Điều Gì Thật Sự Xảy Ra Trên Công Trường Đào Kênh 200 Năm Trước? — Transcript

Full transcript

1. 0:05[âm nhạc]
2. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
3. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký. Tháng 9
4. 0:14năm 1978,
5. 0:17chiến sự biên giới Tây Nam đang leo
6. 0:19thang. Bộ Ngoại giao của chính quyền Khơ
7. 0:22Me Đỏ cho xuất bản một văn kiện bằng
8. 0:24tiếng Anh mang tên sách đen ở những
9. 0:27trang đầu. Có một đoạn văn chỉ dài vài
10. 0:30dòng. Đoạn văn kể rằng khi đào một con
11. 0:33kênh ở vùng biên giới, người Việt đã
12. 0:35chôn sống người khơme đến tận cổ. Những
13. 0:38cái đầu nhô lên bị dùng làm ông đầu rau
14. 0:41mà đun nước. Và khi nạn nhân giãy giụa,
15. 0:44kẻ hành hạ buông một câu, coi chừng đừng
16. 0:47làm đổ trà của ông chủ. Cuốn sách ghi rõ
17. 0:50sự việc ấy xảy ra vào năm 1813,
18. 0:56trong lúc đào kênh Vĩnh Tế.
19. 0:58Không một chú thích, không một nguồn
20. 1:00dẫn, không một cái tên nhân chứng. Và có
21. 1:04một vấn đề, năm 1813,
22. 1:07kênh Vĩnh Tế chưa hề được khởi công. Mãi
23. 1:10đến cuối năm 1819,
24. 1:12nhát quốc đầu tiên mới bổ xuống đất Châu
25. 1:15Đốc. Vậy chuyện gì đã thực sự xảy ra
26. 1:17trên công trường ấy? Vì sao một con kênh
27. 1:20đào bằng tay từ 200 năm trước lại là vết
28. 1:23thương trong ký ức của một bên và là
29. 1:25niềm tự hào trong ký ức của bên kia? Và
30. 1:27giữa hai ký ức ấy, những người đã thật
31. 1:29sự cầm quốc, thật sự ngã xuống, họ đang
32. 1:31nằm ở đâu? Hôm nay chúng ta sẽ đi dọc
33. 1:35một con kênh không phải để phán xử ai
34. 1:38đúng ai sai mà để nghe cho hết những câu
35. 1:40chuyện được kể về cùng một dòng nước.
36. 1:42Hãy hình dung miền Tây Nam Bộ vào đầu
37. 1:45thế kỷ 19. Không có quốc lộ, không có
38. 1:48cầu. Muốn đi đâu? Người ta đi bằng ghe.
39. 1:51Và trên tấm bản đồ sông nước ấy có một
40. 1:54điểm gần như bị cắt rời, đó là Hà Tiên.
41. 1:57Hà Tiên nằm ở góc tận cùng phía tây nam,
42. 2:00nhìn ra vịnh Thái Lan Châu Đốc nằm bên
43. 2:02bờ sông Hậu. Cách đó chưa tới 100 cây số
44. 2:05đường chim bay, nhưng giữa hai nơi là
45. 2:08một vùng bưng biền mênh mông. Mùa khô
46. 2:10thì nứt nẻ, mùa nước thì trắng trời.
47. 2:13Theo các khảo cứu địa phương, thuyền từ
48. 2:15Châu Đốc sang Hà Tiên phải vòng qua
49. 2:17những con rạch trên đất Chân Lạp và chỉ
50. 2:20đi được vào mùa nước nổi. Nếu Hà Tiên có
51. 2:22biến, quân cứu viện gần như không có
52. 2:25đường mà tới. Bên kia biên giới vương
53. 2:28quốc Chân Lạp tức Campuchia ngày nay
54. 2:30đang bị kẹp giữa hai thế lực lớn là Xiêm
55. 2:33La ở phía tây và Đại Nam ở phía đông.
56. 2:36Nội bộ hoàng gia chia rẽ: Vua Ang Chan.
