Ăn Một Mình Có Thực Sự Là Bất Hạnh, Hay Người Việt Đang Hiểu Sai? — Transcript

Full transcript

1. 0:05[âm nhạc]
2. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
3. 0:13đến với chương trình Á Lục Ký. Mỗi tối
4. 0:16trong một căn phòng trọ nhỏ ở Hàn Quốc,
5. 0:18có một người đàn ông Việt ngồi xuống ăn
6. 0:20cơm một mình. Anh tự tay nấu, tự tay
7. 0:23dọn. Không có ai ngồi cùng bàn với anh
8. 0:25cả. Nhưng ngay lúc đó có hàng trăm nghìn
9. 0:28người đang xem [âm nhạc] đang ăn cùng
10. 0:30anh chỉ qua một chiếc màn hình điện
11. 0:32thoại còn ở Việt Nam. Cùng lúc này, phần
12. 0:36lớn mọi người vẫn tin rằng ăn cơm một
13. 0:38mình là một điều đáng thương. Gần như
14. 0:40một lời thú nhận rằng cuộc sống đang có
15. 0:43gì đó không ổn. Vậy điều gì đang thật sự
16. 0:45thay đổi khi cả một khu vực châu Á từ
17. 0:48Hàn Quốc đến Nhật Bản đang dần học cách
18. 0:50ăn một mình mà không còn thấy đó là bất
19. 0:52hạnh.
20. 0:55Với người Việt, mâm cơm gia đình từ lâu
21. 0:58được xem là biểu tượng cao nhất của sự
22. 1:00sum vẩy. Nhiều thế hệ cùng ngồi quanh
23. 1:03một mâm, gắp cho nhau chờ người lớn tuổi
24. 1:05nhất cầm đũa trước rồi mới bắt đầu.
25. 1:08Chính vì vậy, truyền ăn một mình thường
26. 1:11bị nhìn như một sự thiếu hụt, một dấu
27. 1:13hiệu cô đơn. Nhưng ở Hàn Quốc, hiện
28. 1:15tượng ăn một mình đã có hẳn một cái tên
29. 1:18riêng gọi là Hbạp. Còn ở Nhật Bản có một
30. 1:21khái niệm gần giống nhưng mang màu sắc
31. 1:23khác hẳn gọi là Ohitorisama.
32. 1:26Cả hai đều từng bị coi là chuyện đáng
33. 1:28thương và cả hai đều đã đi qua một hành
34. 1:30trình dài để được nhìn nhận lại. Người
35. 1:32sẽ dẫn chúng ta vào câu chuyện này là
36. 1:34một chàng trai quê Tây Ninh tên thật
37. 1:36tiêu Hoàng Minh được khán giả mạng biết
38. 1:39đến nhiều hơn với cái tên Min Mặn mồi.
39. 1:45>> Tiêu Hoàng Minh sang Hàn Quốc lao động
40. 1:47đã hơn một thập niên.
41. 1:49Mỗi tuần anh đi làm ở công ty đến 12
42. 1:52tiếng một ngày, cuối tuần còn dành thời
43. 1:55gian hỗ trợ những người lao động Việt
44. 1:56khác mới sang. Nhưng dù bận đến đâu, anh
45. 1:59vẫn giữ một thói quen đó là nấu lại
46. 2:02những món ăn quen thuộc của quê nhà rồi
47. 2:05quay clip gửi về cho gia đình xem cho đỡ
48. 2:08nhớ. Nguyên liệu Việt ở Hàn Quốc không
49. 2:09rẻ [âm nhạc] và không dễ tìm. Có khi
50. 2:12phải đi qua bốn năm cửa hàng mới đủ đồ
51. 2:14cho một nồi canh chua. tốn cả tiền lẫn
52. 2:17thời gian nghỉ ngơi ít ỏi. Anh từng nói
53. 2:20vui rằng làm vậy là lỗ nhưng vẫn cứ làm
54. 2:23vì vừa quay vừa được ăn luôn. Có những
55. 2:26đêm nỗi nhớ mâm cơm gia đình lớn đến mức
56. 2:29anh [âm nhạc] phải ngồi khóc một mình
57. 2:30trong phòng trọ. Đặc biệt vào những ngày
58. 2:32đầu mới sang, khi thời tiết lạ, ngôn ngữ
59. 2:35chưa thảo, anh từng chia sẻ rằng
60. 2:37[âm nhạc] tốc độ mình cố gắng phải nhanh
61. 2:39hơn tốc độ bố mẹ già đi. Đó là lý do
62. 2:42khiến anh chọn ở lại. Dù nhớ nhà đến
63. 2:45vậy, điều không ai ngờ tới là chính
64. 2:47những đoạn clip quay cảnh ăn một mình ấy
65. 2:49lại trở thành một hiện tượng. Kênh của
66. 2:51anh có hơn 1 triệu người theo dõi, hàng
67. 2:54chục triệu lượt yêu thích. Rất nhiều
68. 2:56trong số đó cũng là người Việt đang sống
69. 2:58xa quê. ở Hàn Quốc, ở Đài Loan, ở Nhật
70. 3:02Bản vào xem anh ăn mỗi tối, bình luận kể
71. 3:05lại chuyện của chính họ bên dưới video.
