Đại Nam Và Xiêm La: Hai Đế Chế — Transcript

Full transcript

1. 0:10Đêm 24 tháng năm 1840
2. 0:15tại một dinh thự ở Nam Vang, ngày nay
3. 0:17[âm nhạc] là thủ đô Phnom Peng của
4. 0:19Campuchia, một viên quan người Việt tổ
5. 0:21chức một bữa tiệc lớn, khách mời không
6. 0:23phải bạn bè hay đồng liêu, đó là toàn bộ
7. 0:26giới quý tộc Khơme còn sót lại và bốn
8. 0:28nàng công chúa cuối Vương chiều nước
9. 0:30này. Những người bị buộc phải có mặt
10. 0:33giữa bữa tiệc viên quan đứng dậy không
11. 0:36phải để nâng chén. Chỉ vài phút sau,
12. 0:39công chúa Ang Pen, con gái cả của cố
13. 0:42vương An Chan đệ nhị bị bắt giữ ngay tại
14. 0:45chỗ. Vài tuần sau, bà không còn sống.
15. 0:48Câu hỏi đặt ra không phải là công chúa
16. 0:51đã phạm tội gì? Câu hỏi là làm thế nào
17. 0:54một quan chức Việt Nam lại có quyền định
18. 0:56đoạt sinh mạng của hoàng gia Campuchia
19. 0:58ngay giữa kinh đô của chính họ? Câu trả
20. 1:01lời bắt đầu từ 40 năm trước đó bằng một
21. 1:03câu nói của chính người sáng lập triều
22. 1:05Nguyễn Hoàng đế Gia Long. Chào mừng quý
23. 1:07vị và các bạn đến với Á Lục Ký. Hôm nay
24. 1:10chúng ta quay lại một giai đoạn ít được
25. 1:11nhắc tới khi Đại Nam và Xiêm La, hai đế
26. 1:14chế bản địa mạnh nhất bán đảo Đông Nam Á
27. 1:16lục địa giành giật ảnh hưởng tại Lào và
28. 1:19Campuchia. nhiều thập kỷ trước khi người
29. 1:21Pháp đặt chân đến khu vực này. Xử ra
30. 1:23David Candler trong công trình A History
31. 1:26of Cambodia có trích lại một câu nói của
32. 1:28Gia Long. Mô tả Campuchia thời đó là một
33. 1:31quốc gia độc lập nhưng là tôi tớ của hai
34. 1:33bên. Hai bên đó là ai và vì sao chính
35. 1:37một hoàng đế Việt Nam lại mô tả nước
36. 1:39láng giềng bằng một cụm từ tàn nhẫn đến
37. 1:41vậy? Đó là câu hỏi chúng ta sẽ cùng tìm
38. 1:43câu trả lời trong chương trình hôm nay.
39. 1:50Để hiểu vì sao một bữa tiệc ở Nam Vang
40. 1:52lại có thể kết thúc bằng một bản án tử
41. 1:53hình, chúng ta cần lùi lại nhìn toàn
42. 1:56cảnh bán đảo này vào đầu thế kỷ 19. Phía
43. 1:59đông là Đại Nam, dưới các đời vua Gia
44. 2:01Long rồi Minh Mạng, phía tây là Xiêm La.
45. 2:04Ngày nay chúng ta gọi là Thái Lan. Dưới
46. 2:07vương triều Chakry. Ở giữa hai đế chế đó
47. 2:10là một giải đất suy yếu gồm vương quốc
48. 2:13Campuchia thời hậu Anco và ba tiểu quốc
49. 2:16Lào bị chia cắt là Viêng chăn, Loang
50. 2:18Prabang và Shampasak. Nhà sử học Oliver
51. 2:22Walters từng giảng dạy tại Đại học
52. 2:24Cornel mô tả Đông Nam Á lục địa thời kỳ
53. 2:27này như một tấm chăn chắp vá của những
54. 2:29vòng tròn quyền lực trồng lớn lên nhau.