57. 2:39mà sự việc gọi là Nạc Chăn đã chạy sang
58. 2:42cầu viện triều đình Huế. Từ đó, nhà
59. 2:45Nguyễn đặt chế độ bảo hộ ở Chân Lạp đóng
60. 2:48quân tại thành Nam Vang. Trong số các võ
61. 2:51quan giữ vai trò then chốt ở vùng biên
62. 2:54này có Nguyễn Văn Thoại, tước thoại Ngọc
63. 2:57Hầu, người từng giữ chức bảo hộ Chân Lạp
64. 3:00và là trấn thủ Vĩnh Thành. [âm nhạc]
65. 3:06Năm 1818,
66. 3:09Thoại Ngọc Hầu chỉ huy đào xong một con
67. 3:11kênh nối Long Xuyên với Rạch Giá. Vua
68. 3:13Gia Long hài lòng đến mức lấy tên ông
69. 3:15đặt cho con kênh gọi là Thoại hả? Thành
70. 3:18công ấy mở đường cho một dự án lớn gấp
71. 3:21ba lần. Thật ra ý định này đã có từ
72. 3:24trước. Đại Nam thực lục chép rằng năm
73. 3:281816
74. 3:30vua Gia Long xem địa đồ Châu Đốc. Ông
75. 3:33nhận định rằng nếu mở được đường thủy
76. 3:35thông với Hà Tiên thì nghề nông, nghề
77. 3:38buôn đều có lợi. Dân sẽ đến ở đông, đất
78. 3:42sẽ mở rộng. Tháng 9 năm Kỷ Mão, tức
79. 3:451819,
80. 3:47nhà vua chính thức xuống lệnh, xử chép
81. 3:50gọn một câu, vết đào đường sông Châu Đốc
82. 3:53thông đến Hà Tiên cho tên là sông Vĩnh
83. 3:55Tế. Trong tờ dụ gửi quân dân, có một câu
84. 3:59mà 200 năm sau đọc lại vẫn thấy sức
85. 4:02nặng. Các ngươi dẫu ngày nay khó nhọc mà
86. 4:05thực có lợi cho muôn đời. Còn với vua
87. 4:07Chân Lạp, triều đình giải thích rằng con
88. 4:10sông này không chỉ lợi cho người Việt mà
89. 4:12còn lợi cho cả nước láng giềng. Sử nhà
90. 4:16Nguyễn chép như vậy. Còn người nông dân
91. 4:18khơ mê ở những phủ sát biên giới khi
92. 4:20nhận lệnh rời ruộng vườn để đi đào một
93. 4:22con sông cho triều đình khác, họ nghĩ gì
94. 4:25thì không có trang xử nào chép lại. Theo
95. 4:27nhà sử học Vũ Đức Liêm, Đại học Sư phạm
96. 4:30Hà Nội, trong nghiên cứu công bố năm
97. 4:332016, kênh Vĩnh Tế trước hết là một công
98. 4:36trình hậu cần quân sự, nhưng nó còn làm
99. 4:38một việc lớn hơn. Nó đưa quân đi nhanh
100. 4:41hơn, cho phép lập đồn, đưa dân đến định
101. 4:44cư. kiểm soát luồng vận chuyển. Và bằng
102. 4:47tất cả những việc ấy, nó biến một vùng
103. 4:49biên mờ nhạt nơi người Việt, người Khơ
104. 4:52Mê, người Hoa sống xen nhau thành một
105. 4:55đường biên có thể nhìn thấy bằng mắt.
106. 4:57Một con kênh theo cách hiểu ấy, không
107. 5:00chỉ là đường nước, nó là cách một nhà
108. 5:03nước biến địa lý thành quyền lực. Nhưng
109. 5:05quyền lực ấy phải được đào lên từ bùn.
110. 5:09Và người đào là ai?
111. 5:11Dằm tháng trạp năm Kỳ Mão. Theo lịch
112. 5:14ngày nay, đó là cuối tháng riêng năm
113. 5:161820,
114. 5:18gió bất đang thổi trên đồng Châu Đốc và
115. 5:21phiên đầu tiên khoảng 10.500 con người
116. 5:24bắt đầu đào Gia Định Thành Thông Chí
117. 5:27chép rõ cơ cấu của họ. 5000 quân dân
118. 5:30người Việt, 500 binh của đồn Uy Viễn và
119. 5:345000 quân dân chân lạp. do một vị quan
120. 5:37khơme mà sự việc phiên âm là đồng phù
121. 5:40trực tiếp cai quản. Tổng chỉ huy công
122. 5:43trường là Thoại Ngọc Hầu. Trong bộ máy
123. 5:45chỉ huy, hôm ấy có một con người mà câu
124. 5:48chuyện của ông làm cho mọi cách kể đơn
125. 5:50giản trở nên khó khăn. Tên Việt của ông
126. 5:53là Nguyễn Văn Tồn nhưng ông không sinh
127. 5:56ra với cái tên ấy. Ông là người Khơ Me,
128. 5:59quê ở làng Nguyệt Lãng, nay thuộc Trà
129. 6:01Vinh, tên thật là Thạch Duồng, Thuở Trẻ.
130. 6:05Ông là người hầu trong phụ chúa Nguyễn.
