Nạn Đói 1945 Và Nhà Tài Trợ Lớn Nhất Của Việt Nam Hôm Nay: Cùng Một Nước Nhật? — Transcript

Full transcript

1. 0:05[âm nhạc]
2. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
3. 0:13đến với chương trình Á Lục Ký. Có
4. 0:15[âm nhạc] một quốc gia mà quân đội của
5. 0:16họ hơn 80 năm trước đã góp phần khiến
6. 0:19hơn 2 triệu người Việt chết đói. Hôm nay
7. 0:22chính quốc gia ấy là một trong những đối
8. 0:24tác phát triển lớn nhất mà Việt Nam đang
9. 0:27có nghịch lý chưa dừng ở đó. Có một học
10. 0:30giả đã dành cả cuộc đời để cùng các nhà
11. 0:33xử học Việt Nam đi tìm lại từng dấu vết
12. 0:35của thảm họa ấy. Ông là người Nhật. Vì
13. 0:39sao một học giả Nhật lại chọn đi tìm sự
14. 0:41thật về chính điều mà quân đội nước mình
15. 0:43đã gây ra?
16. 0:47Từ cuối năm
17. 0:491944
18. 0:51đến giữa năm 1945,
19. 0:55[khịt mũi] một nạn đói khủng khiếp quét
20. 0:56qua miền Bắc Việt Nam. Con số hơn 2
21. 0:59triệu người chết được nhắc tới ngay
22. 1:01trong bản tuyên ngôn độc lập. Chủ tịch
23. 1:03Hồ Chí Minh đọc bản tuyên ngôn ấy ngày 2
24. 1:06tháng năm 1945.
25. 1:11Đó là con số chính thức trong ký ức quốc
26. 1:13gia Việt Nam. Giới nghiên cứu quốc tế
27. 1:15vẫn còn tranh luận về con số tuyệt đối.
28. 1:18Nhưng không ai phủ nhận quy mô khủng
29. 1:19khiếp của thảm họa này. Hơn 80 năm sau,
30. 1:22mọi thứ đã khác. Việt Nam và Nhật Bản
31. 1:25đang ở mức quan hệ ngoại giao cao nhất
32. 1:28mà Việt Nam từng thiết lập với một đối
33. 1:30tác nước ngoài. Mức đó gọi là đối tác
34. 1:32chiến lược toàn diện. Và Nhật Bản là một
35. 1:36trong những nguồn vốn [âm nhạc] hỗ trợ
36. 1:38phát triển song phương lớn nhất mà Việt
37. 1:40Nam nhận được suốt hơn 30 năm qua.
38. 1:44Khoảng cách giữa hai sự thật ấy chính là
39. 1:47câu chuyện của chương trình hôm nay. Để
40. 1:49hiểu được khoảng cách này, chúng ta sẽ
41. 1:51không kể theo một mạch duy nhất. Chúng
42. 1:53ta sẽ nghe từng phía kể lại câu chuyện
43. 1:55này theo cách riêng của họ. Người Việt
44. 1:58kể một kiểu, người Pháp kể một kiểu
45. 2:01khác. Người Nhật cũng có phiên bản của
46. 2:03mình và ở giữa tất cả những phiên bản ấy
47. 2:05có một người đã giành gần chọn cuộc đời
48. 2:08để đi tìm phiên bản gần với sự thật
49. 2:10nhất.
50. 2:15Những dữ kiện nền tảng của thảm
51. 2:16[âm nhạc] họa này tương đối rõ ràng.
52. 2:19Thiên tai, chiến tranh và các chính sách
53. 2:22cưỡng bức kinh tế đã cùng xuất hiện
54. 2:24trong cùng một giai đoạn. Nhưng càng đi
55. 2:26sâu vẫn còn những câu hỏi chưa từng khép
56. 2:29lại hoàn toàn. Bao nhiêu người đã chết,
57. 2:31chính xác là bao nhiêu. Mỗi bên phải
58. 2:33chịu trách nhiệm đến đâu? Chúng ta sẽ đi
59. 2:36qua từng câu hỏi đó. Trước tiên hãy nhìn
60. 2:38vào bốn thứ đã trồng lên nhau. Thứ nhất,
61. 2:42thiên tai. Cuối năm 1944,
62. 2:46những cơn bão liên tiếp làm vỡ đê, vụ
63. 2:49mùa quan trọng nhất trong năm ở nhiều
64. 2:52tỉnh miền Bắc bị cuốn trồi. Thứ hai,
65. 2:55chính sách của Pháp, chính quyền thuộc
66. 2:58địa Pháp khi đó vẫn đang cai quản Đông
67. 3:01Dương. Họ tiếp tục trưng thu và tích trữ
68. 3:04thóc gạo vào các kho quân sự, bất chấp
69. 3:06dân đang thiếu ăn. Thứ ba, chính sách
70. 3:09của Nhật. Quân đội Nhật Bản đã chiếm
71. 3:13đóng Đông Dương từ năm 1940. Họ ép nông
72. 3:17dân chuyển một phần ruộng lúa sang trồng
73. 3:19đay và thầu dầu. Hai loại cây phục vụ