55. 2:32Ông gọi đó là mô hình Mandala có thể
56. 2:34hình dung quyền lực của Xiêm giống ánh
57. 2:36sáng một ngọn đèn rực rỡ nhất ở kinh đô
58. 2:39Bangkok và mờ dần khi ra xa trung tâm ở
59. 2:42vùng rìa ngoài cùng. Một tiểu quốc hoàn
60. 2:44toàn có thể đứng trong quầng sáng của
61. 2:46hai ngọn đèn cùng lúc mà không cần chọn
62. 2:48hẳn một bên. Nhà nhân học Stanley Tambia
63. 2:51gọi đây là nhà nước thiên hà. Xử ra
64. 2:54Victor Liberman gọi là hệ mặt trời. Đại
65. 2:57Nam vận hành theo một logic hoàn toàn
66. 2:59khác. Xử ra Alexander Woodside trong
67. 3:03công trình Vietnam and the Chinese model
68. 3:05chỉ ra rằng Triều Nguyễn xây dựng nhà
69. 3:07nước theo mô hình quan liêu Nho giáo tập
70. 3:09quyền. Học từ Trung Hoa nhưng áp dụng
71. 3:11theo cách riêng của mình. Quyền lực ở
72. 3:13đây không phải ánh sáng lan tỏa mà là
73. 3:16một đường kẻ, một vùng đất hoặc thuộc về
74. 3:19Đại Nam. Có sổ hộ tịch, có quan lại
75. 3:22trung ương cai quản hoặc không thuộc về
76. 3:24Đại Nam, không có vùng xám ở giữa. Hai
77. 3:27logic không gian đó, một bên là vòng
78. 3:29sáng, một bên là đường kẻ, không dễ cùng
79. 3:32tồn tại trên một mảnh đất. Và Campuchia
80. 3:35Lào chính là nơi chúng va chạm. Ở đây có
81. 3:39một điều nhiều người Việt hình dung chưa
82. 3:40đúng. Trong ký ức phổ thông, lịch sử dân
83. 3:43tộc thường được kể như một chuỗi dài
84. 3:45chống ngoại sâm, đặc biệt là ở biên giới
85. 3:47phía Bắc. Điều đó đúng với hướng đó.
86. 3:50Nhưng nhìn về phía tây, vào nửa đầu thế
87. 3:52kỷ 19, bức tranh gần như đảo ngược.
88. 3:55Chính hoàng đế Gia Long đã mô tả
89. 3:57Campuchia là một quốc gia độc lập nhưng
90. 3:59là tôi tớ của hai bên. Theo trích dẫn
91. 4:01của David Chandler, câu nói này đáng chú
92. 4:04ý không phải vì nó tàn nhẫn mà vì người
93. 4:06nói ra nó không phải một sử gia phương
94. 4:08Tây hay một người khơme, đó là chính
95. 4:11hoàng đế Việt Nam. Nghĩa là Triều Nguyễn
96. 4:14hoàn toàn ý thức được mình đang
97. 4:16[âm nhạc] là một trong hai bên nắm dây
98. 4:18cương, không phải là nạn nhân của ai
99. 4:20trong ván cờ này. Cần nói rõ đây không
100. 4:23phải là một phán xét đạo đức theo chuẩn
101. 4:25mực của thời đại chúng ta. Đó là quy
102. 4:27luật vận hành bình thường của mọi trung
103. 4:29tâm quyền lực vào thế kỷ 19. Cho dù đó
104. 4:31là Bangkok, Huế hay sau này là Paris và
105. 4:34Luân Đôn. Điều chương trình muốn làm rõ
106. 4:36chỉ đơn giản là một góc nhìn ít được kể
107. 4:38tới. Nhưng trước khi hai đế chế va chạm
108. 4:41trực diện tại Campuchia, có một canh bạc
109. 4:43nhỏ hơn diễn ra ở phía bắc gần một thập
110. 4:46kỷ trước đó. Một vị vua Lào đặt cược cả
111. 4:49vương quốc của mình vào một tính toán
112. 4:50sai lầm. [âm nhạc]
113. 4:57>> [âm nhạc]
114. 5:01[âm nhạc]
115. 5:03>> Nhân vật đó là C Anuvon, vua của viên
116. 5:07trăng. Ông từng bị đưa sang làm con tin
117. 5:09tại Bangkok suốt 15 năm trước khi được
118. 5:12triều đình Xiêm đưa về cai trị quê
119. 5:14hương. Bề ngoài ông tỏ ra thần phục xiêm
