YouTube2Text

Nạn Đói 1945 Và Nhà Tài Trợ Lớn Nhất Của Việt Nam Hôm Nay: Cùng Một Nước Nhật? — Transcript

by Á Lục Ký · 4,793 words · 626 segments · language en · Watch on YouTube

Full transcript

  1. 0:05[âm nhạc]
  2. 0:10>> Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
  3. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký.
  4. 0:14Có một [âm nhạc] quốc gia mà quân đội
  5. 0:16của họ hơn 80 năm trước đã góp phần
  6. 0:19khiến hơn 2 triệu người Việt chết đói.
  7. 0:21Hôm nay, chính quốc gia ấy là một trong
  8. 0:24những đối tác phát triển lớn nhất mà
  9. 0:26Việt Nam đang có. Nghịch lý chưa dừng ở
  10. 0:29đó. Có một học giả đã dành cả cuộc đời
  11. 0:32để cùng các nhà sử học Việt Nam đi tìm
  12. 0:34lại từng dấu vết của thảm họa ấy. Ông là
  13. 0:37người Nhật.
  14. 0:38Vì sao một học giả Nhật lại chọn đi tìm
  15. 0:41sự thật về chính điều mà quân đội nước
  16. 0:43mình đã gây ra?
  17. 0:47Từ cuối năm
  18. 0:491944
  19. 0:51đến giữa năm
  20. 0:521945
  21. 0:55>> [khịt mũi]
  22. 0:55>> một nạn đói khủng khiếp quét qua miền
  23. 0:57Bắc Việt Nam. Con số hơn 2 triệu người
  24. 0:59chết được nhắc tới ngay trong bản tuyên
  25. 1:02ngôn độc lập. Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc
  26. 1:04bản tuyên ngôn ấy ngày 2 tháng 9 năm
  27. 1:071945.
  28. 1:11Đó là con số chính thức trong ký ức quốc
  29. 1:13gia Việt Nam. Giới nghiên cứu quốc tế
  30. 1:15vẫn còn tranh luận về con số tuyệt đối
  31. 1:17nhưng không ai phủ nhận quy mô khủng
  32. 1:19khiếp của thảm họa này. Hơn 80 năm sau,
  33. 1:22mọi thứ đã khác.
  34. 1:24Việt Nam và Nhật Bản đang ở mức quan hệ
  35. 1:26ngoại giao cao nhất mà Việt Nam từng
  36. 1:28thiết lập với một đối tác nước ngoài.
  37. 1:31Mức đó gọi là đối tác chiến lược toàn
  38. 1:33diện và Nhật Bản là một trong những
  39. 1:36nguồn vốn hỗ [âm nhạc] trợ phát triển
  40. 1:38song phương lớn nhất mà Việt Nam nhận
  41. 1:41được suốt hơn 30 năm qua. Khoảng cách
  42. 1:44giữa hai sự thật ấy chính là câu chuyện
  43. 1:47của chương trình hôm nay. Để hiểu được
  44. 1:49khoảng cách này
  45. 1:50chúng ta sẽ không kể theo một mạch duy
  46. 1:52nhất. Chúng ta sẽ nghe từng phía kể lại
  47. 1:54câu chuyện này theo cách riêng của họ.
  48. 1:57Người Việt kể một kiểu,
  49. 1:59người Pháp kể một kiểu khác, người Nhật
  50. 2:02cũng có phiên bản của mình. Và ở giữa
  51. 2:04tất cả những phiên bản ấy, có một người
  52. 2:06đã dành gần trọn cuộc đời để đi tìm
  53. 2:08phiên bản gần với sự thật nhất.
  54. 2:15Những dữ kiện nền tảng của thảm
  55. 2:16[âm nhạc] họa này tương đối rõ ràng.
  56. 2:19Thiên tai,
  57. 2:20chiến tranh
  58. 2:21và các chính sách cưỡng bức kinh tế đã
  59. 2:24cùng xuất hiện trong cùng một giai đoạn.
  60. 2:26Nhưng càng đi sâu, vẫn còn những câu hỏi
  61. 2:28chưa từng khép lại hoàn toàn. Bao nhiêu
  62. 2:30người đã chết? Chính xác là bao nhiêu?
  63. 2:33Mỗi bên phải chịu trách nhiệm đến đâu?
  64. 2:35Chúng ta sẽ đi qua từng câu hỏi đó.
  65. 2:37Trước tiên, hãy nhìn vào bốn thứ đã
  66. 2:40chồng lên nhau. Thứ nhất, thiên tai.
  67. 2:43Cuối năm
  68. 2:441944,
  69. 2:46những cơn bão liên tiếp làm vỡ đê. Vụ
  70. 2:49mùa quan trọng nhất trong năm ở nhiều
  71. 2:52tỉnh miền Bắc bị cuốn trôi. Thứ hai,
  72. 2:55chính sách của Pháp.
  73. 2:57Chính quyền thuộc địa Pháp khi đó vẫn
  74. 2:59đang cai quản Đông Dương.
  75. 3:02Họ tiếp tục trưng thu và tích trữ thóc
  76. 3:04gạo vào các kho quân sự,
  77. 3:06bất chấp dân đang thiếu ăn. Thứ ba,
  78. 3:09chính sách của Nhật.
  79. 3:11Quân đội Nhật Bản đã chiếm đóng Đông
  80. 3:13Dương từ năm
  81. 3:151940.
