Đạo Mẫu Việt Nam: Lịch Sử Một Cuộc Đổi Chiều — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:13đến với chương trình Á Lục Ký. Có một
3. 0:15hình ảnh rất ít người từng nghĩ tới khi
4. 0:18nhắc [âm nhạc] về đời sống tâm linh của
5. 0:20người Việt. Vào khoảng những năm 1980 ở
6. 0:24nhiều vùng quê miền Bắc có những người
7. 0:26phải khép kín cửa nhà, trùm chăn kín
8. 0:28mít, tắt hết đèn đóm. Họ không thắp
9. 0:31hương, không đánh trống, không mặc áo
10. 0:33gấm rực rỡ như thường lệ. Thay vào
11. 0:35[âm nhạc] đó, họ dùng những mảnh bát
12. 0:37sành vỡ gõ nhẹ vào nhau để giữ nhịp
13. 0:40miệng hát trầu văn không thành tiếng,
14. 0:42chỉ lẩm nhẩm trong họng. Đó là cách duy
15. 0:45nhất để họ có thể hầu một giá đồng. Bởi
16. 0:48nếu bị phát hiện, họ có thể bị coi là
17. 0:50đang thực hành mê tín dị đoan và phải
18. 0:52đối diện với chính quyền địa phương. 36
19. 0:54năm sau cũng chính nghi lễ ấy. Hầu đồng
20. 0:57trong thực hành tín ngưỡng thờ mẫu tam
21. 0:59phủ của người Việt được xướng tên tại
22. 1:01một hội nghị quốc tế ở thành phố Adis
23. 1:03Ababa, Ethiopia. Tổ chức UNESCO chính
24. 1:06thức ghi danh nó vào danh sách di sản
25. 1:09văn hóa phi vật thể đại diện của nhân
26. 1:11loại. Một nghi lễ từng phải giấu mình
27. 1:13trong bóng tối. Giờ đây được cả thế giới
28. 1:15nhìn nhận như một di sản văn hóa cần
29. 1:17được gìn giữ. Điều gì đã xảy ra ở khoảng
30. 1:21giữa của 40 năm ấy? Tại sao một tín
31. 1:24ngưỡng lại có thể đổi thay số phận đến
32. 1:26vậy? Và điều gì thực sự nằm phía sau tấm
33. 1:28bằng công nhận ấy khi ánh đèn sân khấu
34. 1:31đã tắt? Chương trình hôm nay của A Lục
35. 1:33Ký sẽ cùng quý vị đi qua hành trình đó.
36. 1:34Trước khi bắt đầu có một điều cần nói rõ
37. 1:37rất nhiều khán giả người Việt đang sống
38. 1:39ở nước ngoài, đặc biệt là những người
39. 1:41rời quê hương từ trước hoặc trong thời
40. 1:43kỳ chiến tranh có thể chỉ nghe thoáng
41. 1:45qua về đạo mẫu, thậm chí chưa từng nghe
42. 1:48đến khái niệm này. Điều đó hoàn toàn dễ
43. 1:51hiểu bởi vào thời điểm quý vị còn ở Việt
44. 1:53Nam, tín ngưỡng này chưa phổ biến rộng
45. 1:55rãi trong đời sống công khai như hiện
46. 1:57nay. Vì vậy, trước khi đi vào những khúc
47. 1:59quanh éo le của lịch sử, chúng ta sẽ
48. 2:01dành ít phút để hiểu xem đạo mẫu thực sự
49. 2:04là gì.
50. 2:09Để hiểu đạo mẫu, trước hết chúng ta cần
51. 2:12hình dung một bức tranh vũ trụ quan rất
52. 2:14riêng của người Việt Cổ. Người nông dân
53. 2:16trồng lúa nước ngày xưa nhìn thiên nhiên
54. 2:19như một người mẹ lớn, ban cho họ mưa
55. 2:21thuận gió hòa, đất đai màu mỡ, sông ngòi
56. 2:25trù phú. Từ tư duy đó, họ tôn thờ những
57. 2:29vị nữ thần cai quản từng vùng của tự
58. 2:31nhiên qua nhiều thế kỷ. Tín ngưỡng này
59. 2:34được hệ thống hóa thành một cấu trúc gọi
60. 2:36là tam phủ, nghĩa là ba miền. Thiên phủ
61. 2:39là miền trời, gắn với màu đỏ. Nhạc phủ
62. 2:42là miền rừng núi gắn với màu xanh. Phản
63. 2:45ánh đúng thực tế phần lớn diện tích lãnh
64. 2:47thổ Việt Nam là đồi núi, thoải phủ. Chữ
65. 2:50thoại ở đây là biến âm của chữ thủy,
66. 2:52nghĩa là nước, là miền sông nước gắn với
67. 2:55màu trắng. Có một điểm cần nói rõ ngay
68. 2:58từ đầu để tránh nhầm lẫn. Hồ sơ mà tổ
69. 3:01chức UNESCO công nhận vào năm 2016 mang
70. 3:05tên chính thức là thực hành tín ngưỡng
71. 3:07thờ mẫu tam phủ của người Việt, tức là
72. 3:09dựa trên cấu trúc ba miền gốc vừa nói.
