Khi Thế Giới Ghi Danh 5.000 Năm Lúa Nước, Việt Nam Ở Đâu? — Transcript

Full transcript

1. 0:05[âm nhạc]
2. 0:10Ngày 28 tháng năm
3. 0:132026, một cụ già 83 tuổi cùng vợ bước
4. 0:17vào một phòng trưng bày. Phòng ấy nằm ở
5. 0:20tỉnh Triết Giang, Trung Quốc. Trong
6. 0:22phòng có 124
7. 0:25viên ngọc tông được tập hợp lại cho một
8. 0:27triển lãm đặc biệt kỷ niệm 90 năm ngày
9. 0:30lương trử được phát hiện. Triển lãm mở
10. 0:33cửa đến hết ngày 29 tháng 11. Ngọc tông
11. 0:38là một khối ngọc thân vuông giữa khoét
12. 0:40một lỗ tròn xuyên suốt từ đầu đến cuối.
13. 0:43Nhiều viên khắc những đường nét nhỏ đến
14. 0:45mức phải nheo mắt mới thấy. 40 năm trước
15. 0:48cụ là người dẫn đoàn khai quật khu mộ
16. 0:51Phản Sơn.
17. 0:52Nơi những viên ngọc kiểu này lộ ra khỏi
18. 0:54mặt đất. Nhưng cụ không phải người đầu
19. 0:56tiên đào ở vùng này. Người nhặt những
20. 0:59mảnh gốm đen đầu tiên đã mất từ năm 1939
21. 1:03khi chưa đầy 30 tuổi. Anh không sống đến
22. 1:06ngày thế giới biết nơi mình đào lớn đến
23. 1:08mức nào. Xin chào quý vị và các bạn.
24. 1:10Chào mừng đến với chương trình Á Lục Ký.
25. 1:14Câu chuyện hôm [âm nhạc] nay còn một
26. 1:15nhân vật nữa không nằm trong bảo tàng
27. 1:17nào. Đó là một ngôn ngữ. Giữa thế kỷ 20,
28. 1:21một nhà ngôn ngữ học người Pháp từng làm
29. 1:23việc ở Hà Nội. Ông đã dùng cách giải
30. 1:25thích về dấu giọng của tiếng Việt để
31. 1:27nghĩ lại dấu giọng của tiếng Hán cổ. Vậy
32. 1:29giữa những viên ngọc hơn 5000 năm tuổi ở
33. 1:31Triết Giang và tiếng nói của người Việt
34. 1:33hôm nay có sợi dây nào không? Nếu có, nó
35. 1:37dài đến đâu và đứt ở chỗ nào? Xin hẹn
36. 1:40quý vị một điều. Đến cuối chương trình,
37. 1:43chúng ta sẽ trả lời câu hỏi này bằng
38. 1:45đúng ba ý rõ ràng để quý vị mang về.
39. 1:53Trước hết, lương chử là gì? Lương chữ mà
40. 1:57tiếng Trung Quốc đọc là Liang Duu là tên
41. 1:59một nền văn hóa thời đá mới ở vùng hạ
42. 2:02lưu sông Dương Tử. Đây cũng là con sông
43. 2:05mà người Việt quen gọi là Trường Giang.
44. 2:07Ở vùng này, thời đá mới gắn với công cụ
45. 2:10đá mài và nghề trồng trọt. Khi con người
46. 2:12chưa dùng kim loại. Các nhà khảo cổ đã
47. 2:15tìm thấy ở đó một thành cổ có tường bao
48. 2:17bốn mặt và một hệ thống đê đập. Họ cũng
49. 2:20tìm thấy những khu mộ phân chia giàu
50. 2:22nghèo rõ rệt cùng rất nhiều đồ ngọc.
