Nạn Đói 1945 Và Nhà Tài Trợ Lớn Nhất Của Việt Nam Hôm Nay: Cùng Một Nước Nhật? — Transcript
Full transcript
- 0:05[âm nhạc]
- 0:10>> Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
- 0:12đến với chương trình Á Lục Ký.
- 0:14Có một [âm nhạc] quốc gia mà quân đội
- 0:16của họ hơn 80 năm trước đã góp phần
- 0:19khiến hơn 2 triệu người Việt chết đói.
- 0:21Hôm nay, chính quốc gia ấy là một trong
- 0:24những đối tác phát triển lớn nhất mà
- 0:26Việt Nam đang có. Nghịch lý chưa dừng ở
- 0:29đó. Có một học giả đã dành cả cuộc đời
- 0:32để cùng các nhà sử học Việt Nam đi tìm
- 0:34lại từng dấu vết của thảm họa ấy. Ông là
- 0:37người Nhật.
- 0:38Vì sao một học giả Nhật lại chọn đi tìm
- 0:41sự thật về chính điều mà quân đội nước
- 0:43mình đã gây ra?
- 0:47Từ cuối năm
- 0:491944
- 0:51đến giữa năm
- 0:521945
- 0:55>> [khịt mũi]
- 0:55>> một nạn đói khủng khiếp quét qua miền
- 0:57Bắc Việt Nam. Con số hơn 2 triệu người
- 0:59chết được nhắc tới ngay trong bản tuyên
- 1:02ngôn độc lập. Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc
- 1:04bản tuyên ngôn ấy ngày 2 tháng 9 năm
- 1:071945.
- 1:11Đó là con số chính thức trong ký ức quốc
- 1:13gia Việt Nam. Giới nghiên cứu quốc tế
- 1:15vẫn còn tranh luận về con số tuyệt đối
- 1:17nhưng không ai phủ nhận quy mô khủng
- 1:19khiếp của thảm họa này. Hơn 80 năm sau,
- 1:22mọi thứ đã khác.
- 1:24Việt Nam và Nhật Bản đang ở mức quan hệ
- 1:26ngoại giao cao nhất mà Việt Nam từng
- 1:28thiết lập với một đối tác nước ngoài.
- 1:31Mức đó gọi là đối tác chiến lược toàn
- 1:33diện và Nhật Bản là một trong những
- 1:36nguồn vốn hỗ [âm nhạc] trợ phát triển
- 1:38song phương lớn nhất mà Việt Nam nhận
- 1:41được suốt hơn 30 năm qua. Khoảng cách
- 1:44giữa hai sự thật ấy chính là câu chuyện
- 1:47của chương trình hôm nay. Để hiểu được
- 1:49khoảng cách này
- 1:50chúng ta sẽ không kể theo một mạch duy
- 1:52nhất. Chúng ta sẽ nghe từng phía kể lại
- 1:54câu chuyện này theo cách riêng của họ.
- 1:57Người Việt kể một kiểu,
- 1:59người Pháp kể một kiểu khác, người Nhật
- 2:02cũng có phiên bản của mình. Và ở giữa
- 2:04tất cả những phiên bản ấy, có một người
- 2:06đã dành gần trọn cuộc đời để đi tìm
- 2:08phiên bản gần với sự thật nhất.
- 2:15Những dữ kiện nền tảng của thảm
- 2:16[âm nhạc] họa này tương đối rõ ràng.
- 2:19Thiên tai,
- 2:20chiến tranh
- 2:21và các chính sách cưỡng bức kinh tế đã
- 2:24cùng xuất hiện trong cùng một giai đoạn.
- 2:26Nhưng càng đi sâu, vẫn còn những câu hỏi
- 2:28chưa từng khép lại hoàn toàn. Bao nhiêu
- 2:30người đã chết? Chính xác là bao nhiêu?
- 2:33Mỗi bên phải chịu trách nhiệm đến đâu?
- 2:35Chúng ta sẽ đi qua từng câu hỏi đó.
- 2:37Trước tiên, hãy nhìn vào bốn thứ đã
- 2:40chồng lên nhau. Thứ nhất, thiên tai.
- 2:43Cuối năm
- 2:441944,
- 2:46những cơn bão liên tiếp làm vỡ đê. Vụ
- 2:49mùa quan trọng nhất trong năm ở nhiều
- 2:52tỉnh miền Bắc bị cuốn trôi. Thứ hai,
- 2:55chính sách của Pháp.
- 2:57Chính quyền thuộc địa Pháp khi đó vẫn
- 2:59đang cai quản Đông Dương.
- 3:02Họ tiếp tục trưng thu và tích trữ thóc
- 3:04gạo vào các kho quân sự,
- 3:06bất chấp dân đang thiếu ăn. Thứ ba,
- 3:09chính sách của Nhật.
- 3:11Quân đội Nhật Bản đã chiếm đóng Đông
- 3:13Dương từ năm
- 3:151940.