73. 3:11Còn trong đời sống dân gian sau này,
74. 3:14người Việt bổ sung thêm một miền nữa gọi
75. 3:16là địa phủ, tức miền đất gắn với màu
76. 3:19vàng, tạo thành hệ thống tứ phủ mà nhiều
77. 3:21người quen thuộc hơn khi nhắc đến đào
78. 3:24mẫu ngày nay. Hai cách gọi không hề mâu
79. 3:26thuẫn nhau, chỉ là hai lớp phát triển
80. 3:28khác nhau của cùng một hệ thống tín
81. 3:30ngưỡng. Để quản lý vũ trụ ấy, Đạo Mẫu
82. 3:33xây dựng một hệ thống điện thần khá đồ
83. 3:35sộ, quy tụ khoảng 50 vị thần linh, được
84. 3:38sắp xếp theo thứ bậc từ các vị thánh
85. 3:40mẫu, xuống hàng quan lớn, hàng trầu bà,
86. 3:43hàng quan hoàng, hàng thánh cô và hàng
87. 3:46thánh cậu. Mỗi vị đều có gốc tích, tính
88. 3:48cách và trang phục riêng biệt. Đứng đầu
89. 3:51tất cả các vị thánh mẫu là một nhân vật
90. 3:53đặc biệt. Thánh mẫu Liễu Hạnh. Theo
91. 3:56truyền thuyết dân gian, bà vốn là một
92. 3:58tiên nữ trên trời. Vì làm vỡ chén ngọc
93. 4:00mà bị đầy xuống trần gian, phải trải qua
94. 4:03ba lần Giáng sinh làm người. Điều thú vị
95. 4:05là câu chuyện về Liễu Hạnh không phải là
96. 4:08hình ảnh một vị thần hiền lành, khuôn
97. 4:10phép theo kiểu Nho giáo đương thời. Bà
98. 4:13mở quán bán nước, ngâm thơ sướng họa với
99. 4:15các danh sĩ như Phùng Khắc Khoan, thậm
100. 4:17chí giao tranh với chính triều đình khi
101. 4:19họ tìm cách áp chế bà. Nhiều nhà nghiên
102. 4:21cứu văn hóa dân gian sau này nhìn nhận
103. 4:24câu chuyện này như một hình thức phản
104. 4:26kháng ngầm của người phụ nữ Việt Nam
105. 4:28trước những khuôn phép khắt khe của xã
106. 4:30hội Nho giáo thời đó, nơi người phụ nữ
107. 4:32bị ràng buộc [âm nhạc] bởi quan niệm tam
108. 4:34tòng tứ đức. Chính vì những phẩm chất
109. 4:36này, bà được tôn là mẫu nghi thiên hạ và
110. 4:39đứng trong nhóm tứ bất tử của tín ngưỡng
111. 4:41dân gian Việt Nam cùng với tản viên sơn
112. 4:44thánh, thánh gióng và trừ đồng từ. Nhưng
113. 4:47nếu tam phủ [âm nhạc] là phần triết lý,
114. 4:50phần cốt lõi tinh thần thì nghi lễ khiến
115. 4:53đạo mẫu trở nên sống động nhất chính là
116. 4:56hầu đồng, còn gọi là lên đồng hay hầu
117. 4:59bóng. Đây là điểm mà rất nhiều người kể
118. 5:02cả người Việt đang sống trong nước vẫn
119. 5:04hiểu chưa đúng. Hầu đồng không phải là
120. 5:07gọi hồn người đã khuất và bản chất của
121. 5:10nó cũng không phải là bói toán giới góc
122. 5:12độ nghiên cứu tôn giáo. Đây là một trạng
123. 5:14thái được gọi là nhập thần hay dáng
124. 5:16bóng, tức là các vị thánh mượn thân xác
125. 5:19của người thực hành gọi là thanh đồng để
126. 5:21dáng xuống trần giang, ban phúc lộc cho
127. 5:24con người chứ hoàn toàn không liên quan
128. 5:26đến vong hồn người đã mất. Trong một
129. 5:28buổi lễ, một thanh đồng có thể hóa thân
130. 5:30qua 15 đến 36 giá đồng khác nhau. Mỗi
131. 5:33giá tương ứng với một vị thánh, có trang
132. 5:36phục điệu múa và làn điệu trầu văn riêng