120. 5:17la một cách trọn vẹn nhưng sự bất mãn ở
121. 5:20các tiểu quốc Lào đã âm ỷ từ lâu. Dưới
122. 5:23thời vua Rama đệ tam, triều đình Bangkok
123. 5:26áp đặt một chính sách mà người Lào coi
124. 5:29là sỉ nhục, đó là xăm hình lên cổ tay
125. 5:31của mọi nam giới trưởng thành để kiểm
126. 5:33soát nhân khẩu, phục vụ lao dịch và thuế
127. 5:36khóa. Cùng với đó là hàng chục năm lao
128. 5:38dịch cưỡng bức, người Lào bị đưa đi đào
129. 5:41kân xây đập, dựng thành lũy cho chính
130. 5:43quyền xiêm tận ở Bangkok đến năm 1826,
131. 5:48chính chiến dịch xâm hình lan rộng khắp
132. 5:50cao nguyên Khor đã trở thành giọt nước
133. 5:52tràn ly. [âm nhạc] Cho Anovom phát động
134. 5:55một cuộc tổng khởi nghĩa, đưa quân tiến
135. 5:57sâu xuống tận Nacon Rasima. Chỉ còn cách
136. 6:01Bang Cốc vài ngày đường, ông tin rằng đế
137. 6:04quốc anh đang chuẩn bị tấn công sim
138. 6:06[âm nhạc] từ phía Nam và tin rằng Đại
139. 6:08Nam, nơi ông từng cự sứ giả triều cống
140. 6:12sẽ đưa quân hỗ trợ. Cả hai niềm tin đó
141. 6:15đều sai. Tướng Xim Bindeka phản công dữ
142. 6:18dội, đẩy lùi quân Lào rồi tiến thẳng vào
143. 6:21viên chăn, san phẳng gần như toàn bộ
144. 6:24kinh đồ. Còn Đại Nam thì sao? Trước lời
145. 6:27cầu cứu của Anov, tổng chấn gia đình Lê
146. 6:30Văn Duyệt muốn xuất binh giúp ngay,
147. 6:33nhưng hoàng đế Minh Mạng lại chọn một
148. 6:35hướng thận [âm nhạc] trọng hơn nhiều.
149. 6:36Ông từ chối đối đầu trực diện với Xiêm
150. 6:38La chỉ cho Anuvông tị nạn tại Nghệ An.
151. 6:41Vào tháng 8 năm 1827,
152. 6:44Anuvông quay lại Lào, cố gắng khởi nghĩa
153. 6:47lần thứ hai, nhưng lại thất bại. Ông
154. 6:49chạy sang vùng trấn Ninh. Ngày nay là
155. 6:51xiêng khoảng, nơi thủ lĩnh địa phương
156. 6:53chiêu nội cũng đang thần phục Đại Nam.
157. 6:56Nhưng thay vì che chở, Chiêu nội bắt giữ
158. 6:59An vong và giao nộp cho quân Xiêm, vị
159. 7:02vua Lào bị nhốt trong củi sắc giải về
160. 7:04Bang Cốc và qua đời trong cảnh giam cầm
161. 7:07chỉ ít lâu sau đó. Câu chuyện tưởng như
162. 7:09đã khép lại nhưng nó để lại một hệ quả
163. 7:13ít ai để ý. Năm 1832
164. 7:17Minh Mạng sự tự chiêu nội với tội danh
165. 7:20tự ý giao nộp người cho ngoại ban mà
166. 7:23không xin phép triều đình nhân cơ hội
167. 7:25đó. Ông phế bỏ luôn quyền tự trị vốn có
168. 7:27của Trấn Ninh, sáp nhập vùng này trực
169. 7:30tiếp vào bản đồ hành chính Đại Nam. Đây
170. 7:32chính là lần đầu tiên mô hình đường kẽ
171. 7:34của Đại Nam được vẽ ra bên ngoài cương
172. 7:36vực truyền thống của mình. Một phép thứ
173. 7:38nhỏ và nó đã thành công. Phép thứ tiếp
174. 7:41theo lớn hơn rất nhiều, sắp bắt đầu cách
175. 7:44đó vài trăm cây số về phía Nam.
176. 7:51Năm 1833,
177. 7:53Lê Văn Duyệt qua đời. Minh Mạng lập tức
178. 7:56thắt chặt quyền kiểm soát trực tiếp lên
179. 7:58Nam Kỳ, xử lý những gì ông coi là sai
180. 8:01phạm của phe cánh cũ. Điều này châm ngòi
181. 8:04cho một cuộc bạo loạn đẫm máu do Lê Văn
182. 8:06Khôi cầm đầu tại thành Gia Định. Lê Văn
183. 8:09Khôi cầu, viện Xiêm La, Rama đệ tàm.