- 3:17Họ ép nông dân chuyển một phần ruộng lúa
- 3:19sang trồng đay và thầu dầu, hai loại cây
- 3:22phục vụ trực tiếp cho chiến tranh của
- 3:23họ. Họ cũng yêu cầu cung cấp gạo định kỳ
- 3:26cho quân đội. Thứ tư,
- 3:28chiến tranh.
- 3:29Máy bay của phe Đồng Minh, chủ yếu là
- 3:31không quân Hoa Kỳ, ném bom phá hủy tuyến
- 3:34đường sắt nối liền hai miền Nam Bắc. Gạo
- 3:37dư thừa ở miền Nam
- 3:39vì thế không thể chuyển ra cứu đói cho
- 3:41miền Bắc. Đây là chỗ một bài phân tích
- 3:43thông thường sẽ dừng lại để khán giả tự
- 3:45cộng bốn yếu tố này với nhau.
- 3:47Nhưng điều đáng nói không nằm ở việc
- 3:50liệt kê.
- 3:51Nó nằm ở cách chúng tương tác. Không một
- 3:53yếu tố nào trong bốn yếu tố trên đứng
- 3:55riêng lẻ đủ sức giết chết hàng triệu
- 3:58người.
- 3:59Thiên tai từng xảy ra nhiều lần trước đó
- 4:01mà không gây ra thảm họa ở quy mô này.
- 4:04Chính bốn yếu tố ấy
- 4:05xảy ra cùng lúc
- 4:07mỗi yếu tố cắt đứt một con đường sống
- 4:09sót khác nhau.
- 4:10Đó là lý do một năm mất mùa bình thường
- 4:12biến thành một trong những thảm họa nhân
- 4:13đạo lớn nhất của khu vực. Có một hình
- 4:15ảnh giúp chúng ta giữ lại toàn bộ câu
- 4:17chuyện này trong đầu.
- 4:18Xuyên suốt cả chương trình hôm nay ở Hà
- 4:21Nội
- 4:22có một khu tưởng niệm. Người ta đã
- 4:23[âm nhạc] quy tập hài cốt của hàng vạn
- 4:25nạn nhân vô danh vào đó thành một nấm mộ
- 4:28chung chìm sâu dưới lòng đất. Nó tĩnh
- 4:30lặng suốt nhiều thập kỷ. 20 năm sau nạn
- 4:33đói
- 4:33>> [âm nhạc]
- 4:34>> ở một nơi cách đó hàng trăm cây số có
- 4:36một khoản tiền khác. Đó là tiền bồi
- 4:38thường chiến tranh từ Nhật Bản. Khoản
- 4:41tiền ấy được rót vào việc đào một đường
- 4:42[âm nhạc] ống xuyên núi để tạo ra dòng
- 4:45điện đầu tiên cho một vùng đất khác của
- 4:47Việt Nam cũng nằm dưới lòng đất.
- 4:50Nhưng một bên mang theo cái chết, một
- 4:52bên tạo ra ánh sáng. Câu chuyện hôm nay
- 4:55là câu chuyện về khoảng cách giữa hai
- 4:57thứ nằm dưới lòng đất ấy và về những con
- 5:00người đã đứng ở giữa khoảng cách đó.
- 5:02Nhưng từ đây mỗi bên bắt đầu kể câu
- 5:05chuyện này theo một cách khác nhau.
- 5:09>> [âm nhạc]
- 5:17[âm nhạc]
- 5:19>> Nếu chỉ nghe bốn yếu tố vừa rồi, nạn đói
- 5:22vẫn còn là một khái niệm trừu tượng. Nó
- 5:24chỉ là một phép cộng của chính sách và
- 5:26thiên tai.
- 5:27Để hiểu nó thật sự là gì chúng ta cần
- 5:30nghe cách những người đã sống qua nó kể
- 5:32lại. Vào đầu thập niên 90
- 5:34một nhóm nghiên cứu Việt Nhật đi qua 23
- 5:37làng
- 5:38thuộc 21 tỉnh thành từ [âm nhạc] Quảng
- 5:40Trị trở ra Bắc. Họ tìm gặp những người
- 5:42còn nhớ được mùa đói năm ấy. Một trong
- 5:45số họ là ông Phạm Công Báo.
- 5:47Ông chứng kiến quân Nhật ra lệnh nhổ lúa
- 5:50trồng đay ngay tại làng mình.
- 5:52Ông thấy cả một gia đình hàng xóm 20
- 5:54người chết [âm nhạc] sạch trong vài
- 5:55tuần. Gia đình ông sống sót nhờ một chi
- 5:58tiết nhỏ. Người cha giã cả trấu lẫn gạo
- 6:00thành cám để cầm hơi. Ban đêm,
- 6:04ông còn lén chôn giấu vài chục cân thóc
- 6:06ngoài vườn. Ngụy trang kỹ đến mức không
- 6:09ai muốn đào lên. Những con số mà nhóm
- 6:11nghiên cứu thu thập được còn tàn khốc
- 6:13hơn bất kỳ câu chuyện đơn lẻ nào. Trong
- 6:1523 làng khảo sát, làng chịu ảnh hưởng
- 6:18nhẹ nhất cũng mất hơn 8% dân số. Làng
- 6:22nặng nhất mất gần 60%. Ở một xóm nhỏ,
- 6:26gần 8/10 người đã chết. Ở một thôn khác,
- 6:30hai dòng họ gần như biến mất hoàn toàn
- 6:33khỏi sổ làng.