72. 3:08Có người viết rằng xem clip của anh xong
73. 3:10mới dám gọi điện về nhà vì nhớ ra mình
74. 3:14cũng đã lâu chưa hỏi thăm bố mẹ ăn cơm
75. 3:16chưa. Anh từng chia sẻ mơ ước sau này sẽ
76. 3:19mở một quán ăn Việt ngay tại Hàn Quốc để
77. 3:21những món của quê Tây Ninh không chỉ
78. 3:23xuất hiện trong bốn bức tường phòng trọ,
79. 3:25một bữa cơm vốn, [âm nhạc] chỉ có một
80. 3:27người ngồi, bỗng trở thành một loại mâm
81. 3:30cơm khác. Không ai ngồi chung bàn với
82. 3:31anh về mặt vật lý, nhưng có hàng trăm
83. 3:34nghìn người cùng chứng kiến, cùng một
84. 3:36thời điểm, cùng một cảm giác thèm nhớ.
85. 3:39Có thể gọi đây là một mâm cơm ảo và nó
86. 3:42hóa ra không phải điều gì hoàn toàn mới
87. 3:45mà là một phiên bản số hóa của thứ người
88. 3:48Việt vốn coi trọng nhất trên bàn ăn đó
89. 3:50là cảm giác không ai phải ăn một mình.
90. 3:56[âm nhạc]
91. 4:00Để hiểu vì sao một bữa ăn một mình lại
92. 4:02chạm được vào nhiều người đến vậy, cần
93. 4:04nhìn lại mâm cơm Việt kỹ hơn một chút.
94. 4:06Có một chi tiết rất quen nhưng ít khi
95. 4:09được để ý tới, [âm nhạc] đó là thứ tự
96. 4:11ngồi và thứ tự gắp trong một bữa cơm gia
97. 4:13đình nhiều thế hệ. Người lớn tuổi nhất
98. 4:16thường là đàn ông, ngồi ở vị trí trang
99. 4:18trọng nhất được gắp phần ngon trước. Còn
100. 4:21người nấu thường là phụ nữ trong nhà,
101. 4:23lại hay ngồi gần nổi cơm để tiện sới,
102. 4:26tiện phục vụ người khác, đôi khi ăn sau
103. 4:29cùng. Cách hiểu quen thuộc gọi đây đơn
104. 4:31giản là phép lịch sự, là sự nhường nhịn
105. 4:34giữa người thân. Nhưng nghiên cứu dân
106. 4:36tộc học tại Hội An của Neia Avil, một
107. 4:39trong những công trình hiếm hoi quan sát
108. 4:41kỹ mâm cơm Việt từ bên trong lại chỉ ra
109. 4:43một tầng khác. Theo hướng nhìn này, mâm
110. 4:47cơm không chỉ nuôi cơ thể, nó còn là nơi
111. 4:50trật tự tuổi tác và giới tính trong gia
112. 4:52đình được nhắc lại [âm nhạc] mỗi ngày
113. 4:54một cách âm thầm, không ai cần nói ra
114. 4:57thành lời. Người phụ nữ vừa là người tạo
115. 4:59ra mâm cơm [âm nhạc] vừa thường đứng ở
116. 5:01rìa của sự thụ hưởng nó. Nhìn theo cách
117. 5:03này, sự ấm áp của mâm cơm gia đình và
118. 5:07trật tự thứ bậc bên trong nó hóa ra
119. 5:10không tách rời nhau mà là hai mặt của
120. 5:12cùng một cấu trúc.
