang và Tây
309. 13:56Nam tức vùng Reo La. Gốc rễ của sự chia
310. 13:59rẽ này không nằm ở núi non hay sông ngòi
311. 14:02mà nằm ở một quyết định chính trị hiện
312. 14:04đại. Dưới chính quyền của Tổng thống
313. 14:06Park Trung Hi, người xuất thân từ vùng
314. 14:08Gion Sang phần lớn nguồn lực công nghiệp
315. 14:11hóa quốc gia tiêu biểu là khu công
316. 14:13nghiệp Gumi được dồn vào chính vùng đất
317. 14:16quê hương ông trong khi vùng Geola bị bỏ
318. 14:19lại phía sau trong tình trạng nông
319. 14:20nghiệp lạc hậu. Mâu thuẫn này lên đến
320. 14:22đỉnh điểm với sự kiện được ghi nhận rộng
321. 14:24rãi trong lịch sử Hàn Quốc hiện đại. Đó
322. 14:26là cuộc trấn áp phong trào biểu tình tại
323. 14:28thành phố Wangu vào năm 1980 dưới thời
324. 14:33tổng thống Chunza Han. Cho đến tận hôm
325. 14:35nay, định kiến giữa hai vùng ve onong
326. 14:37sang và vẫn còn ảnh hưởng rõ rệt đến bản
327. 14:41đồ bầu cử của Hàn Quốc. Nhìn sang trường
328. 14:43hợp này, chúng ta thấy một quy luật lặp
329. 14:45lại đó là chia rẽ vùng miền hiếm khi là
330. 14:48sản phẩm tự nhiên của địa lý. Nó gần như
331. 14:51luôn là sản phẩm phụ của một quyết định
332. 14:53phân bổ quyền lực hoặc nguồn lực trong
333. 14:55quá khứ. sau đó bị lịch sử khoét sâu
334. 14:58thêm và bị thời hiện đại khuếch đại.
335. 15:00Điều khác biệt đáng chú ý là trong khi
336. 15:03mâu thuẫn Geong sang ja vẫn định hình
337. 15:06chính trường Hàn Quốc cho đến hôm nay
338. 15:08thì tại Việt Nam ngay từ năm 1945
339. 15:13chính phủ đế quốc Việt Nam do Thủ tướng
340. 15:15Trần Trọng Kim đứng đầu đã chủ động bãi
341. 15:18bỏ các danh xưng kỳ thay bằng Bắc Bộ,
342. 15:21Trung Bộ, Nam Bộ nhằm khẳng định lại sự
343. 15:24thống nhất của một quốc gia độc lập. một
344. 15:26hành động mà chính phủ lâm thời Việt Nam
345. 15:28dân chủ Cộng hòa sau đó tiếp tục kế
346. 15:32thừa.
347. 15:37Nếu nhìn lại toàn bộ câu chuyện, có một
348. 15:39điều rất đáng để chúng ta suy ngẫm. Đó
349. 15:41là phần lớn những người hôm nay tự nhận
350. 15:44mình là dân nam bộ gốc, thực chất là hậu
351. 15:47duệ của những đoàn người đã rời quê
352. 15:49hương từ vùng Thanh Nghệ Tĩnh, từ vùng
353. 15:51ngũ quảng, di cư về phương nam qua nhiều
354. 15:54thế kỷ trong quá trình mà sử sách vẫn
355. 15:57gọi là Nam Tiến. Khi những lưu dân này
356. 16:00vượt đèo ngang đèo Hải Vân để tiến vào
357. 16:02vùng đất mới, họ rời bỏ không gian đồng
358. 16:05bằng sông Hồng Chật hẹp, nơi bị chi phối
359. 16:07mạnh bởi hệ tư tưởng Nho giáo và đòi hỏi
360. 16:11sức mạnh cộng đồng cao độ để đắp đê trị
361. 16:13thủy suốt nhiều thế hệ. Chính môi trường
362. 16:16đó đã hun đúc nên một lối sống coi trọng
363. 16:19sự bền bỉ, gắn kết cộng đồng và tôn ti
364. 16:22trật tự. Những phẩm chất từng giúp cả
365. 16:24một vùng châu thổ tồn tại qua hàng nghìn
366. 16:27năm lũ lụt và chiến tranh. Vùng đất mới
367. 16:29ở phương nam lại đòi hỏi một cách thích
368. 16:32nghi hoàn toàn khác. Với địa hình mở,
369. 16:35cân rạch trằng chịt và sự hiện diện của
370. 16:38các nền văn hóa bản địa lâu đời. Những
371. 16:40lưu dân buổi đầu buộc phải linh hoạt,
372. 16:43cởi mở và sẵn sàng thử nghiệm những cách
373. 16:46sống mới để tồn tại tiến sĩ Litana.
