Moduli 1 — Transcript

Full transcript

1. 0:00Përshëndetje të gjithëve. Jam Arenet
2. 0:01Maraj. Ju uroj mirëseardhje në modulin e
3. 0:03parë të kurçit të sigurisë kibernetike.
4. 0:05Ky modul është themelor sepse vendos
5. 0:08bazën
6. 0:09mbi të cilën ndërtohen të gjitha
7. 0:11njohuritë e mëvonshme për sigurinë
8. 0:13digitale. Gjatë këtij sesioni do të
9. 0:16flasim për konceptet kryesore që lidhen
10. 0:18me teknologjinë e informacionit,
11. 0:20përdorimin e përditshëm të pajisjeve dhe
12. 0:22sistemeve dhe si ndikojnë këto në
13. 0:24sigurinë institucionale. Këto koncepte
14. 0:26që shpesh i marrim edhe si të mirëqenna
15. 0:28siç është kompjuteri, rrjeti,
16. 0:30dokumentet, imeillat janë pikërisht ato
17. 0:33që sulmuesit synojnë më së shumti.
18. 0:35Prandaj ky modul nuk është vetëm një
19. 0:38modul teorik, ai lidhet drejtpërdrejtë
20. 0:40me praktikën tuaj të përditshme si në
21. 0:42punë civil. Në fund të sesionit do të
22. 0:45kemi një kuptim më të plotë se si
23. 0:47funksionon teknologjia e informacionit
24. 0:49dhe pse roli juaj është kaq i
25. 0:51rëndësishëm në sigurinë e institucionit
26. 0:53tuaj. Kjo është përmbajtja e modulit të
27. 0:56sotëm. Do të fillojmë me një hyrje në
28. 0:59teknologjinë e informacionit dhe
29. 1:00sigurinë kibernetike ku do të flasim
30. 1:02shkurt për historikun dhe rëndësinë e
31. 1:04tyre në administratën publike. Më pas do
32. 1:08të sqarojmë dallimet esenciale në mes të
33. 1:10dhënave, në mes të informatave dhe
34. 1:12regjistrave. Një temë që shpesh
35. 1:15keqinpretohet, keqinterpretohet, por që
36. 1:17ka ndikim të drejtpërdrejtë në mënyrën
37. 1:19se si trajtohen dokumentet dhe
38. 1:22informacionet tuaja. Do të analizojmë
39. 1:25llojet e të dhënave sensitive dhe pse
40. 1:28sulmuesit i synojnë pikërisht ato dhëna
41. 1:30sensitive. Në vijim do të shpjegojmë se
42. 1:33si funksionojnë rrjetet kompjuterike dhe
43. 1:35pse një pajisje e vetme e infektuar mund
44. 1:38të shndërrohet në një rrezik potencial
45. 1:40për tërë institucionin. Do të flasim
46. 1:43edhe për zakone të mira të përdorimit të
47. 1:45internetit dhe të pajisjeve ë se si mund
48. 1:49të mbrohemi nga sulme të ndryshme siç
49. 1:51është fishing, malware dhe rreziqe të
50. 1:53tjera të zakonshme. Qëllimi është që
51. 1:55secili prej jush të ketë informacione
52. 1:58praktike që mund të përdoren në punën e
53. 2:01juaj të përditshme. Hyrje në IT dhe
54. 2:03sigurinë kibernetike përfshinjnë të
55. 2:05gjitha pajisjet dhe sistemet që përdorim
56. 2:08në punë siç është kompjuteri, telefoni,
57. 2:11imeili, dokumentet elektronike dhe të
58. 2:13gjitha sistemet e brendshme. Këto nuk
59. 2:15janë vetëm mjete pune. Ato janë pjesë
60. 2:18kritike e funksionimit të institucionit.
61. 2:21Siguria kibetike lidhet ngushtë me
62. 2:23IT-në, sepse çdo pajisje ose çdo sistem
63. 2:26i prur i pambrojtur është një derë
64. 2:28potenciale për sulme. Shumica e sulmeve
65. 2:31nuk ndodhin për shkak të teknologjisë së
66. 2:33dobët, por për shkak të gabimeve të
67. 2:34njerëzve, siç është për shembull një
68. 2:36imeil i hapur pa kujdes, një fjalëkalim
69. 2:38i dobët, ë një dokument i ndarë
70. 2:40gabimisht e kështu me radhë. Prandaj
71. 2:42siguria nuk është vetëm detyrë e IT-së
72. 2:45apo e stafit të sigurisë komunitetike.