51. 2:25Trên đồ gốm và đồ ngọc có những ký hiệu
52. 2:27khác nhưng chưa có hệ chữ viết nào được
53. 2:30giới nghiên cứu công nhận rộng rãi. Vì
54. 2:33thế chúng ta biết họ ăn gì, làm gì, chôn
55. 2:35người chết ra sao nhưng chưa biết tên họ
56. 2:38và chưa biết họ nói thứ tiếng nào. Ngày
57. 2:416 tháng
58. 2:42năm 2019, Ủy ban di sản thế giới của
59. 2:45UNESCO họp phiên thứ 43 tại Baku, thủ đô
60. 2:49của Azerbaijan. Ủy ban ghi tên di tích
61. 2:51này vào danh sách di sản thế giới. Ngay
62. 2:54sau đó, truyền thông Trung Quốc nhắc
63. 2:56nhiều đến con số 5000 năm văn minh. Con
64. 2:59số đặt ra một câu hỏi rất tự nhiên với
65. 3:01người Việt. Nếu miền hạ lưu sông Dương
66. 3:03Tử đã có một nhà nước biết trồng lúa từ
67. 3:06hơn 5000 năm trước thì chúng ta đứng ở
68. 3:08đâu trong bức tranh đó? Chưa ai chứng
69. 3:10minh được người lương trử là tổ tiên của
70. 3:12người Việt. Và chương trình sẽ không nói
71. 3:14như vậy. Nhưng người Việt vẫn xuất hiện
72. 3:17trong câu chuyện này theo ba cách. Không
73. 3:19phải trong những ngôi mộ ngọc mà trong
74. 3:21cách con người đi tìm quá khứ của cả
75. 3:24vùng. Một là một thư viện ở Hà Nội. Hai
76. 3:28là một cuốn sách in ở Sài Gòn. Ba là bát
77. 3:33cơm trên bàn ăn của chính chúng ta. Xin
78. 3:35gọi tất cả câu chuyện bằng một câu. Ngọc
79. 3:38còn trong đất, lúa còn trên bàn. Để dễ
80. 3:41theo dõi, xin nói trước cách chúng ta sẽ
81. 3:44đi chương trình đi hai con đường song
82. 3:47song. Một con đường đi dưới lòng đất từ
83. 3:50mảnh gốm của một chàng trai trẻ đến ngôi
84. 3:52mộ ở Phản Sơn để trả lời câu hỏi lương
85. 3:54trừ là gì. Con đường kia đi trong tiếng
86. 3:57nói từ một thư viện ở Hà Nội đến một chữ
87. 3:59sông để hỏi tiếng Việt có mặt thế nào
88. 4:02trong câu chuyện này. Hai con đường sẽ
89. 4:04gặp nhau ở Baku và ở bát cơm của chúng
90. 4:07ta. Những bạn đã theo dõi kỳ phát sóng
91. 4:10Trung Quốc đang làm gì với tổ tiên của
92. 4:12người Việt sẽ gặp lại câu hỏi ta từ đâu
93. 4:15ra lần này? Nó bắt đầu từ một cánh đồng
94. 4:18ở Triết Giang và kết thúc ở một bát cơm.
95. 4:22[âm nhạc]
96. 4:31[âm nhạc]
97. 4:34Người đầu tiên tên là Sisingen. Tiếng
98. 4:36Việt đọc theo âm Hán là Thi Hân Canh.
99. 4:39Anh sinh khoảng năm 1912.