  82. 3:17Họ ép nông dân chuyển một phần ruộng lúa
  83. 3:19sang trồng đay và thầu dầu, hai loại cây
  84. 3:22phục vụ trực tiếp cho chiến tranh của
  85. 3:23họ. Họ cũng yêu cầu cung cấp gạo định kỳ
  86. 3:26cho quân đội. Thứ tư,
  87. 3:28chiến tranh.
  88. 3:29Máy bay của phe Đồng Minh, chủ yếu là
  89. 3:31không quân Hoa Kỳ, ném bom phá hủy tuyến
  90. 3:34đường sắt nối liền hai miền Nam Bắc. Gạo
  91. 3:37dư thừa ở miền Nam
  92. 3:39vì thế không thể chuyển ra cứu đói cho
  93. 3:41miền Bắc. Đây là chỗ một bài phân tích
  94. 3:43thông thường sẽ dừng lại để khán giả tự
  95. 3:45cộng bốn yếu tố này với nhau.
  96. 3:47Nhưng điều đáng nói không nằm ở việc
  97. 3:50liệt kê.
  98. 3:51Nó nằm ở cách chúng tương tác. Không một
  99. 3:53yếu tố nào trong bốn yếu tố trên đứng
  100. 3:55riêng lẻ đủ sức giết chết hàng triệu
  101. 3:58người.
  102. 3:59Thiên tai từng xảy ra nhiều lần trước đó
  103. 4:01mà không gây ra thảm họa ở quy mô này.
  104. 4:04Chính bốn yếu tố ấy
  105. 4:05xảy ra cùng lúc
  106. 4:07mỗi yếu tố cắt đứt một con đường sống
  107. 4:09sót khác nhau.
  108. 4:10Đó là lý do một năm mất mùa bình thường
  109. 4:12biến thành một trong những thảm họa nhân
  110. 4:13đạo lớn nhất của khu vực. Có một hình
  111. 4:15ảnh giúp chúng ta giữ lại toàn bộ câu
  112. 4:17chuyện này trong đầu.
  113. 4:18Xuyên suốt cả chương trình hôm nay ở Hà
  114. 4:21Nội
  115. 4:22có một khu tưởng niệm. Người ta đã
  116. 4:23[âm nhạc] quy tập hài cốt của hàng vạn
  117. 4:25nạn nhân vô danh vào đó thành một nấm mộ
  118. 4:28chung chìm sâu dưới lòng đất. Nó tĩnh
  119. 4:30lặng suốt nhiều thập kỷ. 20 năm sau nạn
  120. 4:33đói
  121. 4:33>> [âm nhạc]
  122. 4:34>> ở một nơi cách đó hàng trăm cây số có
  123. 4:36một khoản tiền khác. Đó là tiền bồi
  124. 4:38thường chiến tranh từ Nhật Bản. Khoản
  125. 4:41tiền ấy được rót vào việc đào một đường
  126. 4:42[âm nhạc] ống xuyên núi để tạo ra dòng
  127. 4:45điện đầu tiên cho một vùng đất khác của
  128. 4:47Việt Nam cũng nằm dưới lòng đất.
  129. 4:50Nhưng một bên mang theo cái chết, một
  130. 4:52bên tạo ra ánh sáng. Câu chuyện hôm nay
  131. 4:55là câu chuyện về khoảng cách giữa hai
  132. 4:57thứ nằm dưới lòng đất ấy và về những con
  133. 5:00người đã đứng ở giữa khoảng cách đó.
  134. 5:02Nhưng từ đây mỗi bên bắt đầu kể câu
  135. 5:05chuyện này theo một cách khác nhau.
  136. 5:09>> [âm nhạc]
  137. 5:17[âm nhạc]
  138. 5:19>> Nếu chỉ nghe bốn yếu tố vừa rồi, nạn đói
  139. 5:22vẫn còn là một khái niệm trừu tượng. Nó
  140. 5:24chỉ là một phép cộng của chính sách và
  141. 5:26thiên tai.
  142. 5:27Để hiểu nó thật sự là gì chúng ta cần
  143. 5:30nghe cách những người đã sống qua nó kể
  144. 5:32lại. Vào đầu thập niên 90
  145. 5:34một nhóm nghiên cứu Việt Nhật đi qua 23
  146. 5:37làng
  147. 5:38thuộc 21 tỉnh thành từ [âm nhạc] Quảng
  148. 5:40Trị trở ra Bắc. Họ tìm gặp những người
  149. 5:42còn nhớ được mùa đói năm ấy. Một trong
  150. 5:45số họ là ông Phạm Công Báo.
  151. 5:47Ông chứng kiến quân Nhật ra lệnh nhổ lúa
  152. 5:50trồng đay ngay tại làng mình.
  153. 5:52Ông thấy cả một gia đình hàng xóm 20
  154. 5:54người chết [âm nhạc] sạch trong vài
  155. 5:55tuần. Gia đình ông sống sót nhờ một chi
  156. 5:58tiết nhỏ. Người cha giã cả trấu lẫn gạo
  157. 6:00thành cám để cầm hơi. Ban đêm,
  158. 6:04ông còn lén chôn giấu vài chục cân thóc
  159. 6:06ngoài vườn. Ngụy trang kỹ đến mức không
  160. 6:09ai muốn đào lên. Những con số mà nhóm
  161. 6:11nghiên cứu thu thập được còn tàn khốc
  162. 6:13hơn bất kỳ câu chuyện đơn lẻ nào. Trong
  163. 6:1523 làng khảo sát, làng chịu ảnh hưởng
  164. 6:18nhẹ nhất cũng mất hơn 8% dân số. Làng
  165. 6:22nặng nhất mất gần 60%. Ở một xóm nhỏ,
  166. 6:26gần 8/10 người đã chết. Ở một thôn khác,
  167. 6:30hai dòng họ gần như biến mất hoàn toàn
  168. 6:33khỏi sổ làng.