374. 16:49Trong công trình nghiên cứu về xứ đàn
375. 16:51trong thời các chúa Nguyễn. đã lập luận
376. 16:53rằng vùng đất phía Nam khi đó không đơn
377. 16:56thuần là sự kéo dài của phía Bắc mà là
378. 16:58một mô hình khác của Việt Nam với nền
379. 17:01kinh tế hướng ra biển, cởi mở với giao
380. 17:03thương quốc tế, khác hẳn chính sách hạn
381. 17:05chế thương nghiệp mà chính quyền Lê
382. 17:08Trịnh áp dụng ở đàng ngoài cùng thời
383. 17:09điểm đó. Nói cách khác, cả sự bền bỉ, kỷ
384. 17:13luật của một bên, lẫn sự phóng khoáng,
385. 17:16linh hoạt của một bên kia đều là những
386. 17:18chiến lược sinh tồn hợp lý được tôi
387. 17:21luyện bởi chính hoàn cảnh sinh thái mà
388. 17:23tổ tiên chúng ta buộc phải đối mặt.
389. 17:26Không có chiến lược nào cao quý hơn
390. 17:28chiến lược nào, chúng chỉ đơn giản là
391. 17:30hai câu trả lời khác nhau cho cùng một
392. 17:33câu hỏi, đó là làm sao để tồn tại và
393. 17:35phát triển. Ngay cả trong ngôn ngữ, dấu
394. 17:38vết của quá trình phân ly này vẫn còn để
395. 17:41lại rất rõ. Phương ngữ vùng thanh nghệ
396. 17:43tĩnh vẫn bảo lưu nhiều từ vựng cổ từng
397. 17:46xuất hiện trong các tác phẩm văn học thế
398. 17:48kỷ 15.
399. 17:51Những từ như chốc trộ, đọi, ngái mà ngày
400. 17:54nay đã gần như biến mất khỏi ngôn ngữ
401. 17:57phổ thông ở cả Hà Nội lẫn thành phố Hồ
402. 18:00Chí Minh. Trong khi đó, phương ngữ Nam
403. 18:02Bộ lại phát triển theo một hướng khác,
404. 18:04đơn giản hóa hệ thống thanh điệu và tiếp
405. 18:07nhận nhiều từ vựng từ các cộng đồng bản
406. 18:09địa cũng như cộng đồng người Hoa tại
407. 18:11vùng đất mới, điều mà chúng ta vẫn gọi
408. 18:13là khác biệt vùng miền. Nhìn từ góc độ
409. 18:16này không phải là bằng chứng của sự chia
410. 18:18tách mà chính là bằng chứng của một cội
411. 18:20rễ chung đã rẽ ra thành nhiều nhánh khác
412. 18:23nhau để thích nghi với những hoàn cảnh
413. 18:25sống rất khác nhau.
414. 18:31Ranh giới trên bản đồ có thể bị xóa bỏ
415. 18:33chỉ bằng một sắc lệnh như những gì đã
416. 18:36xảy ra vào năm 1945.
417. 18:39Nhưng ranh giới trong tâm trí một khi đã
418. 18:42hình thành qua nhiều thế hệ thì cần
419. 18:44nhiều hơn một sắc lệnh để xóa nhòa. Vậy
420. 18:47còn những ranh giấy khác mà chúng ta vẫn
421. 18:48coi là hiển nhiên trong đời sống hàng
422. 18:50ngày có bao nhiêu trong số đó cũng chỉ
423. 18:53là những nhánh cây khác nhau vươn ra từ
424. 18:55cùng một gốc rễ. Hẹn gặp lại quý vị và
425. 18:58các bạn trong kỳ phát sóng tiếp theo của
426. 19:00A Lục Kỷ.
427. 19:04H