100. 4:42Anh làm việc ở bảo tàng Tây Hồ của thành
101. 4:44phố Hàng Châu và chưa được đào tạo bài
102. 4:47bản về khảo cổ. Quê Anh là vùng lương
103. 4:49trừ, một miền quê ngoại ô Hàng Châu. Mùa
104. 4:53thu năm 1936,
105. 4:55anh đến một khu có tên là Kipanfen,
106. 4:58nghĩa đen là gò mộ bàn cờ. Bên một cái
107. 5:01ao ở đó, anh nhặt được những mảnh gốm
108. 5:03đen bóng. Các tưởng thuật về sau ghi
109. 5:05ngày ấy là mùng tháng 11. Anh không dừng
110. 5:08ở việc nhặt. Ba đợt khai quật được ghi
111. 5:11nhận. Hai đợt đầu diễn ra trong tháng 12
112. 5:14năm đó, mỗi đợt chỉ vài ngày, ngay tại
113. 5:17Kipanfen, đợt ba kéo dài từ ngày 8 đến
114. 5:20ngày 20 tháng
115. 5:22năm 1937,
116. 5:24trải ra nhiều điểm quanh lương trử và
117. 5:26cầu trang minh, cộng lại tất cả chỉ
118. 5:29khoảng 28 ngày đào. Vậy mà từ khoảng 28
119. 5:33ngày ấy, người ta có cái tên mà cả thế
120. 5:35giới biết đến hôm nay, văn hóa lương
121. 5:38trừ. Xin dừng một chút ở chi tiết này vì
122. 5:41nó sẽ quay lại về sau. Quá khứ không tự
123. 5:44lên tiếng. Nó được dựng lại từ những thứ
124. 5:46rất nhỏ như vài mảnh gốm do vài người
125. 5:50làm và thường phải chờ nhiều chục năm
126. 5:52mới có người hiểu hết giá trị. Nhưng gốm
127. 5:55và đất chỉ cho ta biết người xưa để lại
128. 5:57gì. Chúng không cho ta biết người xưa
129. 5:59nói gì. Muốn nghe tiếng nói ấy, phải đi
130. 6:02bằng một con đường khác là tìm dấu vết
131. 6:05trong những ngôn ngữ còn sống. Và tiếng
132. 6:07Việt là một trong những ngôn ngữ còn
133. 6:09sống ấy. Bây giờ xin chuyển sang một nơi
134. 6:11khác cách đó hơn 1500 km về phía tây
135. 6:15nam. Năm 1948,
136. 6:18một người đàn ông ngoài 30 tuổi tên là
137. 6:20Andre Geor Howry Court đến Hà Nội. Ông
138. 6:24là nhà ngôn ngữ học nhưng con đường của
139. 6:26ông bắt đầu từ ruộng đồng. Ông học nông
140. 6:28học tốt nghiệp năm 1931 rồi sang
141. 6:32Lenningrad học di chuyển với Nikolai
142. 6:34Vavilov. Vavilop là nhà thực vật học đã
143. 6:37đi khắp thế giới để tìm xem từng loại
144. 6:39cây trồng đầu tiên được thuần hóa ở đâu.
145. 6:42Từ năm 1948 đến năm 1949, ông làm việc ở
146. 6:48thư viện của trường Viễn Đông Bác Cổ. Đó
147. 6:50là một viện nghiên cứu của Pháp đặt tại
148. 6:52Hà Nội. Ở đó ông nghiên cứu lịch sử âm
149. 6:55thanh của các ngôn ngữ châu Á.
150. 6:57Năm năm sau, ông cho ra đời hai bài báo
151. 7:00khiến cách nhìn về tiếng Việt thay đổi.
152. 7:03Trong khi đó, ở Hàng Châu, bản thảo báo
153. 7:05cáo của Sising đã xong từ mùa xuân năm
154. 7:091937.
155. 7:10Tháng 12 cùng năm, Hàng Châu thất thủ
156. 7:13trước quân Nhật và bảo tàng nơi anh làm
157. 7:15việc phải rời đi. Báo cáo về di văn hóa
158. 7:18gốm đen ở Lương Trử vẫn ra đời giữa lúc
159. 7:21loạn lạc. Theo hầu hết tài liệu, nó được
160. 7:23xuất bản năm 1938.
161. 7:26Ngày 29 tháng , năm 1939,
162. 7:31anh mất ở Thụy An vì bệnh ban đỏ khi
163. 7:33chưa đầy 30 tuổi. 80 năm sau, nơi anh đã
164. 7:37đào được ghi vào danh sách di sản thế
165. 7:39giới, người nhặt mảnh gốm đen đầu tiên
166. 7:41không sống đến ngày ấy. Vậy hai bài báo
167. 7:44của How C nói gì? Ý chính khá dễ hình
168. 7:47dung nếu ta nghĩ đến một ví dụ quen
169. 7:49thuộc trong tiếng Pháp. Chữ forest nghĩa
170. 7:52là khu rừng có dấu mũ trên chữ E. Dấu mũ
171. 7:56ấy là vết tích của một phụ âm S đã rơi
172. 7:59mất khỏi cách phát âm. Phụ âm biến mất
173. 8:02nhưng nó để lại dấu. Năm 1953,
174. 8:06Hry công bố bài báo xếp tiếng Việt vào
175. 8:09ngữ hệ Nam Á, tức cùng họ với tiếng Khơ
176. 8:12Mê. Trước đó, nhiều học giả từng xếp
177. 8:15tiếng Việt gần với tiếng Thái hoặc tiếng
178. 8:17Hán. Một phần vì tiếng Việt có thanh
179. 8:19điệu tức những dấu giọng. Hãy thử đọc to
180. 8:22một dãy quen thuộc. Ma má mà mã mâm
181. 8:28sáu dấu giọng, sáu nghĩa khác nhau. Một
182. 8:30đứa trẻ Việt Nam học được hệ thống này
183. 8:32chỉ bằng cách nghe người lớn nói chuyện.