131. 6:07Ông theo Nguyễn Ánh qua những năm bô ba
132. 6:09gian khó nhất, lập nhiều chiến công và
133. 6:11được ban cho họ Nguyễn một vinh dự hiếm
134. 6:14có. Ông từng cầm quân sang Chân Lạp,
135. 6:17từng trấn giữ thành Nam Vang khi đào
136. 6:19kênh Vĩnh Tế. Ông là thống quáng đồn uy
137. 6:22viễn, chính là đồn góp 500 binh vào
138. 6:24phiên đầu tiên. Một vị tướng gốc Khơme
139. 6:27mang họ của hoàng tộc Việt. Đứng trên
140. 6:29công trường nơi hàng nghìn người Khơme
141. 6:31và người Việt cùng đào một con kênh lịch
142. 6:33sử. Khi nhìn gần, hiếm khi chia được
143. 6:36thành hai màu, biến cố đầu tiên đến gần
144. 6:39như ngay lập tức. Ngày 19 tháng chạp,
145. 6:42chỉ b ngày sau khi công trường mở, vua
146. 6:44Gia Long băng hà tại Huế. Người khởi
147. 6:46xướng con kênh không bao giờ được thấy
148. 6:48nó thành hình. Mùng 4 tháng Giêng năm
149. 6:51Canh Thìn, tức cuối tháng 2 năm 1820
150. 6:55theo lịch ngày nay, tứ Nguyễn Văn Tồn
151. 6:58qua đời tại Trà Ôn, các tài liệu địa
152. 7:00phương truyền lại rằng ông mất vì lao
153. 7:03tâm lao lực, sự chỉ ghi ngày mất. Khi ấy
154. 7:07công trường mới mở chưa đầy một tháng.
155. 7:09Đến rằm tháng ba, công việc dừng lại.
156. 7:12Đợt đào thứ nhất kết thúc khi con kênh
157. 7:14còn rang dở và đoạn đầm lầy khó nhất vẫn
158. 7:17chưa ai chạm tới.
159. 7:19>> Người ta đã đào như thế nào? Giữa một
160. 7:22vùng rừng tràm và bưng sậy không có lấy
161. 7:25một điểm mốc, dân gian An Giang còn
162. 7:27truyền lại một giai thoại ban đêm. Người
163. 7:30ta dựng những cây xào thật cao, treo đèn
164. 7:32lên ngọn rồi đứng từ xa mà ngắm cho các
165. 7:35đốm lửa thẳng thành một hàng, ban ngày
166. 7:38thì thay đèn bằng cờ. Đó là giai thoại
167. 7:41địa phương, không phải xử liệu. Nó không
168. 7:44cho ta biết người xưa đã đo đạc ra sao,
169. 7:47nhưng nó cho thấy hậu thế kinh ngạc thế
170. 7:50nào trước một công trình đào tay dài gần
171. 7:53100 cây số. 3 năm sau, vua Minh Mạng
172. 7:56quyết nối lại trí của vua cha. Cuối năm
173. 7:591822,
174. 8:01tả quân Lê Văn Duyệt, tổng trấn gia Định
175. 8:04Thành, Tâu xin dự trù hơn 39.000 binh
176. 8:07dân người Việt và hơn 16.000 binh dân
177. 8:09Chân Lạp. Nhưng khi công trường thực sự
178. 8:12mở lại vào tháng 2 năm Quý Mùi, tức
179. 8:141823,
180. 8:16Đại Nam thực lục ghi số huy động thấp
181. 8:18hơn dự kiến hơn 35.000 người từ Gia
182. 8:21Định, Vĩnh Thanh, Định Tưng và Đồn Uy
183. 8:24Viễn cùng hơn 10.000 người từ Chân Lạp.
184. 8:28Họ chia phiên thay nhau xuống đất. Nhưng
185. 8:31năm ấy trời hạn, đất khô cứng như đá.
186. 8:35Đến đầu mùa hè, công trường lại phải
187. 8:38dừng tháng 2 năm giáp thân. 1824
188. 8:43đợt thứ ba bắt đầu với khoảng 25.000
189. 8:45người. Và đến mùng tháng 5 năm ấy, nước
190. 8:49sông Hậu chảy thông ra tới vịnh Thái
191. 8:51Lan. 5 năm, ba đợt đảo. Các tổng hợp
192. 8:56hiện nay ước tính trên 80.000 lượt binh
193. 8:59dân, người Việt và người Chân Lạp đã
194. 9:02được huy động. Đó là lượt huy động qua
195. 9:05nhiều phiên, không phải 80.000 nghìn con
196. 9:08người khác nhau. Có hai chi tiết trong
197. 9:10sử cũ mà chúng ta cần đặt cạnh nhau vì
198. 9:12mỗi phía thường chỉ kể một nửa. Chi tiết
199. 9:15thứ nhất nằm trong gia đình thành thông
200. 9:18chí đoạn đất khô và cứng dài 75.570
201. 9:22năm tầm giao cho lực lượng người Việt
202. 9:25đoạn bùn nhão dài 18.704
203. 9:28tầm giao cho dân Chân Lạp. Phần tuyến
204. 9:31giao cho người khơme dài hơn rất nhiều,
205. 9:34nhưng chỉ từ độ dài và loại đất, ta chưa
206. 9:37thể kết luận bên nào chịu khối lượng
207. 9:38nặng hơn. Độ sâu, mức ngập, khoảng cách
208. 9:42tiếp tế, tất cả đều không được chép.