  169. 6:35Không còn ai mang họ ấy để kể lại chuyện
  170. 6:37gì đã xảy ra với tổ tiên mình. Nghe đến
  171. 6:40đây, có lẽ nhiều người trong quý vị sẽ
  172. 6:43tự hỏi một điều, trong chính dòng họ của
  173. 6:45mình, có ai đó cách đây hơn 80 năm đã
  174. 6:49không còn được nhắc tên sau mùa đói ấy
  175. 6:51hay không? Đó chính xác là điều khiến
  176. 6:54thảm họa này khác với một dòng chữ trong
  177. 6:55sách sử. Nó không phải chuyện của người
  178. 6:58khác. Với rất nhiều gia đình Việt Nam,
  179. 7:01nó là một phần của chính gia phả mình,
  180. 7:03dù không phải lúc nào ta cũng biết. Ký
  181. 7:06ức về nạn đói không chỉ tồn tại qua lời
  182. 7:08kể truyền miệng. Nó đã được đưa vào
  183. 7:10chương trình giáo dục phổ thông dưới một
  184. 7:13cụm từ mà nhiều thế hệ học sinh
  185. 7:15[âm nhạc] Việt Nam từng học, một cổ hai
  186. 7:17tròng. Cụm từ ấy nói về việc người nông
  187. 7:20dân khi đó phải gánh cùng lúc ách áp bức
  188. 7:22của cả thực dân Pháp lẫn phát xít Nhật.
  189. 7:25Có lẽ không ít quý vị đang nghe chương
  190. 7:27trình này từng đọc một truyện ngắn tên
  191. 7:29Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân. Truyện ấy
  192. 7:31cũng nằm trong sách giáo khoa, kể về một
  193. 7:34người đàn ông nhặt được vợ giữa những
  194. 7:35ngày đói kém nhất. Đó chính là cách một
  195. 7:37ký ức đau thương qua nhiều thập kỷ dần
  196. 7:41chuyển từ lời kể của người còn sống sang
  197. 7:43những [âm nhạc] trang sách. Ai cũng từng
  198. 7:45đọc những trang sách ấy, dù có khi không
  199. 7:47nhận ra mình đang đọc về chính thảm họa
  200. 7:49này. Ký ức ấy không chỉ nằm trên trang
  201. 7:52giấy.
  202. 7:53Mỗi năm, vào một ngày cố định theo âm
  203. 7:55lịch, chính quyền địa phương vẫn tổ chức
  204. 7:57lễ dâng hương.
  205. 7:59Địa điểm là một khu tưởng niệm ở phường
  206. 8:01Vĩnh Tuy, Hà Nội. Lễ ấy dành cho những
  207. 8:03nạn nhân được quy tập tại đó từ hơn 70
  208. 8:06năm trước. Và theo tư liệu nghiên cứu,
  209. 8:09hầu như tháng nào cũng có những đoàn
  210. 8:11khách hoặc cá nhân người Nhật tìm đến
  211. 8:12nơi này. Họ thắp hương, cúi đầu và ghi
  212. 8:15lại vài dòng lưu bút. Đây là chỗ câu
  213. 8:17chuyện bắt đầu rẽ sang một hướng thú vị.
  214. 8:20Vì sao cho tới tận hôm nay người Nhật
  215. 8:22vẫn tìm đến một nơi ghi dấu những gì
  216. 8:24quân đội nước họ từng gây ra? Để trả
  217. 8:27lời,
  218. 8:28chúng ta cần nghe chính phía bên kia đã
  219. 8:30kể lại câu chuyện này như thế nào.
  220. 8:40>> Phía bên kia của câu chuyện này không hề
  221. 8:42lặng thinh.
  222. 8:44Ba người ở ba vị trí khác nhau trong bộ
  223. 8:47máy cai trị lúc bấy giờ
  224. 8:49đều để lại lời kể của riêng mình sau
  225. 8:52chiến tranh.
  226. 8:53Cách mỗi người kể lại nói lên nhiều
  227. 8:55điều, không chỉ về những gì đã xảy ra
  228. 8:58mà về cách con người tự nhìn nhận phần
  229. 9:00trách nhiệm của mình. Toàn quyền Đông
  230. 9:02Dương Jean Decoux là người đứng đầu
  231. 9:05chính quyền Pháp
  232. 9:06cho tới khi bị Nhật Bản lật đổ.
  233. 9:09Sau chiến tranh, ông viết một tập hồi
  234. 9:11ký.
  235. 9:12Trong đó, ông cũng nhắc tới nạn đói.