- 6:35Không còn ai mang họ ấy để kể lại chuyện
- 6:37gì đã xảy ra với tổ tiên mình. Nghe đến
- 6:40đây, có lẽ nhiều người trong quý vị sẽ
- 6:43tự hỏi một điều, trong chính dòng họ của
- 6:45mình, có ai đó cách đây hơn 80 năm đã
- 6:49không còn được nhắc tên sau mùa đói ấy
- 6:51hay không? Đó chính xác là điều khiến
- 6:54thảm họa này khác với một dòng chữ trong
- 6:55sách sử. Nó không phải chuyện của người
- 6:58khác. Với rất nhiều gia đình Việt Nam,
- 7:01nó là một phần của chính gia phả mình,
- 7:03dù không phải lúc nào ta cũng biết. Ký
- 7:06ức về nạn đói không chỉ tồn tại qua lời
- 7:08kể truyền miệng. Nó đã được đưa vào
- 7:10chương trình giáo dục phổ thông dưới một
- 7:13cụm từ mà nhiều thế hệ học sinh
- 7:15[âm nhạc] Việt Nam từng học, một cổ hai
- 7:17tròng. Cụm từ ấy nói về việc người nông
- 7:20dân khi đó phải gánh cùng lúc ách áp bức
- 7:22của cả thực dân Pháp lẫn phát xít Nhật.
- 7:25Có lẽ không ít quý vị đang nghe chương
- 7:27trình này từng đọc một truyện ngắn tên
- 7:29Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân. Truyện ấy
- 7:31cũng nằm trong sách giáo khoa, kể về một
- 7:34người đàn ông nhặt được vợ giữa những
- 7:35ngày đói kém nhất. Đó chính là cách một
- 7:37ký ức đau thương qua nhiều thập kỷ dần
- 7:41chuyển từ lời kể của người còn sống sang
- 7:43những [âm nhạc] trang sách. Ai cũng từng
- 7:45đọc những trang sách ấy, dù có khi không
- 7:47nhận ra mình đang đọc về chính thảm họa
- 7:49này. Ký ức ấy không chỉ nằm trên trang
- 7:52giấy.
- 7:53Mỗi năm, vào một ngày cố định theo âm
- 7:55lịch, chính quyền địa phương vẫn tổ chức
- 7:57lễ dâng hương.
- 7:59Địa điểm là một khu tưởng niệm ở phường
- 8:01Vĩnh Tuy, Hà Nội. Lễ ấy dành cho những
- 8:03nạn nhân được quy tập tại đó từ hơn 70
- 8:06năm trước. Và theo tư liệu nghiên cứu,
- 8:09hầu như tháng nào cũng có những đoàn
- 8:11khách hoặc cá nhân người Nhật tìm đến
- 8:12nơi này. Họ thắp hương, cúi đầu và ghi
- 8:15lại vài dòng lưu bút. Đây là chỗ câu
- 8:17chuyện bắt đầu rẽ sang một hướng thú vị.
- 8:20Vì sao cho tới tận hôm nay người Nhật
- 8:22vẫn tìm đến một nơi ghi dấu những gì
- 8:24quân đội nước họ từng gây ra? Để trả
- 8:27lời,
- 8:28chúng ta cần nghe chính phía bên kia đã
- 8:30kể lại câu chuyện này như thế nào.
- 8:40>> Phía bên kia của câu chuyện này không hề
- 8:42lặng thinh.
- 8:44Ba người ở ba vị trí khác nhau trong bộ
- 8:47máy cai trị lúc bấy giờ
- 8:49đều để lại lời kể của riêng mình sau
- 8:52chiến tranh.
- 8:53Cách mỗi người kể lại nói lên nhiều
- 8:55điều, không chỉ về những gì đã xảy ra
- 8:58mà về cách con người tự nhìn nhận phần
- 9:00trách nhiệm của mình. Toàn quyền Đông
- 9:02Dương Jean Decoux là người đứng đầu
- 9:05chính quyền Pháp
- 9:06cho tới khi bị Nhật Bản lật đổ.
- 9:09Sau chiến tranh, ông viết một tập hồi
- 9:11ký.
- 9:12Trong đó, ông cũng nhắc tới nạn đói.
