Phán Quyết Quốc Tế, Chính Trị Nội Bộ Và Cuộc Chiến Biên Giới Thái Campuchia — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:12đến với chương trình A Lục Ký. Chương
3. 0:13trình hôm nay bắt đầu từ một nét bút của
4. 0:16một sĩ quan Pháp và kết thúc. cho đến
5. 0:19tận bây giờ vẫn chưa thực sự kết thúc
6. 0:21bằng máu của hàng trăm người. Năm 1930,
7. 0:26một hoàng thân của vương quốc Xiêm đến
8. 0:27thăm một ngôi đền cổ nằm trên đỉnh một
9. 0:29dãy núi. Ông được chào đón trọng thể bởi
10. 0:32chính quyền khâm sứ Pháp dưới một lá
11. 0:35quốc kỳ không phải của đất nước ông. Ông
12. 0:38không phản đối. Sau chuyến đi, ông còn
13. 0:40gửi một bức thư cảm ơn. Kèm theo vài tấm
14. 0:43ảnh chụp kỷ niệm. 32 năm sau, chính bức
15. 0:46thư ấy trở thành một trong những bằng
16. 0:48chứng khiến ngôi đền vĩnh viễn không còn
17. 0:51thuộc về đất nước của ông nữa. Gần 100
18. 0:53năm sau chuyến thăm đó, vào năm 2025,
19. 0:57tim kích và pháo phản lực đã nã đạn qua
20. 0:59chính khu vực ấy. Hơn nửa triệu người
21. 1:01phải rời bỏ nhà cửa. Và đến lúc chương
22. 1:03trình này lên sóng, một phần lãnh thổ
23. 1:06vẫn còn quân đội đóng giữ, hàng chục
24. 1:08nghìn người vẫn chưa thể trở về làng cũ.
25. 1:11Điều đáng suy ngẫm không phải là việc
26. 1:13một cuộc chiến đã nổ ra mà là việc gốc
27. 1:15rễ của nó lại nhỏ bé và tưởng chừng vô
28. 1:17hại đến mức khó tin. Chỉ là một đường vẽ
29. 1:20tay lệch đi vài km trên một tấm giấy
30. 1:22cách đây hơn một thế kỷ. Đây là câu
31. 1:24chuyện về ngôi đèn Prea Viher nằm trên
32. 1:27dãy núi dân Greg. Ranh giới tự nhiên
33. 1:29giữa Thái Lan và Campuchia. Tâm điểm của
34. 1:32cuộc xung đột biên giới đẫm máu nhất
35. 1:34giữa hai quốc gia Đông Nam Á trong nhiều
36. 1:36thập kỷ qua. Trong series bàn cờ bốn
37. 1:38nước, chương trình hôm nay giữ một vị
38. 1:41trí đặc biệt Việt Nam không phải là một
39. 1:44bên trong câu chuyện này. Vì vậy, Á Lục
40. 1:46Ký sẽ đóng vai trò một người quan sát,
41. 1:49cố gắng trình bày sự việc một cách khách
42. 1:52quan nhất có thể, không đứng về phía
43. 1:54nào. Ba điều chúng ta sẽ cùng khám phá.
44. 1:57Thứ nhất, một nét bút của một sĩ quan
45. 2:00trắc địa vô danh đã định đoạt số phận
46. 2:02của một vùng đất như thế nào? Thứ hai,
47. 2:04tại sao một phán quyết pháp lý tưởng như
48. 2:06đã khép lại tranh chấp lại trở thành
49. 2:09ngòi nổ cho nó? Và thứ ba, điều gì xảy
50. 2:12ra khi một đường biên giới trở thành
51. 2:14công cụ trong tay các chính trị gia?
52. 2:16Nhưng trước khi đến với chiến trường năm
53. 2:192025, chúng ta cần quay ngược lại hơn
54. 2:22một thế kỷ để gặp người đã vẽ ra chiến
55. 2:24trường ấy, một sĩ quan Pháp mà rất ít
56. 2:26người từng nghe tên.
57. 2:32Để hiểu vì sao một mảnh đất nhỏ trên
58. 2:34đỉnh núi lại có thể gây ra một cuộc
59. 2:36chiến hơn một thế kỷ sau, chúng ta cần
60. 2:39bắt đầu từ cuối thế kỷ 19 khi vương quốc
61. 2:42Xiêm, tên gọi cũ của Thái Lan, đứng giữa
62. 2:45hai gọng kìm của các đế quốc châu Âu.
63. 2:48Phía đông là đế quốc Pháp đang mở rộng
64. 2:51từ Đông Dương. Phía Tây là đế quốc Anh
65. 2:54đang tiến vào từ miến điện. Sau sự kiện
66. 2:57Park Nam năm 1893,
67. 3:00khi pháo hạm pháp buộc Xiêm phải nhượng
68. 3:03lại nhiều vùng đất dọc sông Mê Công,
69. 3:05triều đình xiêm buộc phải chọn một chiến
70. 3:07lược sinh tồn, chấp nhận cắt bớt các
71. 3:10vùng đất ngoại vi để giữ được phần lãnh
72. 3:12thổ trung tâm và nền độc lập chiến lược
73. 3:14này. Mà giới sử học đôi khi gọi bằng
74. 3:16hình ảnh cắt thịt cứu thân, có một cái
75. 3:19giá rất cụ thể mà ít người để ý. Mỗi lần
76. 3:22nhượng bộ một vùng đất ngoại vi, Siêm
77. 3:24đồng thời cũng nhượng luôn quyền quyết
78. 3:26định cách vùng đất ấy được đo đạc, được
79. 3:28vẽ lại và được đặt tên trên giấy tờ. Nói
80. 3:31cách khác, cái giá của việc giữ được nền
81. 3:33độc lập ở trung tâm chính là việc đánh
82. 3:36mất khả năng kiểm soát những gì xảy ra ở
83. 3:38ngoại vi. Và ngôi đền Preavier nằm ngay
84. 3:42trên đường ngoại vi ấy sẽ là nơi cái giá
85. 3:45đó bộc lộ rõ nhất. Trong bối cảnh đó,
86. 3:48ngày 13 tháng năm 1904,
87. 3:51hiệp ước Pháp Xiêm được ký kết tại
88. 3:53Paris. Điều khoản đầu tiên của hiệp ước
89. 3:55quy định rằng đường biên giới tại khu
90. 3:58vực dãy núi dân Greake sẽ chạy theo
91. 4:00đường phân thủy tự nhiên, tức là đường
92. 4:02nối các đỉnh cao nhất, phân chia hai lưu
93. 4:05vực sông khác nhau nếu áp dụng đúng
94. 4:07nguyên tắc này. Phần lớn khu vực chứa
95. 4:09ngôi đền Prea Viia, một quần thể được
96. 4:12xây dựng từ thế kỷ thứ chín sẽ thuộc về
97. 4:15phía xiêm. Nhưng điều thú vị hoặc đúng
98. 4:17hơn là chớ trêu nằm ở chỗ khác, Hiệp Ước
99. 4:20quy định việc lập một ủy ban hỗn hợp
100. 4:23pháp xiêm để khảo sát và cắm mốc trên
101. 4:25thực địa. Nhưng chính triều đỉnh xiêm
102. 4:27vào thời điểm đó không có đủ chuyên gia
103. 4:30trắc địa và thiết bị hiện đại để tự thực
104. 4:32hiện công việc này. Họ đã chủ động đề
105. 4:34nghị phía Pháp đảm nhiệm toàn bộ việc vẽ
106. 4:37bản đồ chi tiết. Nói cách khác, chính
107. 4:40Xiêm đã nhờ đối thủ của mình vẽ hộ đường
108. 4:42biên giới của chính mình. Một quyết định
109. 4:44hoàn toàn dễ hiểu vào thời điểm đó nhưng
110. 4:47sẽ trở thành nguồn cơn của mọi tranh cãi
111. 4:49sau này. Phía Pháp cử một đội trắc địa
112. 4:51gồm bốn sĩ quan dưới sự chỉ đạo của đại
113. 4:54tá Bernard, trong đó hai sĩ quan trực
114. 4:57tiếp khảo sát khu vực dân Greake là đại
115. 4:59úy Cler và đại úy Um. Cuối năm 1907, họ
116. 5:04hoàn thành một bộ gồm 11 tấm bản đồ in
117. 5:07tại một xưởng in ở Paris và gửi cho
118. 5:10chính phủ Xiêm vào năm 1908.