  236. 9:15Nhưng thứ tự ông sắp xếp các nguyên nhân
  237. 9:18rất đáng chú ý. Đầu tiên là máy bay Đồng
  238. 9:21Minh, thứ đã cắt đứt đường vận chuyển
  239. 9:24gạo. Sau đó là yêu cầu trưng thu quá
  240. 9:27đáng của quân đội Nhật. Cuối cùng mới là
  241. 9:30thiên tai. Còn hệ thống thuế khóa mà
  242. 9:32chính quyền của ông đã duy trì suốt
  243. 9:35nhiều năm trước đó thì sao? Nó đã bào
  244. 9:37mòn sức chống chịu của người nông dân từ
  245. 9:39rất lâu, nhưng nó gần như không xuất
  246. 9:42hiện trong lời kể của ông. Và con số
  247. 9:44người chết mà ông tự ghi lại thấp hơn
  248. 9:47hẳn con số mà cả giới nghiên cứu Việt
  249. 9:49Nam lẫn quốc tế sau này xác nhận. Phía
  250. 9:52Nhật Bản cũng có những tài liệu tương
  251. 9:54tự.
  252. 9:55Mark Masayuki Yokoyama là cố vấn chính
  253. 9:58trị cao cấp của chính quyền quân quản
  254. 10:00Nhật Bản. Chính ông từng trực tiếp yết
  255. 10:02kiến vua Bảo Đại để thông báo việc Nhật
  256. 10:05Bản chấm dứt quyền lực của Pháp. Sau
  257. 10:07chiến tranh, ông để lại một tập hồi
  258. 10:09[âm nhạc] ký viết theo yêu cầu giải
  259. 10:11trình của chính quyền Pháp lúc đó vừa
  260. 10:13quay trở lại. Không khó để nhận ra vì
  261. 10:16sao văn bản ấy mang đậm sắc thái tự biện
  262. 10:19hộ. Ông có xu hướng mô tả mình như một
  263. 10:22viên chức chỉ đơn thuần thực thi mệnh
  264. 10:24lệnh. Và ông đẩy phần lớn trách nhiệm về
  265. 10:26phía quân đội. Nhưng lời kể đáng chú ý
  266. 10:29nhất và cũng dễ kiểm chứng nhất đến từ
  267. 10:32một người khác.
  268. 10:33Đó là tướng Suchiha Sei Ichi Isu, tổng
  269. 10:36tư lệnh quân đội Nhật Bản. Ông là người
  270. 10:38nắm quyền lực cao nhất ở Đông Dương
  271. 10:41trong chính giai đoạn tồi tệ nhất của
  272. 10:42nạn đói. Sau cuộc đảo chính lật đổ Pháp,
  273. 10:46ông trở thành toàn quyền duy nhất. Trong
  274. 10:48hồi ký xuất bản tại Tokyo năm 1985,
  275. 10:53ông đưa ra một lời giải thích rất gọn.
  276. 10:56Thảm họa xảy ra vì thời tiết khắc nghiệt
  277. 10:59và vì máy bay đồng minh đã phá hủy hệ
  278. 11:01thống giao thông khiến quân đội không
  279. 11:03thể chuyển gạo cứu [âm nhạc] đói kịp
  280. 11:04thời. Đây chính là chỗ chúng ta cần dừng
  281. 11:07lại, vì đây không còn hoàn toàn là một
  282. 11:09câu chuyện về góc nhìn khác nhau nữa.
  283. 11:11Giới nghiên cứu về nạn đói, trong đó có
  284. 11:14học giả Bùi Minh Dũng và David Marr đã
  285. 11:17chỉ ra một điều đáng chú ý. Trận lũ
  286. 11:19nghiêm trọng nhất của năm đó thực ra xảy
  287. 11:21ra vào mùa thu năm 1945.
  288. 11:26Đó là sau khi nạn đói đã đạt đỉnh điểm
  289. 11:28và đã cướp đi phần lớn sinh mạng. Còn về
  290. 11:31hệ thống đường sắt, nhiều nghiên cứu cho
  291. 11:33thấy đầu năm ấy, việc vận tải vẫn được
  292. 11:35ưu tiên cho quân sự hơn là cứu đói. Nói
  293. 11:38cách khác, đây không hẳn là một cách
  294. 11:40nhìn khác về cùng một sự thật. Đây là
  295. 11:43một lời giải thích mà nhiều bằng chứng
  296. 11:45không ủng hộ. Và điều đáng nói không nằm
  297. 11:48ở việc vạch trần nó.
  298. 11:50Nó nằm ở việc hiểu vì sao một người ở vị
  299. 11:53trí như Suehiro Shashi lại chọn
  300. 11:55[âm nhạc] kể như vậy. Đó không phải là
  301. 11:58ông nói dối một cách ngẫu nhiên.
  302. 12:00Đó là một khuôn mẫu tâm lý rất con
  303. 12:02người.
  304. 12:03Khi đứng trước một trách nhiệm [âm nhạc]
  305. 12:05quá lớn để gánh vác,
  306. 12:07phần lớn chúng ta đều có xu hướng tìm
  307. 12:09đến yếu tố khách quan nhất. Không riêng
  308. 12:12gì Suehiro Shashi.
  309. 12:14Có một điều nữa đáng chú ý không kém.
  310. 12:17>> [âm nhạc]
  311. 12:18>> Cả ba lời kể trên đều đến từ tầng lớp
  312. 12:20cao nhất, những người từng nắm [âm nhạc]
  313. 12:22quyền lực. Gần như không có lời kể nào
  314. 12:24còn sót lại từ những người lính bình
  315. 12:26thường. Cũng không có lời kể nào từ dân
  316. 12:29thường Nhật Bản, những người thật sự có
  317. 12:31mặt ở các làng mạc Bắc Kỳ lúc đó. Theo
  318. 12:34tư liệu nghiên cứu, có hai lý do được
  319. 12:37đưa ra để giải thích cho khoảng lặng
  320. 12:39này.