74. 3:22trực tiếp cho chiến tranh của họ. Họ
75. 3:24cũng yêu cầu cung cấp gạo định kỳ cho
76. 3:26quân đội. Thứ tư, chiến tranh. Máy bay
77. 3:30của phe đồng minh chủ yếu là không quân
78. 3:32Hoa Kỳ, ném bom phá hủy tuyến đường sắt
79. 3:35nối liền hai miền Nam Bắc gạo dư thừa ở
80. 3:38miền Nam. Vì thế không thể chuyển ra cứu
81. 3:41đói cho miền Bắc. Đây là chỗ một bài
82. 3:43phân tích thông thường sẽ dừng lại để
83. 3:45khán giả tự cộng bốn yếu tố này với
84. 3:47nhau. Nhưng điều đáng nói không nằm ở
85. 3:50việc liệt kê. Nó nằm ở cách chúng tương
86. 3:52tác. Không một yếu tố nào trong bốn yếu
87. 3:55tố trên đứng riêng lẻ đủ sức giết chết
88. 3:57hàng triệu người. Thiên tai từng xảy ra
89. 4:00nhiều lần trước đó mà không gây ra thảm
90. 4:02họa ở quy mô này. Chính bốn yếu tố ấy
91. 4:05xảy ra cùng lúc. Mỗi yếu tố cắt đứt một
92. 4:08con đường sống sót khác nhau. Đó là lý
93. 4:10do một năm mất mùa bình thường biến
94. 4:12thành một trong những thảm họa nhân đạo
95. 4:14lớn nhất của khu vực. Có một hình ảnh
96. 4:16giúp chúng ta giữ lại toàn bộ câu chuyện
97. 4:17này trong đầu. Xuyên suốt cả chương
98. 4:19trình hôm nay, ở Hà Nội có một khu tưởng
99. 4:23niệm, người ta đã [âm nhạc] quy tập hài
100. 4:24cốt của hàng vạn nạn nhân vô danh vào đó
101. 4:27thành một nấm mộ chung chìm sâu dưới
102. 4:29lòng đất. Nó tĩnh lặng suốt nhiều thập
103. 4:31kỷ. 20 năm sau nạn đói, [âm nhạc] ở một
104. 4:34nơi cách đó hàng trăm cây số, có một
105. 4:36khoản tiền khác đó là tiền bồi thường
106. 4:39chiến tranh từ Nhật Bản. Khoản tiền ấy
107. 4:41được rót vào việc đào một đường
108. 4:42[âm nhạc] ống xuyên núi để tạo ra dòng
109. 4:45điện đầu tiên cho một vùng đất khác của
110. 4:47Việt Nam cũng nằm dưới lòng đất. Nhưng
111. 4:51một bên mang theo cái chết, một bên tạo
112. 4:53ra ánh sáng. Câu chuyện hôm nay là câu
113. 4:56chuyện về khoảng cách giữa hai thứ nằm
114. 4:58dưới lòng đất ấy và về những con người
115. 5:01đã đứng ở giữa khoảng cách đó. Nhưng từ
116. 5:03đây mỗi bên bắt đầu kể câu chuyện này
117. 5:05theo một cách khác nhau.
118. 5:09[âm nhạc]
119. 5:17[âm nhạc]
120. 5:19Nếu chỉ nghe bốn yếu tố vừa rồi, nạn đói
121. 5:22vẫn còn là một khái niệm trừu tượng. Nó
122. 5:24chỉ là một phép cộng của chính sách và
123. 5:26thiên tai. Để hiểu nó thật sự là gì,
124. 5:29chúng ta cần nghe cách những người đã
125. 5:31sống qua nó kể lại. Vào đầu thập niên
126. 5:3390, một nhóm nghiên cứu Việt Nhật đi qua
127. 5:3623 làng thuộc 21 tỉnh thành từ [âm nhạc]
128. 5:40Quảng Trị trở ra Bắc. Họ tìm gặp những
129. 5:42người còn nhớ được mùa đói năm ấy. Một
130. 5:45trong số họ là ông Phạm Công Báo. Ông
131. 5:48chứng kiến quân Nhật ra lệnh nhổ lúa
132. 5:50trồng đay ngay tại làng mình. Ông thấy
133. 5:52cả một gia đình hàng xóm 20 người chết
134. 5:55[âm nhạc] sạch trong vài tuần. Gia đình
135. 5:56ông sống sót nhờ một chi tiết nhỏ. Người
136. 5:59cha dã cả chấu lẫn gạo thành cám để cầm
137. 6:02hơi. Ban đêm ông còn lén chôn giấu vài
138. 6:05chục cân thóc ngoài vườn, ngụy trang kỹ
139. 6:08đến mức không ai muốn đào lên. Những con
140. 6:10số mà nhóm nghiên cứu thu thập được còn
141. 6:13tàn khốc hơn bất kỳ câu chuyện đơn lẻ
142. 6:15nào. Trong 23 làng khảo sát, làng chịu
143. 6:18ảnh hưởng nhẹ nhất cũng mất hơn 8% dân
144. 6:21số. Làng nặng nhất mất gần 60%.