119. 5:14Trong đó có một tấm bản đồ, sau này được
120. 5:16tòa án công lý quốc tế gọi là bản đồ phụ
121. 5:19lục 1. Trên tấm bản đồ ấy, đường biên
122. 5:22giới không đi theo mép vách đá như
123. 5:24nguyên tắc phân thủy đã quy định. Nó bị
124. 5:27lệch chỉ vài km về phía Bắc đủ để ôm
125. 5:30chọn toàn bộ mỏm đá chứa ngôi đền vào
126. 5:32bên trong lãnh thổ Campuchia thuộc Pháp.
127. 5:35>> Và đây chính là lúc chúng ta chạm vào
128. 5:38một nghịch lý địa lý đáng chú ý nhất của
129. 5:40toàn bộ câu chuyện này. Ngôi đền Prer
130. 5:43được xây theo trục Bắc Nam với toàn bộ
131. 5:46hệ thống cổng tháp mở về hướng Bắc, tức
132. 5:48là hướng về phía cao nguyên của Thái
133. 5:50Lan. Còn phía nam hướng về phía lãnh thổ
134. 5:53cốt lõi của Campuchia là một vách đá
135. 5:55dựng đứng cao khoảng 525 m. Nói một cách
136. 5:59dễ hình dung, người Khơ Me, chủ nhân hợp
137. 6:02pháp của ngôi đền theo phán quyết quốc
138. 6:03tế sau này phải trèo qua một vách núi
139. 6:06dựng đứng để đến với di sản của tổ tiên
140. 6:09mình. Còn người Thái dù không phải chủ
141. 6:11nhân theo luật, chỉ cần đi bộ trên một
142. 6:14con đường thoai thoại để bước thẳng vào
143. 6:17cổng chính. Ngôi đền theo đúng nghĩa
144. 6:19đen, quay lưng lại với chủ nhà hợp pháp
145. 6:22của nó. Và nguồn cơn của nghịch lý ấy
146. 6:25không phải là địa lý tự nhiên mà là một
147. 6:27nét bút của con người. Câu hỏi đặt ra là
148. 6:30liệu người Pháp có cố tình bẻ cong đường
149. 6:32biên giới để chiếm đoạt một di sản văn
150. 6:34hóa khơ me cho Đông Dương thuộc Pháp hay
151. 6:36không? Các hồ sơ của Tòa án Công lý quốc
152. 6:39tế khi xem xét vụ việc nhiều thập kỷ sau
153. 6:42đã không tìm thấy bằng chứng nào cho
154. 6:44thấy có gian luận cố ý từ phía những sĩ
155. 6:47quan vẽ bản đồ. Biên bản cuộc họp cuối
156. 6:49cùng của Ủy ban hỗn hợp vào tháng 1 năm
157. 6:521907 không hề ghi nhận bất kỳ quyết định
158. 6:55nào về việc thay đổi đường phân thủy tại
159. 6:57khu vực này. Các nhà xử học. Trong đó có
160. 7:00xử gia Shan Straight cho rằng nhiều khả
161. 7:02năng đây là một sai lầm địa hình thuần
162. 7:04túy xảy ra trong điều kiện rừng núi hiểm
163. 7:07trợ và công nghệ đo đạt còn hạn chế của
164. 7:09đầu thế kỷ 20. Dù bản thân ông cũng lưu
165. 7:12ý rằng không thể loại trừ hoàn toàn yếu
166. 7:15tố chủ quan của những người vẽ bản đồ
167. 7:17khi đó. Nói cách khác, sự thật có thể
168. 7:20còn cay đắng hơn một âm mưu nên Prayer
169. 7:22Veher không bị đưa nhầm sang Campuchia
170. 7:25vì một toan tính có chủ đích mà rất có
171. 7:27thể chỉ vì sự thờ ơ của những sĩ quan
172. 7:29chỉ muốn hoàn thành nhiệm vụ vẽ xong 11
173. 7:31tấm bản đồ để trở về Paris. Và đây có lẽ
174. 7:35là điều đáng suy ngẫm nhất của cả câu
175. 7:37chuyện. Những thảm kịch lớn của lịch sử
176. 7:40không phải lúc nào cũng cần một kẻ trụ
177. 7:42mưu. Đôi khi chúng chỉ cần một vài người
178. 7:44làm việc cầu thả. ở đúng thời điểm, trên
179. 7:47đúng mảnh đất, nhưng một tấm bản đồ vẽ
180. 7:50sai, dù vô tình hay hữu ý cũng chỉ là
181. 7:53một tờ giấy. Để tờ giấy ấy trở thành một
182. 7:56đường biên giới được cả thế giới công
183. 7:58nhận, cần thêm một điều kiện nữa và điều
184. 8:00kiện đó hóa ra lại đến từ chính phía sim
185. 8:04thông qua sự lặng thinh kéo dài suốt hơn
186. 8:0620 năm.