  321. 12:40Thứ nhất, sau khi Nhật Hoàng tuyên bố
  322. 12:42đầu hàng, phần lớn quân Nhật ở Đông
  323. 12:44Dương được hồi hương, chỉ một nhóm rất
  324. 12:46nhỏ chọn ở lại gia nhập lực lượng kháng
  325. 12:49chiến chống Pháp. Các ước tính khác nhau
  326. 12:51đưa ra con số từ vài trăm đến [âm nhạc]
  327. 12:53khoảng 2.000 người.
  328. 12:55Nhóm nhỏ ấy cắt đứt phần lớn liên hệ với
  329. 12:58quê nhà.
  330. 13:00Họ không đại diện cho toàn bộ quân đội
  331. 13:02Nhật từng có mặt ở Đông Dương. Thứ hai,
  332. 13:05những người trở về Nhật Bản thì trở về
  333. 13:08một đất nước đang tự mình chết đói
  334. 13:09[âm nhạc] dưới bom cháy và bom nguyên
  335. 13:11tử. Cộng đồng ấy không còn nhiều khoảng
  336. 13:14trống trong tâm trí. Họ khó lòng tiếp
  337. 13:17nhận một câu chuyện về việc quân đội của
  338. 13:19chính mình đã gây đau khổ ở một nơi xa
  339. 13:22xôi.
  340. 13:28>> Sau chiến tranh, nước Nhật xây dựng lại
  341. 13:31ý niệm hòa bình của chính mình [âm nhạc]
  342. 13:33quanh một trải nghiệm rất cụ thể.
  343. 13:35Đó là trải nghiệm của một nạn nhân,
  344. 13:40những thành phố cháy rụi,
  345. 13:42hai quả bom nguyên tử, một dân tộc đói
  346. 13:45khát trên đống đổ nát. Đó là một ký ức
  347. 13:48thật
  348. 13:49và không ai có quyền phủ nhận nó. Nhưng
  349. 13:51một ký ức thật vẫn có thể là một ký ức
  350. 13:54thiếu. Bước chuyển bắt đầu vào giữa thập
  351. 13:57niên 60 và nó bắt đầu từ một nơi không
  352. 14:00ai ngờ tới, từ chính cuộc chiến đang
  353. 14:03diễn ra ở Việt Nam lúc đó. Một phong
  354. 14:06trào phản đối chiến tranh
  355. 14:08do nhà văn Oda [âm nhạc] Makoto khởi
  356. 14:10xướng
  357. 14:11lan rộng khắp Nhật Bản. Những người tham
  358. 14:14gia phong trào ấy phản đối sự can thiệp
  359. 14:16của một nước khác vào Việt Nam. Nhưng
  360. 14:18khi nhìn những hình ảnh gửi về từ chiến
  361. 14:20trường, một câu hỏi khác đã tự nó nảy
  362. 14:23sinh trong đầu họ. Câu hỏi ấy không
  363. 14:26hướng ra bên ngoài.
  364. 14:27Nó quay ngược vào chính họ. Nếu chúng ta
  365. 14:29phẫn nộ trước cảnh này
  366. 14:31thì 20 năm trước quân đội của chính
  367. 14:33chúng ta đã làm gì trên chính mảnh đất
  368. 14:35này? Trong tiếng Nhật
  369. 14:37người ta gọi hai trạng thái tâm lý ấy
  370. 14:40bằng hai cụm từ khác nhau.
  371. 14:42Ý thức của người bị hại
  372. 14:45và ý thức của người gây hại. Bước đi từ
  373. 14:47trạng thái thứ nhất sang trạng thái thứ
  374. 14:50hai là một quãng đường mà không xã hội
  375. 14:53nào đi trọn vẹn.
  376. 14:55Nước Nhật cũng vậy. Nhưng có những cá
  377. 14:57nhân đã đi xa hơn phần còn lại của xã
  378. 14:58hội mình rất nhiều.
  379. 15:00Một trong số đó chính là người đàn ông
  380. 15:02chúng ta đã nhắc từ đầu chương trình.
  381. 15:05>> Năm 1992,
  382. 15:07một nhà sử học trẻ tuổi người Nhật tên
  383. 15:09là Furuta Motu đến Việt Nam. Ông không
  384. 15:13đến để nghiên cứu về đất nước mình, ông
  385. 15:15đến để đếm lại một cách chính xác nhất
  386. 15:18có thể
  387. 15:19số người mà quân đội nước mình đã góp
  388. 15:22phần giết chết gần 50 năm trước đó. Ông
  389. 15:24làm việc cùng Giáo sư Văn Tạo, khi đó là
  390. 15:27Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam. Kinh
  391. 15:29phí cho chuyến điền dã ấy đến từ một
  392. 15:31khoản thừa kế cha ông
  393. 15:33trước khi qua đời để lại di nguyện muốn
  394. 15:36dùng một phần gia sản để làm điều gì đó
  395. 15:38có ích cho Việt Nam. Furuta đã dùng đúng
  396. 15:40khoản tiền ấy để bắt đầu cuộc điền dã.
  397. 15:42Trong 3 năm
  398. 15:43>> [âm nhạc]
  399. 15:44>> nhóm nghiên cứu đi qua 23 làng trải khắp
  400. 15:4621 tỉnh thành từ Quảng Trị trở ra Bắc.