145. 6:25Ở một xóm nhỏ, gần tám trên 10 người đã
146. 6:29chết. Ở một thôn khác, hai dòng họ gần
147. 6:32như biến mất hoàn toàn khỏi sổ làng.
148. 6:35Không còn ai mang họ ấy để kể lại chuyện
149. 6:38gì đã xảy ra với tổ tiên mình. Nghe đến
150. 6:40đây, có lẽ nhiều người trong quý vị sẽ
151. 6:43tự hỏi một điều trong chính dòng họ của
152. 6:46mình. Có ai đó cách đây hơn 80 năm đã
153. 6:49không còn được nhắc tên sau mùa đói ấy
154. 6:52hay không. Đó chính xác là điều khiến
155. 6:54thảm họa này khác với một dòng chữ trong
156. 6:56sách sự. Nó không phải chuyện của người
157. 6:58khác. Với rất nhiều gia đình Việt Nam,
158. 7:01nó là một phần của chính gia phả mình.
159. 7:03Dù không phải lúc nào ta cũng biết, ký
160. 7:06ức về nạn đói không chỉ tồn tại qua lời
161. 7:08kể truyền miệng. Nó đã được đưa vào
162. 7:10chương trình giáo dục phổ thông dưới một
163. 7:13cụm từ mà nhiều thế hệ học sinh
164. 7:15[âm nhạc] Việt Nam từng học, một cổ hai
165. 7:17tròng. Cụm từ ấy nói về việc người nông
166. 7:20dân khi đó phải gánh cùng lúc ách áp bức
167. 7:22của cả thực dân Pháp lẫn phát xít Nhật.
168. 7:25Có lẽ không ít quý vị đang nghe chương
169. 7:27trình này từng đọc một truyện ngắn tên
170. 7:29Vợ Nhạt của nhà văn Kim Lân. Chuyện ấy
171. 7:31cũng nằm trong sách giáo khoa kể về một
172. 7:34người đàn ông nhặt được vợ giữa những
173. 7:35ngày đói kém nhất. Đó chính là cách một
174. 7:38ký ức đau thương qua nhiều thập kỷ. Dần
175. 7:41chuyển từ lời kể của người còn sống sang
176. 7:43những [âm nhạc] trang sách. Ai cũng từng
177. 7:45đọc những trang sách ấy. Dù có khi không
178. 7:47nhận ra mình đang đọc về chính thảm họa
179. 7:49này. Ký ức ấy không chỉ nằm trên trang
180. 7:52giấy. Mỗi năm vào một ngày cố định theo
181. 7:55âm lịch, chính quyền địa phương vẫn tổ
182. 7:57chức lễ dâng hương. Địa điểm là một khu
183. 8:00tưởng niệm ở phường Vĩnh Tuy, Hà Nội. Lễ
184. 8:03ấy dành cho những nạn nhân được quy tập
185. 8:04tại đó từ hơn 70 năm trước và theo tư
186. 8:08liệu nghiên cứu. Hầu như tháng nào cũng
187. 8:10có những đoàn khách hoặc cá nhân người
188. 8:12Nhật tìm đến nơi này. Họ thắp hương cúi
189. 8:14đầu và ghi lại vài dòng lưu bút. Đây là
190. 8:17chỗ câu chuyện bắt đầu rẽ sang một hướng
191. 8:19thú vị. Vì sao cho tới tận hôm nay người
192. 8:22Nhật vẫn tìm đến một nơi ghi giấu những
193. 8:24gì quân đội nước họ từng gây ra. Để trả
194. 8:27lời, chúng ta cần nghe chính phía bên
195. 8:30kia đã kể lại câu chuyện này như thế
196. 8:32nào.