184. 8:13Nhìn thấy cơ hội phá vỡ thế bao vây của
185. 8:15Đại Nam, phát động một chiến dịch quân
186. 8:17sự quy mô lớn. Cuối năm đó, quân bộ xiêm
187. 8:20vượt qua lãnh thổ Campuchia trong khi
188. 8:22thủy quân của họ tiến thẳng vào Châu Đốc
189. 8:25và Hà Tiên trước nguy cơ mất cả miền
190. 8:27Nam. Triều đình Huế Cử hai, tướng lĩnh
191. 8:29là Trương Minh Giảng và Lê Đại Cương ra
192. 8:31trận. Đầu năm 1834
193. 8:34tại sông Vàm Nao, quân Đại Nam đánh bại
194. 8:37lực lượng xiêm, buộc họ phải rút chạy
195. 8:39khỏi Campuchia. Đây là một chiến thắng
196. 8:41phòng thủ có thật được ghi nhận trong cả
197. 8:44xử liệu Việt Nam lẫn các nghiên cứu
198. 8:46phương Tây. Chiến thắng ở Vàm Nao đặt
199. 8:48Đại Nam vào vị trí có ảnh hưởng áp đảo
200. 8:50tại Campuchia. Và ở đây câu chuyện
201. 8:53chuyển sang một khía cạnh thường bị bỏ
202. 8:55qua. Đó là vai trò của chính giới tinh
203. 8:57hoa Khơ trong toàn bộ ván cờ này. Nhiều
204. 9:01người vẫn hình dung Lào và Campuchia như
205. 9:04những quân cờ thụ động bị hai đế chế lớn
206. 9:07xô đẩy qua lại. Nhưng nhìn kỹ vào từng
207. 9:10nhân vật cụ thể, bức tranh phức tạp hơn
208. 9:13nhiều. Trước tiên là vua An Tran đệ nhị.
209. 9:17Năm 1806,
210. 9:20ông nhận lễ đăng quang từ Bang Khốc. Chỉ
211. 9:22một năm sau, ông đã chủ động cử xứ thần
212. 9:25sang triều cống Huế. Đây không phải là
213. 9:28một sự rằng xé bất lực. Cuối thế kỷ 18,
214. 9:32Siêm La đã sáp nhập hai tỉnh Batang và
215. 9:35Siam Re của Campuchia, nơi có cả phế
216. 9:38tích Ancore và giữ chúng trong tay mình
217. 9:40hơn một thế kỷ sau đó. Với An Trà, Đại
218. 9:43Nam là thế lực duy nhất đủ mạnh để ngăn
219. 9:46xiêm nuốt trọn phần lãnh thổ còn lại.
220. 9:48Việc ông nghiêng về Huế là một chiến
221. 9:50lược sinh tồn được tính toán, không đơn
222. 9:52thuần là mâu thuẫn gia tộc dù ông cũng
223. 9:55dùng chính áp lực của quân Đại Nam để đè
224. 9:58bẹp các em trai thân xiêm của mình. Nhân
225. 10:00vật thứ hai là hoàng tử An Em, một người
226. 10:04tính sai nước cờ. Ông được xiêm phong
227. 10:07làm tỉnh trưởng Bát Tam Bang, mang tham
228. 10:09vọng trở thành quốc vương. Nhưng khi
229. 10:11thấy Rama Đệ Tam có ý nhường ngôi cho
230. 10:14người em khác là An Du em bí mật bắt tay
231. 10:17với tướng Trương Minh Giảng của Đại Nam.
232. 10:19Tháng 12 năm 1839,
233. 10:23ông làm một cuộc đảo chính ngay tại
234. 10:25Batang, rồi kéo theo hàng nghìn người
235. 10:28dân vượt xông sang hàng Đại Nam với hy
236. 10:31vọng [âm nhạc] được Minh Mạng phong
237. 10:32vương. Nhưng An em đã đọc sai hoàn toàn
238. 10:34ý đồ của Huế. Minh Mạng không cần một
239. 10:37ông vua Khơ me nào cả. Ông muốn biến
240. 10:40toàn bộ Campuchia thành một tỉnh trực
241. 10:42trị. An em bị tước hết binh quyền, áp
242. 10:46giải về Huế và giam giữ. Giấc mộng vương
243. 10:49quyền của ông kết thúc [âm nhạc] trong
244. 10:50tay chính đồng minh mà ông vừa mới đạt
245. 10:52niềm tin. Nhân vật thứ ba, người sẽ khép
246. 10:55lại toàn bộ câu chuyện này là An Du đang
247. 10:58lưu vong ở Bang Cốc. Chương trình sẽ
248. 11:00quay lại với ông ở phần sau. Đầu năm
249. 11:031835,
250. 11:05An Chan đệ nhị qua đời mà không có con
251. 11:08trai nối dõi. Đây là thời điểm minh mạng
252. 11:11đưa ra một quyết định thay đổi hoàn toàn
253. 11:13cục diện. Thay vì đón một trong các
254. 11:15vương đệ đang lưu vong về nối ngôi. Ông
255. 11:18chọn con gái của An Trà, công chúa An
256. 11:20Mây, làm nữ vương, một vị trí gần như
257. 11:24không có thực quyền. Cùng năm đó, toàn
258. 11:26bộ Campuchia được sáp nhập vào bản đồ
259. 11:28Đại Nam, đổi tên thành Trấn Tây Thành.