209. 9:45Điều có thể nói là công việc được chia
210. 9:47không cân xứng về chiều dài trong một
211. 9:49môi trường bưng biền đặc biệt khắc
212. 9:51nghiệt. Chi tiết thứ hai là tiền gạo.
213. 9:54Theo các tổng hợp từ xử liệu Nguyễn,
214. 9:57binh dân người Việt và đồn uy viễn nhận
215. 10:00mỗi tháng sáu quan tiền cùng một phương
216. 10:02gạo. Dân chân lạp nhận bốn quan năm tiền
217. 10:06và cùng một phương gạo. Có trả công điều
218. 10:09đó là thật và trả không bằng nhau điều
219. 10:12đó cũng là thật. Song điều khó nhất
220. 10:15không nằm ở việc xác định quy mô công
221. 10:17trường, nó nằm ở việc xác định cái giá
222. 10:20con người.
223. 10:24[âm nhạc]
224. 10:30[âm nhạc]
225. 10:32Không có một cuốn sổ nào ghi lại bao
226. 10:34nhiêu người đã chết trên công trường
227. 10:36Vĩnh Tế. Đó là điều đầu tiên cần nói và
228. 10:40cần nói cho rõ. Triều Nguyễn ghi rất kỹ
229. 10:43số người được huy động, số tiền, số gạo.
230. 10:46Nhưng số người không trở về thì không ai
231. 10:48thống kê, càng không ai chia ra bao
232. 10:50nhiêu là người Việt, bao nhiêu là người
233. 10:52khơm me. Những gì còn lại là ký ức. Và
234. 10:55ký ức thì có ở cả hai phía ở phía Việt.
235. 10:59Dân gian vùng Châu Đốc kể về những đêm
236. 11:01cọp về rình quanh lán trại kể về rắn độc
237. 11:05trong những hố đất vừa đào. Kể về những
238. 11:08người phu kiệt sức đến mức ngủ gục ngay
239. 11:10khi đang vung chảy. Kể về những người bỏ
240. 11:13trốn trong đêm ôm thân cây chuối thả
241. 11:15mình qua khúc sông vàm nao nước xoáy.
242. 11:18Người tới được bờ người không. Đó đều là
243. 11:21chuyện truyền miệng qua nhiều đời đã
244. 11:23được tô đậm. Nhưng chúng cho biết một
245. 11:25điều, với chính người Việt, Vĩnh Tế chưa
246. 11:29bao giờ là một câu chuyện nhẹ nhàng. Năm
247. 11:32Canh Thìn còn là năm của một trận dịch
248. 11:34lớn. Mùa thu năm ấy, chỉ mấy tháng sau
249. 11:38khi đợt đảo thứ nhất dừng lại, dịch bùng
250. 11:40lên từ vùng Hà Tiên, Lan dần ra Bắc, sau
251. 11:44cùng tới Bắc Thành. Theo báo cáo của bộ
252. 11:47hộ còn lưu trong châu bản triều Nguyễn,
253. 11:50tổng số người chết trên cả nước là 206.8
254. 11:545 người, riêng Bắc Thành là 114.282
255. 11:59người. Giới nghiên cứu ngày nay phần lớn
256. 12:02cho rằng đó là dịch tả dựa trên triệu
257. 12:05chứng và cách chữa được chép lại. Sự
258. 12:08trùng hợp về không gian và thời gian
259. 12:11khiến người đọc hôm nay không thể không
260. 12:13chú ý. Vùng biên vừa trải qua những
261. 12:15tháng lao dịch khắc nghiệt, cũng chính
262. 12:17là nơi dịch bệnh xuất hiện. Nhưng xử
263. 12:19liệu không cho phép khẳng định công
264. 12:21trường là nguồn phát dịch. Ta chỉ biết
265. 12:24rằng những người phu vừa rời công trường
266. 12:27đã trở về đúng vào một mùa chết chốc.