184. 8:35Nhưng với nhà ngôn ngữ học, câu hỏi dấu
185. 8:37giọng từ đâu mà ra là một bài toán lớn.
186. 8:40Năm 1954,
187. 8:43ông công bố bài thứ hai. Ông lập luận
188. 8:45rằng dấu giọng đến từ hai thứ. Vết tích
189. 8:48của phụ âm cuối đã rơi mất và cách phát
190. 8:50âm khác nhau của phụ âm đầu. Nói cách
191. 8:52khác, tiếng Việt không có dấu giọng từ
192. 8:55đầu, nó sinh ra dấu giọng giống như chữ
193. 8:58Forest sinh ra dấu mũ. Rồi ông đi xa hơn
194. 9:01một bước. Ông cho rằng có khả năng tổ
195. 9:04tiên của tiếng Thái, tiếng Hán cổ và
196. 9:06tiếng hơ mông miền cũng từng không có
197. 9:09dấu giọng. Về sau, các nhà ngôn ngữ học
198. 9:12dùng cách nghĩ ấy để dựng lại âm của
199. 9:14tiếng Hán cổ. Một ngôn ngữ từng bị xếp
200. 9:16[âm nhạc] gần tiếng Thái và tiếng Hán
201. 9:18lại trao cho cả vùng một manh mối. Ở
202. 9:21đây, tiếng Việt không đứng ngoài xem, nó
203. 9:23là bằng chứng. Xin nói cho rõ ý này, vì
204. 9:26nó là lõi của cả chương trình. How Cord
205. 9:30không nói người Việt là tổ tiên của ai.
206. 9:32Điều ông làm là dùng tiếng Việt, một
207. 9:34ngôn ngữ còn sống, để giải thích vì sao
208. 9:37nhiều ngôn ngữ trong vùng có dấu giọng.
209. 9:39Nói cách khác, tiếng Việt là một chiếc
210. 9:41chìa khóa giúp các nhà khoa học đọc lịch
211. 9:43sử tiếng nói của cả vùng. Chương trình
212. 9:45sẽ nhắc lại điều này ở cuối. Ngôn ngữ để
213. 9:48lại dấu vết của mình trong dấu giọng.
214. 9:51Còn dưới lòng đất, bằng chứng vật chất
215. 9:53phải chờ lâu hơn, gần nửa thế kỷ sau cái
216. 9:56chết của chàng trai họ Thi nó mới lên
217. 9:58tiếng. Vào một ngày cuối tháng 5 năm
218. 10:021986,
219. 10:08người dẫn đầu là Quang Minh Đà. Tiếng
220. 10:10Việt đọc theo âm Hán là Vương Minh Đạt.
221. 10:13Làm việc ở việc nghiên cứu văn vật và
222. 10:15khảo cổ tỉnh Triết Giang. Từ cuối năm
223. 10:181981,
224. 10:20ông đã đi khảo sát vùng lương trừ. Đến
225. 10:22năm 1986,
226. 10:25ông khoảng 43 tuổi và dẫn đội khai quật
227. 10:28ở gò đất Phán Sơn. Ngày 31 tháng , trong
228. 10:32ngôi mộ số 12, đội của ông gặp một khối
229. 10:35đất lẫn sơn mài và những hạt ngọc nhỏ.