260. 11:30Theo văn bản Trấn Tây Phong Thổ Kỹ, biên
261. 11:33soạn năm 1836,
262. 11:35đất đai được chia thành 11 phủ, 25 huyện
263. 11:39theo đúng mô hình hành chính của người
264. 11:40Việt với lưu quan người Việt được cử
265. 11:43sang cai quản trực tiếp từng đơn vị. Các
266. 11:46địa danh Khơme cũng được đổi sang tên
267. 11:48Hán Việt Nomor Peng trở thành Nam Vang.
268. 11:51Đi cùng với bộ máy hành chính là một
269. 11:52loạt chính sách cưỡng bức văn hóa. Sử ra
270. 11:55David Chanler ghi nhận những sắc lệnh
271. 11:58buộc người Khơ Me phải từ bỏ trang phục
272. 12:00truyền thống để mặc theo kiểu Việt thay
273. 12:03đổi cách để tóc học chữ Hán. Ngay cả tên
274. 12:06riêng cũng không được giữ lại khi Ang và
275. 12:08Angen bị gọi bằng những cái tên Hán Việt
276. 12:10là Ngọc Vân và Ngọc Biện. Và đây là điểm
277. 12:13mà nhiều người kể cả người Việt thường
278. 12:16bỏ qua khi nhìn vào giai đoạn này. Trong
279. 12:18xã hội khơ mê, các nhà sư không chỉ là
280. 12:22người tu hành, tăng đoàn chính là trung
281. 12:24tâm giáo dục và là nguồn gốc của tính
282. 12:26chính danh nơi vương quyền, gắn liền với
283. 12:29từng phum, từng sóc trên khắp đất nước.
284. 12:31Khi bộ máy Quan Liêu của Trương Minh
285. 12:33giảng áp, đạt việc kiểm soát nhân khẩu
286. 12:35và thuế khóa mà phớt lờ vai trò của hệ
287. 12:38thống tự viện Phật giáo nguyên thủy, họ
288. 12:40không chỉ đang cải cách hành chính, họ
289. 12:42đang chạm vào phần thiêng liêng nhất
290. 12:44trong đời sống của cả một dân tộc.
291. 12:48[âm nhạc]
292. 12:50Đầu năm 1840,
293. 12:53một cuộc kiểm tra dân số tại trấn Tây
294. 12:56phát hiện giới chức Khơ Mè đã che giấu
295. 12:5915.000 Nam Đế khóa và lao dịch. Minh
296. 13:02mạng nổi giận, ra lệnh lưu đầy ba vị đại
297. 13:05thần đứng [âm nhạc] đầu Campuchia ra các
298. 13:07tỉnh phía Bắc Đại Nam. Tháng năm đó,
299. 13:10khâm sai Lê Văn Đức được cử sang trấn
300. 13:12Tây [âm nhạc] cùng Trương Minh giảng. Họ
301. 13:14quyết định xóa bỏ nốt những tàn dư quyền
302. 13:16lực bản địa cuối cùng bằng cách tịch thu
303. 13:19toàn bộ ấn tín hành chính của người
304. 13:20Khơme. Và đây chúng ta quay lại với bữa
305. 13:23tiệc ở đầu chương trình Công chúa Anpen,
306. 13:26người con gái cả của An Chan. vốn có mẹ
307. 13:29và cậu ruột thuộc phe thân sim ở barang
308. 13:32bị phát hiện đang bí mật liên lạc thư từ
309. 13:35với họ ngày 24 tháng
310. 13:37giữa bữa tiệc do Trương Minh Giảng và Lê
311. 13:40Văn Đức tổ chức buộc toàn bộ quý tộc Khơ
312. 13:42Mê [âm nhạc] và bốn công chúa phải có
313. 13:44mặt tội danh mưu phản của Anpen được
314. 13:47công bố bà bị bắt và bị xử tử ở đây có
315. 13:50một khoảng cách đáng chú ý giữa các
316. 13:52nguồn xử liệu Bộ Đại Nam thực lục chính
317. 13:54sử của triều Nguyễn chỉ ghi lại vắn tắc
318. 13:57rằng [âm nhạc] bà là bị khép tội và thi
319. 13:59hành án nhưng biên niên sử và ký ức dân
320. 14:02gian khơme lại mô tả bà bị dìm chết dưới
321. 14:04[âm nhạc] sông mê công. Chương trình
322. 14:06không thể khẳng định phiên bản nào chính
323. 14:08xác tuyệt đối nhưng khoảng cách giữa
324. 14:10dòng chữ lạnh lùng của chính sự và ký ức