121. 5:14Nhưng trật tự đó chỉ vận hành được khi
122. 5:17có đủ một điều kiện thường bị xem nhẹ,
123. 5:19đó là sự xa xỉ về không gian và thời
124. 5:23gian. Một mâm cơm đông đủ nhiều thế hệ
125. 5:25đòi hỏi mọi người phải có mặt cùng một
126. 5:27lúc, cùng một mái nhà, cùng một nhịp
127. 5:29sống. Chỉ những gia đình có ruộng đất,
128. 5:32có nhà cửa ổn định hoặc nông dân đúng
129. 5:34vào lúc nông nhàn mới giữ được mâm cơ
130. 5:36mấy trọn vẹn mỗi ngày. Còn khi guồng
131. 5:38quay mưu sinh hoặc cuộc di cư xa quê xen
132. 5:40vào, thứ xa xỉ đó lập tức vỡ vụn. Trong
133. 5:43các ghi chép văn học hiện thực phê phán
134. 5:45về đồn điền cao su thời Pháp thuộc, hình
135. 5:48ảnh quen thuộc hơn nhiều, lại là những
136. 5:50phu fan mang theo một nắm cơm ăn vội một
137. 5:53mình giữa giờ lao động khắc nghiệt,
138. 5:55người lính, người đi làm ăn xa nhà cũng
139. 5:58thường xuyên rơi vào cảnh tương tự không
140. 6:00phải vì lựa chọn mà vì hoàn cảnh không
141. 6:02cho phép khác. Nói cách khác, sự sum vẩy
142. 6:05quanh mâm cơm mang tính giai cấp và điều
143. 6:07kiện vật chất nhiều hơn là một thuộc
144. 6:09tính bất biến trong văn hóa Việt. Ăn một
145. 6:11mình chưa bao giờ thực sự vắng bóng
146. 6:13trong đời sống người Việt. Nó chỉ từng
147. 6:15bị che khuất sau hình ảnh lý tưởng hóa
148. 6:17của mâm cơm trung. Và đó cũng chính xác
149. 6:19là vị trí của Tiêu Hoàng Minh hôm nay.
150. 6:21Một người lao động xa xứ đang tự tay
151. 6:23khôi phục lại thứ xa xỉ đã mất ấy. Chỉ
152. 6:26khác là khôi phục trên một không gian
153. 6:27ảo, không phải trên một mái nhà chung.
154. 6:29>> Tại Hàn Quốc, Hb cụm [âm nhạc] từ ghép
155. 6:32giữa chữ chỉ một mình và chữ chỉ cơm
156. 6:35từng là điều bị kỳ thị rất nặng. Có thời
157. 6:37một số nhà hàng thẳng thừng từ chối phục
158. 6:40vụ khách đi một mình vì cho rằng họ
159. 6:42chiếm bàn mà không mang lại doanh thu
160. 6:45bằng một nhóm khách đông người. Xã hội
161. 6:47Hàn Quốc truyền thống vận hành quanh một
162. 6:49khái niệm gọi là di một dạng tình cảm
163. 6:52gắn kết được thể hiện rõ nhất qua việc
164. 6:54cùng ăn chung một nồi canh, cùng chia
165. 6:57nhau vì thịt nướng ăn một mình. Trong
166. 6:59bối cảnh đó, gần như đồng nghĩa với thất
167. 7:02bại xã hội, điều thú vị là khi tìm về
168. 7:05gốc rễ lịch sử, ăn một mình ở Hàn Quốc
169. 7:08hóa ra không hề mới dưới triều đại show
170. 7:10[âm nhạc] son kéo dài từ năm 1390
171. 7:15đến năm 1910. Giới quý tộc có tục
172. 7:18[âm nhạc] lệ mỗi người một mâm riêng gọi
173. 7:20là san theo đúng lễ giáo Nho giáo về
174. 7:23việc phân định tuổi tác và giới tính
175. 7:25trên bàn ăn. Có một ghi chép thời vua
176. 7:28Dung Dong từng kể rằng một người được
177. 7:31miễn án tử hình chỉ vì nguyên nhân dẫn
178. 7:34tới tội của người đó là một cuộc cãi vã
179. 7:36xảy ra do ngồi sai bàn ăn theo lễ giáo
180. 7:40thói quen quay quần ăn chung một nồi mà
181. 7:43người ta quen thuộc ngày nay thật ra chỉ
182. 7:45mới phổ biến sau chiến tranh khi sự
183. 7:47thiếu thốn buộc các gia đình phải bỏ hệ
184. 7:50thống mâm riêng vốn tốn kém nhìn theo
185. 7:52hướng này hon bá hiện đại giống một sự
186. 7:54quay lại với truyền thống cũ dưới một
187. 7:57lớp áo tiêu dùng mới nhiều hơn là một
188. 7:59điều hoàn toàn xa lạ du nhập từ bên
189. 8:01ngoài.
