Người Việt ở Mỹ và Hành Trình Hòa Giải 50 Năm | Gốc Rễ & Dòng Chảy — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký.
3. 0:14Năm 2002,
4. 0:17>> [âm nhạc]
5. 0:17>> một bộ phim tài liệu được chiếu tại Liên
6. 0:19hoan phim Sundance, một trong những liên
7. 0:21hoan phim độc lập có uy tín nhất thế
8. 0:23giới và đoạt giải ban giám khảo. Không
9. 0:26phải phim hành động, không phải phim
10. 0:28kinh dị, đó là câu chuyện về một người
11. 0:30phụ nữ tên Heidi,
12. 0:31người lớn lên hoàn toàn tại Mỹ, trở về
13. 0:34Đà Nẵng sau 22 năm để tìm lại người mẹ
14. 0:37ruột của mình. Cuộc hội ngộ đó đã diễn
15. 0:39ra,
16. 0:40nhưng sau đó vỡ vụn, không phải vì họ
17. 0:43không có tình cảm với nhau,
18. 0:45mà vì 22 năm xa cách đã biến hai người
19. 0:48chung huyết thống thành hai con người
20. 0:50thuộc về hai thế giới quá khác nhau.
21. 0:53Heidi về Á Mỹ, không nói được tiếng
22. 0:56Việt, không hiểu văn hóa Việt, trong khi
23. 0:58gia đình ở Việt Nam kỳ vọng theo cách
24. 1:01của người Á Đông.
25. 1:02Cuộc chia tay cuối cùng chìm trong nước
26. 1:04mắt và sự bế tắc. Bộ phim đó có tên là
27. 1:08Daughter from Đà Nẵng và câu chuyện của
28. 1:10Heidi không phải câu chuyện cá nhân, đó
29. 1:13là hình ảnh thu nhỏ của một hành trình
30. 1:15lớn hơn nhiều.
31. 1:16Hành trình mà hàng triệu gia đình người
32. 1:18Việt đã và đang trải qua suốt 50 năm
33. 1:20qua. Trong kỳ phát sóng trước của series
34. 1:23Gốc Rễ và Dòng Chảy, chúng ta đã nói về
35. 1:25cộng đồng người Việt ở Mỹ, về cách
36. 1:27Little Saigon hình thành, về một cộng
37. 1:29đồng đã xây dựng từ đầu trên đất lạ. Kỳ
38. 1:32phát sóng này là
39. 1:34chiều ngược lại. Không phải câu chuyện
40. 1:36họ ra đi, mà là câu chuyện về những gì
41. 1:38xảy ra sau đó, về 50 năm mà hai phía của
42. 1:41một dân tộc, một bên ở trong nước và một
43. 1:44bên ở hải ngoại,
44. 1:45đã dần dần, chậm chạp, đôi khi đau đớn,
45. 1:48tìm cách nhìn nhau lại. Đây không phải
46. 1:51câu chuyện về chính trị.
47. 1:53Đây là câu chuyện về những gia đình, về
48. 1:56những bức thư không được gửi, những cuộc
49. 1:59điện thoại không thể thực hiện, những
50. 2:01chuyến về không bao giờ xảy ra và cả
51. 2:04những chuyến về đã xảy ra nhưng không
52. 2:07như mong đợi.
53. 2:09>> [âm nhạc]
54. 2:12>> Tháng tư năm 1975
55. 2:15không chỉ là ngày kết thúc một cuộc
56. 2:17chiến. Với hàng triệu gia đình, đó là
57. 2:19ngày bắt đầu của một cuộc chia cắt không
58. 2:22có ngày kết thúc rõ ràng. Trong những
59. 2:24ngày hỗn loạn đó,
60. 2:26khoảng 130.000 người đã được di tản khỏi
61. 2:29Việt Nam.
62. 2:30Phần lớn là những người có liên hệ với
63. 2:32chính phủ Việt Nam Cộng Hòa hoặc các cơ
64. 2:35quan của Hoa Kỳ.
65. 2:36Đó là làn sóng đầu tiên, nhưng cuộc di
66. 2:39tản thực sự đau đớn nhất bắt đầu vào
67. 2:42những năm sau đó từ 1978
68. 2:45đến giữa thập niên 1980.
69. 2:48Hàng trăm nghìn người liều mình vượt
70. 2:50biển trên những chiếc thuyền nhỏ, vượt
71. 2:52qua bão tố, hải tặc và dịch bệnh trên
72. 2:55Biển Đông. Cao ủy tị nạn Liên Hợp Quốc
73. 2:57ước tính khoảng 800.000 người đã sống
74. 3:00sót đến được các trại tị nạn ở Đông Nam
75. 3:02Á và Hồng Kông và khoảng 200.000 đến
76. 3:04250.000 người khác đã vĩnh viễn không
77. 3:07đến được nơi nào cả. Hoa Kỳ,
78. 3:09qua các chương trình nhân đạo chính
79. 3:11thức, đã tiếp nhận hơn 425.000
80. 3:14người trong giai đoạn này.