325. 14:12đầy ám ảnh của phía bị trị. Tự nó cũng
326. 14:15là một cách để hiểu lịch sử vẫn luôn
327. 14:17được viết ra như thế nào tùy vào việc ai
328. 14:20là người cầm bút, ba công chúa còn lại
329. 14:23cùng thánh kiếm Pririch
330. 14:25bị áp giải về Sài Gòn giam lỏng. Trong
331. 14:27văn hóa chính trị Khơ Mme, người nắm giữ
332. 14:30thanh kiếm này mới được xem là vua hợp
333. 14:32pháp. Nên việc thánh kiếm rời khỏi hoàng
334. 14:35cung không đơn thuần là mất đi một báu
335. 14:37vật. Về mặt biểu tượng, vương quyền
336. 14:39Campuchia coi như đã sụp đổ hoàn toàn.
337. 14:42Tháng 9 năm 1840,
338. 14:45một cuộc tổng khởi nghĩa bùng nổ trên
339. 14:47khắp trấn tây do các quý tộc Okena Othi
340. 14:51Riching và Oken Vsa
341. 14:54lãnh đạo quân xiêm dưới quyền Bindeka
342. 14:57tiến vào hỗ trợ. Đầu năm 1841
343. 15:02minh mạng qua đời, vua Thiệu Trị lên
344. 15:04ngôi, triệu tập đình thần đánh giá lại
345. 15:07toàn bộ chiến lược tại trấn Tây. Đại Nam
346. 15:09thực lục ghi lại lời bàn của triều đình.
347. 15:12Khi đó đại ý rằng nên tạm rút quân về An
348. 15:15Giang để giữ vững bờ cõi căn bản rồi chờ
349. 15:19thời cơ khác mà hành động.
350. 15:21>> Tháng 9 năm đó, Thiều trị chính thức hạ
351. 15:23chiếu bãi bỏ trấn Tây Thành, rút toàn bộ
352. 15:26quân đội quan lại và cả những người Việt
353. 15:29đã sang khai khẩn trở về An Giang.
354. 15:31Trương Minh Giảng, người từng thắng trận
355. 15:33ở Vàm Nao và là kiến trúc sư chính của
356. 15:36toàn bộ dự án trấn Tây Thành không sống
357. 15:39được bao lâu sau quyết định đó. Theo sử
358. 15:41gia Trần Trọng Kim trong Việt Nam xử
359. 15:43lược, ông qua đời không lâu sau khi về
360. 15:45đến An Giang vì uất ức và hổ thẹn tích
361. 15:48tụ thành bệnh, thệu trị sau đó còn truy
362. 15:51đoạt toàn bộ tước vị của ông. Trong
363. 15:53khoảng chống quyền lực đó, An Dung,
364. 15:55người kỳ thủ thứ ba mà chương trình đã
365. 15:57nhắc tới, quay trở lại ông mượn quân
366. 16:00Xiêm để về nước, lãnh đạo phong trào
367. 16:03kháng cự Đại Nam. Nhưng rồi chính ông
368. 16:05cũng nhận ra ách cai trị của Siêm không
369. 16:07hề nhẹ nhàng hơn. Ông âm thầm mở lại
370. 16:09kênh liên lạc với Huế. Đến năm 1847,
371. 16:14sau nhiều năm, cả hai bên đều kiệt quệ,
372. 16:16một hiệp ước hòa bình được ký kết. Ang
373. 16:19Dung được công nhận là vua chính thức
374. 16:21của Campuchia. Đổi [âm nhạc] lại, ông
375. 16:23chấp nhận khôi phục cơ chế lưỡng thuộc,
376. 16:25triều cống đồng thời cả Huế lẫn bang
377. 16:27khốc. Đúng như những gì An Chan đệ nhị
378. 16:30từng làm 40 năm trước đó và An Dung
379. 16:32không dừng lại ở đó. năm 1853,
380. 16:37ông còn âm thầm gửi thư cầu viện hoàng
381. 16:40đế Napoleon đệ tam của Pháp, một nước cờ
382. 16:44vượt hẳn ra khỏi bàn cờ hai đế chế vùng
383. 16:47mà ông từng phải sống trong đó suốt cả
384. 16:49cuộc đời. Nhưng có một câu hỏi lớn vẫn
385. 16:51còn treo lơ lừng. Quân đội Đại Nam thắng
386. 16:54gần như mọi trận đánh lớn ở trấn Tây
387. 16:56Thành, từ và nao cho đến việc dập tắt
388. 16:59các cuộc nổi dậy nhỏ lẻ. Vậy vì sao toàn
389. 17:02bộ dự án lại sụp đổ?