187. 8:20Khi bộ 10 một tấm bản đồ được gửi đến
188. 8:22Bangkok năm 1908,
189. 8:25chúng được phân phát đến những quan chức
190. 8:27cao cấp nhất của triều đỉnh Xiêm, trong
191. 8:29đó có hoàng thân deang phụ trách đối
192. 8:31ngoại và hoàng thân Damrong Rajenub phụ
193. 8:35trách nội vụ. Người sau này được xem là
194. 8:38kiến trúc sư của nền hành chính hiện đại
195. 8:40Thái Lan. Không một ai trong số họ đưa
196. 8:42ra phản đối chính thức. Không một công
197. 8:45hàm ngoại giao nào được gửi đi. Sự lặng
198. 8:48thinh này kéo dài qua nhiều cơ hội tiếp
199. 8:50theo. Những lần đàm phán các hiệp ước
200. 8:52hữu nghị và thương mại giữa Pháp và xiêm
201. 8:55vào năm 1925
202. 8:58và năm 1937.
203. 9:01Rồi cả một phiên hòa giải tại Washington
204. 9:03năm.
205. 9:051947
206. 9:06Không lần nào phía xiêm nêu ra vấn đề
207. 9:09sai lệch của tấm bản đồ và đỉnh điểm của
208. 9:12sự lặng thinh ấy chính là chuyến thăm mà
209. 9:14chúng ta đã nhắc ở đầu chương trình đầu
210. 9:17năm 1930 hoàng thân dam rrong với tư
211. 9:21cách chủ tịch viện hoàng gia xiêm đến
212. 9:23thăm đền Vihe trong một chuyến khảo cổ
213. 9:26tại đó ông được chính khâm sứ pháp của
214. 9:29tỉnh giáp rank tiếp đón trọng thể dưới
215. 9:31một lá quốc kỳ pháp cắm ngay trên đỉnh
216. 9:33đền nếu Nếu tin rằng ngôi đền thuộc về
217. 9:35Xiêm, lẽ ra ông phải phản đối sự hiện
218. 9:38diện của một chính quyền nước ngoài ngay
219. 9:40trên đất nước mình. Nhưng ông không
220. 9:42những không phản đối mà sau khi trở về
221. 9:45Bangkok còn gửi một bức thư cảm ơn kèm
222. 9:47ảnh chụp kỷ niệm cho viên khâm xứ Pháp.
223. 9:49điều khiến chi tiết này trở nên nghiêm
224. 9:51trọng không phải vì Dam Rong là một
225. 9:54người dân thường bất cẩn ngược lại. Ông
226. 9:57là một trong những trí thức có ảnh hưởng
227. 9:59nhất của Xiêm thời bấy giờ, người đặt
228. 10:02nền móng cho cả hệ thống hành chính hiện
229. 10:04đại của đất nước. Theo nguyên tắc pháp
230. 10:06lý quốc tế, sự lặng thinh chỉ có giá trị
231. 10:09như một sự chấp nhận khi người lặng
232. 10:10thinh có cả nghĩa vụ lẫn khả năng để lên
233. 10:13tiếng. Một trí thức ở vị trí như dem
234. 10:15Rong đứng trước một lá cờ nước ngoài
235. 10:18ngay trên đất nước mình. chính là trường
236. 10:20hợp hội đủ cả hai điều kiện đó. Nếu
237. 10:23người đứng đó chỉ là một nông dân bình
238. 10:24thường, câu chuyện có lẽ đã rất khác
239. 10:28nhưng người đứng đó lại chính là bộ óc
240. 10:29pháp lý và hành chính sắc bén nhất của
241. 10:32cả triều đình. 30 năm sau chuyến thăm
242. 10:34ấy, câu chuyện bước vào phòng xử án. Năm
243. 10:391954,
244. 10:41khi Pháp rút quân khỏi Đông Dương, quân
245. 10:43đội Thái Lan tiến vào chiếm đóng ngôi
246. 10:45đền không thể giải quyết qua đàm phán
247. 10:47song phương Campuchia. Khi đó vừa giành
248. 10:50độc lập đã đưa vụ việc ra tòa án công lý
249. 10:53quốc tế hay ICJ vào năm 1959.
250. 10:58Ngày 15 tháng 6 năm 1962,
251. 11:02ICG ra phán quyết với tỉ lệ chín phiếu
252. 11:05thuận và ba phiếu trống, tuyên bố ngôi
253. 11:08đền thuộc chủ quyền Campuchia, đồng thời
254. 11:11yêu cầu Thái Lan rút toàn bộ lực lượng
255. 11:13khỏi khu vực. Điều đáng chú ý là thay vì
256. 11:16dựa trên điều khoản gốc của hiệp ước quy
257. 11:18định đường phân thủy, đa số thẩm phán
258. 11:20lại dựa vào chính tấm bản đồ phụ lục một
259. 11:23cùng với hai khái niệm trong luật quốc
260. 11:25tế mà chúng ta có thể tạm hiểu bằng ngôn
261. 11:28ngữ đời thường, sự chấp nhận ngầm và
262. 11:31nguyên tắc không được nói ngược lại hành
263. 11:33vi trước đó của chính mình. Nói một cách
264. 11:35dễ hiểu, đây là lúc chúng ta cần làm
265. 11:37quen với một khái niệm luật pháp nghe có
266. 11:39vẻ khó tin, sự lặng thinh trong một số
267. 11:41điều kiện nhất định cũng có thể mang giá
268. 11:43trị tương đương một chữ ký. Tòa lập luận
269. 11:45rằng Siêm đã có nghĩa vụ kiểm tra tấm
270. 11:48bản đồ khi nhận được nó, đã có nhiều cơ
271. 11:51hội để lên tiếng suốt hơn 50 năm và đã
272. 11:54không làm điều đó khi Thái Lan biện hộ
273. 11:57rằng họ chỉ tin nhầm vào một tấm bản đồ
274. 11:59sai. Tòa bác bỏ lập luận này. Vì chính
275. 12:02Thái Lan là bên đã yêu cầu Pháp vẽ tấm
276. 12:05bản đồ đó ngay từ đầu. Tuy nhiên, đây
277. 12:08không phải là một phán quyết đồng thuận
278. 12:10tuyệt đối. Ba trong số 12 thẩm phán đã
279. 12:13đưa ra ý kiến bất đồng gay gắt gồm thẩm
280. 12:15phán Percy Spender, người Úc, thẩm phán
281. 12:18Wellington, khu người Trung Hoa Dân quốc
282. 12:20và thẩm phán Moreno Quintana, người
283. 12:23Argentina. Lập luận phản bác mạnh nhất
284. 12:26đến từ thẩm phán Spender. Ông cho rằng
285. 12:29bản đồ phụ lục một chưa từng được Ủy ban
286. 12:31hỗn hợp chính thức phê duyệt và một tấm
287. 12:33bản đồ chỉ là công cụ thực thi không thể
288. 12:36có giá trị pháp lý. cao hơn chính văn
289. 12:38bản hiệp ước mà nó được tạo ra để thực
290. 12:40hiện. Theo lập luận này, nếu tuân thủ
291. 12:42đúng nguyên tắc đường phân thủy trong
292. 12:44điều khoản gốc, chủ quyền ngôi đền phải
293. 12:46thuộc về Thái Lan. Bất kể tấm bản đồ có
294. 12:49nội dung gì, sự bất đồng sâu sắc của ba
295. 12:51thẩm phán này dù không đủ để thay đổi
296. 12:54kết quả cuối cùng đã góp phần củng cố
297. 12:56cảm giác bị xử ép trong nội bộ chính
298. 12:58giới Thái Lan, một cảm giác sẽ còn quay
299. 13:00trở lại nhiều lần trong nhiều thập kỷ
300. 13:02sau. Nhưng phán quyết năm 1962
301. 13:07không giải quyết dứt điểm mọi thứ.