- 9:15Nhưng thứ tự ông sắp xếp các nguyên nhân
- 9:18rất đáng chú ý. Đầu tiên là máy bay Đồng
- 9:21Minh, thứ đã cắt đứt đường vận chuyển
- 9:24gạo. Sau đó là yêu cầu trưng thu quá
- 9:27đáng của quân đội Nhật. Cuối cùng mới là
- 9:30thiên tai. Còn hệ thống thuế khóa mà
- 9:32chính quyền của ông đã duy trì suốt
- 9:35nhiều năm trước đó thì sao? Nó đã bào
- 9:37mòn sức chống chịu của người nông dân từ
- 9:39rất lâu, nhưng nó gần như không xuất
- 9:42hiện trong lời kể của ông. Và con số
- 9:44người chết mà ông tự ghi lại thấp hơn
- 9:47hẳn con số mà cả giới nghiên cứu Việt
- 9:49Nam lẫn quốc tế sau này xác nhận. Phía
- 9:52Nhật Bản cũng có những tài liệu tương
- 9:54tự.
- 9:55Mark Masayuki Yokoyama là cố vấn chính
- 9:58trị cao cấp của chính quyền quân quản
- 10:00Nhật Bản. Chính ông từng trực tiếp yết
- 10:02kiến vua Bảo Đại để thông báo việc Nhật
- 10:05Bản chấm dứt quyền lực của Pháp. Sau
- 10:07chiến tranh, ông để lại một tập hồi
- 10:09[âm nhạc] ký viết theo yêu cầu giải
- 10:11trình của chính quyền Pháp lúc đó vừa
- 10:13quay trở lại. Không khó để nhận ra vì
- 10:16sao văn bản ấy mang đậm sắc thái tự biện
- 10:19hộ. Ông có xu hướng mô tả mình như một
- 10:22viên chức chỉ đơn thuần thực thi mệnh
- 10:24lệnh. Và ông đẩy phần lớn trách nhiệm về
- 10:26phía quân đội. Nhưng lời kể đáng chú ý
- 10:29nhất và cũng dễ kiểm chứng nhất đến từ
- 10:32một người khác.
- 10:33Đó là tướng Suchiha Sei Ichi Isu, tổng
- 10:36tư lệnh quân đội Nhật Bản. Ông là người
- 10:38nắm quyền lực cao nhất ở Đông Dương
- 10:41trong chính giai đoạn tồi tệ nhất của
- 10:42nạn đói. Sau cuộc đảo chính lật đổ Pháp,
- 10:46ông trở thành toàn quyền duy nhất. Trong
- 10:48hồi ký xuất bản tại Tokyo năm 1985,
- 10:53ông đưa ra một lời giải thích rất gọn.
- 10:56Thảm họa xảy ra vì thời tiết khắc nghiệt
- 10:59và vì máy bay đồng minh đã phá hủy hệ
- 11:01thống giao thông khiến quân đội không
- 11:03thể chuyển gạo cứu [âm nhạc] đói kịp
- 11:04thời. Đây chính là chỗ chúng ta cần dừng
- 11:07lại, vì đây không còn hoàn toàn là một
- 11:09câu chuyện về góc nhìn khác nhau nữa.
- 11:11Giới nghiên cứu về nạn đói, trong đó có
- 11:14học giả Bùi Minh Dũng và David Marr đã
- 11:17chỉ ra một điều đáng chú ý. Trận lũ
- 11:19nghiêm trọng nhất của năm đó thực ra xảy
- 11:21ra vào mùa thu năm 1945.
- 11:26Đó là sau khi nạn đói đã đạt đỉnh điểm
- 11:28và đã cướp đi phần lớn sinh mạng. Còn về
- 11:31hệ thống đường sắt, nhiều nghiên cứu cho
- 11:33thấy đầu năm ấy, việc vận tải vẫn được
- 11:35ưu tiên cho quân sự hơn là cứu đói. Nói
- 11:38cách khác, đây không hẳn là một cách
- 11:40nhìn khác về cùng một sự thật. Đây là
- 11:43một lời giải thích mà nhiều bằng chứng
- 11:45không ủng hộ. Và điều đáng nói không nằm
- 11:48ở việc vạch trần nó.
- 11:50Nó nằm ở việc hiểu vì sao một người ở vị
- 11:53trí như Suehiro Shashi lại chọn
- 11:55[âm nhạc] kể như vậy. Đó không phải là
- 11:58ông nói dối một cách ngẫu nhiên.
- 12:00Đó là một khuôn mẫu tâm lý rất con
- 12:02người.
- 12:03Khi đứng trước một trách nhiệm [âm nhạc]
- 12:05quá lớn để gánh vác,
- 12:07phần lớn chúng ta đều có xu hướng tìm
- 12:09đến yếu tố khách quan nhất. Không riêng
- 12:12gì Suehiro Shashi.
- 12:14Có một điều nữa đáng chú ý không kém.
- 12:17>> [âm nhạc]
- 12:18>> Cả ba lời kể trên đều đến từ tầng lớp
- 12:20cao nhất, những người từng nắm [âm nhạc]
- 12:22quyền lực. Gần như không có lời kể nào
- 12:24còn sót lại từ những người lính bình
- 12:26thường. Cũng không có lời kể nào từ dân
- 12:29thường Nhật Bản, những người thật sự có
- 12:31mặt ở các làng mạc Bắc Kỳ lúc đó. Theo
- 12:34tư liệu nghiên cứu, có hai lý do được
- 12:37đưa ra để giải thích cho khoảng lặng
- 12:39này.