230. 10:39Chính những chi tiết ấy giúp họ nhận ra
231. 10:41mình đang đứng trước một ngôi mộ lương
232. 10:43chữ. Cũng trong năm đó, từ chính ngôi mộ
233. 10:46ấy, một khối ngọc tông nặng khoảng 6,5
234. 10:49kg, gấp đôi một em bé mới sinh. Hiện ra
235. 10:54mặt ngoài khắc hoa văn mà các nhà khảo
236. 10:56cổ gọi là thần nhân thú diện, tức một
237. 10:59hình người đội mũ lông gắn với một khuôn
238. 11:01mặt thú. Vì nó nổi bật nhất trong các
239. 11:04Ngọc tông tìm được, người ta gọi nó là
240. 11:06Ngọc Tông Vương, tức vua của các Ngọc
241. 11:09Tông. Còn người nằm trong mộ thì không
242. 11:11ai biết tên. Bây giờ xin quay về Sài
243. 11:13Gòn. Năm 1970,
244. 11:1716 năm trước ngài ở Phản Sơn. Đó là năm
245. 11:20chiến tranh vẫn đang diễn ra. Một linh
246. 11:22mục tên Kim Định qua nhà xuất bản An
247. 11:25Tiêm cho in cuốn Việt Lý Tố Nguyên. Đó
248. 11:28là một trong nhiều tác phẩm của ông về
249. 11:30cùng một chủ đề. Ông cho rằng người Việt
250. 11:32là chủ nhân của một nền triết học và văn
251. 11:35hóa riêng chứ không chỉ là sản phẩm của
252. 11:38sự Hán hóa cách ông đi tìm câu trả lời
253. 11:41là triết học và diễn giải huyền sử không
254. 11:45phải đào đất. Những kết luận lớn của hệ
255. 11:47thống tư tưởng ấy đến nay chưa được các
256. 11:50bằng chứng khảo cổ và ngôn ngữ mà chương
257. 11:53trình đối chiếu xác nhận. Nhưng câu hỏi
258. 11:55nằm sau những trang sách ấy rằng người
259. 11:58Việt có chỗ đứng nào trong câu chuyện
260. 12:00của cả vùng là một câu hỏi thật. Hôm nay
261. 12:04chúng ta đang tìm câu trả lời bằng những
262. 12:05con đường khác. Hãy trở lại lương chữ 21
263. 12:08năm sau ngày ở Phán Sơn. Năm 2007,
264. 12:14các nhà khảo cổ xác định được một bức
265. 12:16tường thành bốn mặt bao quanh khu di
266. 12:18tích. Những ngôi mộ ngọc hóa ra không
267. 12:20nằm một mình giữa đồng. Chúng nằm cạnh
268. 12:23một đô thị có tường bao và chỉ một xã
269. 12:25hội có tổ chức mới huy động nỗi người và
270. 12:28vật liệu để dựng nên nó. Ông Quang,
271. 12:31người đứng đầu đội khai quậc năm 1986
272. 12:35đã sống đủ lâu để thấy tất cả. Trong một
273. 12:37bài của Zang online đầu tháng 10 này,
274. 12:41ông kể lại một câu chuyện từng lưu
275. 12:42truyền. Theo câu chuyện ấy, có một nhiếp
276. 12:45ảnh gia là người đầu tiên nhận ra hoa
277. 12:48văn thần diện qua một bức ảnh. Ông nói
278. 12:51điều đó không đúng với trí nhớ của ông.
279. 12:54Theo lời ông, bản thảo mô tả hoa văn là
280. 12:57do chính ông viết vào năm 1986.
281. 13:01Còn ở phía ngôn ngữ, 6 năm sau cuốn sách
282. 13:03của Kim Định, một việc rất khác diễn ra
283. 13:07ở một nơi khác hẳn. Năm 1976,
284. 13:10hai nhà ngôn ngữ học là Jerry Norman và
285. 13:13Mayin đăng một bài trên tạp chí
286. 13:15Monumenta Serica. Đó là một tạp chí
287. 13:18chuyên về văn hóa và ngôn ngữ Trung Hoa.