302. 13:09Tòa chỉ tuyên bố ngôi đền và khu vực lân
303. 13:11cận thuộc về Campuchia mà không vẽ rõ
304. 13:14một đường biên giới cụ thể trên thực
305. 13:16địa. Lợi dụng khoảng mờ này, nội các
306. 13:19Thái Lan chỉ ba tuần sau phán quyết đã
307. 13:22tự ý thông qua một nghị quyết nội bộ,
308. 13:24giới hạn khái niệm khu vực lân cận chỉ
309. 13:27trong một giải đất hẹp sát chân đền,
310. 13:29dựng một hàng rào kẽm gai để đánh dấu.
311. 13:31Phần diện tích còn lại khoảng 4,6 km²
312. 13:36bao gồm một ngọn đồi tên là Phnom Trap.
313. 13:38vẫn nằm trong vùng xám suốt nhiều thập
314. 13:41kỷ. Đây không phải một mảnh đất vô
315. 13:43nghĩa, nó chính là tuyến đường tiếp cận
316. 13:45hậu cần thuận lợi nhất để lên đền. Nói
317. 13:48cách khác, ai kiểm soát khoảng đất nhỏ
318. 13:50này? Người đó nắm giữ con đường huyết
319. 13:52mạch dẫn đến ngôi đền. Dù trên giấy tờ
320. 13:56chủ quyền ngôi đền đã được phân định rõ
321. 13:58ràng từ năm 1962,
322. 14:01tranh chấp về khoảng xám ấy bùng nổ trở
323. 14:04lại vào năm 2007
324. 14:07khi Campuchia nộp hồ sơ xin tổ chức giáo
325. 14:09dục khoa học và văn hóa Liên hợp quốc
326. 14:12hay UNESCO. Công nhận Prea Viia là di
327. 14:15sản thế giới kèm theo chín tấm bản đồ
328. 14:18phụ lục một. Sau nhiều cuộc đụng độ đổ
329. 14:20máu giai đoạn 2008
330. 14:23đến 2011, Campuchia yêu cầu ICZ giải
331. 14:28thích lại phán quyết cũ. Ngày 11 tháng
332. 14:3011 năm
333. 14:322013, IC ra phán quyết bổ sung xác nhận
334. 14:36khu vực lân cận bao trùm toàn bộ mỏm đá
335. 14:38buộc Thái Lan phải rút quân khỏi đó,
336. 14:41nhưng vẫn để ngỏ chủ quyền của riêng
337. 14:42ngọn đồi Fnom Trap cho hai nước tự đàm
338. 14:45phán, một khoảng trống nhỏ trên bản đồ.
339. 14:48Nhưng khoảng trống ấy cuối cùng đã trở
340. 14:50thành chiến trường.
341. 14:56Câu chuyện của Priev không chỉ nằm trong
342. 14:59phòng dự án, nó còn diễn ra trên một sân
343. 15:02khấu khác, sân khấu chính trị nội bộ của
344. 15:04cả hai quốc gia. Và đây là nơi ranh giới
345. 15:08giữa bảo vệ chủ quyền và toan tính quyền
346. 15:11lực trở nên sất mờ. Tháng 6 năm 2008,
347. 15:15chính phủ Thái Lan dưới thời thủ tướng
348. 15:17Samar Sundarave ký một thông cáo chung
349. 15:20ủng hộ hồ sơ di sản thế giới của
350. 15:22Campuchia. Quyết định này lập tức bị phe
351. 15:24đối lập, phong trào áo vàng biến thành
352. 15:27vũ khí chính trị, cáo buộc chính phủ bán
353. 15:29rẻ chủ quyền. Dưới áp lực đó, Ngoại
354. 15:32trưởng NP buộc phải từ chức. Tòa án hiến
355. 15:36pháp Thái Lan tuyên bố thông cáo chung
356. 15:38là vi hiến. Và chỉ một ngày sau, Onesco
357. 15:41chính thức công nhận Prevy là di sản thế
358. 15:44giới. Thái Lan lập tức rút lại sự ủng hộ
359. 15:47và điều quân đến biên giới, mở ra chuỗi
360. 15:49đụng độ kéo dài đến năm.