  401. 15:49Họ không làm việc với những con số tổng
  402. 15:51quát. Họ đến từng làng. Họ dựng lại sổ
  403. 15:54dân cư năm 1945.
  404. 15:58Họ hỏi từng người còn [âm nhạc] sống về
  405. 15:59từng hộ đã không còn ai.
  406. 16:02Rồi họ cộng lại.
  407. 16:03Furuta gọi phương pháp này là xã hội học
  408. 16:06lịch sử.
  409. 16:08Kết quả được xuất bản năm
  410. 16:101995.
  411. 16:12Cái tên của công trình rất giản dị
  412. 16:14Nạn đói năm 45 ở Việt Nam, những chứng
  413. 16:17tích lịch sử.
  414. 16:18Điều công trình ấy làm được không phải
  415. 16:20là tìm ra một con số mới.
  416. 16:22Con số 2 triệu đã tồn tại từ chính bản
  417. 16:25tuyên ngôn độc lập, cái mà Furuta và Văn
  418. 16:27Tạo làm được là biến một con số mang
  419. 16:29tính biểu tượng thành một điều có thể
  420. 16:31kiểm chứng ở quy mô nhỏ nhất. Làng nào
  421. 16:34mất bao nhiêu người?
  422. 16:36Dòng họ nào không còn ai để kể lại?
  423. 16:39Về phần trách nhiệm, Furuta đưa ra một
  424. 16:41[âm nhạc] kết luận đáng chú ý nhất ở chỗ
  425. 16:43ai là người nói ra nó. Theo ông chính
  426. 16:46quyền thuộc địa Pháp vẫn còn hiện diện ở
  427. 16:48Đông Dương cho tới đầu năm 1945
  428. 16:52Pháp phải chịu một phần trách nhiệm.
  429. 16:54Nhưng quốc gia đã khơi mào chiến tranh
  430. 16:56là Nhật Bản.
  431. 16:58Quốc gia áp đặt việc chuyển đổi cây
  432. 17:00trồng phục vụ quân sự cũng là Nhật Bản.
  433. 17:03Và quốc gia trực tiếp nắm quyền kiểm
  434. 17:05soát hệ thống lương thực vẫn là Nhật
  435. 17:07Bản. Vì vậy theo Furuta
  436. 17:10trách nhiệm chính thuộc về Nhật Bản. Đó
  437. 17:12là kết luận của một người Nhật nói về
  438. 17:15chính nước Nhật sau khi đã tự mình đi
  439. 17:17đếm từng cái tên, nhưng có một điều mà
  440. 17:19chính bản thân công trình ấy,
  441. 17:21dù tận tụy đến đâu cũng không làm được.
  442. 17:24Trong suốt 3 năm điền dã, nhóm nghiên
  443. 17:26cứu chỉ phỏng vấn nhân chứng Việt Nam,
  444. 17:29không một cựu binh Nhật Bản nào từng
  445. 17:31đóng quân ở chính 23 ngôi làng đó được
  446. 17:34tìm gặp. Không phải vì họ không muốn
  447. 17:37tìm. Theo cách lý giải của giới nghiên
  448. 17:39cứu sau này, chính khát vọng phơi bày
  449. 17:41nỗi đau của nạn nhân đã khép lại cánh
  450. 17:43cửa còn lại. Đó là một hệ quả không chủ
  451. 17:46đích. Ngay cả nỗ lực trung thực nhất
  452. 17:48cũng có một khoảng trống của riêng nó và
  453. 17:51có lẽ việc nói thẳng ra điều đó, thay vì
  454. 17:54che giấu nó, mới là điều đáng tin nhất
  455. 17:56trong toàn bộ câu chuyện này.
  456. 18:00>> [âm nhạc]
  457. 18:02>> Câu chuyện giữa hai nước không dừng lại
  458. 18:05ở năm
  459. 18:061945.
  460. 18:09Nó còn đi qua một chuỗi những quyết
  461. 18:11định, mỗi quyết định là một lần hai bên
  462. 18:13phải chọn giữa việc để quá khứ tiếp tục
  463. 18:16chi phối hiện tại hay tìm một cách khác
  464. 18:18để bước tiếp. Năm 1959,
  465. 18:22Nhật Bản và chính quyền Việt Nam Cộng
  466. 18:24Hòa ký một hiệp định bồi thường chiến
  467. 18:26tranh. Khoản bồi thường ấy không được
  468. 18:28trả bằng tiền mặt, nó được trả bằng công
  469. 18:30trình và thiết bị do các công ty Nhật
  470. 18:32Bản thực hiện và phần lớn trong số đó
  471. 18:35dồn vào một dự án duy nhất, nhà máy thủy
  472. 18:37điện Đa Nhim.
  473. 18:39Đây chính là hình ảnh chúng ta đã nhắc ở
  474. 18:41đầu chương trình.