288. 13:20Họ không bàn triết học. Họ đặt một câu
289. 13:23hỏi ở miền Nam Trung Quốc thời xưa,
290. 13:26ngoài người Hán còn có những ai? Và họ
291. 13:29tìm câu trả lời bằng cách so từng từ. Họ
292. 13:32đề xuất rằng ở miền Nam Trung Quốc cổ
293. 13:34từng có những nhóm người nói ngôn ngữ
294. 13:36thuộc ngữ hệ Nam Á. Theo họ, một số từ
295. 13:40trong tiếng Hán có thể đã vay từ những
296. 13:41nhóm ấy. Ví dụ nổi tiếng nhất là Chữ
297. 13:44Giang. Như trong trường Trường Giang.
298. 13:46Nghĩa là con sông lớn. Hai tác giả đặt
299. 13:49chữ này cạnh từ sông của tiếng Việt và
300. 13:52những từ gần giống trong tiếng môn,
301. 13:54tiếng Khơm. Giả thuyết ấy nói về các
302. 13:56ngôn ngữ Nam Á Cổ và cho đến nay giới
303. 13:59nghiên cứu vẫn tranh luận về hướng vay
304. 14:01mượn. Nhưng có một điều thú vị, một từ
305. 14:04rất đời thường của người Việt sông đã
306. 14:06được đặt lên bàn của các nhà nghiên cứu.
307. 14:09Họ hỏi con sông lớn nhất miền Nam Trung
308. 14:11Quốc có cái tên ấy từ đâu mà ra? Nên
309. 14:14hiểu thế này, chữ giang đến nay chưa có
310. 14:17lời giải cuối cùng, nhưng điều đáng nói
311. 14:20không nằm ở chỗ câu hỏi đã có đáp án hay
312. 14:23chưa. Nó nằm ở chỗ tiếng Việt. Một ngôn
313. 14:25ngữ còn sống được các nhà nghiên cứu đặt
314. 14:28lên bàn như một tư liệu. Họ dùng nó để
315. 14:30hỏi về quá khứ của cả miền Nam Trung
316. 14:33Quốc với How Court. Tiếng Việt là chìa
317. 14:36khóa để hiểu dấu giọng. với Norman và
318. 14:40May. Một từ của tiếng Việt là câu hỏi về
319. 14:42một dòng sông. Cả hai đều cho thấy người
320. 14:45ta cần đến tiếng Việt để đọc lịch sử của
321. 14:48cả vùng.
322. 14:50[âm nhạc]
323. 14:54Bây giờ chúng ta trở lại ba. Ngày 6
324. 14:56tháng năm 2019, quyết định của ủy ban
325. 15:00viết rằng khu di tích lương trử là bằng
326. 15:02chứng nổi bật về một nhà nước khu vực sơ
327. 15:05khai. Nhà nước ấy lấy nông nghiệp trồng
328. 15:08lúa, làm nền kinh tế, phần thành cổ
329. 15:11thuộc giai đoạn khoảng năm 3300 đến năm
330. 15:142300 trước Công Nguyên. Văn bản nhắc đến
331. 15:17những đóng góp đáng kể của lưu vực sông
332. 15:19Dương từ vào nguồn gốc của văn minh
333. 15:21Trung Hoa. Ở tiêu chí thứ tư, văn bản
334. 15:24nói đến thành tựu lớn của nền văn minh
335. 15:26trồng lúa thời tiền sử của Trung Quốc
336. 15:28cách đây hơn 5000 năm. Hội đồng quốc tế
337. 15:31về di tích và di chỉ là cơ quan cố vấn
338. 15:34của UNESCO. Hội đồng này gọi đây là một
339. 15:37ví dụ nổi bật của văn minh đô thị sơ
340. 15:39khai ở Trung Quốc và Đông Á. Nhìn từ
341. 15:42Việt Nam, chi tiết đáng chú ý nhất là
342. 15:44cụm từ nền văn minh trồng lúa nằm ngay
343. 15:47trong chính văn bản của UNESCO. Đó là
344. 15:49cụm từ mà một người nông dân ở đồng bằng
345. 15:52sông Hồng hay sông Cửu Long hiểu ngay vì
346. 15:55họ đang sống trong nó. Nhiều nghiên cứu
347. 15:57khảo cổ thực vật đặt nơi thuần hóa cây
348. 16:00lúa nước ở vùng sông Dương Tử. Từ đó,
349. 16:03nhiều nghiên cứu đề xuất lúa trồng lan
350. 16:05dần từ miền Nam Trung Quốc xuống Đông
351. 16:07Nam Á. Các tuyến đi và thời điểm cụ thể
352. 16:10vẫn đang được các nhà khoa học tìm hiểu.