197. 8:40Phía bên kia của câu chuyện này không hề
198. 8:42lặng thinh. Ba người ở ba vị trí khác
199. 8:46nhau trong bộ máy cai trị lúc bấy giờ
200. 8:49đều để lại lời kể của riêng mình sau
201. 8:52chiến tranh. Cách mỗi người kể lại nói
202. 8:54lên nhiều điều, không chỉ về những gì đã
203. 8:57xảy ra mà về cách con người tự nhìn nhận
204. 9:00phần trách nhiệm của mình. Toàn quyền
205. 9:02Đông Dương Jindeku là người đứng đầu
206. 9:05chính quyền Pháp cho tới khi bị Nhật Bản
207. 9:08lật đổ. Sau chiến tranh, ông viết một
208. 9:11tập hồi ký, trong đó ông cũng nhắc tới
209. 9:14nạn đói. Nhưng thứ tự, ông sắp xếp các
210. 9:18nguyên nhân rất đáng chú ý. Đầu tiên là
211. 9:21máy bay đồng minh, thứ đã cắt đứt đường
212. 9:23vận chuyển gạo, sau đó là yêu cầu trưng
213. 9:26thu quá đáng của quân đội Nhật, cuối
214. 9:29cùng mới là thiên tai. Còn hệ thống thuế
215. 9:32khóa mà chính quyền của ông đã duy trì
216. 9:35suốt nhiều năm trước đó thì sao? Nó đã
217. 9:37bào mòn sức chống chịu của người nông
218. 9:39dân từ rất lâu, nhưng nó gần như không
219. 9:42xuất hiện trong lời kể của ông. Và con
220. 9:44số người chết mà ông tự ghi lại thấp hơn
221. 9:47hẳn con số mà cả giới nghiên cứu Việt
222. 9:49Nam lẫn quốc tế sau này xác nhận. Phía
223. 9:52Nhật Bản cũng có những tài liệu tương
224. 9:54tự. Mm Masayuki Yokoyama là cố vấn chính
225. 9:58trị cao cấp của chính quyền quân quản
226. 10:00Nhật Bản. Chính ông từng trực tiếp yết
227. 10:02kiến vua Bảo Đại để thông báo việc Nhật
228. 10:05Bản chấm dứt quyền lực của Pháp. Sau
229. 10:07chiến tranh, ông để lại một tập hồi
230. 10:09[âm nhạc] ký viết theo yêu cầu giải
231. 10:11trình của chính quyền Pháp lúc đó vừa
232. 10:14quay trở lại, không khó để nhận ra vì
233. 10:16sao văn bản ấy mang đậm sắc thái tự biện
234. 10:19hộ. Ông có xu hướng mô tả mình như một
235. 10:22viên chức chỉ đơn thuần thực thi mệnh
236. 10:24lệnh và ông đẩy phần lớn trách nhiệm về
237. 10:26phía quân đội. Nhưng lời kể đáng chú ý
238. 10:29nhất và cũng dễ kiểm chứng nhất đến từ
239. 10:32một người khác. Đó là tướng Sochi Hashi
240. 10:35Iwisu, Tổng tư lệnh quân đội Nhật Bản.
241. 10:38Ông là người nắm quyền lực cao nhất ở
242. 10:40Đông Dương trong chính giai đoạn tồi tệ
243. 10:42nhất của nạn đói. Sau cuộc đảo chính lật
244. 10:45đổ Pháp, ông trở thành toàn quyền duy
245. 10:47nhất trong hồi ký xuất bản. Tại Tokyo
246. 10:50năm 1985,
247. 10:53ông đưa ra một lời giải thích rất gọn.
248. 10:56Thảm họa xảy ra vì thời tiết khắc nghiệt
249. 10:59và vì máy bay đồng minh đã phá hủy hệ
250. 11:01thống giao thông khiến quân đội không
251. 11:03thể chuyển gạo [âm nhạc] cứu đói kịp
252. 11:04thời. Đây chính là chỗ chúng ta cần dừng
253. 11:07lại vì đây không còn hoàn toàn là một
254. 11:09câu chuyện về góc nhìn khác nhau nữa.
255. 11:11Giới nghiên cứu về nạn đói, trong đó có
256. 11:14học giả Bùi Minh Dũng và David Mar đã
257. 11:17chỉ ra một điều đáng chú ý. Trận lũ
258. 11:19nghiêm trọng nhất của năm đó thực ra xảy
259. 11:22ra vào mùa thu năm 1945.
260. 11:26Đó là sau khi nạn đói đã đạt đỉnh điểm
261. 11:28và đã cướp đi phần lớn sinh mạng. Còn về
262. 11:31hệ thống đường sắt, nhiều nghiên cứu cho
263. 11:33thấy đầu năm ấy việc vận tải vẫn được ưu
264. 11:35tiên cho quân sự hơn là cứu đói. Nói
265. 11:38cách khác, đây không hẳn là một cách
266. 11:40nhìn khác về cùng một sự thật. Đây là
267. 11:43một lời giải thích mà nhiều bằng chứng
268. 11:45không ủng hộ và điều đáng nói không nằm
269. 11:48ở việc vạch trần nó. Nó nằm ở việc hiểu
270. 11:52vì sao một người ở vị trí như Suchihashi
271. 11:55lại [âm nhạc] chọn kể như vậy. Đó không
272. 11:58phải là ông nói dối một cách ngẫu nhiên.
273. 12:00Đó là một khuôn mẫu tâm lý rất con
274. 12:02người. Khi đứng trước một trách nhiệm
275. 12:05[âm nhạc] quá lớn để gánh vác, phần lớn
276. 12:08chúng ta đều có xu hướng tìm đến yếu tố
277. 12:10khách quan nhất. Không riêng gì
278. 12:13suchiashi.
279. 12:14Có một điều nữa đáng chú ý không kém.