133. 5:38biệt, có giá mô phỏng các vị tướng oai
134. 5:40nghiêm cưỡi ngựa dẹp loạn, có giá lại
135. 5:43nhí nhn như những cô gái miền sơn cước,
136. 5:45cung văn, tức những nhạc công và ca sĩ
137. 5:48đi kèm. Dùng đàn nguyệt phách cảnh trống
138. 5:51thay đổi tiết tấu liên tục theo từng giá
139. 5:54đồng để đưa thanh đồng và người dự lễ
140. 5:57vào trạng thái thăng hoa cảm xúc. Toàn
141. 5:59bộ không gian ấy được nhiều nhà nghiên
142. 6:01cứu văn hóa ví như một bảo tàng sống nơi
143. 6:05âm nhạc, vũ đạo và [âm nhạc] trang phục
144. 6:07dân gian được trình diễn liên tục trong
145. 6:09cùng một buổi lễ. Ngày nay, mạng lưới cơ
146. 6:13sở thờ mẫu trải rộng khắp cả nước, riêng
147. 6:16tỉnh Nam Định, nơi được coi là cái nôi
148. 6:19phát tích với quần thể di tích phụ dày
149. 6:22có gần 400 điểm đền phủ thờ thánh mẫu.
150. 6:25Còn theo thống kê của Sở Văn hóa và Thể
151. 6:27thao Hà Nội, thủ đô có hơn 2000 địa điểm
152. 6:29liên quan đến tín ngưỡng thờ mẫu, bao
153. 6:31gồm bốn phủ lớn, 210 đền, 33 miếu và 892
154. 6:37điện thờ. Các sinh hoạt tín ngưỡng này
155. 6:40diễn ra sôi động nhất vào hai mùa lễ hội
156. 6:42chính trong năm theo câu ca giao quen
157. 6:44thuộc tháng tám dỗ [âm nhạc] cha tháng
158. 6:47ba dỗ mẹ ứng với lễ hội đền trần thờ
159. 6:50hưng đạo đại vương Trần Quốc Tuấn vào
160. 6:51tháng tám âm lịch và lễ hội phủ dày thờ
161. 6:54thánh mẫu Liễu Hạnh vào tháng ba âm lịch
162. 6:57giờ thì chúng ta đã có một bức tranh
163. 6:59tổng quan về đạo mẫu là gì và quy mô của
164. 7:02nó trong đời sống hiện nay câu hỏi tiếp
165. 7:05theo mới thực sự là phần khó lý giải
166. 7:07nhất của câu chuyện [âm nhạc] tại sao
167. 7:09một tiếng ngưỡng bám rễ sâu trong đời
168. 7:11sống dân gian như vậy lại từng có một
169. 7:14giai đoạn bị coi là thứ cần phải xóa bỏ.
170. 7:18[âm nhạc]
171. 7:24>> [âm nhạc]
172. 7:29>> Để hiểu giai đoạn khó khăn này, chúng ta
173. 7:31cần đặt mình vào bối cảnh lịch sử của
174. 7:33Việt Nam giữa thế kỷ 20 chứ không nên
175. 7:36nhìn nó hoàn toàn bằng con mắt của hiện
176. 7:38tại. Ở miền Bắc, ngay từ những năm 1950,
177. 7:42sau quá trình cải cách ruộng đất và xây
178. 7:44dựng hợp tác xã, chính quyền bắt đầu
179. 7:46phát động các phong trào xây dựng nếp
180. 7:48sống mới, [âm nhạc] trong đó nhiều thực
181. 7:49hành tín ngưỡng dân gian bao gồm cả hầu
182. 7:52đồng và hát trầu văn bị đưa vào diện cần
183. 7:54xem xét lại. Nhưng phải đến những năm
184. 7:571980 sau cuộc chiến tranh biên giới, khi
185. 8:00nền kinh tế cả nước rơi vào giai đoạn
186. 8:02khó khăn nhất, sự thắt chặt này mới thực
187. 8:05sự lên đến đỉnh điểm. Vì sao lại như
188. 8:08vậy? Nếu nhìn từ góc độ của những nhà
189. 8:10quản lý văn hóa thời đó, mọi việc có một
190. 8:13logic ring của nó chứ không phải một
191. 8:15quyết định tùy tiện. Đất nước vừa trải
192. 8:17qua nhiều thập kỷ chiến tranh liên tiếp,
193. 8:19nguồn lực quốc gia, kể cả sức người, sức