81. 3:16Và với mỗi người ra đi, có một gia đình
82. 3:18ở lại để giải quyết cuộc khủng hoảng
83. 3:21nhân đạo đó, Cao ủy tị nạn Liên Hợp Quốc
84. 3:24đã tổ chức hội nghị tại Geneva năm 1979,
85. 3:29dẫn đến sự ra đời của chương trình ra đi
86. 3:31có trật tự hay ODP. Chương trình này tạo
87. 3:34ra một lối thoát hợp pháp giúp hơn
88. 3:36458.000 người, bao gồm nhiều gia đình
89. 3:40chia lìa và con lai, đến được Hoa Kỳ một
90. 3:43cách an toàn. Năm 1989,
91. 3:47hai chính phủ tiếp tục thống nhất chương
92. 3:49trình nhân đạo đặc biệt, thường gọi là
93. 3:51HO, dành riêng cho các cựu tù nhân từ
94. 3:54các trại cải tạo. Qua chương trình này,
95. 3:56khoảng 165.000 người cùng gia đình của
96. 3:59họ đã được tái định cư tại Mỹ.
97. 4:02Nhưng đây là những kênh chính thức được
98. 4:05ghi vào lịch sử, còn ngoài những kênh
99. 4:07đó,
100. 4:08đời sống thực tế của hai phía trong như
101. 4:10thế nào?
102. 4:11Ở Mỹ,
103. 4:12đặc biệt trong thập niên 1980,
104. 4:16bầu không khí chính trị trong cộng đồng
105. 4:18người Việt hải ngoại vô cùng căng thẳng.
106. 4:21Một bộ phận không nhỏ duy trì lập trường
107. 4:23kiên quyết [âm nhạc] chống lại mọi hình
108. 4:25thức tiếp xúc với chính quyền Hà Nội và
109. 4:27áp lực xã hội đó
110. 4:29đôi khi leo thang thành [âm nhạc] bạo
111. 4:31lực. Từ 1981
112. 4:34đến 1990,
113. 4:37theo điều tra của hãng tin ProPublica và
114. 4:39chương trình phim tài liệu Frontline của
115. 4:41đài PBS Mỹ, năm nhà báo gốc Việt tại Hoa
116. 4:44Kỳ đã bị ám sát. Tất cả họ đều có điểm
117. 4:48chung đã dám xuất bản những bài viết kêu
118. 4:50gọi đối thoại hoặc lên tiếng chỉ trích
119. 4:52bạo lực trong nội bộ cộng đồng lưu vong.
120. 4:54Đó là những cái tên như Dương Trọng Lâm,
121. 4:56Nguyễn Đạm Phong, Lê Triết. Điều này
122. 4:59không được nhắc lại để phán xét cộng
123. 5:01đồng người Việt hải ngoại, mà để hiểu
124. 5:03một sự thật quan trọng.
125. 5:05Vết thương của họ
126. 5:07sâu đến mức nào. Và khi vết thương còn
127. 5:09mở, người ta bảo vệ nó theo cách của
128. 5:12người đang đau. Bất kỳ ai gửi tiền về
129. 5:14Việt Nam một cách công khai hay đặt vé
130. 5:16máy bay về thăm nhà
131. 5:18đều có thể đối mặt với sự tẩy chay, đe
132. 5:21dọa hoặc tệ hơn. Trong bầu không khí đó,
133. 5:24khái niệm hòa giải gần như không tồn
134. 5:25tại.
135. 5:26Ít nhất là ở cấp độ cộng đồng, nhưng cấp
136. 5:29độ cá nhân thì khác. Năm 1984,
137. 5:33tức là chỉ 9 năm sau tháng 4 năm 1975,
138. 5:38khi lệnh cấm vận thương mại của Hoa Kỳ
139. 5:40với Việt Nam vẫn còn nguyên, một người
140. 5:42đàn ông tên Jonathan Hạnh Nguyễn, khi đó
141. 5:45đang làm việc cho nhà thầu Boeing tại
142. 5:47Mỹ, nhận được một lời mời bất ngờ từ đại
143. 5:50diện Việt Nam tại Liên Hợp Quốc, ông đã
144. 5:52về nước. Được đón bằng một chuyên cơ từ
145. 5:55thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội. Và gặp
146. 5:58trực tiếp Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Nhiệm
147. 6:00vụ ông được giao
148. 6:02giúp thiết lập đường bay trực tiếp giữa
149. 6:04Việt Nam và Philippines, một lỗ hổng
150. 6:06quan trọng để phá vỡ thế bao vây kinh tế
151. 6:09lúc bấy giờ. Đó là năm 1984
152. 6:14và
153. 6:15đó là một trong những cuộc trở về đầu
154. 6:17tiên có ý nghĩa thực tế của một người
155. 6:19Việt từ Mỹ về nước. Không phải cuộc hội
156. 6:22ngộ gia đình đậm nước mắt. Không phải
157. 6:24lời kêu gọi cảm xúc về cội nguồn. Mà là
158. 6:27một giao dịch thực dụng
159. 6:29diễn ra trong bán bí mật, nhưng nó đã mở
160. 6:32ra một cái gì đó.
161. 6:34Và điều mở ra tiếp theo
162. 6:36không phải là cánh cửa chính trị hay
163. 6:39kinh tế
164. 6:40mà là âm nhạc.