- 12:40Thứ nhất, sau khi Nhật Hoàng tuyên bố
- 12:42đầu hàng, phần lớn quân Nhật ở Đông
- 12:44Dương được hồi hương, chỉ một nhóm rất
- 12:46nhỏ chọn ở lại gia nhập lực lượng kháng
- 12:49chiến chống Pháp. Các ước tính khác nhau
- 12:51đưa ra con số từ vài trăm đến [âm nhạc]
- 12:53khoảng 2.000 người.
- 12:55Nhóm nhỏ ấy cắt đứt phần lớn liên hệ với
- 12:58quê nhà.
- 13:00Họ không đại diện cho toàn bộ quân đội
- 13:02Nhật từng có mặt ở Đông Dương. Thứ hai,
- 13:05những người trở về Nhật Bản thì trở về
- 13:08một đất nước đang tự mình chết đói
- 13:09[âm nhạc] dưới bom cháy và bom nguyên
- 13:11tử. Cộng đồng ấy không còn nhiều khoảng
- 13:14trống trong tâm trí. Họ khó lòng tiếp
- 13:17nhận một câu chuyện về việc quân đội của
- 13:19chính mình đã gây đau khổ ở một nơi xa
- 13:22xôi.
- 13:28>> Sau chiến tranh, nước Nhật xây dựng lại
- 13:31ý niệm hòa bình của chính mình [âm nhạc]
- 13:33quanh một trải nghiệm rất cụ thể.
- 13:35Đó là trải nghiệm của một nạn nhân,
- 13:40những thành phố cháy rụi,
- 13:42hai quả bom nguyên tử, một dân tộc đói
- 13:45khát trên đống đổ nát. Đó là một ký ức
- 13:48thật
- 13:49và không ai có quyền phủ nhận nó. Nhưng
- 13:51một ký ức thật vẫn có thể là một ký ức
- 13:54thiếu. Bước chuyển bắt đầu vào giữa thập
- 13:57niên 60 và nó bắt đầu từ một nơi không
- 14:00ai ngờ tới, từ chính cuộc chiến đang
- 14:03diễn ra ở Việt Nam lúc đó. Một phong
- 14:06trào phản đối chiến tranh
- 14:08do nhà văn Oda [âm nhạc] Makoto khởi
- 14:10xướng
- 14:11lan rộng khắp Nhật Bản. Những người tham
- 14:14gia phong trào ấy phản đối sự can thiệp
- 14:16của một nước khác vào Việt Nam. Nhưng
- 14:18khi nhìn những hình ảnh gửi về từ chiến
- 14:20trường, một câu hỏi khác đã tự nó nảy
- 14:23sinh trong đầu họ. Câu hỏi ấy không
- 14:26hướng ra bên ngoài.
- 14:27Nó quay ngược vào chính họ. Nếu chúng ta
- 14:29phẫn nộ trước cảnh này
- 14:31thì 20 năm trước quân đội của chính
- 14:33chúng ta đã làm gì trên chính mảnh đất
- 14:35này? Trong tiếng Nhật
- 14:37người ta gọi hai trạng thái tâm lý ấy
- 14:40bằng hai cụm từ khác nhau.
- 14:42Ý thức của người bị hại
- 14:45và ý thức của người gây hại. Bước đi từ
- 14:47trạng thái thứ nhất sang trạng thái thứ
- 14:50hai là một quãng đường mà không xã hội
- 14:53nào đi trọn vẹn.
- 14:55Nước Nhật cũng vậy. Nhưng có những cá
- 14:57nhân đã đi xa hơn phần còn lại của xã
- 14:58hội mình rất nhiều.
- 15:00Một trong số đó chính là người đàn ông
- 15:02chúng ta đã nhắc từ đầu chương trình.
- 15:05>> Năm 1992,
- 15:07một nhà sử học trẻ tuổi người Nhật tên
- 15:09là Furuta Motu đến Việt Nam. Ông không
- 15:13đến để nghiên cứu về đất nước mình, ông
- 15:15đến để đếm lại một cách chính xác nhất
- 15:18có thể
- 15:19số người mà quân đội nước mình đã góp
- 15:22phần giết chết gần 50 năm trước đó. Ông
- 15:24làm việc cùng Giáo sư Văn Tạo, khi đó là
- 15:27Viện trưởng Viện Sử học Việt Nam. Kinh
- 15:29phí cho chuyến điền dã ấy đến từ một
- 15:31khoản thừa kế cha ông
- 15:33trước khi qua đời để lại di nguyện muốn
- 15:36dùng một phần gia sản để làm điều gì đó
- 15:38có ích cho Việt Nam. Furuta đã dùng đúng
- 15:40khoản tiền ấy để bắt đầu cuộc điền dã.
- 15:42Trong 3 năm
- 15:43>> [âm nhạc]
- 15:44>> nhóm nghiên cứu đi qua 23 làng trải khắp
- 15:4621 tỉnh thành từ Quảng Trị trở ra Bắc.