361. 15:522011 ở phía Campuchia, Thủ tướng Hungen
362. 15:55cũng không đứng ngoài cuộc chơi chính
363. 15:57trị này. Chiến thắng danh hiệu di sản
364. 15:59thế giới đến ngay trước cuộc tổng tuyển
365. 16:01cử tháng 7 năm 2008,
366. 16:05được khai thác như một biểu tượng của
367. 16:07lòng tự tôn dân tộc. Một năm sau, ông
368. 16:09còn mời cựu Thủ tướng Thái Lan lưu vong
369. 16:12Tin Shinawatra làm cố vấn kinh tế cho
370. 16:15chính phủ Campuchia. Một động thái được
371. 16:18xem là nhắm thẳng vào đối thủ chính trị
372. 16:20của Tin tại Bangkok gần hai thập kỷ sau
373. 16:23cùng một mô tiếp ấy lặp lại chỉ với một
374. 16:26phương tiện khác. Năm 2008,
375. 16:30một bản thông cáo chung bằng văn bản đã
376. 16:32đủ để lật đổ một chính phủ. Năm 2025,
377. 16:37chỉ cần một cuộc điện đàm ngày 15 tháng
378. 16:396 năm
379. 16:412025, giữa lúc căng thẳng biên giới leo
380. 16:44thang sau một vụ đụng độ khiến một binh
381. 16:47sĩ Campuchia thiệt mạng, Thủ tướng Thái
382. 16:49Lan Paongan Sinawatra thực hiện một cuộc
383. 16:52gọi riêng tư kéo dài 17 phút với chủ
384. 16:55tịch thượng viện Campuchia Hen nhằm bàn
385. 16:58về việc gỡ bỏ các lệnh cấm vận biên
386. 17:00giới, một phần đoạn ghi âm bị rò rỉ và
387. 17:03sau đó chính ông Hunen công bố toàn bộ
388. 17:06cuộc gọi lên mạng xã hội. Trong đoạn ghi
389. 17:08âm, công chúng Thái Lan nghe thấy thủ
390. 17:11tướng của mình gọi Hunen là chú, dùng
391. 17:13những lời lẽ nhún nhường và chỉ trích
392. 17:16chính chỉ huy quân đội nước mình. Hậu
393. 17:18quả đến rất nhanh. Đáng Bom Ji, đối tác
394. 17:22lớn nhất trong liên minh cầm quyền rút
395. 17:24khỏi chính phủ. Thị trường chứng khoán
396. 17:27Thái Lan rơi xuống mức thấp nhất trong 5
397. 17:29năm và ngày 29 tháng 8 năm
398. 17:342025, tòa án hiến pháp chính thức trất
399. 17:37phế bà Pao
400. 17:43trưởng Npadon ký một bạn thông cáo
401. 17:45chung. Năm 2025, Thủ tướng Pông Tang
402. 17:51thực hiện một cuộc điện đàm 17 phút,
403. 17:53phương thức khác nhau. Nhưng cả hai đều
404. 17:56chạm vào cùng một điểm nhạy cảm nhất
405. 17:57trong chính trị Bangkok. Bất kỳ dấu hiệu
406. 18:00nhân nhượng nào với Campuchia đều có thể
407. 18:03trở thành bản án chính trị. Giáo sư
408. 18:05Titinan Pong Sudirak thuộc Đại học
409. 18:08Chulong Corn nhận định rằng cả hai phía
410. 18:12đều có xu hướng thổi bùng chủ nghĩa dân
411. 18:14tộc biên giới để phục vụ lợi ích chính
412. 18:16trị trong nước. Còn Tiến sĩ John Sorry,
413. 18:19trưởng khoa quan hệ quốc tế tại Đại học
414. 18:21Indiana cho rằng tranh chấp biên giới đã
415. 18:25bị vũ khí hóa để phục vụ các phe phái
416. 18:28muốn duy trì ảnh hưởng chính trị, đặc
417. 18:30biệt trong nội bộ quân đội Thái Lan.
418. 18:32Trên thực địa, căng thẳng leo thang
419. 18:34thành xung đột vũ trang mỡ, theo một
420. 18:36nhịp độ mà nhiều nhà quan sát khu vực
421. 18:38cho là đáng chú ý. Mỗi lần leo thang lại
422. 18:40nhanh hơn lần trước và mỗi khoảng dừng
423. 18:42lại ngắn hơn lần trước.
424. 18:44>> Ngày 20 tháng năm
425. 18:482025, một cuộc đụng độ tại khu vực biên
426. 18:50giới chưa cắm mốc khiến một binh sĩ
427. 18:52Campuchia tử trận. Đây là loại sự cố
428. 18:55từng xảy ra nhiều lần trong quá khứ mà
429. 18:57không dẫn đến chiến tranh toàn diện.
430. 18:59Điều khác biệt lần này nằm ở tốc độ lan
431. 19:01chuyển. Chỉ trong vài giờ, nhiều phiên
432. 19:03bản khác nhau của sự việc đã tràn ngập
433. 19:05mạng xã hội ở cả hai nước. Mỗi bên đều
434. 19:08có câu chuyện riêng về việc ai đã nổ
435. 19:10súng trước và chính không gian mạng chứ
436. 19:13không phải chiến trường mới là nơi ngòi
437. 19:15nổ dân tộc chủ nghĩa được châm lên nhanh
438. 19:18nhất. Đến tháng 7, giao tranh lan rộng
439. 19:21ra nhiều điểm dọc tuyến biên, giới dài
440. 19:24196 km với pháo binh cả hai bên, buộc
441. 19:28hàng trăm nghìn dân thường phải sơ tán.
442. 19:31Ở giai đoạn này, giới quan sát khu vực
443. 19:33bắt đầu ghi nhận một mô tip quen thuộc.
444. 19:35Mỗi khi một chính phủ tỏ ra do dự trong
445. 19:37việc đáp trả, phe đối lập trong nước lập
446. 19:40tức coi đó là bằng chứng của sự yếu đuối
447. 19:43áp lực không chỉ đến từ bên kia biên
448. 19:45giới mà còn đến từ chính khán giả trong
449. 19:48nước của mỗi chính phủ. Ngày 26 tháng 10
450. 19:51năm
451. 19:522025, dưới sự trung gian của Thủ tướng
452. 19:55Malaysia Anwar Ibrahim và áp lực ngoại
453. 19:58giao từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, Thủ
454. 20:01tướng Campuchia Hunmanet và thủ tướng
455. 20:03Thái Lan Anutin Char Viakul, ký hiệp
456. 20:06định hòa bình Qualalampur bên lề hội
457. 20:09nghị cấp cao hiệp hội các quốc gia Đông
458. 20:10Nam Á hay ASEAN hiệp định quy định việc
459. 20:13rút vũ khí hạng nặng cho phép nhóm quan
460. 20:16sát viên ASEAN triển khai giám sát và
461. 20:18Thái Thái Lan trao trả 18 tù binh chiến
462. 20:21tranh. Nhưng một nền hòa bình được tạo
463. 20:23ra chủ yếu bằng đòn bảy kinh tế từ bên
464. 20:26ngoài. Thay vì bằng việc giải quyết dứt
465. 20:29điểm nguồn gốc tranh chấp. Thường mang
466. 20:31trong mình một điểm yếu cố hữu. Nó có
467. 20:34thể dừng tiếng súng nhưng không thể xóa
468. 20:36đi sự nghi kỵ đã tồn tại qua nhiều thế
469. 20:39hệ. Và điều đó thể hiện rất nhanh. Hiệp
470. 20:41định chỉ tồn tại chưa đầy một tháng.
471. 20:44Ngày 10 tháng 11, hai binh sĩ Thái Lan
472. 20:47bị thương.