194. 8:22của đều cần được dồn tối đa cho sản xuất
195. 8:25và cho tiền tuyến. Dưới lăng kính duy
196. 8:27vật của thời kỳ đó, một buổi lễ hầu đồng
197. 8:30với chi phí trang phục, lễ vật, tiền
198. 8:33công cho cung văn bị nhìn nhận như một
199. 8:35hình thức tiêu tốn của cải của người
200. 8:36dân, trong khi đất nước còn quá nghèo để
201. 8:39chi tiêu cho những việc không trực tiếp
202. 8:41phục vụ sản xuất. Nhiều cán bộ văn hóa
203. 8:43khi đó thực sự tin rằng họ đang bảo vệ
204. 8:46người dân khỏi bị một số thầy cúng lợi
205. 8:48dụng lòng tin để trục lợi chứ không phải
206. 8:50họ chủ động muốn xóa bỏ bản sắc văn hóa
207. 8:52dân tộc. Đây là một sự khác biệt quan
208. 8:54trọng. cần được nhìn nhận công bằng khi
209. 8:57đánh giá lại giai đoạn này. Điều đáng
210. 8:59chú ý là nếu nhìn rộng ra toàn khu vực
211. 9:02Châu Á, Việt Nam không phải là trường
212. 9:04hợp duy nhất trải qua một giai đoạn như
213. 9:06vậy ở Trung Quốc. Trong thời kỳ cách
214. 9:08mạng văn hóa kéo [âm nhạc] dài từ năm
215. 9:121966
216. 9:14đến năm 1976,
217. 9:17tín ngưỡng thờ nữ thần biển cả ma tổ hay
218. 9:19còn gọi là Thiên Hậu Thánh Mẫu cũng bị
219. 9:22coi là mê tín phong kiến cần loại bỏ.
220. 9:25Hàng loạt đền thờ Ma Tổ bị phá bỏ, tượng
221. 9:28thần bị đập nát, thậm chí bị ném ra đồng
222. 9:30ruộng làm phân bón ở Hàn Quốc. Câu
223. 9:33chuyện diễn ra dưới một động cơ khác, đó
224. 9:36là khát vọng hiện đại hóa thần tốc. Dưới
225. 9:39thời Tổng thống Park Trung Hi, vào những
226. 9:41năm 1970, phong trào làng mới hay xe
227. 9:45maong đã phát động một chiến dịch mang
228. 9:48tên đả phá mê tín, các pháp sư mưu đàng.
229. 9:51Những người thực hành nghi lễ Sham giáo
230. 9:53truyền thống gọi là G bị coi là tàn dư
231. 9:57kìm hãm sự phát triển của một quốc gia
232. 9:59đang khát khao công nghiệp hóa. Cảnh sát
233. 10:02cùng cán bộ phong trào đã đốt cháy hàng
234. 10:04loạt miếu thờ và chặt hạ những cây cổ
235. 10:06thụ vốn được coi là linh thiêng của
236. 10:08làng. [âm nhạc] Như vậy, việc một nhà
237. 10:11nước đang hiện đại hóa nhìn nhận lại,
238. 10:13tín ngưỡng dân gian bằng con mắt dè dặt,
239. 10:16thậm chí cấm đoán không phải là điều gì
240. 10:18đó chỉ xảy ra riêng ở Việt Nam. Đây là
241. 10:21một mô hình chung mà nhiều quốc gia A
242. 10:24Đông đã trải qua trong thế kỷ 20 khi họ
243. 10:27cố gắng bước vào con đường công nghiệp
244. 10:28hóa và xây dựng một trật tự xã hội mới.
245. 10:31Nhưng với những người mang trong mình
246. 10:33cái gọi là căn đồng, tức là niềm tin
247. 10:35rằng họ có sứ mệnh phải hầu thánh, giai
248. 10:37đoạn này là một thử thách rất lớn về mặt
249. 10:39tinh thần. Không thể tổ chức công khai,
250. 10:42họ buộc phải đưa nghi lễ và hoạt động
251. 10:44lén lút. Có những buổi hầu diễn ra trong
252. 10:46đêm khuya tại các điện thờ nhỏ trong tư
253. 10:49gia, cửa đóng then cải, đèn đóm tắt hết.