- 15:49Họ không làm việc với những con số tổng
- 15:51quát. Họ đến từng làng. Họ dựng lại sổ
- 15:54dân cư năm 1945.
- 15:58Họ hỏi từng người còn [âm nhạc] sống về
- 15:59từng hộ đã không còn ai.
- 16:02Rồi họ cộng lại.
- 16:03Furuta gọi phương pháp này là xã hội học
- 16:06lịch sử.
- 16:08Kết quả được xuất bản năm
- 16:101995.
- 16:12Cái tên của công trình rất giản dị
- 16:14Nạn đói năm 45 ở Việt Nam, những chứng
- 16:17tích lịch sử.
- 16:18Điều công trình ấy làm được không phải
- 16:20là tìm ra một con số mới.
- 16:22Con số 2 triệu đã tồn tại từ chính bản
- 16:25tuyên ngôn độc lập, cái mà Furuta và Văn
- 16:27Tạo làm được là biến một con số mang
- 16:29tính biểu tượng thành một điều có thể
- 16:31kiểm chứng ở quy mô nhỏ nhất. Làng nào
- 16:34mất bao nhiêu người?
- 16:36Dòng họ nào không còn ai để kể lại?
- 16:39Về phần trách nhiệm, Furuta đưa ra một
- 16:41[âm nhạc] kết luận đáng chú ý nhất ở chỗ
- 16:43ai là người nói ra nó. Theo ông chính
- 16:46quyền thuộc địa Pháp vẫn còn hiện diện ở
- 16:48Đông Dương cho tới đầu năm 1945
- 16:52Pháp phải chịu một phần trách nhiệm.
- 16:54Nhưng quốc gia đã khơi mào chiến tranh
- 16:56là Nhật Bản.
- 16:58Quốc gia áp đặt việc chuyển đổi cây
- 17:00trồng phục vụ quân sự cũng là Nhật Bản.
- 17:03Và quốc gia trực tiếp nắm quyền kiểm
- 17:05soát hệ thống lương thực vẫn là Nhật
- 17:07Bản. Vì vậy theo Furuta
- 17:10trách nhiệm chính thuộc về Nhật Bản. Đó
- 17:12là kết luận của một người Nhật nói về
- 17:15chính nước Nhật sau khi đã tự mình đi
- 17:17đếm từng cái tên, nhưng có một điều mà
- 17:19chính bản thân công trình ấy,
- 17:21dù tận tụy đến đâu cũng không làm được.
- 17:24Trong suốt 3 năm điền dã, nhóm nghiên
- 17:26cứu chỉ phỏng vấn nhân chứng Việt Nam,
- 17:29không một cựu binh Nhật Bản nào từng
- 17:31đóng quân ở chính 23 ngôi làng đó được
- 17:34tìm gặp. Không phải vì họ không muốn
- 17:37tìm. Theo cách lý giải của giới nghiên
- 17:39cứu sau này, chính khát vọng phơi bày
- 17:41nỗi đau của nạn nhân đã khép lại cánh
- 17:43cửa còn lại. Đó là một hệ quả không chủ
- 17:46đích. Ngay cả nỗ lực trung thực nhất
- 17:48cũng có một khoảng trống của riêng nó và
- 17:51có lẽ việc nói thẳng ra điều đó, thay vì
- 17:54che giấu nó, mới là điều đáng tin nhất
- 17:56trong toàn bộ câu chuyện này.
- 18:00>> [âm nhạc]
- 18:02>> Câu chuyện giữa hai nước không dừng lại
- 18:05ở năm
- 18:061945.
- 18:09Nó còn đi qua một chuỗi những quyết
- 18:11định, mỗi quyết định là một lần hai bên
- 18:13phải chọn giữa việc để quá khứ tiếp tục
- 18:16chi phối hiện tại hay tìm một cách khác
- 18:18để bước tiếp. Năm 1959,
- 18:22Nhật Bản và chính quyền Việt Nam Cộng
- 18:24Hòa ký một hiệp định bồi thường chiến
- 18:26tranh. Khoản bồi thường ấy không được
- 18:28trả bằng tiền mặt, nó được trả bằng công
- 18:30trình và thiết bị do các công ty Nhật
- 18:32Bản thực hiện và phần lớn trong số đó
- 18:35dồn vào một dự án duy nhất, nhà máy thủy
- 18:37điện Đa Nhim.
- 18:39Đây chính là hình ảnh chúng ta đã nhắc ở
- 18:41đầu chương trình.
- 18:43Khoản tiền cho một thảm họa đã trở thành
- 18:45dòng điện. Năm 1964,
- 18:49nhà máy ấy chính thức phát điện, nhưng
- 18:51quan hệ giữa hai nước không đi thẳng một
- 18:53mạch từ đó tới hôm nay. Có những giai
- 18:55đoạn nó gần như đóng băng hoàn toàn. Sau
- 18:58năm 1979,
- 19:01khi Việt Nam đưa quân vào Campuchia,
- 19:03Nhật Bản
- 19:04cùng nhiều nước phương Tây đã đình chỉ
- 19:06phần lớn viện trợ. Dòng vốn ấy chỉ được
- 19:09nối lại hơn một thập kỷ sau, khi Việt
- 19:11Nam bước vào thời kỳ đổi mới và Nhật Bản
- 19:14trở thành một trong những nước phương
- 19:15Tây đầu tiên chủ động phá vỡ thế bao vây
- 19:18kinh tế đối với Việt Nam. [âm nhạc] Giữa
- 19:20khoảng thời gian đó,
- 19:21có một thời điểm đáng chú ý riêng.