473. 20:49Do nổ mìn tại tỉnh Sisaket. Thái Lan cáo
474. 20:52buộc Campuchia gài mìn mới. Phía
475. 20:54Campuchia khẳng định đây là tàn dư còn
476. 20:57sót lại từ thời khờ me đỏ. Hai bên đưa
477. 21:00ra hai tường thuật hoàn toàn khác nhau
478. 21:03về nguồn gốc quả mình. Và cho đến nay
479. 21:05vẫn chưa có bên thứ ba nào xác nhận được
480. 21:07sự thật. Bản thân sự việc ấy có thể chỉ
481. 21:10là một tai nạn kỹ thuật, nhưng trong bối
482. 21:12cảnh nghi kỵ đã tích tụ suốt hơn một thế
483. 21:15kỷ, gần như không còn chỗ cho một lời
484. 21:17giải thích trung tính. Mỗi bên chỉ nghe
485. 21:19được phiên bản xác nhận điều họ đã tin
486. 21:21từ trước. Thái Lan tuyên bố đình chỉ
487. 21:23hiệp định. Từ ngày 7 đến ngày 10 tháng
488. 21:2612, giao tranh bùng nổ dữ dội trở lại.
489. 21:29Lần đầu tiên cả ba quân chủng Thái Lan
490. 21:32cùng tham chiến. Không quân hoàng gia
491. 21:34Thái Lan điều động, tiêm kích F16 và
492. 21:37tiêm kích grip do Thụy Điển chế tạo, ném
493. 21:40bom các cơ sở quân sự trong lãnh thổ
494. 21:42Campuchia để đáp trả các đợt pháo kích
495. 21:45bằng dàn pháo phản lực BM21 của
496. 21:48Campuchia. Lục quân Thái Lan phát động
497. 21:50một chiến dịch tấn công mặt đất, chiếm
498. 21:52giữ nhiều vị trí bao gồm khu vực đền ta
499. 21:54Craby và Tam Nguyên Thom. Phía
500. 21:56Campuchia, cáo buộc Thái Lan đã sử dụng
501. 21:58bom trùm nhắm vào khu vực dân cư, một
502. 22:00cáo buộc mà Thái Lan chưa xác nhận. Sự
503. 22:02chênh lệch về trang bị quân sự giữa hai
504. 22:04nước là rất lớn và điều đó đặt ra một
505. 22:07câu hỏi đáng chú ý cho chính chiến dịch
506. 22:09này. Chiến thắng trên thực địa nếu có,
507. 22:12thực sự có ý nghĩa gì? khi nó không đi
508. 22:14kèm bất kỳ thay đổi nào về mặt pháp lý
509. 22:17đối với đường biên giới còn tranh cãi.
510. 22:19Quân đội có thể chiếm giữ một vị trí
511. 22:21trong vài tuần nhưng không thể chiếm giữ
512. 22:23tính chính danh của một phán quyết quốc
513. 22:26tế đã tồn tại từ hơn 60 năm trước. Đến
514. 22:29ngày 27 tháng 12, một lệnh ngừng bắn mới
515. 22:32được thiết lập. Số liệu thương vong cho
516. 22:35đến nay vẫn có sự khác biệt tùy theo
517. 22:37nguồn công bố. Bộ Y tế Thái Lan báo cáo
518. 22:4016 dân thường Thái Lan thiệt mạng. Về
519. 22:43phía Campuchia, tổ chức y tế thế giới
520. 22:45ghi nhận 18 dân thường tử vong và 79
521. 22:49người bị thương trong khi tổ chức nhân
522. 22:51đạo World Vision công bố con số 32 dân
523. 22:54thường tử vong và 94 người bị thương.
524. 22:58Tính đến đầu năm
525. 23:002026, về phía quân nhân, Bangkok công bố
526. 23:0326 binh sĩ Thái Lan tử trận, còn Fnom
527. 23:06Pank không công bố số liệu quân nhân tổn
528. 23:08thất, ước tính tổng hợp của hãng thông
529. 23:10tấn Reuters, gộp cả hai đợt giao tranh
530. 23:13tháng 7 và tháng 12, đưa ra con số ít
531. 23:16nhất 149 người thiệt mạng ở cả hai phía.
532. 23:20Sự chênh lệch giữa các con số này không
533. 23:22hẳn là dấu hiệu của gian lận thống kê.
534. 23:24Nó phản ánh một thực tế quen thuộc của
535. 23:26chiến tranh hiện đại. Mỗi chính phủ đều
536. 23:28có động cơ riêng để công bố số liệu theo
537. 23:30hướng có lợi cho mình. Bên đang muốn thể
538. 23:33hiện ưu thế quân sự, thường có xu hướng
539. 23:35giảm nhẹ tổn thất của chính mình. Còn
540. 23:37bên chịu thiệt hại nặng hơn, thường muốn
541. 23:40con số thương vong dân thường được ghi
542. 23:42nhận đầy đủ để tranh thủ sự ủng hộ và áp
543. 23:46lực từ cộng đồng quốc tế. Nói cách khác,
544. 23:49ngay cả những con số tưởng chừng khách
545. 23:51quan nhất trong một cuộc xung đột hiện
546. 23:52đại cũng đang là một mặt trận riêng. Nơi
547. 23:55mỗi bên cố gắng viết lại câu chuyện theo
548. 23:57hướng có lợi cho mình về số người phải
549. 23:59rời bỏ nhà cửa. Ủy ban quản lý thảm họa
550. 24:02quốc gia của Campuchia ghi nhận ở đình
551. 24:05điểm khủng hoảng, hơn 151.000 hộ gia
552. 24:08đình, tương đương gần nửa triệu người,
553. 24:11phải sơ tán. Đến đầu năm
554. 24:152026, tổ chức World Vision ghi nhận con
555. 24:18số này còn khoảng 409.000 người. Và tính
556. 24:21đến tháng 7 năm 2026, theo Bộ Nội vụ
557. 24:25Campuchia, khoảng 21.000 người vẫn chưa
558. 24:28thể trở về làng cũ. Do một số khu vực
559. 24:30vẫn còn quân đội Thái Lan hiện diện hoặc
560. 24:33còn vật liệu nổ chưa được già phá. Điều
561. 24:36đáng chú ý ở đây là khoảng cách về thời
562. 24:38gian. Chiến sự chính chỉ kéo dài vài
563. 24:41tuần trong tháng 7 và tháng 12, nhưng 7
564. 24:44tháng sau lệnh ngừng bắn, con số người
565. 24:46chưa thể về nhà vẫn còn 21.000 người.