267. 12:29Cũng trong mùa dịch ấy tại kinh đô Huế,
268. 12:32Nguyễn Du qua đời. Xử liệu không ghi rõ
269. 12:35nguyên nhân nhưng ông mất giữa đỉnh dịch
270. 12:37và nhiều nhà nghiên cứu tin rằng ông là
271. 12:40một trong những nạn nhân. Người viết văn
272. 12:42tế Thập Loại chúng sinh đã ra đi trong
273. 12:45cùng một cơn tai ương với những người
274. 12:47phu vô danh ở cuối trời Tây Nam. Sau khi
275. 12:49con kênh hoàn thành, Thoại Ngọc Hầu làm
276. 12:52một việc mà xử sách ít khi thấy ở một vị
277. 12:55quan võ. Theo truyền thống địa phương và
278. 12:57các tư liệu về lăng của ông, ông cho quy
279. 12:59tập hài cốt của những dân binh đã bỏ
280. 13:01mình trong việc đào kênh. Hài cốt được
281. 13:04đưa về cải táng trên trền núi Sam, cạnh
282. 13:06nơi ông chọn làm phần mộ cho chính mình.
283. 13:09Nơi ấy được gọi là nghĩa chủng, nghĩa là
284. 13:12gò mộ chung của những người vì nghĩa. Và
285. 13:14ông soạn một bài văn tế đọc trước những
286. 13:17nấm mồ không tên. Trong bản dịch còn lưu
287. 13:20lại có một câu như thế này. Trời
288. 13:22[khịt mũi] xanh thẳm, mồ hoang lợp lợp.
289. 13:25Hình ảnh ấy nhắc rằng ngay trong ký ức
290. 13:27chính thức của vùng đất này, Vĩnh Tế
291. 13:30không chỉ là một công trình thành công,
292. 13:32nó còn là công trình có người đã chết.
293. 13:34Từ đây, câu chuyện chuyển sang lớp ký ức
294. 13:37Khơme.
295. 13:38>> Sự gia David Chanler, Đại học Monash là
296. 13:41một trong những học giả hàng đầu về lịch
297. 13:43sử Campuchia. Ông dẫn một biên niên sự
298. 13:45Khơme được viết thành văn từ giữa thế kỷ
299. 13:4819 với truyền bản còn lại được chép tại
300. 13:50chùa PR Q5 1874.
301. 13:54Bản biên niên xử ấy tà cảnh công trường
302. 13:56theo một cách rất khác. những người giám
303. 13:58sát đứng ở đầu hàng, giữa hàng và cuối
304. 14:00hàng phu và dùng roi để thúc cho người
305. 14:03Khơ me làm nhanh hơn. Chandler viết rằng
306. 14:07từ đó con kênh trở thành một biểu tượng
307. 14:09của sự ngược đãi trong ký ức người Khơm.
308. 14:12Cũng trong bản biên niên xử ấy, ngay sau
309. 14:14đoạn tả con kênh là một biến cố lớn. Năm
310. 14:171820
311. 14:19tại vùng BFnom, một người tu hành tên là
312. 14:22Cai được dân chúng tin là có phép lạ, đã
313. 14:24tập hợp người Khơ me nổi dậy chống lại
314. 14:26sự hiện diện của người Việt. Có cả sư
315. 14:29sải tham gia, có cả Quang lại khơme ngã
316. 14:33theo. Cuộc nổi dậy cuối cùng bị dập tắt.
317. 14:36Có phải nỗi ước ức từ công trường đã
318. 14:38châm ngòi cho cuộc nổi dậy ấy? Chandler
319. 14:41trả lời rất thận trọng. Ông viết rằng
320. 14:43trình tự kể chuyện vào khoảng cách địa
321. 14:45lý gợi ý một mối liên hệ nhưng bằng
322. 14:47chứng không đủ để khẳng định. Nhà nghiên
323. 14:50cứu Phật giáo Ian Harris khi nhắc lại sự
324. 14:53kiện này cũng chỉ dùng chữ có lẽ. Còn
325. 14:56con số thì sao? Theo sử Jaben Kirnan đại
326. 15:00học giao, một bản tường trình của người
327. 15:02anh in trong cuốn nhật ký sứ bộ của John
328. 15:05Crawford năm 1828
329. 15:08có nêu rằng khoảng 10.000 người đã chết
330. 15:11khi đào kênh. Đó là con số tử vong sớm
331. 15:14nhất từng được ghi lại. Nhưng đó là lời
332. 15:18thuật của một người đưa tin, không phải
333. 15:20một bản thống kê và cho đến nay không có
334. 15:23nguồn nào khác xác nhận. Vậy là chúng ta
335. 15:26có gì trong tay? Lao dịch nặng nhọc. Đó
336. 15:29là điều được ghi chép. Roi vọt trên công
337. 15:32trường có một bản biên niên sự kể lại,
338. 15:35nhiều người chết cả hai phía đều nhớ.