190. 8:02>> Và đây mới là chỗ chớ trêu nhất những
191. 8:05người trẻ hôm nay trốn vào các quán ăn
192. 8:08có vách ngăn riêng vì áp lực đồng
193. 8:09nghiệp. Rất có thể không hề biết rằng họ
194. 8:12đang tái hiện gần như nguyên vẹn lề lối
195. 8:15ăn uống của giới quý tộc show nhiều thế
196. 8:18kỷ trước. Còn thứ vẫn thường được gọi là
197. 8:20truyền thống quê quần ấm áp bên nồi canh
198. 8:22trung thực chất lại là dấu tích của một
199. 8:24giai đoạn nghèo khó hậu chiến khi người
200. 8:27ta buộc phải bỏ mâm riêng vì không đủ
201. 8:29điều kiện giữ nó. Cái mới hóa ra là cái
202. 8:32cũ được tìm lại, còn cái tưởng là cũ lại
203. 8:34chỉ mới xuất hiện gần đây. Ngày nay, số
204. 8:37hộ gia đình một người tại Hàn Quốc đã
205. 8:39vượt qua 8 triệu và cả một ngành dịch vụ
206. 8:42từ quán ăn có vách ngăn riêng cho từng
207. 8:44khách đến các suất ăn đóng sẵn cho một
208. 8:46người đã hình thành để phục vụ đúng nhu
209. 8:49cầu đó. Những người trẻ sống trong các
210. 8:51phòng trọ siêu [âm nhạc] nhỏ để ôn thi
211. 8:53công chức hay nhân viên văn phòng không
212. 8:55muốn kéo dài giao tiếp xã hội sau giờ
213. 8:57làm chính là nhóm đầu tiên bình thường
214. 8:59hóa hon bá. Truyền hình cũng góp phần
215. 9:02vào quá trình này với những chương trình
216. 9:04thực tế [âm nhạc] xoay quanh cuộc sống
217. 9:06một mình và trào lưu quay cảnh ăn uống
218. 9:09phát trực tiếp nơi hàng nghìn người xem
219. 9:12cùng lúc một người ăn một mình trước màn
220. 9:15hình. Một hình thức được giới nghiên cứu
221. 9:17truyền thông gọi là đồng thực ảo, khá
222. 9:19gần với những gì đang diễn ra quanh kênh
223. 9:22của Tiêu Hoàng Minh.
224. 9:28Ở Nhật Bản, nơi đi trước cả Hàn Quốc
225. 9:30trong quá trình giả hóa dân số, giới
226. 9:32nghiên cứu xã hội phân biệt rõ hai khái
227. 9:34niệm cho việc ăn một mình. Một bên gọi
228. 9:36là kodoku shoku nghĩa là ăn trong cô độc
229. 9:41thường gắn với người già sống một mình
230. 9:43hoặc trẻ nhỏ có cha mẹ về muộn mang màu
231. 9:46sắc bị động và đáng lo ngại. Bên còn lại
232. 9:49gọi là Oh ohitorisama mang nghĩa gần như
233. 9:51ngược lại. Đó là việc chủ động chọn ở
234. 9:53một mình như một hình thức tự do. Bước
235. 9:56ngoạt của cách nhìn thứ hai đến từ một
236. 9:58cuốn sách xuất bản năm 2007 của giáo sư
237. 10:02Chizuko Ueno bán được hơn 800.000 nghì
238. 10:05bản. Theo hướng lập luận của Ueno, với
239. 10:08rất nhiều phụ nữ, việc ngồi ăn cùng
240. 10:10người khác trong văn hóa truyền thống đi
241. 10:12kèm một loại lao động gần như vô hình.