165. 6:42>> [âm nhạc]
166. 6:49[âm nhạc]
167. 6:54>> Trong suốt những năm cấm vận
168. 6:57khi không thể viết thư dễ dàng, không
169. 6:59thể gửi tiền công khai, không thể trở
170. 7:01về, âm nhạc đã tìm cách đi qua. Các
171. 7:04chương trình ca nhạc của người Việt hải
172. 7:05ngoại
173. 7:06tiêu biểu là Trung tâm Thúy Nga với
174. 7:09Paris By Night và Trung tâm Asia đã trở
175. 7:13thành những trụ cột định hình đời sống
176. 7:15văn hóa của cộng đồng tị nạn. Những
177. 7:17chương trình đó bị phân loại là văn hóa
178. 7:18phẩm phản động và bị cấm lưu hành chính
179. 7:21thức tại Việt Nam. Nhưng băng lậu của
180. 7:23chúng vẫn len lỏi vào
181. 7:25qua mạng lưới chợ đen
182. 7:27qua những người quen truyền tay nhau vào
183. 7:29phòng khách của hàng triệu gia đình từ
184. 7:31Bắc chí Nam và cùng chiều đó
185. 7:33>> [âm nhạc]
186. 7:34>> từ trong nước cũng có dòng chảy ngược
187. 7:36lại.
188. 7:37Đến cuối thập niên 1990,
189. 7:40những ca khúc của làn [âm nhạc] sóng
190. 7:42xanh, của Phương Thanh, Lam Trường, Mỹ
191. 7:45Tâm
192. 7:46bắt đầu tràn ra hải ngoại qua những băng
193. 7:48đĩa được mang theo trong hành lý của
194. 7:51người thân thân. Hai dòng nhạc từ hai
195. 7:53phía đang tự tìm đến nhau trước khi bất
196. 7:56[âm nhạc] kỳ chính sách nào kịp thay
197. 7:57đổi. Nhạc Trịnh Công Sơn đặc biệt hơn
198. 8:00cả.
199. 8:01Ông chọn ở lại Việt Nam sau năm
200. 8:041975
201. 8:07nhưng nhạc của ông thì vượt qua mọi ranh
202. 8:10giới, trong nước hay ngoài nước, bên
203. 8:12thắng hay bên thua trong cuộc chiến
204. 8:15người ta đều có thể ngồi lại và cùng
205. 8:17nghe những bài hát về thân phận con
206. 8:20người, về tình yêu, về mất mát. Âm nhạc
207. 8:23Trịnh Công Sơn đã tạo ra một vùng đệm
208. 8:25hiếm có nơi người ta không cần hỏi ai
209. 8:28đứng về phía nào. Từ góc nhìn học thuật
210. 8:31vai trò của âm nhạc và nghệ thuật trong
211. 8:33quá trình hàn gắn sau xung đột đã được
212. 8:36ghi nhận ở nhiều nơi trên thế giới. Tổ
213. 8:38chức Musicians Without Borders
214. 8:41làm việc tại Bắc Ireland và vùng Balkans
215. 8:44sau chiến tranh
216. 8:45đã chỉ ra rằng âm nhạc [âm nhạc] tạo ra
217. 8:47một không gian để người ta nghe nhau
218. 8:50không đòi hỏi sự nhượng bộ về mặt chính
219. 8:52trị. Ở Việt Nam, khi những giọng ca hải
220. 8:55ngoại bắt đầu len lỏi vào trong nước qua
221. 8:57băng đĩa và khi những ca khúc từ trong
222. 9:00nước bắt đầu được hát ở các tụ điểm hải
223. 9:03ngoại, cùng một điều đó đã diễn ra.
224. 9:06Không ai ký một thỏa thuận hòa giải
225. 9:08nhưng mọi người đang nghe cùng một bài
226. 9:10hát và rồi dần dần những nghệ sĩ bắt đầu
227. 9:13trở về. Elvis Phương
228. 9:16vào khoảng giữa thập niên 1990
229. 9:21là một trong những nghệ sĩ hải ngoại đầu
230. 9:23tiên được cấp phép biểu diễn trở lại tại
231. 9:25Việt Nam. Ông bị một bộ phận cộng đồng
232. 9:28tại Mỹ tẩy chay những người coi đây là
233. 9:30hành động phản bội
234. 9:32nhưng ông đã mở đường. Tuấn Ngọc
235. 9:34[âm nhạc] năm 2012
236. 9:37tổ chức liveshow đầu tiên tại Nhà hát
237. 9:39Lớn Hà Nội với chương trình riêng một
238. 9:41góc trời, vé cháy từ trước. Giá vé chợ
239. 9:45đen lên đến mức nhiều người không tưởng
240. 9:47tượng được. Điều đó không chỉ nói về sự
241. 9:50nổi tiếng của một nghệ sĩ.
242. 9:53Nó nói về sức khao khát của người nghe
243. 9:56và rồi là Khánh Ly.