566. 24:49Đây chính là phần chi phí của chiến
567. 24:51tranh hiện đại, thường bị bỏ qua trên
568. 24:53các bản tin thời sự. Súng có thể ngừng
569. 24:55bắn theo đúng lịch trình ngoại giao,
570. 24:57nhưng hậu quả nhân đạo của nó lại vận
571. 24:59hành theo một nhịp độ hoàn toàn khác,
572. 25:01chậm hơn rất nhiều và ít được chú ý hơn
573. 25:04rất nhiều giữa lúc pháo binh và không
574. 25:06kích diễn ra trên bộ. Một điều đáng chú
575. 25:09ý là cấu trúc thương mại giữa hai nước
576. 25:11lại không sụp đổ ngay lập tức. Theo Tổng
577. 25:14cục Hải quan Campuchia, kim ngạch thương
578. 25:16mại song phương năm 2025 vẫn đạt khoảng
579. 25:203. T657 triệu đô la Mỹ, chỉ giảm 14,9%
580. 25:26so với năm trước đó. Hàng hóa được
581. 25:28chuyển hướng qua đường biển và các tuyến
582. 25:30trung chuyển khác. Điều thực sự làm gián
583. 25:32đoạn thương mại không phải là đạn pháo
584. 25:35mà là chính sách. Đầu năm 2026 khi Thủ
585. 25:39tướng Anotin quyết định đóng cửa hoàn
586. 25:41toàn các cửa khẩu đường bộ cho đến khi
587. 25:43Campuchia chấp nhận các điều kiện của
588. 25:45Thái Lan, thương mại song phương trong 5
589. 25:47tháng đầu năm mới thực sự sụt giảm mạnh
590. 25:51tới 38,7%
591. 25:53so với cùng kỳ. Nói cách khác, chiến sự
592. 25:56vũ trang chỉ kéo dài vài tuần, nhưng cấm
593. 25:58vận kinh tế đã kéo dài hơn nửa năm và
594. 26:01vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt. Điều này
595. 26:03cho thấy trong một số trường hợp, một
596. 26:05quyết định hành chính ký trên bàn giấy
597. 26:07có thể gây tổn thương kinh tế sâu và
598. 26:10giảng hơn cả bản thân những đợt pháo
599. 26:12kích. Tính đến thời điểm chương trình
600. 26:14này lên sóng, lệnh ngừng bắn ngày 27
601. 26:17tháng 12 vẫn được giữ theo nghĩa không
602. 26:19có thêm giao tranh bằng vũ khí. Nhưng
603. 26:22tình hình còn lâu mới có thể gọi là yên.
604. 26:25À Campuchia nhiều lần gửi công hàm phản
605. 26:27đối cáo buộc Thái Lan xây dựng đồn quan
606. 26:30sát và công sự tại nhiều vị trí gần khu
607. 26:32vực tranh chấp. Gần nhất là vào đầu
608. 26:34tháng 7 năm
609. 26:362026. Thái Lan bác bỏ hoàn toàn các cáo
610. 26:39buộc này, khẳng định họ tuân thủ đúng
611. 26:42thỏa thuận ngừng bắn. Các cuộc đàm phán
612. 26:44về cắm mốc biên giới vốn mới chỉ thống
613. 26:46nhất được 45 trên tổng số 74 cột mốc đã
614. 26:50đóng băng hoàn toàn kể từ tháng 11 năm
615. 26:542025. Phía Campuchia nhiều lần đề xuất
616. 26:57họp lại nhưng phía Thái Lan liên tục trì
617. 27:00hoãn với các lý do thủ tục. Nhóm quan
618. 27:02sát viên ASEAN vẫn duy trì sự hiện diện
619. 27:05tại khu vực biên giới nhưng nhiệm vụ của
620. 27:07họ dự kiến hết hạn vào chính tháng 7 năm
621. 27:10nay và chưa có xác nhận nào về việc gia
622. 27:12hạn tiếp theo. Trong khi đó, một mặt
623. 27:15trận pháp lý khác đã mở ra không liên
624. 27:17quan trực tiếp đến ngôi đền mà liên quan
625. 27:19đến vùng biển. Tháng 5 năm
626. 27:232026, sau khi Thái Lan hủy bỏ một biên
627. 27:26bản ghi nhớ về thềm lục địa trồng lấn
628. 27:28tại vịnh Thái Lan, Campuchia đã kích
629. 27:31hoạt cơ chế hòa giải bắt buộc theo công
630. 27:33ước Liên hợp quốc về luật biển đối với
631. 27:35một khu vực biển rộng khoảng 26.000 km².
632. 27:39Nhìn tổng thể ba diễn biến này cùng lúc,
633. 27:42đàm phán cắm mốc đóng băng, cơ chế quan
634. 27:44sát của ASEAN sắp hết hạn và một mặt
635. 27:47trận pháp lý mới mở ra ở vùng biển. có
636. 27:49thể thấy một điểm chung đáng chú ý hơn
637. 27:51từng sự kiện riêng lẻ. Cả ba đều là
638. 27:54những cơ chế được thiết kế để quản lý
639. 27:56bất đồng bằng con đường hòa bình. Nhưng
640. 27:58cả ba cũng đều thiếu một điều kiện tiên
641. 28:00quyết để thực sự phát huy tác dụng, đó
642. 28:02là ý chí chính trị của cả hai bên trong
643. 28:04việc sử dụng chúng. Một cơ chế khu vực
644. 28:06từng tự hào về nguyên tắc đồng thuận và
645. 28:08không can thiệp vào công việc nội bộ của
646. 28:10nhau. Giờ đứng nhìn hai thành viên của
647. 28:12chính mình đóng băng gần như mọi cuộc
648. 28:14đối thoại song phương.
649. 28:20Đây không phải là một thất bại của riêng
650. 28:22ai. Đây là giới hạn cố hữu của một mô
651. 28:25hình hợp tác khu vực được xây dựng trên
652. 28:27nguyên tắc đồng thuận và không can
653. 28:28thiệp. Thứ vốn hoạt động tốt trong thời
654. 28:31bình nhưng bộc lộ rõ khoảng trống khi
655. 28:33chính hai thành viên của nó xung đột
656. 28:35trực tiếp với nhau. ASEAN có thể cử quan
657. 28:38sát viên đến thực địa, có thể tổ chức
658. 28:40những cuộc gặp cấp cao để hai nhà lãnh
659. 28:43đạo cùng phát biểu rằng ngừng bắn cần
660. 28:45được duy trì. Nhưng ASEAN không có công
661. 28:48cụ nào để buộc hai quốc gia thành viên
662. 28:50ngồi vào bàn đàm phán nếu một trong hai
663. 28:53bên không muốn nhìn rộng hơn. Trường hợp
664. 28:56PR Viha không phải là một sự kiện đơn lẻ
665. 28:59của riêng Đông Nam Á. Nó là một biểu
666. 29:01hiện của một hiện tượng mang tính toàn
667. 29:03cầu. Những đường biên giới do các đế
668. 29:05quốc phương Tây vẽ ra trong thời kỳ
669. 29:07thuật địa thường trong sự vội vã và
670. 29:10thiếu khảo sát thực địa kỹ lưỡng đã trở
671. 29:13thành những điểm nóng xung đột kéo dài
672. 29:14qua nhiều thế hệ. sau khi các đế quốc ấy
673. 29:17đã rút lui từ lâu. Một ví dụ được giới
674. 29:20nghiên cứu quan hệ quốc tế thường nhắc
675. 29:22đến là đường ranh giới Redcliff do đế
676. 29:24quốc anh vạch ra năm 1947
677. 29:28để phân chia Ấn Độ và Pakistan trong một
678. 29:31khoảng thời gian cực kỳ gấp gáp và di
679. 29:34sản của nó vẫn còn gây tranh cãi cho đến
680. 29:37ngày nay. Và ngay tại bán đảo Đông
681. 29:39Dương, chính cơ quan đã vẽ ra tấm bán đồ
682. 29:42phụ lục 1 năm.