73. 2:46Është përgjegjësi e përbashkët e çdo
74. 2:49punonësi. Në këtë modul do të kuptoni se
75. 2:51si veprimet tuaja sado të vogla ndikojnë
76. 2:54drejtpërdrejt në sigurinë e të gjithë
77. 2:56institucionit dhe do të kuptoni po ashtu
78. 2:58se pse ndërgjegjësimi është mbrojtja më
79. 3:00e mirë. Bazat e teknologjisë së
80. 3:03informacionit. Le t'i shohim katër
81. 3:05shtyllat kryesore të IT-së siç janë të
82. 3:07dhënat, pajisjet, rrjetet dhe
83. 3:09aplikacionet. Secila prej këtyre ka
84. 3:12rreziqe të veçanta dhe kërkojnë një
85. 3:14trajtim të kujdesshëm. Për shembull,
86. 3:16pajisjet si laptopet dhe telefonat
87. 3:18shpesh dërgohen në shtëpi dhe mund të
88. 3:21përdoren në rrjete të pasigurta. Kjo i
89. 3:23ekspozon këto pajisje ndaj sulmeve të
90. 3:25ndryshme. Rrjetet nga ana tjetër lidhen
91. 3:27me komunikimin midis punonjësve ë
92. 3:30shërbimet e imeillit, dokumentet,
93. 3:32shërbimet online e kështu me radhë.
94. 3:34Aplikacionet dhe sistemet brenda
95. 3:36institucionit ofrojnë funksionalitet
96. 3:38kritik dhe njëkohësisht mbajnë shumë të
97. 3:41dhëna të ndjeshme. Kur këto funksionojnë
98. 3:44mirë, puna ec normalisht, por kur diçka
99. 3:47shkon keq në një prej tyre, pasojat mund
100. 3:50të ndikojnë të qindra punonjës dhe
101. 3:52mijëra qytetarë që varen nga shërbimet e
102. 3:55institucioneve ku ju punoni. Të dhënat,
103. 3:58informatat dhe regjistrat. Dallimi midis
104. 4:01të dhënave, informatave dhe regjistrave
105. 4:04është shumë i rëndësishëm. Të dhënat
106. 4:07janë vetëm elemente të thjeshta, numra,
107. 4:10emra, data apo adresa. Kur këto
108. 4:12kombinohen dhe marrin një kuptim,
109. 4:15krijohen informat. Dhe kur informatat
110. 4:18dokumentohen në mënyrë zyrtare që mund
111. 4:21të përdoren për qëllime administrative,
112. 4:23ato shndërrohen në regjistra. Njohja e
113. 4:25këtyre dallimeve ndihmon për të kuptuar
114. 4:28se cilat prej tyre duhet të mbrohen me
115. 4:31prioritet, cilat kërkojnë kodim dhe të
116. 4:35cilat nuk duhet të shpërndahen në rrjete
117. 4:37të pasigurta ose jashtë institucionit.
118. 4:40Në punën tuaj të përditshme ju përdorni
119. 4:42vazhdimisht këto kategori
120. 4:44ë edhe kur nuk i vëreni. Prandaj është e
121. 4:46nevojshme që të keni një kuptim të qartë
122. 4:49të tyre. Le të marrim një shembull shumë
123. 4:51të thjeshtë. Një numër personal i vetëm
124. 4:55nuk është shumë i rrezikshëm, por nëse
125. 4:57ai lidhet me emrin, mbiemrin, adresën,
126. 5:01gjendjen civile dhe ndonjë fotografi,
127. 5:03krijohet një profil i plotë që mund të
128. 5:05përdoret për mashtrime, identifikim të
129. 5:09rremë apo edhe për shantazh. Shpesh
130. 5:12sulmuesit nuk kanë nevojë për sisteme
131. 5:14komplekse. Mjafton që të mbledhin disa
132. 5:17copëza të dhënash të vogla nga burime të
133. 5:19ndryshme, t'i kombinojnë ato së bashku.