390. 17:07[âm nhạc]
391. 17:08Câu trả lời quen thuộc thường là đường
392. 17:10tiếp tế quá xa hoặc quân xiêm quá mạnh
393. 17:14nhưng đó chỉ là bề mặt. Quân đội Đại Nam
394. 17:17chưa từng thua [âm nhạc] một trận quyết
395. 17:18định nào ở trấn Tây. Thứ thua trận là
396. 17:21một thế giới quan. Alexander Woodside
397. 17:24chỉ ra rằng bộ máy Nho giáo của Huế nhìn
398. 17:27những phong tục chịu ảnh hưởng Ấn Độ
399. 17:29giáo của người Khơ Mê như biểu hiện của
400. 17:31sự chưa khai hóa. Chính sự tự tin văn
401. 17:34minh đó đã khiến họ mù lòa trước một
402. 17:36thực tế quan trọng. Với người Khơ Mê,
403. 17:39Phật giáo nguyên thủy không phải một
404. 17:41phần của đời sống. Nó chính là đời sống,
405. 17:44là giáo dục, là nền tảng chính danh của
406. 17:46cả vương quyền. Mỗi sắc lệnh buộc đổi
407. 17:49trang phục, đổi chữ viết không được
408. 17:51người khơme tiếp nhận như một cuộc cải
409. 17:53cách hành chính. Nó bị tiếp nhận như một
410. 17:55cuộc đào tận gốc vũ trụ quan của cả một
411. 17:58dân tộc. Nhà nghiên cứu Vũ Đức Liêm
412. 18:00trong một bài viết đăng trên tạp chí
413. 18:02Crosscurrence năm 2016 nhận định rằng
414. 18:07chỉ sau khi vắp phải sự kháng cự
415. 18:09[âm nhạc] của người Khơ Me và sự can
416. 18:11thiệp của SIM, triều đình Huế mới dần
417. 18:13thay đổi cách tiếp cận từ một lăng kính
418. 18:15khai hóa sang một cách quản lý biên giới
419. 18:18thực dụng hơn. Và ở đây có một điều đáng
420. 18:21để chúng ta dừng lại suy ngẫm không phải
421. 18:24để phán xét mà để đặt câu hỏi ép đổi
422. 18:27trang phục ép đổi họ tên áp đặt chữ viết
423. 18:31mới cử quang lại trung ương xuống cai
424. 18:33trị trực tiếp xem phong tục bản địa là
425. 18:36man di lạc hậu những gì triều Nguyễn làm
426. 18:39với người khơme ở trấn tây thành vào
427. 18:41thập niên 1830
428. 18:45gợi nhớ đáng kể đến những gì các triều
429. 18:47đại phương bắc từng áp đặt lên chính đất
430. 18:49Việt trong quá khứ. Dĩ nhiên, quy mô và
431. 18:52độ dài của hai giai đoạn khác nhau rất
432. 18:54xa. Một bên kéo dài suốt [âm nhạc] cả
433. 18:561000 năm Bắc thuộc, một bên chỉ vỏn vẹn
434. 18:596 năm nhưng cùng một logic đồng hóa. Khi
435. 19:02được áp dụng bởi một trung tâm quyền
436. 19:04lực, từng chính là nạn nhân của chính
437. 19:06logic đó, vẫn là điều đáng để dừng lại
438. 19:08và suy ngẫm. Đây không phải là một lời
439. 19:10phán xét và cũng không nhằm quy đồng hai
440. 19:12giai đoạn lịch sử vốn rất khác nhau về
441. 19:14quy mô. Lịch sử ở đây không trao huy
442. 19:17chương đạo đức cho bên [âm nhạc] nào
443. 19:18trong ván cờ khu vực này. Nó chỉ đơn
444. 19:20giản hé lộ một quy luật dường như xuất
445. 19:23hiện trở đi trở lại ở nhiều nơi khác
446. 19:25nhau. Đó là quyền lực. Dù đến từ đâu đều
447. 19:29mang theo một sức cám dỗ áp đặt bản thân
448. 19:31lên kẻ yếu hơn. Cuộc va chạm này cũng để
449. 19:34lại dấu vết ở phía bên kia. Trong nhãn
450. 19:37quan của Xim thời đó, sự bành trướng của
451. 19:39Đại Nam không chỉ là chuyện đất đai mà
452. 19:42còn là mối đe dọa với cả một hệ văn hóa
453. 19:45tôn giáo mà XM tự coi mình là người bảo
454. 19:48hộ. Nỗi lo đó có hình hài rất cụ thể.