353. 16:13Nói cách khác, cây lúa là một nhân vật
354. 16:15đi qua nhiều vùng, nhiều dân tộc, nhiều
355. 16:18thời đại và không dừng lại ở biên giới
356. 16:21nào. Ngay sau phiên họp, theo Tân Hoa
357. 16:23xã, ông Lưu Yêu Du nói rằng lương trừ đã
358. 16:26làm chứng cho nền văn minh 5000 năm của
359. 16:28đất nước. Ông là người đứng đầu Cục Di
360. 16:31sản Văn hóa Quốc gia Trung Quốc, đại sứ
361. 16:34Trung Quốc tại UNESCO. Ông X Nang gọi
362. 16:37Lương Chử là bằng chứng cụ thể nhất cho
363. 16:395000 năm văn minh Trung Hoa cùng một địa
364. 16:41danh. Hai văn bản cùng nhắc đến văn minh
365. 16:44Trung Hoa và hơn 5000 năm khác nhau ở
366. 16:47trọng tâm. Một bên nhấn vào một nhà nước
367. 16:49khu vực và công trình của một lưu vực
368. 16:51sông. Bên kia nhấn vào 5000 năm của cả
369. 16:54một đất nước. Và còn một câu hỏi mà cả
370. 16:57hai đều chưa trả lời được. Những người
371. 16:59dựng thành đắp đê mài những viên ngọc ấy
372. 17:01gọi nhau bằng tiếng gì? Đây chính là chỗ
373. 17:04khảo cổ chạm vào giới hạn của mình. Đất
374. 17:06cho ta thấy thành, đê và ngọc. Những chỉ
375. 17:09ngôn ngữ mới cho ta biết họ nói gì. Và
376. 17:11với người lương trử, ngôn ngữ ấy đến nay
377. 17:14chưa ai tìm thấy. Vậy người Việt đứng ở
378. 17:16đâu? Hãy bắt đầu từ bàn ăn. Trong tiếng
379. 17:19Việt, chữ cơm không chỉ là thức ăn, ăn
380. 17:23cơm nghĩa là dùng bữa, dù trên bàn có
381. 17:25thể chẳng có hạt gạo nào. Người ta mời
382. 17:28nhau, hỏi thăm nhau và nhớ nhà đều bằng
383. 17:32chữ cơm. Ở nhiều gia đình, câu hỏi thay
384. 17:35cho lời chào là ăn cơm trưa. Theo số
385. 17:37liệu của Bộ Nông nghiệp Mỹ, năm 2024,
386. 17:41Việt Nam xuất khẩu hơn 9 triệu tấn gạo.
387. 17:44Con số ấy đưa Việt Nam vào nhóm ba nước
388. 17:46xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Còn
389. 17:48trong lịch sử, ở Phú Thọ có nền văn hóa
390. 17:51Phùng Nguyên phát hiện năm 1959,
391. 17:54niên đại của nó khoảng 4000 đến 3500 năm
392. 17:58trước theo mốc thường dùng. Đây là mắt
393. 18:01xích đầu tiên của một chuỗi di tích nối
394. 18:03tiếp nhau ngay trên đất Bắc Việt Nam.
395. 18:05Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, rồi Đông
396. 18:09Sơn. Chỗ ấy kéo dài hơn 2000 năm từ
397. 18:12những chiếc rìu đá và đồ gốm của Phùng
398. 18:14Nguyên đến những chiếc chống đồng của
399. 18:15Đông Sơn. Đó là câu chuyện bản địa của
400. 18:18vùng sông Hồng được dựng lên bằng hiện
401. 18:20vật và địa tầng lương trử tàn vào khoảng
402. 18:234300 năm trước. Một nghiên cứu năm
403. 18:282021 trên tạp chí Science Advances.
404. 18:32Dựa vào thạch nhũ trong các hang ở Giang
405. 18:35Tây, nghiên cứu gợi ý rằng giai đoạn ấy
406. 18:38có mưa lớn kéo dài có thể đã góp phần
407. 18:41khiến người ta rời bỏ thành. Phùng
408. 18:43Nguyên xuất hiện sau đó ít nhất 300 năm.