  475. 18:43Khoản tiền cho một thảm họa đã trở thành
  476. 18:45dòng điện. Năm 1964,
  477. 18:49nhà máy ấy chính thức phát điện, nhưng
  478. 18:51quan hệ giữa hai nước không đi thẳng một
  479. 18:53mạch từ đó tới hôm nay. Có những giai
  480. 18:55đoạn nó gần như đóng băng hoàn toàn. Sau
  481. 18:58năm 1979,
  482. 19:01khi Việt Nam đưa quân vào Campuchia,
  483. 19:03Nhật Bản
  484. 19:04cùng nhiều nước phương Tây đã đình chỉ
  485. 19:06phần lớn viện trợ. Dòng vốn ấy chỉ được
  486. 19:09nối lại hơn một thập kỷ sau, khi Việt
  487. 19:11Nam bước vào thời kỳ đổi mới và Nhật Bản
  488. 19:14trở thành một trong những nước phương
  489. 19:15Tây đầu tiên chủ động phá vỡ thế bao vây
  490. 19:18kinh tế đối với Việt Nam. [âm nhạc] Giữa
  491. 19:20khoảng thời gian đó,
  492. 19:21có một thời điểm đáng chú ý riêng.
  493. 19:23Năm 1977,
  494. 19:26thủ tướng Nhật Bản khi đó công bố một
  495. 19:29học thuyết ngoại giao mới cho toàn khu
  496. 19:31vực Đông Nam Á. Điều đáng chú ý không
  497. 19:33nằm ở những nguyên tắc lớn lao. Nó nằm ở
  498. 19:36một cụm từ nhỏ ông dùng, quan hệ từ trái
  499. 19:39tim đến trái tim.
  500. 19:40Đó là một cách nói lạ
  501. 19:42trong ngôn ngữ ngoại giao vốn khô khan
  502. 19:44và nó chỉ dễ hiểu khi biết bối cảnh phía
  503. 19:47sau. 3 năm trước đó, một chuyến công du
  504. 19:50của một thủ tướng Nhật Bản khác đã vấp
  505. 19:52phải biểu tình bạo động ở Đông Nam Á.
  506. 19:55Người dân địa phương khi đó chỉ nhìn
  507. 19:57thấy các tập đoàn Nhật đến để khai thác,
  508. 19:59không phải để kết nối. Học thuyết năm ấy
  509. 20:02là câu trả lời cho đúng câu hỏi mà cả
  510. 20:04chương trình này đang theo đuổi. Một
  511. 20:06quốc gia từng chỉ được nhìn qua sức mạnh
  512. 20:08kinh tế hoặc tệ hơn, qua vết thương
  513. 20:11chiến tranh, làm sao để được nhìn thấy
  514. 20:13như một điều gì đó khác? Những công
  515. 20:15trình mà dòng vốn hợp tác giữa hai nước
  516. 20:16để lại hôm nay không còn là chuyện của
  517. 20:19các nhà ngoại giao nữa.
  518. 20:21Rất nhiều người trong quý vị từng đi qua
  519. 20:22cầu Nhật Tân ở Hà Nội hoặc từng đi tuyến
  520. 20:25metro đầu tiên của Thành phố Hồ Chí
  521. 20:27Minh. Quý vị đã đi qua một phần của câu
  522. 20:29chuyện này mà không hề biết. Năm 2023
  523. 20:33là 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao.
  524. 20:36Nhân dịp đó, hai nước nâng cấp quan hệ
  525. 20:39lên mức cao nhất, đối tác chiến lược
  526. 20:41toàn diện và chỉ vài tháng trước khi
  527. 20:44chương trình này lên sóng, hai chính phủ
  528. 20:46vừa ký thêm một gói vay mới dành cho quá
  529. 20:49trình chuyển đổi xanh của Việt Nam. Gói
  530. 20:51vay ấy nối dài một dòng vốn
  531. 20:53đã được cam kết với tổng giá trị hơn
  532. 20:553.000 tỷ yên qua hơn 30 năm. Nhưng con
  533. 20:58số ấy, dù lớn, không phải là điều đáng
  534. 21:01nhớ nhất của câu chuyện này.
  535. 21:03Điều đáng nhớ nhất quay lại với người
  536. 21:05người ông chúng ta đã nhắc từ đầu chương
  537. 21:07trình. Tháng 3 năm 2026,
  538. 21:12Giáo sư Furuta Moto kết thúc 10 năm giữ
  539. 21:16chức hiệu trưởng. Đó là chức hiệu trưởng
  540. 21:18sáng lập của một trường đại học Việt
  541. 21:20Nhật tại Hà Nội. Và đó cũng là đúng 34
  542. 21:23năm
  543. 21:24kể từ chuyến điền dã đầu tiên đi tìm
  544. 21:26những người còn nhớ được nạn đói.
  545. 21:28Ngôi trường ấy đã lớn lên nhờ chính dòng
  546. 21:30vốn hợp tác giáo dục giữa hai chính phủ
  547. 21:32mà chúng ta vừa nhắc tới. Ông nói rằng
  548. 21:34mình sẽ trở về Nhật Bản nhưng việc
  549. 21:36nghiên cứu về Việt Nam [âm nhạc] với ông
  550. 21:38là một sứ mệnh không có tuổi nghỉ hưu.
  551. 21:40Bài giảng cuối cùng ông đọc trên cương
  552. 21:43vị hiệu trưởng
  553. 21:44ngày 24 [âm nhạc] tháng 3 có tên Hành
  554. 21:46trình 50 năm nghiên cứu Việt Nam nhưng
  555. 21:48câu ông nói tại chính buổi lễ hôm đó lại
  556. 21:51ngắn gọn hơn nhiều.
  557. 21:53Việt Nam là mối tình đầu của tôi.
  558. 21:55Trong suốt hơn 30 năm cả hai phía đều đã
  559. 21:58ghi nhận đóng góp của ông.