254. 10:52Thay vì chống phách rộn ràng như thường
255. 10:54lệ, người ta phải dùng những mảnh bát
256. 10:56sành vỡ gõ nhẹ vào nhau để giữ nhịp và
257. 10:59hát trầu văn không thành tiếng, chỉ lẩm
258. 11:01nhẩm trong họng. Mọi âm thanh phải được
259. 11:03giữ ở mức thấp nhất có thể để tránh sự
260. 11:05chú ý của hàng xóm hay chính quyền địa
261. 11:07phương. Một trong những người từng trải
262. 11:09qua giai đoạn này là nghệ nhân Lưu Ngọc
263. 11:11Đức, thủ nhang của lành giang vọng từ
264. 11:13tại Hà Nội trong suốt thời kỳ bao cấp
265. 11:16khác nghiệt. Ông từng phải hành nghề
266. 11:17trong sự giấu giếm cả về tín ngưỡng lẫn
267. 11:20bản dạng giới của mình. Nhiều thập kỷ
268. 11:22sau, chính ông lại trở thành một nghệ
269. 11:24nhân được vinh danh xuất hiện trên
270. 11:26truyền hình để giảng giải về văn hóa
271. 11:28truyền thống cho công chúng. Hành trình
272. 11:30từ một người phải trốn tránh đến một
273. 11:32người được xã hội công khai lắng nghe,
274. 11:34phản ánh khá rõ nét sự thay đổi trong
275. 11:37cách nhìn nhận của cả một xã hội. Đối
276. 11:39với cùng một di sản văn hóa dân gian.
277. 11:42Đáng chú ý chính những người từng tham
278. 11:44gia vào các phong trào bài trừ mê tín dị
279. 11:46đoan thời đó. Nhiều năm sau khi nhìn lại
280. 11:49cũng thừa nhận rằng có những biện pháp
281. 11:51hành chính khi ấy đã đi hơi xa, có ý
282. 11:54kiến ví von rằng đó là kiểu đánh chuột
283. 11:57vỡ bình. Tức là trong lúc cố gắng loại
284. 11:59bỏ những biến tướng tiêu cực, người ta
285. 12:01đã vô tình phá hủy luôn cả những giá trị
286. 12:03văn hóa phi vật thể quý giá của cha ông
287. 12:05để lại. Nhiều ngôi đền, phủ miếu thở
288. 12:08trong giai đoạn này đã bị dỡ bỏ. Hoặc
289. 12:11chuyển đổi công năng thành kho bãi,
290. 12:13trường học hoặc trụ sở hợp tác xã. Câu
291. 12:15hỏi đặt ra là điều gì đã khiến cả một
292. 12:18tín ngưỡng từng bị nhìn nhận như vậy có
293. 12:20thể tìm được con đường trở lại?
294. 12:24[âm nhạc]
295. 12:29[âm nhạc]
296. 12:34Làn gió đổi mới bắt đầu từ đại hội đảng
297. 12:37lần thứ 6 năm.
298. 12:391986
299. 12:41không chỉ mở cửa nền kinh tế mà còn dần
300. 12:43dần nới lỏng những định kiến khát khe về
301. 12:46văn hóa và tín ngưỡng. Nhưng sự thay đổi
302. 12:48này không tự nhiên mà có. Nó đòi hỏi một
303. 12:51quá trình vận động bền bỉ từ giới nghiên
304. 12:54cứu kéo dài suốt gần một thập kỷ. Người
305. 12:57giữ vai trò then chốt trong quá trình
306. 12:59này là giáo sư tiến sĩ Ngô Đức Thịnh
307. 13:02sinh năm 1944 tại Nam Định, nguyên viện
308. 13:06trưởng viện nghiên cứu văn hóa. Ông dành
309. 13:09phần lớn cuộc đời mình để điền dã thực
310. 13:11tế tại các đền phủ khắp cả nước. Nghiên
311. 13:14cứu về hát văn và hầu đồng. Năm 1992,
312. 13:19ông xuất bản cuốn sách Hát văn được coi
313. 13:21là công trình học thuật đầu tiên đặt nền
314. 13:23móng lý luận để tách bạch giá trị nghệ
315. 13:25thuật và văn hóa của đảo mẫu, ra khỏi
316. 13:28những định kiến về mê tín dị đoan. Theo
317. 13:30ông, đạo mẫu về bản chất là một hình
318. 13:32thức diễn xướng dân gian, mang đậm tinh
319. 13:34thần yêu nước được tâm linh hóa. Bởi
320. 13:36phần lớn trong số khoảng 50 vị thần được
321. 13:39tôn thờ trong điện thần là những nhân
322. 13:41vật lịch sử hoặc đã được huyền thoại
323. 13:43hóa, có công với dân với nước như Hưng
324. 13:46Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Nhờ tiếng
325. 13:48nói khoa [âm nhạc] học có sức thuyết
326. 13:50phục từ giới nghiên cứu, thái độ của các