244. 9:58Năm
245. 9:592014,
246. 10:01giọng ca gắn liền với cả một thế hệ miền
247. 10:04Nam trước năm 1975,
248. 10:07>> [âm nhạc]
249. 10:08>> với những bài hát về chiến tranh, về mất
250. 10:11mát, về thân phận. Khi bà cất tiếng hát
251. 10:13tại Hà Nội, nhiều người coi đó không đơn
252. 10:16giản là một đêm nhạc. Đó là một dấu hiệu
253. 10:19rằng có điều gì đó đang thay đổi.
254. 10:23Trong khi đó, [âm nhạc]
255. 10:24ở cấp độ chính thức, một bước ngoặt lớn
256. 10:26đã xảy ra vào năm 1995,
257. 10:30Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton
258. 10:33tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại
259. 10:36giao với Việt Nam. Quá trình đó được
260. 10:38thúc đẩy phần lớn bởi sự hợp tác của hai
261. 10:40phía trong việc tìm kiếm hài cốt quân
262. 10:43nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh. Một
263. 10:45vấn đề nhân đạo đã mở đường cho ngoại
264. 10:47giao.
265. 10:48Cộng đồng người Việt ở Mỹ phản ứng với
266. 10:51sự kiện này bằng sự chia rẽ sâu sắc. Năm
267. 10:551999,
268. 10:574 năm sau bình thường hóa, một chủ tiệm
269. 11:00tại Little Saigon ở California [âm nhạc]
270. 11:02tên Trần Văn Trường đã treo ảnh Chủ tịch
271. 11:05Hồ Chí Minh và cờ đỏ sao vàng trong cửa
272. 11:07hàng của mình. Hơn 15.000 người đã xuống
273. 11:09đường biểu tình. Cuộc biểu tình kéo dài
274. 11:1253 ngày đêm liên tục. Điều đó cho thấy
275. 11:15một sự thật quan trọng. Bình thường hóa
276. 11:18ngoại giao và hòa giải nhân văn là hai
277. 11:21hành trình khác nhau. Chính phủ có thể
278. 11:24bắt tay nhau, nhưng những vết thương
279. 11:26trong lòng người không lành theo nghi
280. 11:27thức ngoại giao.
281. 11:31>> [âm nhạc]
282. 11:33>> Nhưng ngay cả khi chính sách còn bế tắc,
283. 11:36ngay cả khi áp lực cộng đồng còn căng
284. 11:38thẳng,
285. 11:39có một hình thức kết nối khác vẫn lặng
286. 11:40lẽ diễn ra,
287. 11:42không ồn ào,
288. 11:43không lên báo, nhưng đều đặn và dai
289. 11:46dẳng. Đó là những thùng đồ gửi về từ Mỹ.
290. 11:49Trước khi kiều hối có thể gửi dễ dàng
291. 11:51qua ngân hàng, biểu tượng lớn nhất của
292. 11:53sự kết nối giữa hai phía không phải là
293. 11:55tiền mặt, mà là những thùng hàng được
294. 11:57đóng gói cẩn thận và gửi đường biển về
295. 11:59Việt Nam. Bên trong có thể là những bánh
296. 12:01xà phòng Camay,
297. 12:03vài mét vải,
298. 12:05thuốc kháng sinh, chai dầu xanh,
299. 12:08hay đơn giản là một chiếc áo sơ mi với
300. 12:10gia đình nhận được.
301. 12:12Đó không chỉ là hàng hóa,
302. 12:14đó là bằng chứng rằng người thân ở nơi
303. 12:16xa vẫn nhớ đến họ, vẫn còn liên lạc, vẫn
304. 12:19chưa biến mất hoàn toàn trong thế giới
305. 12:21mới. Và với người gửi đi, đó là cách duy
306. 12:23nhất có thể duy trì vai trò trong gia
307. 12:25đình khi không thể về nhà. Theo số liệu
308. 12:28từ Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Nhà
309. 12:30nước Việt Nam, khi dữ liệu kiều hối
310. 12:32chính thức bắt đầu được theo dõi đầy đủ
311. 12:34vào năm 1993,
312. 12:37tổng lượng tiền gửi từ người Việt hải
313. 12:39ngoại về trong nước là khoảng 140 triệu
314. 12:41đô la Mỹ. Con số này nghe có vẻ nhỏ,
315. 12:45nhưng hãy nhớ, đây là thời điểm lệnh cấm
316. 12:47vận vừa mới được dỡ bỏ một phần và rất
317. 12:50nhiều giao dịch vẫn đi qua kênh phi
318. 12:53chính thức. Con số thực tế có thể lớn
319. 12:56hơn nhiều. Sau khi bình thường hóa quan
320. 12:58hệ và nhất là sau khi Bộ Chính trị ban
321. 13:00hành Nghị quyết 36 năm 2004
322. 13:04về công tác người Việt Nam ở nước ngoài,
323. 13:06dòng tiền tăng theo cấp số nhân. Đến năm
324. 13:082004,
325. 13:10kiều hối đã đạt khoảng 3,2 tỷ đô la,
326. 13:14tương đương khoảng 5,1% tổng sản phẩm
327. 13:17quốc nội của Việt Nam lúc đó. Đến năm
328. 13:192000 023
329. 13:22là 14 tỷ. Và theo số liệu gần nhất,
330. 13:25năm 2025,
331. 13:28con số đã vượt 16 tỷ đô la Mỹ, phá kỷ
332. 13:31lục lịch sử. Hoa Kỳ luôn là nguồn lớn
333. 13:35nhất, đóng góp hơn 50% tổng kiều hối.