- 19:23Năm 1977,
- 19:26thủ tướng Nhật Bản khi đó công bố một
- 19:29học thuyết ngoại giao mới cho toàn khu
- 19:31vực Đông Nam Á. Điều đáng chú ý không
- 19:33nằm ở những nguyên tắc lớn lao. Nó nằm ở
- 19:36một cụm từ nhỏ ông dùng, quan hệ từ trái
- 19:39tim đến trái tim.
- 19:40Đó là một cách nói lạ
- 19:42trong ngôn ngữ ngoại giao vốn khô khan
- 19:44và nó chỉ dễ hiểu khi biết bối cảnh phía
- 19:47sau. 3 năm trước đó, một chuyến công du
- 19:50của một thủ tướng Nhật Bản khác đã vấp
- 19:52phải biểu tình bạo động ở Đông Nam Á.
- 19:55Người dân địa phương khi đó chỉ nhìn
- 19:57thấy các tập đoàn Nhật đến để khai thác,
- 19:59không phải để kết nối. Học thuyết năm ấy
- 20:02là câu trả lời cho đúng câu hỏi mà cả
- 20:04chương trình này đang theo đuổi. Một
- 20:06quốc gia từng chỉ được nhìn qua sức mạnh
- 20:08kinh tế hoặc tệ hơn, qua vết thương
- 20:11chiến tranh, làm sao để được nhìn thấy
- 20:13như một điều gì đó khác? Những công
- 20:15trình mà dòng vốn hợp tác giữa hai nước
- 20:16để lại hôm nay không còn là chuyện của
- 20:19các nhà ngoại giao nữa.
- 20:21Rất nhiều người trong quý vị từng đi qua
- 20:22cầu Nhật Tân ở Hà Nội hoặc từng đi tuyến
- 20:25metro đầu tiên của Thành phố Hồ Chí
- 20:27Minh. Quý vị đã đi qua một phần của câu
- 20:29chuyện này mà không hề biết. Năm 2023
- 20:33là 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao.
- 20:36Nhân dịp đó, hai nước nâng cấp quan hệ
- 20:39lên mức cao nhất, đối tác chiến lược
- 20:41toàn diện và chỉ vài tháng trước khi
- 20:44chương trình này lên sóng, hai chính phủ
- 20:46vừa ký thêm một gói vay mới dành cho quá
- 20:49trình chuyển đổi xanh của Việt Nam. Gói
- 20:51vay ấy nối dài một dòng vốn
- 20:53đã được cam kết với tổng giá trị hơn
- 20:553.000 tỷ yên qua hơn 30 năm. Nhưng con
- 20:58số ấy, dù lớn, không phải là điều đáng
- 21:01nhớ nhất của câu chuyện này.
- 21:03Điều đáng nhớ nhất quay lại với người
- 21:05người ông chúng ta đã nhắc từ đầu chương
- 21:07trình. Tháng 3 năm 2026,
- 21:12Giáo sư Furuta Moto kết thúc 10 năm giữ
- 21:16chức hiệu trưởng. Đó là chức hiệu trưởng
- 21:18sáng lập của một trường đại học Việt
- 21:20Nhật tại Hà Nội. Và đó cũng là đúng 34
- 21:23năm
- 21:24kể từ chuyến điền dã đầu tiên đi tìm
- 21:26những người còn nhớ được nạn đói.
- 21:28Ngôi trường ấy đã lớn lên nhờ chính dòng
- 21:30vốn hợp tác giáo dục giữa hai chính phủ
- 21:32mà chúng ta vừa nhắc tới. Ông nói rằng
- 21:34mình sẽ trở về Nhật Bản nhưng việc
- 21:36nghiên cứu về Việt Nam [âm nhạc] với ông
- 21:38là một sứ mệnh không có tuổi nghỉ hưu.
- 21:40Bài giảng cuối cùng ông đọc trên cương
- 21:43vị hiệu trưởng
- 21:44ngày 24 [âm nhạc] tháng 3 có tên Hành
- 21:46trình 50 năm nghiên cứu Việt Nam nhưng
- 21:48câu ông nói tại chính buổi lễ hôm đó lại
- 21:51ngắn gọn hơn nhiều.
- 21:53Việt Nam là mối tình đầu của tôi.
- 21:55Trong suốt hơn 30 năm cả hai phía đều đã
- 21:58ghi nhận đóng góp của ông.
- 22:00Chính phủ Việt Nam trao ông Huân chương
- 22:02Hữu nghị từ năm 2013,
- 22:05Đại sứ quán Nhật Bản trao ông bằng khen
- 22:08vào năm 2025.