327. 13:53cơ quan quản lý văn hóa bắt đầu thay
328. 13:55đổi. Cột mốc quan trọng diễn ra vào năm
329. 13:591995
330. 14:00khi Bộ Văn hóa Thông tin cho phép thử
331. 14:03nghiệm mở lại lễ hội phủ dày tại tỉnh
332. 14:05Nam Định, một [âm nhạc] trong những
333. 14:06trung tâm thờ mẫu quan trọng của cả nước
334. 14:09gắn với nơi Giáng sinh của Thánh Mẫu
335. 14:11Liễu Hạnh. Lần đầu tiên sau hơn bốn thập
336. 14:13kỷ, tiếng đàn nguyệt và nghi thức hầu
337. 14:15đồng được tổ chức công khai trở lại dưới
338. 14:17ánh sáng ban ngày. Sau cột mốc này,
339. 14:20chính quyền và giới chuyên môn bắt đầu
340. 14:23một quá trình dài hơi để đưa đạo mẫu ra
341. 14:26tầm quốc tế năm
342. 14:282013. Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam
343. 14:31Phủ chính thức được đưa vào danh mục di
344. 14:33sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sau
345. 14:36một đợt kiểm kê diện rộng được thực hiện
346. 14:38bởi Cục Di sản văn hóa phối hợp cùng
347. 14:41Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt
348. 14:43Nam, người trực tiếp bảo vệ hồ sơ này
349. 14:45trước tổ chức UNESCO là đại sứ Phạm Sanh
350. 14:48Châu, khi đó là Tổng thư ký Ủy ban Quốc
351. 14:51gia UNESCO Việt Nam. Ông đã lựa chọn một
352. 14:54góc tiếp cận rất tinh tế để thuyết phục
353. 14:56cộng đồng quốc tế, đó là [âm nhạc] nhấn
354. 14:58mạnh giá trị bình đẳng giới và tính
355. 15:01khoan dung tôn giáo của tín ngưỡng này
356. 15:03tại phiên họp chính thức. Ông phát biểu
357. 15:05rằng đây là lần đầu tiên tổ chức
358. 15:07[âm nhạc] UNESCO vinh danh người phụ nữ
359. 15:10Việt Nam thông qua hình ảnh của một vị
360. 15:12thánh mẫu vào lúc 17:15 giờ địa phương
361. 15:16ngày 01 tháng 12 năm 2016 tại phiên họp
362. 15:20lần thứ 11 của Ủy ban liên chính phủ về
363. 15:22bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể diễn
364. 15:25ra tại thành phố Adis Ababa Ethiopia tổ
365. 15:29chức UNESCO chính thức xướng tên ghi
366. 15:32danh thực hành tín ngưỡng thờ mẫu tam
367. 15:33phủ của người Việt vào danh sách di sản
368. 15:36văn hóa phi, vật thể, đại diện của nhân
369. 15:38loại. Một chi tiết đáng chú ý của kỳ họp
370. 15:41năm đó. Trong khi 19 hồ sơ khác phải
371. 15:44trải qua tranh luận, chất vẫn kéo dài,
372. 15:47hồ sơ của Việt Nam nằm trong số 18 hồ sơ
373. 15:49được thông qua trực tiếp mà không cần
374. 15:52thêm bất kỳ cuộc thảo luận nào. Điều này
375. 15:54cho thấy hồ sơ được chuẩn bị với chất
376. 15:55lượng học thuật khá cao, đáp ứng đầy đủ
377. 15:58năm tiêu chí của UNESCO từ khả năng liên
378. 16:01kết cộng đồng, tính đối thoại đa văn hóa
379. 16:03cho đến sự đồng thuận gần như tuyệt đối
380. 16:06từ chính cộng đồng thực hành. Nhưng đây
381. 16:09không phải là một cái kết trọn vẹn sự
382. 16:12công nhận quốc tế này. Thay vì khép lại
383. 16:15những tranh cãi lại mở ra một giai đoạn
384. 16:17mới với những mâu thuẫn khác.
385. 16:21[âm nhạc]
386. 16:26>> [âm nhạc]
387. 16:31[âm nhạc]
388. 16:32>> Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất
389. 16:34sau năm 2016 là suy nghĩ cho rằng tấm
390. 16:38bằng công nhận của UNESCO đồng nghĩa với
391. 16:40việc mọi hình thức hầu đồng ở bất cứ đâu
392. 16:43với bất kỳ quy mô nào đều đương nhiên
393. 16:45được chấp thuận. Trên thực tế, theo các
394. 16:47chuyên gia văn hóa, khi ghi danh một di
395. 16:50sản, UNESCO luôn đi kèm yêu cầu quốc gia
396. 16:52thành viên phải xây dựng chương trình
397. 16:54hành động để bảo vệ di sản khỏi nguy cơ
398. 16:56biến tướng và thương mại hóa quá mức.