334. 13:38Nhiều người nhìn vào những con số này và
335. 13:40thấy kinh tế,
336. 13:42thấy ngoại tệ, thấy tổng sản phẩm quốc
337. 13:44nội, thấy chính sách. Nhưng các nhà
338. 13:46nghiên cứu xã hội học nhìn vào cùng
339. 13:48những con số đó và thấy điều khác. Giáo
340. 13:51sư Hùng Cam Thai, chuyên gia về cộng
341. 13:53đồng người Việt hải ngoại tại Đại học
342. 13:55Pomona, đã chỉ ra trong nghiên cứu của
343. 13:58mình rằng với những gia đình bị chia cắt
344. 14:00sau năm 1975,
345. 14:03hành động gửi tiền về không phải chỉ là
346. 14:06hỗ trợ tài chính, đó còn là cách để
347. 14:08người ra đi giảm bớt gánh nặng của cái
348. 14:11mà các nhà tâm lý học gọi là cảm giác
349. 14:13tội lỗi của người sống sót, cảm giác đau
350. 14:16đớn khi biết mình đã được thoát ra trong
351. 14:18khi người thân vẫn còn ở lại. Mỗi lần
352. 14:20chuyển khoản là một lần nói điều mà
353. 14:22người ta không nói được thành lời, rằng
354. 14:24tôi vẫn nhớ đến gia đình, rằng tôi vẫn
355. 14:26còn là người trong gia đình này. Nghị
356. 14:28quyết 36 năm 2004
357. 14:32mà chúng ta vừa nhắc đến, đó là một văn
358. 14:35kiện quan trọng cần hiểu rõ hơn. Văn
359. 14:37kiện này tuyên bố chính thức rằng cộng
360. 14:40đồng người Việt hải ngoại là bộ phận
361. 14:41không tách rời và là nguồn lực của cộng
362. 14:43đồng dân tộc Việt Nam. Đi kèm là hàng
363. 14:46loạt thay đổi thực chất, chính sách miễn
364. 14:48thị thực cho kiều bào, nới lỏng quy định
365. 14:51về hồi hương và về sau là cơ chế cho
366. 14:54phép người gốc Việt ở nước ngoài có
367. 14:56quyền sở hữu bất động sản tại Việt Nam.
368. 14:58Phần quan trọng nhất của nghị quyết đó
369. 15:01không nằm ở danh sách chính sách cụ thể.
370. 15:04Phần quan trọng nhất nằm ở sự thay đổi
371. 15:06trong cách gọi tên.
372. 15:08Không còn là những người đã ra đi,
373. 15:10mà là khúc ruột ngàn dặm. Đối với nhiều
374. 15:12người hải ngoại, cách gọi đó có ý nghĩa.
375. 15:16Đối với một số người khác, đó vẫn chỉ là
376. 15:19ngôn ngữ.
377. 15:20Khoảng cách giữa từ ngữ và cảm thực tế
378. 15:24có thể rất dài. Ở phía kinh tế tư nhân,
379. 15:27những nhà đầu tư Việt kiều đầu tiên cũng
380. 15:28bắt đầu xuất hiện trong giai đoạn này.
381. 15:30David Thái, người rời Việt Nam từ năm
382. 15:32lên 6 tuổi, đã quay trở lại năm 1998
383. 15:37và đăng ký thành công dự án đầu tư tư
384. 15:39nhân đầu tiên do một người Việt kiều
385. 15:41thực hiện tại Việt Nam, đó là chuỗi
386. 15:44Highlands Coffee. Đó không chỉ là một dự
387. 15:47án kinh doanh,
388. 15:48đó là bằng chứng rằng một người có thể
389. 15:50rời đi từ khi còn rất nhỏ,
390. 15:52lớn lên ở nơi khác, rồi quay về và đặt
391. 15:55cược vào tương lai của quê hương.
392. 15:59>> [âm nhạc]
393. 16:02>> Và bây giờ, chúng ta quay lại câu chuyện
394. 16:05của Heidi Bub.
395. 16:06Heidi là con lai. Tên Việt Nam của bà là
396. 16:10Mai Thị Hiệp. Năm 1975,
397. 16:14khi mới lên 7 tuổi, người mẹ nghèo ở Đà
398. 16:17Nẵng đã đưa con vào chiến dịch không vận
399. 16:20trẻ em, hay còn gọi là Operation Baby
400. 16:22Lift, vì lo sợ những tin đồn rằng trẻ
401. 16:25con lai sẽ gặp nguy hiểm sau khi chiến
402. 16:27tranh kết thúc. Heidi được một gia đình
403. 16:29Mỹ nhận nuôi tại tiểu bang Tennessee.
404. 16:32Bà lớn lên hoàn toàn như một người Mỹ,
405. 16:35không nói tiếng Việt, không biết gì về
406. 16:37Đà Nẵng,
407. 16:38không có ký ức nào về mẹ ngoài bức ảnh
408. 16:40cũ. Sau 22 năm, khi đã là người lớn,
409. 16:44Heidi quyết định tìm lại mẹ và bà đã tìm
410. 16:47được.