280. 12:17[âm nhạc] Cả ba lời kể trên đều đến từ
281. 12:20tầng lớp cao nhất. Những người từng nắm
282. 12:22[âm nhạc] quyền lực gần như không có lời
283. 12:24kể nào còn sót lại từ những người lính
284. 12:26bình thường, cũng không có lời kể nào từ
285. 12:29dân thường Nhật Bản, những người thật sự
286. 12:31có mặt ở các làng mạc Bắc Kỳ lúc đó.
287. 12:34Theo tư liệu nghiên cứu, có hai lý do
288. 12:37được đưa ra để giải thích cho khoảng
289. 12:39lặng này. Thứ nhất, sau khi Nhật Hoàng
290. 12:41tuyên bố đầu hàng, phần lớn quân Nhật ở
291. 12:44Đông Dương được hồi hương, chỉ một nhóm
292. 12:46rất nhỏ chọn ở lại, gia nhập lực lượng
293. 12:49kháng chiến chống Pháp, các cước tính
294. 12:51khác nhau đưa ra con số từ vài trăm
295. 12:53[âm nhạc] đến khoảng 2000 người. Nhóm
296. 12:56nhỏ ấy cắt đứt phần lớn liên hệ với quê
297. 12:59nhà. Họ không đại diện cho toàn bộ quân
298. 13:02đội Nhật từng có mặt ở Đông Dương. Thứ
299. 13:05hai, những người trở về Nhật Bản thì trở
300. 13:07về một đất nước đang tự mình chết đói
301. 13:09[âm nhạc] dưới bom cháy và bom nguyên
302. 13:12tử. Cộng đồng ấy không còn nhiều khoảng
303. 13:14trống trong tâm trí. Họ khó lòng tiếp
304. 13:17nhận một câu chuyện về việc quân đội của
305. 13:19chính mình đã gây đau khổ ở một nơi xa
306. 13:22xôi.
307. 13:28Sau chiến tranh, nước Nhật xây dựng lại
308. 13:31ý niệm hòa bình của chính mình [âm nhạc]
309. 13:33quanh một trải nghiệm rất cụ thể. Đó là
310. 13:37trải nghiệm của một nạn nhân những thành
311. 13:40phố cháy ruội, hai quả bom nguyên tử,
312. 13:44một dân tộc đói khát trên đống đồ nát.
313. 13:47Đó là một ký ức thật và không ai có
314. 13:50quyền phủ nhận nó. Nhưng một ký ức thật
315. 13:52vẫn có thể là một ký ức thiếu. Bước
316. 13:55chuyển bắt đầu vào giữa thập niên 60 và
317. 13:59nó bắt đầu từ một nơi không ai ngờ tới,
318. 14:02từ chính cuộc chiến đang diễn ra ở Việt
319. 14:04Nam lúc đó.
320. 14:05Một phong trào phản đối chiến tranh do
321. 14:08nhà văn [âm nhạc] Oda Makoto khởi xướng,
322. 14:12lan rộng khắp Nhật Bản. Những người tham
323. 14:14gia phong trào ấy phản đối sự can thiệp
324. 14:16của một nước khác vào Việt Nam. Nhưng
325. 14:18khi nhìn những hình ảnh gửi về từ chiến
326. 14:21trường, một câu hỏi khác đã tự nó nảy
327. 14:23sinh trong đầu họ. Câu hỏi ấy không
328. 14:26hướng ra bên ngoài, nó quay ngược vào
329. 14:28chính họ. Nếu chúng ta phẫn nộ trước
330. 14:30cảnh này thì 20 năm trước quân đội của
331. 14:33chính chúng ta đã làm gì trên chính mảnh
332. 14:35đất này? Trong tiếng Nhật, người ta gọi
333. 14:38hai trạng thái tâm lý ấy bằng hai cụm từ
334. 14:41khác nhau. Ý thức của người bị hại và ý
335. 14:45thức của người gây hại bước đi từ trạng
336. 14:48thái thứ nhất sang trạng thái thứ hai là
337. 14:51một quãng đường mà không xã hội nào đi
338. 14:53trọn vẹn. Nước Nhật cũng vậy, nhưng có
339. 14:56những cá nhân đã đi xa hơn phần còn lại
340. 14:58của xã hội mình rất nhiều. Một trong số
341. 15:01đó chính là người đàn ông chúng ta đã
342. 15:03nhắc từ đầu chương trình.
343. 15:05>> Năm 1992,
344. 15:07một nhà sử học trẻ tuổi người Nhật tên
345. 15:10là Furuta Motu đến Việt Nam. Ông không
346. 15:13đến để nghiên cứu về đất nước mình. Ông
347. 15:16đến để đếm lại một cách chính xác nhất
348. 15:18có thể. Số người mà quân đội nước mình
349. 15:21đã góp phần giết chết gần 50 năm trước
350. 15:23đó. Ông làm việc cùng giáo sư Văn Tạo,
351. 15:26khi đó là viện trưởng viện sử học Việt
352. 15:28Nam, kinh phí cho chuyến điền giá ấy đến
353. 15:31từ một khoản thừa kế, cha ông. Trước khi
354. 15:34qua đời, để lại Di Nguyện muốn dùng một
355. 15:36phần gia sản để làm điều gì đó có ích
356. 15:38cho Việt Nam, Furuta đã dùng đúng khoản
357. 15:40tiền ấy để bắt đầu cuộc điền dã. Trong 3
358. 15:43năm, [âm nhạc] nhóm nghiên cứu đi qua 23
359. 15:45làng, trải khắp 21 tỉnh thành từ Quảng
360. 15:48Trị trở ra Bắc. Họ không làm việc với
361. 15:50những con số. Tổng quát họ đến từng
362. 15:53làng, họ dựng lại sổ dân cư năm 1945.