683. 29:441907, Sở Địa Dư Đông Dương cùng phái Bộ
684. 29:47Pavi hoạt động từ cuối thế kỷ 19, cũng
685. 29:50là những cơ quan đã vạch ra nhiều đường
686. 29:52biên giới nội bộ khác của Đông Dương
687. 29:54thuộc Pháp, trong đó có đường biên giới
688. 29:56giữa Việt Nam và Lào. Một ví dụ mang
689. 29:59tính kỹ thuật thuần túy tại khu vực đèo
690. 30:01mụ Dạ, nơi biên giới Việt Lào đi qua một
691. 30:03vùng địa hình đá vôi, dòng nước không
692. 30:06chảy trên bề mặt mà thấm và chảy ngầm
693. 30:08bên dưới các tầng đá. Trong điều kiện
694. 30:10đó, khái niệm đường phân thủy bề mặt vốn
695. 30:13là nguyên tắc mặc định mà các kỹ sư pháp
696. 30:15thường áp dụng để vẽ biên giới, gần như
697. 30:18không tồn tại theo đúng nghĩa vật lý của
698. 30:20nó. Không có vệ tinh, không có định vị
699. 30:22toàn cầu. Đứng trước một địa hình không
700. 30:24thể đo đạt theo cách thông thường. Các
701. 30:26kỹ sư Pháp khi đó thường chọn giải pháp
702. 30:28thực dụng, kẻ một đường tương đối thẳng
703. 30:30qua khu vực để hoàn thành công việc
704. 30:32trong thời hạn được giao. Đây là điểm
705. 30:34chung giữa mọi quốc gia từng trải qua
706. 30:36giai đoạn bị vẽ bản đồ bởi một thế lực
707. 30:39bên ngoài, bao gồm cả Việt Nam. Theo
708. 30:42nguyên tắc kế thừa lãnh thổ trong luật
709. 30:44quốc tế, các quốc gia giành độc lập sau
710. 30:47thời kỳ thuộc địa thường buộc phải thừa
711. 30:49kế nguyên trạng những đường biên giới
712. 30:52hành chính. mà chính quyền thực dân đã
713. 30:54để lại dù đường biên ấy được vẽ một cách
714. 30:57cẩn trọng hay vội vã. Câu chuyện của
715. 31:00Pria Vier. Vì vậy không chỉ là câu
716. 31:03chuyện riêng của Thái Lan và Campuchia,
717. 31:05nó là một lời nhắc rằng bài học lớn nhất
718. 31:09không nằm ở chỗ xác định tấm bản đồ nào
719. 31:11đã đúng hay đã sai từ một thế kỷ trước
720. 31:14mà nằm ở năng lực của mỗi quốc gia trong
721. 31:16việc đọc hiểu, quản lý và đôi khi là hóa
722. 31:19giải chính di sản không gian mà lịch sử
723. 31:22đã để lại cho họ.
724. 31:28Ngay lúc chương trình này đang phát
725. 31:29sóng, một hàng rào kẽm gai dựng tạm
726. 31:32trong ba tuần. Ngay sau phán quyết năm
727. 31:351962
728. 31:37vẫn còn đứng đó trên chính mảnh đất mà
729. 31:40nó từng được dựng lên để đánh dấu. Nó đã
730. 31:42tồn tại qua nhiều đời thủ tướng ở cả hai
731. 31:45nước, qua những lần ký kết rồi xé bỏ hòa
732. 31:48ước, qua cả những chiến hào mới đào thêm
733. 31:50vào đầu năm nay. có lẽ không ai. Kể cả
734. 31:53những sĩ quan cầm bút vẽ bản đồ năm 1907
735. 31:58từng hình dung rằng chỉ vài giây kéo đầu
736. 32:01bút qua một khúc cong định mệnh lại có
737. 32:03thể kéo dài hậu quả suốt hơn một thế kỷ.
738. 32:06Và đến hôm nay khi chương trình này lên
739. 32:08sóng vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại. Hậu
740. 32:11quả ấy đến lúc này không còn nằm trên
741. 32:14giấy nữa. Nó nằm trong hơn 21.000 con
742. 32:17người vẫn chưa thể trở về nhà. Nó nằm
743. 32:20trong những thừa ruộng bỏ hoang qua một
744. 32:21mùa mưa. Nó nằm trong những đứa trẻ phải
745. 32:24học tạm ở một nơi không phải quê mình.
746. 32:26Và trong những người lính ở cả hai phía
747. 32:28hàng rào vẫn đang đứng gác một đường
748. 32:30biên mà chính họ cũng không chắc nó thực
749. 32:32sự nằm ở đâu. Nhóm quan sát viên ASEAN
750. 32:35lớp đệm mong manh cuối cùng giữ cho súng
751. 32:37không nổ trở lại sẽ hết nhiệm vụ chính
752. 32:40ngay trong tháng này cho đến lúc chương
753. 32:42trình này lên sóng. Chưa ai xác nhận
754. 32:44liệu nó có được gia hạn hay không. câu
755. 32:46chuyện của Priaver. Vì vậy không phải là
756. 32:49câu chuyện duy nhất về một tấm bản đồ
757. 32:51định đoạt số phận của những con người
758. 32:53chưa từng được hỏi ý kiến. Nó chỉ là câu
759. 32:56chuyện được kể rõ nhất vì hồ sơ pháp lý
760. 32:58còn đầy đủ, vì một tòa án từng phải mổ
761. 33:00sẻ từng dòng chữ, trong đó suốt nhiều
762. 33:02thập kỷ và vì hậu quả của nó vẫn còn
763. 33:05tiếp diễn ngay trước mắt chúng ta thay
764. 33:07vì chỉ nằm yên trong sách xử. Còn bao
765. 33:09nhiêu nếtt bút khác trên bao nhiêu tấm
766. 33:11bản đồ khác của cùng một thời kỳ ở những
767. 33:14góc khác của châu Á và xa hơn nữa vẫn
768. 33:16đang âm thầm chờ đến lượt mình được kể.
769. 33:19Hẹn gặp lại quý vị và các bạn trong kỳ
770. 33:21phát sóng tiếp theo của Á Lục Ký.