411. 16:48Cuộc hội ngộ đó diễn ra.
412. 16:51Cả hai đã khóc, cả hai đã ôm nhau,
413. 16:54nhưng sau đó, sự thật phức tạp hơn bắt
414. 16:57đầu lộ ra. Gia đình ở Việt Nam, theo văn
415. 17:00hóa Á Đông, hiểu rằng người con từ Mỹ
416. 17:03trở về có nghĩa vụ hỗ trợ tài chính cho
417. 17:05anh chị em, cho cả gia đình.
418. 17:08Đó không phải là lòng tham, đó là cách
419. 17:10họ hiểu về tình thân và trách nhiệm,
420. 17:13nhưng Heidi, lớn lên theo văn hóa Mỹ,
421. 17:16cảm thấy ngột ngạt [âm nhạc] và bị xúc
422. 17:17phạm.
423. 17:18Bà không có khuôn khổ văn hóa để hiểu
424. 17:20tại sao người thân lại đặt ra những kỳ
425. 17:22vọng như vậy. Cuộc chia tay cuối cùng
426. 17:25chìm trong nước mắt và sự bế tắc, điều
427. 17:27mà bộ phim đó cho thấy. Và điều mà giới
428. 17:30nghiên cứu về cộng đồng người Việt hải
429. 17:32ngoại đã ghi nhận trong nhiều nghiên cứu
430. 17:35là 20 năm xa cách đủ để biến người cùng
431. 17:38huyết thống thành những con người thuộc
432. 17:40về hai thế giới quá khác nhau. Không
433. 17:42phải lỗi của ai, đó là hậu quả của lịch
434. 17:45sử. Giáo sư Andrew Lam, nhà báo và nhà
435. 17:49văn gốc Việt tại Mỹ, đã viết trong tập
436. 17:52tiểu luận Perfume Dreams của ông rằng
437. 17:54người Việt hải ngoại mang trong mình
438. 17:56điều mà ông gọi là vết thương của sự
439. 17:57chia cắt không hoàn toàn. Không phải chỉ
440. 18:00bị cắt đứt khỏi quê hương, mà là luôn có
441. 18:02một sợi dây nối đủ để nhớ, nhưng không
442. 18:05đủ để về.
443. 18:06Và còn một tầng phức tạp hơn nữa. Trong
444. 18:09giới nghiên cứu tâm lý học, khái niệm
445. 18:11tổn thương liên thế hệ đã [âm nhạc] được
446. 18:13áp dụng để phân tích cộng đồng người
447. 18:15Việt hải ngoại. Những ký ức kinh hoàng
448. 18:17về chiến tranh, về trại cải tạo, về
449. 18:20những chuyến vượt biển không dừng lại ở
450. 18:22thế hệ thứ nhất, chúng được chuyển giao
451. 18:24một cách vô thức sang con cái và cháu
452. 18:27chắc. Trẻ em lớn lên trong những gia
453. 18:29đình đó đôi khi không biết tại sao cha
454. 18:32mẹ mình có những phản ứng cảm xúc mạnh
455. 18:33với một số chủ đề nhất định.
456. 18:35Nhưng họ cảm nhận được sức nặng của
457. 18:37những ký ức đó dù chưa từng trải qua
458. 18:39trực tiếp. Điều đó có nghĩa là hành
459. 18:41trình hòa giải không chỉ là chuyện của
460. 18:44thế hệ đã trực tiếp sống qua biến cố
461. 18:46lịch sử. Nó còn là chuyện của những
462. 18:48người sinh ra sau đó, những người mang
463. 18:50theo gánh nặng của một ký ức tập thể mà
464. 18:52họ chưa bao giờ được lựa chọn.
465. 18:57>> [âm nhạc]
466. 18:59>> Và cần nói thẳng về điều này.
467. 19:01Không phải tất cả đều hướng đến hòa
468. 19:03giải.
469. 19:04Và điều đó cũng cần được hiểu. Không
470. 19:07phải phán xét. Những cựu binh Việt Nam
471. 19:09Cộng Hòa từng trải qua nhiều năm trong
472. 19:12các trại cải tạo, những gia đình mất
473. 19:14người thân trên biển,
474. 19:16những người sống sót mang những vết sẹo
475. 19:18không thể nhìn thấy. Với nhiều người
476. 19:20trong số họ,
477. 19:21việc bắt tay hay đối thoại với những
478. 19:23người đại diện cho phía bên kia không
479. 19:25phải là một bước tiến về phía trước.
480. 19:28Đó là sự phản bội đối với ký ức của
481. 19:31những người đã mất. Hàng năm, ngày 30
482. 19:33tháng 4 vẫn được một bộ phận cộng đồng
483. 19:35người Việt tại Mỹ tưởng niệm như ngày
484. 19:37quốc hận. Những lá cờ vàng ba sọc đỏ
485. 19:39được giương lên không chỉ như một hành
486. 19:42động chính trị mà như một cách bảo tồn
487. 19:44không gian ký ức cho những người cảm
488. 19:46thấy rằng
489. 19:47nếu họ dừng lại,
490. 19:49nếu họ chấp nhận hiện trạng thì những gì
491. 19:51họ và người thân đã trải qua
492. 19:53sẽ bị xóa khỏi lịch sử. Đây là quan điểm
493. 19:56của một bộ phận trong cộng đồng.