399. 16:59Nếu một di sản bị thương mại hóa đến mức
400. 17:01đánh mất tính xác thực, tổ chức này hoàn
401. 17:03toàn có quyền xem xét lại việc công nhận
402. 17:05đó. Thực tế cho thấy sau khi được vinh
403. 17:08danh, một hiện tượng mà báo chí trong
404. 17:11nước gọi bằng cụm từ phú quý sinh lễ
405. 17:13nghĩa đã diễn ra khá rõ nét. Cố giáo sư
406. 17:17Ngô Đức Thịnh trước khi qua đời từng ước
407. 17:20tính rằng có tới khoảng 80% các nghi lễ
408. 17:23hầu đồng hiện nay đã bị vật chất hóa ở
409. 17:25những mức độ khác nhau. Nếu như trước
410. 17:27đây lễ vật của một buổi hầu chủ yếu dựa
411. 17:30vào lòng thành của người thực hành thì
412. 17:33nay nhiều đồng thầy sẵn sàng chi từ hàng
413. 17:36trăm triệu đến hàng tỷ đồng cho một vấn
414. 17:38hầu bao gồm chi phí đốt vàng mã với quy
415. 17:41mô lớn như voi giấy, ngựa giấy, thuyền
416. 17:44rồng. Những bộ khăn trầu áo ngự được
417. 17:46thêu bằng chỉ vàng thật và đặc biệt là
418. 17:48màn phát lộc tức là tung tiền mặt. Đôi
419. 17:51khi cả những món quà có giá trị cho
420. 17:54người tham dự buổi lễ. Tiến sĩ Nguyễn
421. 17:56Ngọc Mai thuộc viện nghiên cứu tôn giáo
422. 17:59nhận định hiện tượng này phản ánh đúng
423. 18:00quy luật cung cầu của kinh tế thị
424. 18:02trường. Khi nhu cầu tâm linh của xã hội
425. 18:04tăng cao sau sự kiện được vinh danh, một
426. 18:07số nhà nghiên cứu và nghệ nhân truyền
427. 18:09thống dùng cụm từ buôn thần bán thánh để
428. 18:11mô tả những trường hợp mà họ cho là đã
429. 18:13đi quá xa so với bản chất nguyên bản của
430. 18:16nghi lễ. Tuy nhiên cũng cần công bằng
431. 18:18khi nói rằng không phải toàn bộ cộng
432. 18:20đồng thực hành đều theo xu hướng này và
433. 18:23nhiều đền phủ vẫn duy trì nghi lễ theo
434. 18:25đúng lề lối truyền thống không có sự phô
435. 18:27trương. Một khía cạnh khác của đạo mẫu
436. 18:29ít được nhắc đến [âm nhạc] nhưng lại
437. 18:31mang ý nghĩa xã hội khá sâu sắc là vai
438. 18:33trò của tín ngưỡng này như một không
439. 18:35gian an toàn cho một bộ phận người đồng
440. 18:37tính và chuyển giới tại Việt Nam trong
441. 18:40suốt nhiều thế kỷ. Điều này có cơ sở
442. 18:43ngay trong chính cấu trúc điện thần của
443. 18:44đạo mẫu. Trong hệ thống các vị thánh,
444. 18:47danh giới, giới tính vốn đã rất linh
445. 18:49hoạt. Có những vị nam thần như ông hoàng
446. 18:52bảy hay ông hoàng 10 mang phong thái hào
447. 18:55hoa, mềm mại, gắn với thơ phú và âm
448. 18:58nhạc. Ngược lại, có những vị nữ thần như
449. 19:01các vị trầu bà lại mang khí chất mạnh
450. 19:03mẽ, cưỡi ngựa vung, kiếm như những nữ
451. 19:06tướng xông pha trận mạc. Khi một thanh
452. 19:08đồng dáng cách giá đồng này, một người
453. 19:10đàn ông hoàn toàn có thể hóa thân thành
454. 19:13hình ảnh nữ thần với trang phục và điệu
455. 19:15múa nữ tính. Và ngược lại, dưới lớp áo
456. 19:19của nghi lễ thiêng liêng, sự chuyển đổi
457. 19:21hình ảnh giới tính này không bị nhìn
458. 19:22nhận như lệch chuẩn mà được xem là biểu
459. 19:25hiện của thánh nhập. Điều này đã vô tình
460. 19:27tạo ra một khoảng không gian nơi những
461. 19:29người mang xu hướng giới tính khác biệt
462. 19:31với số đông. Vào thời điểm mà xã hội bên