339. 15:38Còn chuyện chiếc ấm trà đặt trên đầu
340. 15:39người thì sao? Hãy nhìn vào những nguồn
341. 15:42đương thời mà giới nghiên cứu thường
342. 15:43dùng để khảo cứu vĩnh tế. Sử Nguyễn,
343. 15:47biên niên xử Khơ Mê, tư liệu sim, các
344. 15:50bản tường trình phương Tây cho đến nay
345. 15:52chưa tìm thấy văn bản nào trong số đó
346. 15:54xác nhận câu chuyện ấy. Vậy nó từ đâu
347. 15:56ra?
348. 16:00Một sự kiện kết thúc vào ngày nó kết
349. 16:03thúc nhưng ký ức về nó thì tiếp tục sống
350. 16:06và tiếp tục được viết lại. Ở phía Việt
351. 16:08con kênh được đưa lên ngôi cao nhất của
352. 16:11biểu tượng. Năm 1836,
353. 16:15vua minh mạng cho đúc chín chiếc đỉnh
354. 16:17đồng đặt trong sân thế miếu hoàng thành
355. 16:19Huế. Chín chiếc đỉnh là một bộ bách khoa
356. 16:23bằng đồng về non sông, mỗi hình khắc là
357. 16:25một ngọn núi, một dòng sông, một sản
358. 16:28vật. Trên cao đỉnh, chiếc đỉnh lớn nhất
359. 16:31đứng chính giữa dành cho vua Gia Long.
360. 16:34Người ta khắc nổi hình một dòng kênh
361. 16:36cùng ba chữ Hán: "Vĩnh Tế hả? Giữa bao
362. 16:40nhiêu sông lớn trời sinh, một con kênh
363. 16:42do tay người Đào đã được chọn để đứng
364. 16:44trên chiếc đỉnh quan trọng nhất của
365. 16:45vương triều ở chân núi Sam. Tấm bia Vĩnh
366. 16:49Tế Sơn dựng năm 1828
367. 16:54vẫn còn đó gắn với tấm bia là câu chuyện
368. 16:57về một người phụ nữ. Bà Châu Thị Tế, vợ
369. 17:00chính của thoại Ngọc Hầu, quê ở Cù Lao
370. 17:03dài bên sông Cổ Chiên, truyền thống địa
371. 17:05phương, kể rằng trong những năm đào
372. 17:07kênh, bà đã thay chồng lo liệu hậu cần,
373. 17:09trăm nom dân phu. Xử liệu đầu Triều
374. 17:12Nguyễn đã gọi con kênh là Vĩnh Tế ngay
375. 17:14từ năm khởi công nên việc cái tên ấy có
376. 17:16phải đặt theo tên bà hay không, giới
377. 17:18nghiên cứu vẫn còn bàn. Điều chắc chắn
378. 17:21là triều đình đã lấy tên bà mà ban cho
379. 17:23ngọn núi. Bà mất năm 1826.
380. 17:292 năm sau khi kênh thông nước, 2 năm
381. 17:32trước khi tấm bia được dựng lên. 3 năm
382. 17:34sau bà Thoại Ngọc Hầu cũng qua đời. Hai
383. 17:38ông bà nằm lại trên triền núi Sam và
384. 17:41xung quanh họ là nghĩa trủng. Năm 2024
385. 17:46tròn 200 năm con kênh An Giang tổ chức
386. 17:49hội thảo khoa học Quốc gia, ngành bưu
387. 17:51chính phát hành một bộ tem kỷ niệm trong
388. 17:53ký ức chính thức của phía Việt. Vĩnh tế
389. 17:56là mở cõi, là trị thủy, là hy sinh có ý
390. 18:00nghĩa. Còn trong ký ức dân gian Nam Bộ
391. 18:03như ta đã nghe, nó còn có cọp, có rắn,
392. 18:06có dịch và có những nấm mồ. Ở phía bên
393. 18:09kia biên giới ký ức đi theo một con
394. 18:11đường khác hẳn. Nhà báo Nayan Chanda,
395. 18:14tác giả cuốn sách Kinh điển về cuộc
396. 18:15chiến Đông Dương lần thứ ba, kể rằng ông
397. 18:18đã nghe câu chuyện chiếc ấm trà nhiều
398. 18:19lần khi đi khắp Campuchia, nghĩa là đến
399. 18:22cuối thế kỷ 20, câu chuyện đã lưu truyền
400. 18:25rộng rãi trong dân gian. Nó bắt đầu từ
401. 18:27bao giờ, từ đâu thì chưa ai truy ra
402. 18:29được. Văn bản sớm nhất mà giới nghiên
403. 18:32cứu xác định chắc chắn chính là cuốn
404. 18:33sách đen năm 1978
405. 18:37mà chúng ta đã mở ra ở đầu chương trình.