363. 15:58Họ hỏi từng người còn [âm nhạc] sống về
364. 16:00từng hộ đã không còn ai. Rồi họ cộng
365. 16:03lại. Furuta gọi phương pháp này là xã
366. 16:06hội học lịch sử. Kết quả được xuất bản
367. 16:09năm 1995.
368. 16:12Cái tên của công trình rất giản dị. Nạn
369. 16:15đói năm 45 ở Việt Nam. Những chứng tích
370. 16:17lịch sử. Điều công trình ấy làm được
371. 16:20không phải là tìm ra một con số mới. Con
372. 16:22số 2 triệu đã tồn tại từ chính bản tuyên
373. 16:25ngôn độc lập. Cái mà Furuta và Văn Tạo
374. 16:28làm được là biến một con số mang tính
375. 16:30biểu tượng thành một điều có thể kiểm
376. 16:31chứng ở quy mô nhỏ nhất. Làng nào mất
377. 16:34bao nhiêu người, dòng họ nào không còn
378. 16:37ai để kể lại. Về phần trách nhiệm,
379. 16:40Furuta đưa ra [âm nhạc] một kết luận
380. 16:42đáng chú ý nhất ở chỗ ai là người nói ra
381. 16:44nó. Theo ông, chính quyền thuộc địa Pháp
382. 16:47vẫn còn hiện diện ở Đông Dương cho tới
383. 16:50đầu năm 1945.
384. 16:53Pháp phải chịu một phần trách nhiệm
385. 16:55nhưng quốc gia đã khơi mào chiến tranh
386. 16:56là Nhật Bản. Quốc gia áp đặt việc chuyển
387. 16:59đổi cây trồng phục vụ quân sự cũng là
388. 17:02Nhật Bản và quốc gia trực tiếp nắm quyền
389. 17:05kiểm soát hệ thống lương thực vẫn là
390. 17:07Nhật Bản. Vì vậy, theo Furuta, trách
391. 17:10nhiệm chính thuộc về Nhật Bản đó là kết
392. 17:13luận của một người Nhật nói về chính
393. 17:15nước Nhật sau khi đã tự mình đi đếm từng
394. 17:18cái tên. Nhưng có một điều mà chính bản
395. 17:20thân công trình ấy dù tận tụy đến đâu
396. 17:23cũng không làm được. Trong suốt ba năm
397. 17:25Điền Dã, nhóm nghiên cứu chỉ phỏng vấn
398. 17:28nhân chứng Việt Nam, không một cựu binh
399. 17:30Nhật Bản nào từng đóng quân ở chính 23
400. 17:33ngôi làng đó được tìm gặp. Không phải vì
401. 17:36họ không muốn tìm. Theo cách lý giải của
402. 17:38giới nghiên cứu sau này, chính khát vọng
403. 17:40phơi bày nỗi đau của nạn nhân đã khép
404. 17:43lại cánh cửa còn lại. Đó là một hệ quả
405. 17:45không chủ đích, ngay cả nỗ lực trung
406. 17:48thực nhất cũng có một khoảng trống của
407. 17:50riêng nó. Và có lẽ việc nói thẳng ra
408. 17:52điều đó thay vì che giấu nó mới là điều
409. 17:55đáng tin nhất trong toàn bộ câu chuyện
410. 17:57này.
411. 18:00[âm nhạc]
412. 18:02Câu chuyện giữa hai nước không dừng lại
413. 18:05ở năm
414. 18:071945.
415. 18:09Nó còn đi qua một chuỗi những quyết
416. 18:11định, mỗi quyết định là một lần hai bên
417. 18:14phải chọn giữa việc để quá khứ tiếp tục
418. 18:16chi phối hiện tại hay tìm một cách khác
419. 18:18để bước tiếp. 5 1959
420. 18:22Nhật Bản và chính quyền Việt Nam Cộng
421. 18:24Hòa Ký một hiệp định bồi thường chiến
422. 18:26tranh. Khoản bồi thường ấy không được
423. 18:28trả bằng tiền mặt, nó được trả bằng công
424. 18:30trình và thiết bị do các công ty Nhật
425. 18:32Bản thực hiện. Và phần lớn trong số đó
426. 18:35dồn vào một dự án duy nhất nhà máy thủy
427. 18:38điện đa nhim. Đây chính là hình ảnh
428. 18:40chúng ta đã nhắc ở đầu chương trình.