494. 19:59Còn phía khác, phần lớn hơn theo thời
495. 20:01gian đã chọn con đường khác, không phải
496. 20:03vì họ quên
497. 20:05mà vì họ tìm ra một cách khác để tiếp
498. 20:07tục sống với ký ức đó ở chiều ngược lại.
499. 20:11Trong nước cũng có những người không dễ
500. 20:13dàng với khái niệm hòa giải.
501. 20:15Những gia đình mất người thân trong
502. 20:16chiến tranh,
503. 20:18những người đã trải qua bom đạn
504. 20:20có những vết thương của riêng mình. Hòa
505. 20:22giải
506. 20:24không bao giờ chỉ là một chiều. Khi so
507. 20:26sánh với các cộng đồng lưu vong khác
508. 20:28trong lịch sử thế giới, câu chuyện của
509. 20:31người Việt ở Mỹ có một số điểm đặc biệt.
510. 20:34Cộng đồng người Mỹ gốc Cuba ở Miami
511. 20:37[hắng giọng]
512. 20:38chẳng hạn.
513. 20:39Trong nhiều thập kỷ đã duy trì một lập
514. 20:41trường đối đầu rất cứng rắn với Havana,
515. 20:44ủng hộ các lệnh cấm vận và từ chối đối
516. 20:47thoại. Cộng đồng người Việt ở Mỹ khởi
517. 20:49đầu với một thái độ tương tự.
518. 20:51Nhưng theo thời gian, phần lớn đã dịch
519. 20:54chuyển theo hướng thực dụng hơn, tập
520. 20:56trung vào giao thương, kết nối gia đình
521. 20:58và hỗ trợ quê hương thông qua đầu tư và
522. 21:01kiều hối. Các nhà nghiên cứu về di dân
523. 21:04như giáo giáo Yến Lê Espiritu tại Đại
524. 21:07học California San Diego
525. 21:09đã phân tích sự dịch chuyển này và chỉ
526. 21:11ra rằng nó không phải là sự từ bỏ các
527. 21:14giá trị chính trị
528. 21:16mà là một sự lựa chọn chiến lược về cách
529. 21:18tồn tại và gắn kết với quê hương trong
530. 21:21điều kiện thực tế. Nhưng sự dịch chuyển
531. 21:23đó không có nghĩa là tất cả đều đồng
532. 21:26thuận. Tính đến giai đoạn 2024
533. 21:30đến 2025
534. 21:34vẫn còn một bộ phận
535. 21:36chủ yếu là thế hệ lớn tuổi hơn kiên
536. 21:38quyết từ chối mọi hình thức quan hệ với
537. 21:41chính quyền Việt Nam. Họ phản đối các
538. 21:44chuyến thăm của lãnh đạo cấp cao, phản
539. 21:46đối các nghệ sĩ từ trong nước sang biểu
540. 21:48diễn ở Mỹ không phải vì họ không nhận ra
541. 21:51thực tế đã thay đổi mà vì đối với họ ký
542. 21:55ức là thứ cuối cùng còn lại.
543. 21:59>> [âm nhạc]
544. 22:01>> Nhưng bên cạnh tất cả những điều đó, có
545. 22:04một thế hệ khác đang lớn lên.
546. 22:06Những người trẻ gốc Việt sinh ra hoặc
547. 22:08lớn lên hoàn toàn tại Mỹ không mang
548. 22:10trong mình những ký ức trực tiếp về
549. 22:12chiến tranh hay về trại cải tạo. Họ biết
550. 22:15về những điều đó qua lời kể của cha mẹ
551. 22:18hoặc qua sách vở.
552. 22:20Nhưng mối quan hệ của họ với Việt Nam
553. 22:22được xây dựng từ nền tảng khác. Phong
554. 22:24trào về nguồn đã hình thành khá rõ nét
555. 22:27từ đầu thập niên 2000 khi ngày càng
556. 22:30nhiều thanh niên gốc Việt chủ động
557. 22:31>> [âm nhạc]
558. 22:32>> tổ chức các chuyến đi về Việt Nam
559. 22:34không chỉ để thăm gia đình mà để học
560. 22:36tiếng, để hiểu về văn hóa, để lấp đầy
561. 22:40những khoảng trống trong bản sắc của
562. 22:41mình.