134. 5:22dhe në këtë mënyrë të përdoren për sulme
135. 5:24të ndryshme. Kjo është një prej arsyeve
136. 5:27kryesore pse nuk duhet të ndani apo të
137. 5:31bëni share kurrë dokumente brenda
138. 5:34grupeve jo zyrtare, qoftë në rrjete
139. 5:36sociale apo aplikacione të
140. 5:39pakontrolluara. Pse duhet të kujdesen në
141. 5:41punësin civil? Në punësit civil
142. 5:44trajtojnë çdo ditë të dhëna shumë të
143. 5:46ndjeshme. Këto të dhëna ë vijnë në formë
144. 5:49të dokumentesh, imeillash, kërkesash,
145. 5:52raportesh, ftesash, skedarësh të
146. 5:56ndryshëm qoftë në Excel e shumë të
147. 5:57tjera. Në shumë raste këto të dhëna mund
148. 6:01të përmbajnë informacione personale të
149. 6:03qytetarëve, mund të përmbajnë plane të
150. 6:05brendshme strategjike apo vendime të
151. 6:08ndryshme administrative.
152. 6:10Nëse një dokument përcillet tek personi
153. 6:12i gabuar, tek një adresë jo zyrtare ose
154. 6:15ruhet në pajisje personale, rreziku i
155. 6:17rrjedhjes së të dhënave është shumë i
156. 6:18lartë. Kjo nuk është thjesht çështje
157. 6:22teknike, është një çështje etike dhe
158. 6:24profesionale. Të dhënat janë në besimin
159. 6:27tuaj dhe trajtimi i tyre me përgjegjësi
160. 6:30është thelbësor. Llojet e të dhënave të
161. 6:32ndjeshme. Të dhënat ndahen në disa
162. 6:34kategori. Të dhënat personale,
163. 6:36financiare, shëndetësore dhe të dhëna
164. 6:39qeveritare apo biznesore. Çdo kategori
165. 6:43ka nivelin e saj të rrezikut dhe kërkon
166. 6:45metoda të ndryshme mbrojtjeje. Për
167. 6:48shembull, të dhënat financiare mund të
168. 6:50përdoren për mashtrime financiare. Të
169. 6:52dhënat shëndetësore janë shumë të
170. 6:54ndjeshme dhe një rrjedhje e tyre është e
171. 6:57dënueshme edhe me ligj. Dokumentet
172. 7:00qeveritare
173. 7:02përmbajnë plane ose informata që
174. 7:04ndikojnë në sigurinë e institucionit.
175. 7:07Prandaj duhet të jemi shumë të
176. 7:08kujdesshëm se ku t'i ruajmë këto të
177. 7:11dhëna, me kë t'i ndajmë dhe si t'i
178. 7:14dërgojmë këto të dhëna në rrugë zyrtare.
179. 7:17Ilustrimi vizual i kategorive të
180. 7:19dhënave. Në këtë ilustrim shohim
181. 7:21kategoritë kryesore të dhënave që
182. 7:23kërkojnë mbrojtje. Si shembull, një
183. 7:25dokument financiar
184. 7:27mos mund të mos duket i rrezikshëm në
185. 7:29fillim, por ai mund të përmbajë paga,
186. 7:33tatime ose llogari që edhe mund të
187. 7:36keqpërdoren. Në punës civil janë shpesh
188. 7:38në kontakt me dokumente që përmbajnë
189. 7:41elemente nga disa kategori njëherësh.
190. 7:44Prandaj rreziku është edhe më i madh.
191. 7:46Ndjeshmëria e të dhënave dhe
192. 7:47ndërgjegjësimi.
193. 7:49Sa më e ndjeshme të jetë një kategori e
194. 7:51të dhënave, aq më shumë masa sigurie
195. 7:54duhet të aplikohen. Për shembull, të
196. 7:55dhënat shëndetësore dhe financiare
197. 7:58kërkojnë mbrojtje më të lartë se të
198. 8:00dhënat publike. Kjo është arsyeja
199. 8:02kryesore pse ndërgjegjësimi është çelësi
200. 8:04kryesor për mbrojtjen e këto të dhënave.