242. 10:14Phải rót nước cho người lớn tuổi, phải
243. 10:16nhường phần ngon, phải để ý sắc mặt
244. 10:19người cùng bàn. Ăn một mình theo cách
245. 10:22nhìn này không phải là bị bỏ rơi mà là
246. 10:24một lựa chọn để tạm thời thoát khỏi gánh
247. 10:26nặng đó. Ít nhất trong khoảnh khắc của
248. 10:29một bữa ăn, tinh thần Ohitorisama sau đó
249. 10:32lan sang cả không gian ẩm thực cao cấp.
250. 10:35Những quán rượu nhỏ kiểu Isakaya hay nhà
251. 10:37hàng có phòng riêng cho một khách không
252. 10:39còn bị nhìn như nơi dành cho người lập
253. 10:41dị mà trở thành nơi người ta bỏ tiền ra
254. 10:43mua một thứ cụ thể đó là thời gian cho
255. 10:46riêng mình. Thứ mà tiếng Nhật gọi ngắn
256. 10:49gọn là mad time, không cần phải để ý sắc
257. 10:51mặt ai, không cần phải đọc không khí
258. 10:54trong phòng để cư xử cho phải phép. Hai
259. 10:56khái niệm đặt cạnh nhau cho thấy một
260. 10:58điều quan trọng. Ăn một mình tự nó không
261. 11:00mang một ý nghĩa cố định. nó mang ý
262. 11:03nghĩa gì phụ thuộc vào việc người ta bị
263. 11:04đẩy vào đó hay chủ động bước vào đó.
264. 11:07>> Vậy Việt Nam đang ở đâu trên hành trình
265. 11:10mà Hàn Quốc và Nhật Bản đã đi qua?
266. 11:13[âm nhạc]
267. 11:13Những dấu hiệu về mặt hạ tầng đã bắt đầu
268. 11:16xuất hiện tại các đô thị lớn như Hà Nội
269. 11:18và thành phố Hồ Chí Minh. Số người trẻ
270. 11:20sống một mình đang tăng lên rõ dệt. Một
271. 11:23phần do dòng người rời quê lên thành phố
272. 11:25học tập và làm việc. Một phần do xu
273. 11:27hướng [âm nhạc] kết hôn muộn hơn trước,
274. 11:29một số chuỗi lẩu băng truyền như
275. 11:31Kichiichi, giờ chủ động quảng bá rằng
276. 11:34khách đi ăn một mình vẫn thoải mái,
277. 11:37không cần ngại ngùng gọi món qua nhân
278. 11:39viên nhiều lần. Các ứng dụng giao đồ ăn
279. 11:41như Grab Food hay Shopee Food cũng liên
280. 11:45tục tối ưu. Những suất ăn chỉ dành cho
281. 11:47một người được thiết kế gọn trong một
282. 11:49hộp, một lần bấm, không cần ai nấu,
283. 11:52[âm nhạc] không cần ai chờ. đi cùng với
284. 11:54hạ tầng. Đó là một sự thay đổi trong
285. 11:56cách gọi tên trải nghiệm này. Thế hệ trẻ
286. 11:59ở đô thị bắt đầu mượn những từ như chữa
287. 12:01lành [âm nhạc] hay tự thường cho bản
288. 12:02thân để nói về việc ngồi một mình, ăn
289. 12:05một bữa lẩu hay uống một ly cà phê thay
290. 12:08vì coi đó là chuyện đáng ngại. Đây gần
291. 12:10như là cùng một ngôn ngữ mà
292. 12:12Ohitorijizama từng dùng ở Nhật Bản 20
293. 12:14năm trước. Nhưng nếu chỉ nhìn vào hạ
294. 12:17tầng sẽ dễ vội kết luận rằng Việt Nam
295. 12:20đơn giản đang đi chậm một bước so với
296. 12:22Hàn Quốc và Nhật Bản, sớm muộn cũng sẽ
297. 12:25tới cùng một điểm đến. Câu chuyện của
298. 12:27Tiêu Hoàng Minh gợi mở một khả năng