406. 18:39một đoạn văn, một niên đại sai và không
407. 18:42một nguồn giận.
408. 18:44>> Nhưng điều đáng sợ của cuốn sách ấy
409. 18:46không nằm ở chỗ nó sai niên đại. Xử gia
410. 18:49Ben Kian đã dành cả sự nghiệp nghiên cứu
411. 18:53về nạn diệt chủng ở Campuchia. Theo ông,
412. 18:56chính quyền Khơ Mê Đỏ đã lấy một câu
413. 18:58chuyện về bạo lực trong quá khứ và biến
414. 19:00nó thành bằng chứng cho một luận điểm.
415. 19:03Luận điểm ấy nói rằng người Việt Triều
416. 19:06đại xưa cho đến chính quyền đương thời
417. 19:09luôn là kẻ xâm lược và tàn bạo. Từ một
418. 19:12ký ức đau thương, nó trở thành giấy phép
419. 19:14cho hận thù. Và thứ hận thù ấy như chúng
420. 19:17ta đã biết, cuối cùng quay lại nuốt
421. 19:19chừng chính người dân Campuchia trước
422. 19:21tiên, nhà nhân học Alexander Hinton, Đại
423. 19:24học Rckers trong công trình về nguồn gốc
424. 19:27bạo lực thời khơ me đỏ không đặt câu hỏi
425. 19:30chiếc ấm trà có thật hay không. Ông quan
426. 19:33tâm đến sức mạnh của những câu chuyện
427. 19:35kiểu ấy. Chúng chỉ cần được kể đi kể lại
428. 19:38đủ lâu đủ nhiều để vạch ra một đường
429. 19:41danh giữa chúng ta và bọn họ. Còn nhà
430. 19:43nghiên cứu Penny Edwards cho thấy trong
431. 19:46chính trị Campuchia hiện đại, hình ảnh
432. 19:48Việt Nam như một kẻ khác đầy đe dọa vẫn
433. 19:51thường được khơi lại vào những thời điểm
434. 19:53cạnh tranh quyền lực. Đến đây có lẽ một
435. 19:55số quý vị sẽ muốn kết luận rằng vậy thì
436. 19:58câu chuyện ấy là bịa. Xin hãy khoan chưa
437. 20:01tìm thấy nguồn đương thời xác nhận. Điều
438. 20:03đó không có nghĩa là trên một công
439. 20:05trường 5 năm, hàng chục nghìn con người
440. 20:09chưa từng có hành vi tàn nhẫn cá biệt.
441. 20:11Sử học trung thực chỉ cho phép nói tới
442. 20:13đây. Lao dịch hà khắc là có ghi chép,
443. 20:16bạo lực của người giám sát là có ghi
444. 20:19chép. Còn câu chuyện chiếc ấm trà thì
445. 20:21thuộc về lịch sử của ký ức. không thuộc
446. 20:24về lịch sử của công trường. Và cũng cần
447. 20:27nói thêm một điều,
448. 20:29lao dịch cưỡng bức không phải hiện tượng
449. 20:31riêng của Vĩnh Tế. Theo các xử gia
450. 20:33Anthony Reed và Victor Liberman, đó là
451. 20:37cách phổ biến mà các nhà nước tiền hiện
452. 20:38đại ở Đông Nam Á huy động sức người. Đế
453. 20:41chế Anchor với những hồ chứa nước và đền
454. 20:44đài khổng lồ cũng không phải ngoại lệ.
455. 20:46Nhưng bối cảnh rộng hơn không làm nhẹ đi
456. 20:49trải nghiệm của những người phải rời
457. 20:51ruộng vườn, làm việc trong bùn nước,
458. 20:54bệnh tật và thiếu thốn. Nó không làm cho
459. 20:56bùn bớt lạnh. Còn một nơi nữa mà hai
460. 20:59dòng ký ức gặp nhau, lặng lẽ không ai
461. 21:02tranh cãi. [khịt mũi] Đó là một khu lăng
462. 21:04ở Trà Ôn, Vĩnh Long, nơi thờ vị tướng
463. 21:08gốc Khơme Thạch Ruồng, tức Nguyễn Văn
464. 21:11Tồn. Mỗi năm vào mùng ba mùng 4 tháng
465. 21:14Giêng, người Việt, người Khơ Mê, người
466. 21:17Hoa trong vùng cùng về đây dâng hương
467. 21:20cho ông. Không ai hỏi ông thuộc về phía
468. 21:23nào.
469. 21:24>> Con Kên thì vẫn chảy và vẫn làm việc.