  560. 22:00Chính phủ Việt Nam trao ông Huân chương
  561. 22:02Hữu nghị từ năm 2013,
  562. 22:05Đại sứ quán Nhật Bản trao ông bằng khen
  563. 22:08vào năm 2025.
  564. 22:11Chỉ 1 tháng sau khi ông rời cương vị
  565. 22:12hiệu trưởng, họ trao ông thêm một Huân
  566. 22:14chương khác. Nhưng phần thưởng lớn nhất
  567. 22:17có lẽ không phải Huân chương nào cả. Đó
  568. 22:20là việc sau tất cả ông vẫn gọi mảnh đất
  569. 22:23từng chứng kiến điều tồi tệ nhất mà quân
  570. 22:25đội nước mình từng làm là mối tình đầu
  571. 22:27của cả đời ông.
  572. 22:30>> [âm nhạc]
  573. 22:33>> Nhà nghiên cứu Jan Assmann dành cả sự
  574. 22:35nghiệp để tìm hiểu cách các [âm nhạc] xã
  575. 22:36hội ghi nhớ.
  576. 22:38Ông đưa ra một quan sát nghe qua rất kỹ
  577. 22:40thuật
  578. 22:41nhưng càng nghĩ càng thấy nó rất riêng
  579. 22:42tư. Ông phân biệt hai loại ký ức của một
  580. 22:45cộng đồng.
  581. 22:47Loại thứ nhất là ký ức được kể trực tiếp
  582. 22:49từ người này sang người kia.
  583. 22:52Một người bà kể cho cháu
  584. 22:54một người hàng xóm kể lại trong một buổi
  585. 22:56chiều. Loại ký ức ấy sống động, đầy chi
  586. 22:59tiết, đôi khi mâu thuẫn nhau và nó có
  587. 23:02một giới hạn thời gian rất cụ thể.
  588. 23:05Khoảng 80 năm tương đương ba thế hệ.
  589. 23:08Loại thứ hai là ký ức đã được đông cứng
  590. 23:10lại trong sách giáo khoa, trong bia
  591. 23:13tưởng niệm, trong một truyện ngắn được
  592. 23:15đưa vào chương trình học. Khi loại thứ
  593. 23:17nhất chạm tới giới hạn của nó, cộng đồng
  594. 23:19buộc phải chuyển nó sang loại thứ hai.
  595. 23:22Và quá trình chuyển ấy không bao giờ là
  596. 23:24một bản sao nguyên vẹn. Cái được giữ lại
  597. 23:28là cái có thể dạy được. Cái mất đi là
  598. 23:30cái không xếp vừa vào một bài học ngắn
  599. 23:33gọn. Năm 2025 [âm nhạc]
  600. 23:37vừa đánh dấu tròn 80 năm. Câu chuyện này
  601. 23:40không nói với chúng ta ai nhớ đúng hơn
  602. 23:43ai.
  603. 23:44Nó nói một điều khiêm tốn hơn nhiều
  604. 23:47rằng ký ức ở bất cứ dân tộc nào cũng
  605. 23:50luôn được sắp xếp [âm nhạc] lại theo nhu
  606. 23:52cầu của hiện tại.
  607. 23:54Người Nhật cũng vậy, người Pháp cũng vậy
  608. 23:57và chúng ta cũng vậy. Và có lẽ điều đáng
  609. 24:00làm nhất ngay sau khi nghe hết chương
  610. 24:02trình hôm nay không phải là xét lại điều
  611. 24:05gì cả. Nó nằm ở một chỗ gần hơn nhiều.
  612. 24:09Quý vị còn nhớ câu hỏi chúng ta đặt ra
  613. 24:11từ đầu chương trình không? Vì sao một
  614. 24:13học giả Nhật lại chọn đi tìm sự thật về
  615. 24:16chính điều mà quân đội nước mình đã gây
  616. 24:18ra? Có lẽ bây [âm nhạc] giờ quý vị đã có
  617. 24:20một phần câu trả lời. Người ấy cách đây
  618. 24:23không lâu đã gọi mảnh đất từng chứng
  619. 24:26kiến điều tồi tệ nhất của quân đội nước
  620. 24:28mình là mối tình đầu của cả đời ông. Hơn
  621. 24:3180 năm là khoảng cách giữa hai sự thật
  622. 24:35ấy. Và ngần ấy thời gian cũng chỉ vừa
  623. 24:38mới trôi qua. Hẹn gặp lại quý vị và các
  624. 24:40bạn trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á
  625. 24:42Lục Ký.
  626. 24:46>> [âm nhạc]

About this transcript

This page contains the full transcript of Nạn Đói 1945 Và Nhà Tài Trợ Lớn Nhất Của Việt Nam Hôm Nay: Cùng Một Nước Nhật? by Á Lục Ký, generated from the public captions YouTube serves with the video. The transcript has 4,793 words across 626 segments, with the original timestamps preserved so you can click any line to jump to that moment in the embedded player.

What you can do with it

Use the transcript to take notes, quote the speaker, build a study guide, generate a summary with ChatGPT or Claude via the YouTube Summary tool, or export it as a timed subtitle file with YouTube to SRT. You can also re-open it in the transcriber to choose a caption track available on the video.

Free YouTube transcript tool

YouTube2Text is a free YouTube transcript generator — no signup, no daily limit. Paste any YouTube link and get the full transcript instantly, with timestamps, click-to-jump, caption language selection, AI prompts for ChatGPT, Claude, and Gemini, and exports to TXT, SRT, VTT, or Markdown.