429. 18:43Khoản tiền cho một thảm họa đã trở thành
430. 18:45dòng điện năm 1964.
431. 18:49Nhà máy ấy chính thức phát điện nhưng
432. 18:51quan hệ giữa hai nước không đi thẳng một
433. 18:53mạch từ đó tới hôm nay. Có những giai
434. 18:55đoạn nó gần như đóng băng hoàn toàn. Sau
435. 18:58năm 1979
436. 19:01khi Việt Nam đưa quân vào Campuchia,
437. 19:03Nhật Bản cùng nhiều nước phương Tây đã
438. 19:06đình chỉ phần lớn viện trợ. Dòng vốn ấy
439. 19:08chỉ được nối lại hơn một thập kỷ sau khi
440. 19:11Việt Nam bước vào thời kỳ đổi mới và
441. 19:13Nhật Bản trở thành một trong những nước
442. 19:15phương Tây đầu tiên chủ động phá vỡ thế
443. 19:17bao vây kinh tế đối với Việt Nam.
444. 19:19[âm nhạc] Giữa khoảng thời gian đó có
445. 19:21một thời điểm đáng chú ý riêng. Năm
446. 19:241977,
447. 19:26Thủ tướng Nhật Bản khi đó công bố một
448. 19:29học thuyết ngoại giao mới cho toàn khu
449. 19:31vực Đông Nam Á. Điều đáng chú ý không
450. 19:33nằm ở những nguyên tắc lớn lao, nó nằm ở
451. 19:36một cụm từ nhỏ ông dùng quan hệ từ trái
452. 19:39tim đến trái tim. Đó là một cách nói lạ
453. 19:42trong ngôn ngữ ngoại giao vốn khô khan
454. 19:44và nó chỉ dễ hiểu khi biết bối cảnh phía
455. 19:47sau. 3 năm trước đó, một chuyến công du
456. 19:50của một thủ tướng Nhật Bản khác đã vấp
457. 19:52phải biểu tình bạo động ở Đông Nam Á.
458. 19:55Người dân địa phương khi đó chỉ nhìn
459. 19:57thấy các tập đoàn Nhật đến để khai thác,
460. 19:59không phải để kết nối. Học thuyết năm ấy
461. 20:02là câu trả lời cho đúng câu hỏi mà cả
462. 20:04chương trình này đang theo đuổi. Một
463. 20:06quốc gia từng chỉ được nhìn qua sức mạnh
464. 20:08kinh tế hoặc tệ hơn qua vết thương chiến
465. 20:11tranh, làm sao để được nhìn thấy như một
466. 20:13điều gì đó khác. Những công trình mà
467. 20:15dòng vốn hợp tác giữa hai nước để lại
468. 20:17hôm nay không còn là chuyện của các nhà
469. 20:19ngoại giao nữa. Rất nhiều người trong
470. 20:22quý vị từng đi qua cầu Nhật Tân ở Hà Nội
471. 20:24hoặc từng đi tuyến Metro đầu tiên của
472. 20:26thành phố Hồ Chí Minh. Quý vị đã đi qua
473. 20:29một phần của câu chuyện này mà không hề
474. 20:30biết. Năm 2023 là 50 năm thiết lập quan
475. 20:35hệ ngoại giao. Nhân dịp đó, hai nước
476. 20:38nâng cấp quan hệ lên mức cao nhất đối
477. 20:40tác chiến lược toàn diện. Và chỉ vài
478. 20:43tháng trước khi chương trình này lên
479. 20:44sóng, hai chính phủ vừa ký thêm một gói
480. 20:47vay mới. Dành cho quá trình chuyển đổi
481. 20:50xanh của Việt Nam, gói vay ấy nối dài
482. 20:52một dòng vốn đã được cam kết với tổng
483. 20:54giá trị hơn 3000 tỷ yên qua hơn 30 năm.
484. 20:58Nhưng con số ấy dù lớn không phải là
485. 21:00điều đáng nhớ nhất của câu chuyện này.
486. 21:03Điều đáng nhớ nhất quay lại với người
487. 21:05đàn ông chúng ta đã nhắc từ đầu chương
488. 21:07trình. Tháng 3 năm
489. 21:112026, giáo sư Furuta Moto kết thúc 10
490. 21:15năm giữ chức hiệu trưởng. Đó là chức
491. 21:17hiệu trưởng sáng lập của một trường Đại
492. 21:19học Việt Nhật tại Hà Nội và đó cũng là
493. 21:22đúng 34 năm kể từ chuyến điền dã đầu
494. 21:25tiên đi tìm những người còn nhớ được nạn
495. 21:27đói. Ngôi trường ấy đã lớn lên nhờ chính
496. 21:30dòng vốn hợp tác giáo dục giữa hai chính
497. 21:32phủ mà chúng ta vừa nhắc tới. Ông nói
498. 21:34rằng mình sẽ trở về Nhật Bản nhưng việc
499. 21:36nghiên cứu về Việt [âm nhạc] Nam với ông
500. 21:38là một sứ mệnh không có tuổi nghỉ hưu.