463. 19:34ngoài còn rất khắt khe với họ, có thể
464. 19:36tìm thấy một cộng đồng chấp nhận và tôn
465. 19:39trọng mình. Sự bùng nổ của nhu cầu tâm
466. 19:41linh sau năm 2016 cũng kéo theo những hệ
467. 19:45lụy dễ thấy hơn tại chính các lễ hội
468. 19:47lớn. Tại một số điểm nóng như lễ hội
469. 19:50khai Ấn Đền Trần ở Nam Định hay hội phủ
470. 19:53dày, báo chí trong nước từng ghi nhận
471. 19:55cảnh hàng vạn người chen lấn, [âm nhạc]
472. 19:57xô đẩy để dành cho được những đồng tiền
473. 19:59lẻ được tung lên từ kiểu rước hay bệ
474. 20:01thờ. đôi khi dẫn đến những va chạm ngoài
475. 20:04ý muốn. Đây là hình ảnh mà nhiều nhà
476. 20:07nghiên cứu văn hóa cho rằng đã đi rất xa
477. 20:10so với tinh thần tôn nghiêm ban đầu của
478. 20:11nghi lễ. Trước thực trạng này, các cơ
479. 20:14quan quản lý văn hóa tại địa phương đã
480. 20:16phải tăng cường công tác thanh tra, kiểm
481. 20:19tra, xử lý những trường hợp lợi dụng lễ
482. 20:21hội để tổ chức bói toán hoặc lưu hành
483. 20:24các hình thức trục lợi tâm linh. Nhờ
484. 20:26những biện pháp chấn chỉnh này, nhiều lễ
485. 20:28hội trong vài năm gần đây được ghi nhận
486. 20:31là đã tổ chức bài bản và trật tự hơn so
487. 20:34với giai đoạn ngay sau khi được vinh
488. 20:36danh. Bên cạnh những tranh cãi mang tính
489. 20:38xã hội còn có một cuộc tranh luận học
490. 20:40thuật kéo [âm nhạc] dài xoay quanh chính
491. 20:42vị thần chủ của đạo mẫu, thánh mẫu Liễu
492. 20:45Hạnh, một số nhà nghiên cứu văn hóa địa
493. 20:47phương dựa trên ngọc phả và thần tích
494. 20:50tại vụ bán Nam Đỉnh cho rằng Liễu Hạnh
495. 20:52có nguyên mẫu là một người phụ nữ có
496. 20:55thật. Qua đời khi còn trẻ được nhân dân
497. 20:58thương tiếc và dần dần thần thánh hóa
498. 21:00qua nhiều thế kỷ. Ngược lại, một số học
499. 21:04giả như Nguyễn Duy Hinh lại bày tỏ sự
500. 21:06hoài nghi khi chỉ ra rằng tên tuổi của
501. 21:08bà không hề xuất hiện trong bất kỳ bộ
502. 21:11chính sử của các triều đại phong kiến
503. 21:13Việt Nam và cho rằng đây hoàn toàn là
504. 21:15một cấu trúc huyền thoại được dân gian
505. 21:17bồi đắp dần theo thời gian. Cho đến nay,
506. 21:20đây vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải
507. 21:22thống nhất trong giới nghiên cứu và có
508. 21:24lẽ cũng sẽ còn tiếp tục được tranh luận
509. 21:26trong nhiều năm tới.
510. 21:28[âm nhạc]
511. 21:38[âm nhạc]
512. 21:39Trở lại với hình ảnh mà chúng ta bắt đầu
513. 21:41chương trình hôm nay. Người thanh đồng
514. 21:44năm nào phải trùm kín chăn, gõ từng mảnh
515. 21:46sành trong bóng tối để giữ lấy một niềm
516. 21:49tin mà khi đó xã hội chưa sẵn sàng đón
517. 21:51nhận. Và người thanh đồng hôm nay có thể
518. 21:54là chính hậu duệ của họ đứng dưới ánh
519. 21:56đèn của một buổi lễ hội được công nhận,
520. 21:59được du khách quốc tế ghi hình, được
521. 22:01sướng tên tại một hội trường ở châu Phi
522. 22:04xa xôi. Giữa hai hình ảnh ấy là cả một
523. 22:07hành trình 40 năm của niềm tin, của
524. 22:09những con người âm thầm gìn giữ và của
525. 22:11một xã hội dần học cách nhìn lại chính
526. 22:13những gì mình từng bỏ qua. Hẹn gặp lại
527. 22:16quý vị và các bạn trong kỳ phát sóng
528. 22:17tiếp theo của Á Lục Ký.
529. 22:20>> [âm nhạc]