201. 8:06Kur të kuptoni rëndësinë e informatave
202. 8:08që trajtoni, automatikisht tregoni me
203. 8:10shumë kujdes në mënyrën se si i rani, si
204. 8:13i dërgoni apo si i përpunoni. Rrjeti
205. 8:15kompjuterik. Rrjeti është një elementi
206. 8:18që i lidh të gjitha pajisjet e një
207. 8:20institucioni duke përfshirë telefonat,
208. 8:23kompjuterët, printerët, serverët dhe
209. 8:25programet që përdoren në punë. Rrjeti
210. 8:27mundëson komunikimin më të shpejtë, por
211. 8:29gjithashtu krijon edhe rreziqe nëse një
212. 8:32pajisje infektohet. Në këtë rast mund të
213. 8:35infektohet edhe pahisje të tjera. Për
214. 8:37shembull, nëse një kompjuter brenda
215. 8:39rrjetit sulmohet nga një
216. 8:42malware, ai malware mund të përhapet në
217. 8:45dosjet e përbashkëta dhe aplikacionet e
218. 8:48brendshme shumë shpejt. Ndaj është shumë
219. 8:51e rëndësishme që të respektohen
220. 8:52rregullat e përdorimit të rrjetit dhe të
221. 8:55mos lidhen pajisje personale në rrjetin
222. 8:58e institucionit. Pse është shumë i
223. 9:00rëndësishëm kuptimi i rrjetit? Le të
224. 9:02imagjinojmë një skenar të thjeshtë.
225. 9:04Një punonjës shkarkon një dokument të
226. 9:07infektuar nga interneti dhe pa dashje e
227. 9:10ekzekuton atë. Malware kryen një skanim
228. 9:13të brendshëm dhe gjen dosjet e
229. 9:15përbashkëta. Pastaj fillon të kopjojë
230. 9:18veten brenda serverit. Brenda pak
231. 9:20minutave të gjitha pajisjet që janë të
232. 9:23lidhura me rrjet mund të preken nga ky
233. 9:25softuare dashageq. Ky është një nga
234. 9:27sulmet më të zakonshme sot që mund të
235. 9:30ndodhë me vetëm një klikim të gabuar.
236. 9:33Konsideratat e sigurisë. Për të rritur
237. 9:35sigurinë e rrjetit duhet të ndiqni disa
238. 9:38praktika të zakonshme. Duhet të mbani
239. 9:41pajisje të përditësuara. Mos të përdorni
240. 9:43fjalëkalime të lehta që i mbani mend
241. 9:45lehtë. Mos ndani dokumente që janë shumë
242. 9:48senzitive
243. 9:50me aplikacione të pasigurta. Mos hapni
244. 9:53imeilla të dyshimt e kështu me radhë.
245. 9:55Shumë shpesh sulmuesit nuk përdorin
246. 9:57metoda të avancuara. Ata shfrytëzojnë
247. 9:59gabimet më të vogla njerëzore. Një
248. 10:02veprim i vogël, i kujdesshëm, siç është
249. 10:04për shembull kontrolli i adresës së
250. 10:06imeilit para se ta dërgoni mund të
251. 10:09parandalojë një incident të madh. Një
252. 10:12shembull praktik. Kemi parë shumë raste
253. 10:14kur një laptop personal i sjell në punë
254. 10:17ka qenë paraprakisht i infektuar me një
255. 10:19softuare dashakeqës apo me një malware
256. 10:22dhe punonjësi e ka lidhur në rrjetin e
257. 10:24institucionit vetëm për të marrë
258. 10:25internet. Por ajo lidhje ka qenë e
259. 10:29mjaftueshme që Milware të insertohet në
260. 10:32server dhe të shkaktojë një dëm në
261. 10:35institucionin ku punoni. Në disa
262. 10:37institucione kjo ka shkaktuar ndërprerje
263. 10:39të shërbimeve
264. 10:41për ditë të tëra. Prandaj kurrë mos
265. 10:44përdorni pajisje personale në rrjetin e
266. 10:47punës dhe mos sillni USB të panjohura
267. 10:51dhe të insertoni në rrjetin e punës.
268. 10:53Funksionaliteti dhe rreziqet e serverit.
269. 10:56Serverët janë pjesa më e rëndësishme e
270. 10:58një institucioni. Ata ruajnë imeilla,
271. 11:01dokumente, plane, raporte dhe
272. 11:05aplikacione të tjera të brendshme. Nëse
273. 11:08një server sulmohet, sulmuesi mund të
274. 11:10marrë kontrollin e çdo gjëje, të lexojë
275. 11:12imeillat, të kopjojë dokumente ose të
276. 11:14ndërpresë shërbimet në tërësi. Në shumë
277. 11:17raste serverët janë shënjestra kryesore
278. 11:20sepse përmbajnë informatat më të
279. 11:22vlefshme. Prandaj duhet të jeni shumë të
280. 11:25kujdesshëm kur punoni me dokumente që
281. 11:28ruhen në server dhe të mos përdorni
282. 11:30aplikacione jashtë kontrollit të IT-së.