455. 19:51Vua Rama Đệ Tam từng cho rời cả một thị
456. 19:54trấn ven biển là Chantaburi lên vùng đồi
457. 19:57cao để xây pháo đài, đề phòng một cuộc
458. 19:59tấn công đường biển từ phía Đại Nam. Còn
459. 20:02phía Campuchia, sự sống còn của một quốc
460. 20:04gia nhỏ kẹt giữa hai láng giềng lớn đã
461. 20:07hình thành nên một tâm lý bất an chiến
462. 20:09lược gần như thường trực. Các nhà nghiên
463. 20:11cứu quan hệ quốc tế nhận định rằng chính
464. 20:14sách đối ngoại của Phnom Pen qua nhiều
465. 20:16thời kỳ khác nhau đều có xu hướng tránh
466. 20:18để bất kỳ một cường quốc láng giềng nào
467. 20:21giành được ảnh hưởng độc quyền. Một
468. 20:22phiên bản hiện đại của chính cơ chế
469. 20:24lưỡng thuộc mà chúng ta vừa nhắc tới năm
470. 20:271847. [âm nhạc]
471. 20:29Hai đế chế kiệt quệ sau nhiều năm chiến
472. 20:31tranh đã quay lại đúng cái trạng thái
473. 20:33lưỡng thuộc mà họ từng cố xóa bỏ. Nhưng
474. 20:36câu chuyện về việc ai vẽ đường biên trên
475. 20:39bán đảo này [âm nhạc] còn lâu mới kết
476. 20:42thúc. Vài thập kỷ sau, một thế lực hoàn
477. 20:45toàn mới sẽ bước vào, mang theo thứ mà
478. 20:47cả Đại Nam lẫn Xim La chưa từng có. Một
479. 20:50tấm bản đồ theo đúng nghĩa hiện đại của
480. 20:52nó.
481. 20:57Năm 1847,
482. 21:00sau hơn một thập kỷ đổ máu và hao tổn
483. 21:02tiền của bán đảo này quay trở lại gần
484. 21:05như đúng điểm xuất phát. Campuchia lại
485. 21:07chiều cống cả Huế lẫn Bangkok, gần giống
486. 21:09những gì An Chan đệ nhị từng làm 40 năm
487. 21:12trước đó. Vòng sáng và đường kẻ sau một
488. 21:15hồi va chạm dữ dội, cuối cùng vẫn không
489. 21:17xóa được nhau. Có lẽ điều đáng nhớ nhất
490. 21:19trong câu chuyện này không phải là bên
491. 21:21nào giành được nhiều đất hơn mà là cách
492. 21:23một giải đất nhỏ kẹp giữa hai đế chế lớn
493. 21:26đã tồn tại được. Không hẳn nhờ vũ khí mà
494. 21:29nhờ khả năng đọc vị thời cuộc và xoay
495. 21:31trục liên tục của chính những con người
496. 21:33sống trên mảnh đất đó. Từ An Tran, An Em
497. 21:36cho đến An Dung. Còn với hai đế chế từng
498. 21:39đối đầu nhau suốt gần nửa thế kỷ. Câu
499. 21:41chuyện Trấn Tây Thành để lại một câu hỏi
500. 21:44lặng lẽ hơn nhiều so với những con số
501. 21:46thương vong hay những tấm bản đồ đã đổi
502. 21:48chủ. Đó là giới hạn thật sự của một
503. 21:51cường quốc nằm ở đâu khi tham vọng vượt
504. 21:54ra khỏi cương vực mà nó có thể thực sự
505. 21:56nắm giữ. Hẹn gặp lại quý vị và các bạn
506. 21:58trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á Lục
507. 22:00Kỳ.
508. 22:03[âm nhạc]