299. 12:29khác. Anh không mua sự riêng tư theo
300. 12:31tinh thần Ohitoriama
301. 12:33và cũng không đơn thuần chịu đựng như
302. 12:35kodoku shoku. Anh biến khoảnh khắc ăn
303. 12:37một mình thành một điểm hẹn cho hàng
304. 12:40trăm nghìn người xa quê khác để họ cùng
305. 12:43ăn theo cách riêng của mình cùng một lúc
306. 12:45[âm nhạc] qua một màn hình. Nhà nghiên
307. 12:47cứu ẩm thực học người Pháp Cloud Fisler
308. 12:50từng đưa ra một khái niệm được nhiều
309. 12:52người trong giới nhân học ẩm thực tham
310. 12:54chiếu gọi là tính đồng thực, tức là ý
311. 12:57nghĩa xã hội sâu xa của việc ăn cùng
312. 12:59nhau chứ không đơn thuần là việc có mặt
313. 13:02ở cùng một chỗ. Theo hướng lập luận này,
314. 13:05khi việc ăn chung sụp đổ hoàn toàn, con
315. 13:07người dễ rơi vào một trạng thái mất
316. 13:09phương hướng về mặt tâm lý. Nếu nhìn
317. 13:12theo khung đó, phản xạ của người Việt
318. 13:14vẫn muốn tìm cách để không ai phải ăn
319. 13:17một mình thật sự, kể cả khi phải làm
320. 13:19điều đó qua một màn hình có thể không
321. 13:21phải là dấu hiệu của sự chậm chạp. Nó có
322. 13:23thể là dấu hiệu cho thấy sợi dây của
323. 13:26tính đồng ở Việt Nam vẫn còn khá bền,
324. 13:29chưa đứt hẳn như ở những xã hội đã đi
325. 13:31trước nhưng cũng cần bỏ ngỏ một khả năng
326. 13:33khác ít an ủi hơn. Mâm cơm ảo của Tiêu
327. 13:37Hoàng Minh có thể là bằng chứng cho sức
328. 13:38bền của tính đồng Việt Nam. một nỗ lực
329. 13:42chủ động níu giữ kết nối. Nhưng cũng có
330. 13:44thể, đó chỉ là một bước đệm tâm lý, một
331. 13:48liều giảm đau tạm thời trước khi xã hội
332. 13:51đô thị Việt Nam đi hết con đường mà Nhật
333. 13:53Bản từng đi để rồi đến lúc ăn một mình
334. 13:56không còn cần níu giữ bằng bất kỳ màn
335. 13:58hình nào nữa mà trở thành một lựa chọn
336. 14:01tự nhiên không cần biện minh. Đúng tinh
337. 14:04thần Ohorisama.
338. 14:07Câu trả lời cho câu hỏi này có lẽ chưa
339. 14:10ai dám chắc kể cả những người đang sống
340. 14:13giữa nó.
341. 14:19Quay lại căn phòng trọ nhỏ ở Hàn Quốc,
342. 14:22nơi Tiêu Hoàng Minh vẫn ngồi xuống ăn
343. 14:24cơm mỗi tối. Nhìn lại lần này, hình ảnh
344. 14:27đó không còn giống như lúc mở đầu chương
345. 14:29trình nữa. Anh không hề cô đơn theo cách
346. 14:31mà xã hội Việt từng gán cho việc ăn một
347. 14:33mình. Anh đang ngồi giữa một mâm cơm
348. 14:35đông hơn bất cứ mâm cơm gia đình truyền
349. 14:38thống nào từng có. Chỉ khác một điều,
350. 14:40những người ngồi cùng anh đang ở rất xa
351. 14:43sau một màn hình. Có lẽ trên con đường
352. 14:45mà cả một khu vực đang bước, điều người
353. 14:47Việt còn giữ lại không phải là mâm cơm
354. 14:49bằng gỗ hay bằng nhôm mà là một bản năng
355. 14:52không muốn để ai phải ăn cơm một mình
356. 14:54thật sự.