283. 11:33Pse janë të rëndësishme përditësimet?
284. 11:36Përditësimet e një subveri janë mbrojtja
285. 11:39më e thjeshtë dhe më efektive kundër
286. 11:41sulmeve të ndryshme kibernetike.
287. 11:44Ato mbyllin dobësitë e njohura dhe
288. 11:46parandalojnë që malware të shfrytëzojë
289. 11:49vrimat e sigurisë.
290. 11:52Shumica e sulmeve që kanë prekur
291. 11:54institucione të ndryshme evropiane kanë
292. 11:57ndodhur sepse sistemet nuk janë të
293. 11:59përditësuara me kohë. Në disa raste
294. 12:03përditësimet kanë qenë të disponueshme
295. 12:05për muaj të tërë, por nuk janë aplikuar
296. 12:07fare. Prandaj kur kompjuteri juaj kërkon
297. 12:10updejt, mos e shtyni, updejtoni
298. 12:13menjëherë, sepse updjt do të thotë
299. 12:15siguri. Interneti dhe shërbimet online.
300. 12:18Interneti është shumë i domosdoshëm për
301. 12:19punën tuaj, por gjithashtu është burimi
302. 12:22kryesor i sulmeve kibernetike. Fishing
303. 12:25është metoda më e shpeshtë, një imeill
304. 12:28që duket i zakonshëm, por që synon të
305. 12:30marrë fjalëkalimin ose të instaloj një
306. 12:33softuare dashakeq në sistemet tuaja.
307. 12:36Shkarkimet nga faqet jo zyrtare janë një
308. 12:38tjetër rrezik evident. Mjafton vetëm një
309. 12:41dokument që të jetë infektuar që të
310. 12:43komprometojë të gjithë kompjuterin apo
311. 12:46edhe rrjetin e organizatës. Prandaj para
312. 12:48se të klikoni një link mendohuni një
313. 12:50sekondë. A duket imeill i çuditshëm? A e
314. 12:53njihni dërguesin? A jeni të sigurtë që
315. 12:56faqja është zyrtare? Zakonet e mira dhe
316. 12:59praktikat e sigurta? Disa praktika shumë
317. 13:02të thjeshta ë mund të bëjnë një ndryshim
318. 13:06shumë të madh. Prandaj përdorni
319. 13:08fjalëkalime të forta. Mos përdorni të
320. 13:10njëjtin fjalëkalim për disa llogari. Mos
321. 13:13hapni bashkangjitje nga persona të
322. 13:16panjohur. Shkarkoni vetëm nga burime të
323. 13:19sigurta. Aktivizoni autentifikimin me
324. 13:22shumë faktorë kur është i mundur.
325. 13:24Mbylleni kompjuterin kur largoheni nga
326. 13:26zyra. Këto janë zakone që nuk kërkojnë
327. 13:28shumë përpjekje, por rrisin ndjeshëm
328. 13:31nivelin e sigurisë në institucionin
329. 13:33tuaj. Konkluzioni,
330. 13:36kuptimi i bazave të IT-së është shumë i
331. 13:38rëndësishëm për çdo në punë civil. Të
332. 13:41dhënat, pajisjet, rrjetet dhe
333. 13:43aplikacionet janë pjesë e përditshme e
334. 13:46punës suaj. Mënyra si i trajtoni ato
335. 13:49ndikon drejtpërdrejt në sigurinë e
336. 13:51institucionit.
337. 13:53Një veprim sado i vogël i gabuar mund të
338. 13:55ketë pasoja të mëdha, por gjithashtu një
339. 13:57veprim i vogël i kujdesshëm mund të
340. 14:01parandalojë një incident të madh
341. 14:03kibernetik. Prandaj ndërgjegjësimi dhe
342. 14:06kujdesi janë arma e juaj më e fortë. Ju
343. 14:09faleminderit për vëmendjen tuaj dhe për
344. 14:11kohën tuaj të vlefshme.