409. 18:46Cách lương trừ hơn 1700 km theo đường
410. 18:49chim bay. Chưa có nghiên cứu nào nối
411. 18:52trực tiếp hai nơi này. Khoảng trống ấy
412. 18:54là có thật và những người đang đào, đang
413. 18:57đọc vẫn đang làm việc để lấp nó.
414. 19:00[âm nhạc]
415. 19:03Hãy trở lại căn phòng có 124 viên ngọc
416. 19:06và một cụ già 83 tuổi. Trong câu chuyện
417. 19:09hôm nay có ba con người trải ra gần một
418. 19:12thế kỷ và ba cách đi tìm quá khứ. Một
419. 19:15chàng trai họ Thi ở Hàng Châu chưa học
420. 19:17khảo cổ, đào khoảng 28 ngày rồi mất khi
421. 19:21chưa đầy 30 tuổi. Anh không sống đến
422. 19:24ngày nơi mình đào được thế giới. Ghi
423. 19:26danh một nhà ngôn ngữ học người Pháp
424. 19:28từng học nông học, từng làm việc trong
425. 19:30một thư viện ở Hà Nội. Ông lập luận rằng
426. 19:33dấu giọng là vết tích của những âm đã
427. 19:35mất và một nhà khảo cổ 83 tuổi, 40 năm
428. 19:39sau ngày ở Phản Sơn, đứng giữa những
429. 19:41viên ngọc cùng loại với viên ông đã đào
430. 19:43lên. Họ không sở hữu quá khứ. Họ giữ lại
431. 19:47dấu vết của nó. Mỗi người bằng một thứ
432. 19:50khác nhau. Một mảnh gốm, sáu dấu giọng,
433. 19:53một khối đất lẫn ngọc. Vậy người Việt
434. 19:56đứng ở đâu? Không đứng trong những ngôi
435. 19:58mộ ngọc ở Triết Giang. Người Việt đứng ở
436. 20:01chỗ của những người đặt câu hỏi và người
437. 20:03Việt đứng ở chỗ của một thứ tiếng nói đã
438. 20:07giúp một nhà khoa học hiểu thêm về cả
439. 20:09một vùng. Một đứa trẻ Việt Nam học đủ
440. 20:11sáu dấu giọng chỉ bằng cách nghe người
441. 20:14lớn nói chuyện. Đứa trẻ ấy không biết
442. 20:16rằng mình đang mang trong miệng một manh
443. 20:19mối mà các nhà ngôn ngữ học đã đọc hơn
444. 20:2270 năm. Về câu trả lời của chương trình
445. 20:24hôm nay nằm trong ba ý. Ý thứ nhất,
446. 20:28lương trử là một nhà nước trồng lúa có
447. 20:31thật và được thế giới công nhận. Nhưng
448. 20:34chưa ai chứng minh người lương trử là tổ
449. 20:37tiên của người Việt. Ý thứ hai, tiếng
450. 20:40Việt có mặt trong câu chuyện này bằng
451. 20:42một cách có bằng chứng. Nó là chiếc chìa
452. 20:45khóa giúp các nhà khoa học hiểu dấu
453. 20:47giọng của cả vùng và một chữ sông của
454. 20:49chúng ta đã được đặt lên bàn nghiên cứu.
455. 20:52Ý thứ ba, người Việt có câu chuyện bản
456. 20:55địa của riêng mình, từ Phùng Nguyên đến
457. 20:57Đông Sơn và nghề lúa vẫn còn trên bàn ăn
458. 21:00hôm nay giữa lương trử và đất Việt vẫn
459. 21:03còn một khoảng trống chưa ai lấp được.
460. 21:05Đó là lý do người ta vẫn tiếp tục đào và
461. 21:08tiếp tục đọc. Quá khứ của vùng đất phía
462. 21:10nam không thuộc độc quyền của ai. Nhưng
463. 21:14ai còn giữ được dấu vết sống của nó thì
464. 21:16có tiếng nói ngọc còn trong đất, lúa còn
465. 21:21trên bàn.
466. 21:25[âm nhạc]