470. 21:27Lần đổi đời lớn nhất của nó đến vào cuối
471. 21:30thế kỷ 20. Khi ấy vùng tứ giác Long
472. 21:33Xuyên nằm phía nam con kênh vẫn là nửa
473. 21:36triệu hata đất phèn, mỗi năm chỉ làm
474. 21:39được một vụ lúa mùa nổi. Mùa lũ thì nước
475. 21:42ngâm trắng đồng hàng tháng trời. Năm
476. 21:451996,
477. 21:47Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký quyết định về
478. 21:49phát triển thủy lợi, giao thông và dân
479. 21:52cư cho đồng bằng sông Cửu Long. Giải
480. 21:54pháp được chọn nghe đơn giản mà táo bảo,
481. 21:56nạo vét sâu kênh Vĩnh Tế. Rồi từ con
482. 21:59canh 200 tuổi ấy sẽ thêm những con canh
483. 22:02mới chạy thẳng ra biển Tây để nước lũ có
484. 22:05đường thoát và nước ngọt có đường vào
485. 22:07rửa phèn. Con kênh lớn nhất trong số đó
486. 22:10ban đầu chỉ mang một ký hiệu kỹ thuật
487. 22:12năm 2009,
488. 22:15tỉnh An Giang đổi tên nó thành kênh Võ
489. 22:17Văn Kiệt từ một vùng đất phèn tứ giác
490. 22:20Long Xuyên trở thành một trong những vựa
491. 22:22lúa lớn của cả nước. Câu nói trong tờ dụ
492. 22:25năm xưa, khó nhọc hôm nay mà lợi cho
493. 22:28muôn đời hóa ra không chỉ là lời động
494. 22:30viên. Chỉ có điều những người chịu phần
495. 22:33khó nhọc và những người hưởng phần lợi
496. 22:35đã cách nhau gần hai thế kỷ. Cũng trong
497. 22:37những ngày này, cách kênh Vĩnh tế không
498. 22:39xa về phía Bắc, một con kênh khác đang
499. 22:42được đào. Đó là kênh Funcho của
500. 22:45Campuchia dài 180 cây số nối Fnom ra
501. 22:50biển. Theo báo chí Campuchia, đầu tháng
502. 22:529 năm 2026, dự án vừa ký được khoản tín
503. 22:57dụng gần 1 tỷ đô la Mỹ từ một ngân hàng
504. 22:59Trung Quốc và mốc hoàng thành được nêu
505. 23:02là năm
506. 23:052028. Lần này máy xúc đã thay cho Quốc
507. 23:09và Ki. Nhưng câu hỏi mà mọi con kênh lớn
508. 23:11đặt ra thì vẫn vậy. Ai được lời, ai chịu
509. 23:14thiệt và người đời sau sẽ kể lại nó bằng
510. 23:17giọng nào?
511. 23:21>> [âm nhạc]
512. 23:23>> Nếu có dịp về Châu Đốc, quý vị hãy lên
513. 23:25núi Sam vào một buổi chiều muộn qua khỏi
514. 23:27cổng Lăng Thoại Ngọc Hầu. Phía sau hai
515. 23:30ngôi mộ lớn của ông và bà Châu Thị Tế là
516. 23:33nghĩa chủng, những dãy mộ nhỏ thấp quét
517. 23:36vôi, nhiều ngôi mộ không còn tên, truyền
518. 23:39thống địa phương gắn chúng với những dân
519. 23:42binh đã chết trong công cuộc đảo kinh.
520. 23:45Phần lớn những người lao động ấy không
521. 23:46để lại cho hậu thế một hồ sơ, một quê
522. 23:49quán hay một tiếng nói riêng trong sử
523. 23:51sách. Một cuốn sách In 1978 đã nhân danh
524. 23:56họ để kêu gọi hận thủ mà không gọi được
525. 23:58tên một ai. Một chiếc đỉnh đồng ở Huế đã
526. 24:01khắc tên dòng nước họ Đào mà không có
527. 24:04chỗ cho tên của họ. Ký ức của các quốc
528. 24:06gia rất rộng nhưng hóa ra vẫn chật.
529. 24:09Không đủ chỗ cho những con người ấy. Chỉ
530. 24:12có con kênh là nhớ đủ. Nó dài đúng bằng
531. 24:15số nhát quốc họ đã bổ xuống và mỗi mùa
532. 24:18nước nổi nó vẫn lặng lẽ đưa nước sông
533. 24:20Hậu ra biển đi ngang qua cả hai dòng ký
534. 24:23ức không nghiêng về phía nào. Hẹn gặp
535. 24:25lại quý vị và các bạn trong kỳ phát sóng
536. 24:27tiếp theo của Á Lục Ký.
537. 24:31[âm nhạc]