563. 22:42Những người trẻ đó không bị kẹt trong
564. 22:44câu hỏi về
565. 22:46ai đúng ai sai trong cuộc chiến. Họ đặt
566. 22:48câu hỏi khác, Việt Nam là gì với tôi và
567. 22:51tôi là ai trong mối quan hệ đó? Có những
568. 22:55tổ chức phi chính phủ đã làm việc ở cấp
569. 22:57độ này. PeaceTrees Việt Nam
570. 23:00được thành lập năm 1995
571. 23:04bởi Jerilyn Brusseau,
572. 23:06một người phụ nữ Mỹ mất em trai phi công
573. 23:09trong chiến tranh, đã dọn sạch hơn 46
574. 23:12triệu mét vuông đất nhiễm bom mìn tại
575. 23:14Quảng Trị, một trong những vùng bị ném
576. 23:17bom nặng nề nhất trong lịch sử. Tổ chức
577. 23:19này cũng xây dựng chương trình Heritage
578. 23:21Circle, đưa thanh niên gốc Việt từ 18
579. 23:24đến 40 tuổi về Việt Nam để trực tiếp
580. 23:26tham gia khắc phục hậu quả chiến tranh,
581. 23:28thay vì né tránh quá khứ. Những người
582. 23:30trẻ đó sử dụng sự hiện diện của mình để
583. 23:33chủ động hàn gắn. Và còn những cách khác
584. 23:35để hàn gắn ít ồn ào hơn, nhưng có thể
585. 23:38sâu hơn. Nhà văn Nguyễn Thanh Việt rời
586. 23:41Việt Nam khi mới 4 tuổi và lớn lên tại
587. 23:43California đã đoạt giải thưởng Pulitzer
588. 23:46năm 2016
589. 23:48với tiểu thuyết The Sympathizer, tạm
590. 23:51dịch là cảm tình viên. Trong tác phẩm
591. 23:53đó, ông đặt ra câu hỏi mà rất ít người
592. 23:56dám đặt. Ai có quyền kể câu chuyện về
593. 23:58cuộc chiến đó? Và từ góc nhìn nào thì sự
594. 24:02thật mới đầy đủ?
595. 24:03Không phải từ phía Mỹ, không phải từ
596. 24:06phía Hà Nội, không phải từ phía Sài Gòn
597. 24:09cũ, mà từ những người bị kẹt ở giữa tất
598. 24:11cả. Nhà thơ Vũ Quốc Vinh,
599. 24:13lớn lên tại Connecticut sau khi gia đình
600. 24:16rời Việt Nam,
601. 24:17đã viết trong On Earth We're Briefly
602. 24:20Gorgeous, tạm dịch là một thoáng ta rực
603. 24:23rỡ ở nhân gian, về cách mà những vết
604. 24:25thương của người bà,
605. 24:27người mẹ được truyền sang thế hệ tiếp
606. 24:29theo không phải qua lời nói, mà qua
607. 24:32những hành vi, những phản ứng cảm xúc,
608. 24:34những nỗi sợ không có tên.
609. 24:36Đó cũng là một dạng kể chuyện về hòa
610. 24:39giải,
611. 24:40không phải hòa giải chính trị, mà là hòa
612. 24:42giải bên trong
613. 24:44giữa một con người và lịch sử của gia
614. 24:46đình mình. Những tác phẩm đó đã được cả
615. 24:49thế giới đọc và thảo luận.
616. 24:51Điều đó có nghĩa là câu chuyện của người
617. 24:54Việt hải ngoại không còn chỉ là câu
618. 24:56chuyện nội bộ của một cộng đồng. Nó đã
619. 24:58trở thành một phần của cuộc trò chuyện
620. 25:00về con người,
621. 25:01về chiến tranh, về bản sắc ở cấp độ toàn
622. 25:05cầu.
623. 25:07>> [âm nhạc]
624. 25:11>> Hơn 50 năm đã trôi qua kể từ tháng 4 năm
625. 25:131975,
626. 25:15kiều hối đã lên tới 16 tỷ đô la một năm.
627. 25:19Các nghệ sĩ đã hát lại trên sân khấu quê
628. 25:21nhà.
629. 25:22Những đứa trẻ sinh ra ở Mỹ đã về thăm
630. 25:25ngôi làng của ông bà.
631. 25:27Những bức thư không gửi được cuối cùng
632. 25:29đã có đường đi, nhưng cũng vẫn còn đó
633. 25:31những gia đình chưa gặp lại nhau. Những
634. 25:34người không thể tha thứ, không phải vì
635. 25:36họ muốn mang theo thù hận, mà vì điều họ
636. 25:38đã mất quá lớn. Và những người từ hai
637. 25:41phía nhìn nhau qua màn hình điện thoại
638. 25:42và thấy người thân, nhưng cũng thấy
639. 25:44khoảng cách mà không ai hoàn toàn biết
640. 25:46cách thu hẹp. Có lẽ điều đó không có
641. 25:48nghĩa là hòa giải đã thất bại.
642. 25:51Có lẽ đó chỉ là hình dáng thật sự của
643. 25:53nó, không phải là một điểm đến, không
644. 25:55phải là một cái kết có hậu, mà là một
645. 25:57tiến trình đang tiếp tục được đo bằng
646. 26:00từng cuộc điện thoại, từng chuyến về,
647. 26:02từng thùng đồ, từng trang sách và từng
648. 26:05bản nhạc đã vượt qua biên giới trước khi
649. 26:07chính sách kịp thay đổi. Hẹn gặp lại quý
650. 26:09vị và các bạn trong kỳ phát sóng tiếp
651. 26:10theo của Á Lục Ký.
652. 26:13>> [âm nhạc]