- 22:11Chỉ 1 tháng sau khi ông rời cương vị
- 22:12hiệu trưởng, họ trao ông thêm một Huân
- 22:14chương khác. Nhưng phần thưởng lớn nhất
- 22:17có lẽ không phải Huân chương nào cả. Đó
- 22:20là việc sau tất cả ông vẫn gọi mảnh đất
- 22:23từng chứng kiến điều tồi tệ nhất mà quân
- 22:25đội nước mình từng làm là mối tình đầu
- 22:27của cả đời ông.
- 22:30>> [âm nhạc]
- 22:33>> Nhà nghiên cứu Jan Assmann dành cả sự
- 22:35nghiệp để tìm hiểu cách các [âm nhạc] xã
- 22:36hội ghi nhớ.
- 22:38Ông đưa ra một quan sát nghe qua rất kỹ
- 22:40thuật
- 22:41nhưng càng nghĩ càng thấy nó rất riêng
- 22:42tư. Ông phân biệt hai loại ký ức của một
- 22:45cộng đồng.
- 22:47Loại thứ nhất là ký ức được kể trực tiếp
- 22:49từ người này sang người kia.
- 22:52Một người bà kể cho cháu
- 22:54một người hàng xóm kể lại trong một buổi
- 22:56chiều. Loại ký ức ấy sống động, đầy chi
- 22:59tiết, đôi khi mâu thuẫn nhau và nó có
- 23:02một giới hạn thời gian rất cụ thể.
- 23:05Khoảng 80 năm tương đương ba thế hệ.
- 23:08Loại thứ hai là ký ức đã được đông cứng
- 23:10lại trong sách giáo khoa, trong bia
- 23:13tưởng niệm, trong một truyện ngắn được
- 23:15đưa vào chương trình học. Khi loại thứ
- 23:17nhất chạm tới giới hạn của nó, cộng đồng
- 23:19buộc phải chuyển nó sang loại thứ hai.
- 23:22Và quá trình chuyển ấy không bao giờ là
- 23:24một bản sao nguyên vẹn. Cái được giữ lại
- 23:28là cái có thể dạy được. Cái mất đi là
- 23:30cái không xếp vừa vào một bài học ngắn
- 23:33gọn. Năm 2025 [âm nhạc]
- 23:37vừa đánh dấu tròn 80 năm. Câu chuyện này
- 23:40không nói với chúng ta ai nhớ đúng hơn
- 23:43ai.
- 23:44Nó nói một điều khiêm tốn hơn nhiều
- 23:47rằng ký ức ở bất cứ dân tộc nào cũng
- 23:50luôn được sắp xếp [âm nhạc] lại theo nhu
- 23:52cầu của hiện tại.
- 23:54Người Nhật cũng vậy, người Pháp cũng vậy
- 23:57và chúng ta cũng vậy. Và có lẽ điều đáng
- 24:00làm nhất ngay sau khi nghe hết chương
- 24:02trình hôm nay không phải là xét lại điều
- 24:05gì cả. Nó nằm ở một chỗ gần hơn nhiều.
- 24:09Quý vị còn nhớ câu hỏi chúng ta đặt ra
- 24:11từ đầu chương trình không? Vì sao một
- 24:13học giả Nhật lại chọn đi tìm sự thật về
- 24:16chính điều mà quân đội nước mình đã gây
- 24:18ra? Có lẽ bây [âm nhạc] giờ quý vị đã có
- 24:20một phần câu trả lời. Người ấy cách đây
- 24:23không lâu đã gọi mảnh đất từng chứng
- 24:26kiến điều tồi tệ nhất của quân đội nước
- 24:28mình là mối tình đầu của cả đời ông. Hơn
- 24:3180 năm là khoảng cách giữa hai sự thật
- 24:35ấy. Và ngần ấy thời gian cũng chỉ vừa
- 24:38mới trôi qua. Hẹn gặp lại quý vị và các
- 24:40bạn trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á
- 24:42Lục Ký.
- 24:46>> [âm nhạc]
About this transcript
This page contains the full transcript of Nạn Đói 1945 Và Nhà Tài Trợ Lớn Nhất Của Việt Nam Hôm Nay: Cùng Một Nước Nhật? by Á Lục Ký, generated from the public captions YouTube serves with the video. The transcript has 4,793 words across 626 segments, with the original timestamps preserved so you can click any line to jump to that moment in the embedded player.
What you can do with it
Use the transcript to take notes, quote the speaker, build a study guide, generate a summary with ChatGPT or Claude via the YouTube Summary tool, or export it as a timed subtitle file with YouTube to SRT. You can also re-open it in the transcriber to choose a caption track available on the video.
Free YouTube transcript tool
YouTube2Text is a free YouTube transcript generator — no signup, no daily limit. Paste any YouTube link and get the full transcript instantly, with timestamps, click-to-jump, caption language selection, AI prompts for ChatGPT, Claude, and Gemini, and exports to TXT, SRT, VTT, or Markdown.