501. 21:41Bài giảng cuối cùng ông đọc trên cương
502. 21:43vị hiệu trưởng ngày 24 [âm nhạc] tháng
503. 21:46có tên hành trình 50 năm nghiên cứu Việt
504. 21:48Nam nhưng câu ông nói tại chính buổi lễ
505. 21:50hôm đó lại ngắn gọn hơn nhiều. Việt Nam
506. 21:53là mối tình đầu của tôi. Trong suốt hơn
507. 21:5630 năm, cả hai phía đều đã ghi nhận đóng
508. 21:59góp của ông. Chính phủ Việt Nam trao ông
509. 22:02huân trương hữu nghị từ năm 2013. Đại sứ
510. 22:06quán Nhật Bản trao ông bằng khen vào năm
511. 22:102025. Chỉ một tháng sau khi ông rời
512. 22:12cương vị hiệu trưởng, họ trao ông thêm
513. 22:14một huân chương khác. Nhưng phần thưởng
514. 22:17lớn nhất có lẽ không phải huân chương
515. 22:19nào cả. Đó là việc sau tất cả ông vẫn
516. 22:22gọi mảnh đất từng chứng kiến điều tồi tệ
517. 22:24nhất mà quân đội nước mình từng làm là
518. 22:26mối tình đầu của cả đời ông.
519. 22:30>> [âm nhạc]
520. 22:33>> Nhà nghiên cứu Jan Asmen dành cả sự
521. 22:35nghiệp để tìm hiểu cách các [âm nhạc] xã
522. 22:36hội ghi nhớ. Ông đưa ra một quan sát
523. 22:39nghe qua rất kỹ thuật nhưng càng nghĩ
524. 22:41càng thấy nó rất riêng tư. Ông phân biệt
525. 22:44hai loại ký ức của một cộng đồng. Loại
526. 22:47thứ nhất là ký ức được kể trực tiếp từ
527. 22:50người này sang người kia. Một người bà
528. 22:53kể cho cháu. Một người hàng xóm kể lại
529. 22:56trong một buổi chiều. Loại ký ức ấy sống
530. 22:58động đầy chi tiết. Đôi khi mâu thuẫn
531. 23:01nhau và nó có một giới hạn thời gian rất
532. 23:04cụ thể, khoảng 80 năm tương đương ba thế
533. 23:07hệ. Loại thứ hai là ký ức đã được đông
534. 23:10cứng lại trong sách giáo khoa, trong bia
535. 23:13tưởng niệm, trong một truyện ngắn được
536. 23:15đưa vào chương trình học. Khi loại thứ
537. 23:17nhất chạm tới giới hạn của nó, cộng đồng
538. 23:19buộc phải chuyển nó sang loại thứ hai.
539. 23:22Và quá trình chuyển ấy không bao giờ là
540. 23:25một bản sao nguyên vẹn. Cái được giữ lại
541. 23:28là cái có thể dạy được. Cái mất đi là
542. 23:30cái không xếp vừa vào một bài học ngắn
543. 23:33gọn. Năm
544. 23:36[âm nhạc] 2025, vừa đánh dấu tròn 80
545. 23:39năm. Câu chuyện này không nói với chúng
546. 23:41ta ai nhớ đúng hơn ai. Nó nói một điều
547. 23:45khiêm tốn hơn nhiều rằng ký ức ở bất cứ
548. 23:49dân tộc nào cũng luôn được sắp xếp
549. 23:51[âm nhạc] lại theo nhu cầu của hiện tại.
550. 23:54Người Nhật cũng vậy, người Pháp cũng vậy
551. 23:57và chúng ta cũng vậy. Và có lẽ điều đáng
552. 24:00làm nhất ngay sau khi nghe hết chương
553. 24:03trình hôm nay không phải là xét lại điều
554. 24:05gì cả. Nó nằm ở một chỗ gần hơn nhiều.
555. 24:09Quý vị còn nhớ câu hỏi chúng ta đặt ra
556. 24:11từ đầu chương trình không? Vì sao một
557. 24:14học giả Nhật lại chọn đi tìm sự thật về
558. 24:16chính điều mà quân đội nước mình đã gây
559. 24:18ra? Có lẽ bây [âm nhạc] giờ quý vị đã có
560. 24:21một phần câu trả lời. Người ấy cách đây
561. 24:23không lâu đã gọi mảnh đất từng chứng
562. 24:26kiến điều tồi tệ nhất của quân đội nước
563. 24:28mình là mối tình đầu của cả đời ông. Hơn
564. 24:3280 năm là khoảng cách giữa hai sự thật
565. 24:35ấy và ngần ấy thời gian cũng chỉ vừa mới
566. 24:38trôi qua. Hẹn gặp lại quý vị và các bạn
567. 24:41trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á Lục
568. 24:42Ký.
569. 24:46[âm nhạc]