Điểm Phân Kỳ 2000 Năm Giữa Văn Minh Việt Nam Và Thái Lan — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng đến với chương trình Á Lục Ký. Hôm nay
2. 0:14chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu một câu hỏi tưởng như đơn giản. Nhưng câu hỏi
3. 0:19này sẽ dẫn chúng ta đi ngược hơn 2000 năm lịch sử. Nếu quý vị từng đến Thái
4. 0:23Lan, chắc hẳn sẽ nhớ hình ảnh những ngôi chùa mái nhọn vươn cao, rát vàng rực rỡ.
5. 0:29Buổi sáng sớm trên phố, những nhà sư vẫn đi khất thực. Còn ở Việt Nam, chùa
6. 0:34thường thấp thoáng dưới bóng cây cổ thụ, mái cong nhẹ nhàng. Cảnh sư đi xin ăn
7. 0:39ngoài đường gần như không còn xuất hiện. Cùng là Phật giáo, cùng bắt nguồn từ Ấn
8. 0:44Độ. Vì sao hai cách thực hành lại khác nhau đến vậy? Câu trả lời không nằm ở
9. 0:49vài chục năm gần đây. Nó nằm ở một ngã ba lịch sử đã hình thành từ những thế kỷ
10. 0:54đầu công nguyên. Trước khi đi vào câu chuyện chính, chúng ta cần một chút bối
11. 0:59cảnh. Điều này sẽ giúp những khán giả chưa quen thuộc với lịch sử Đông Nam Á
12. 1:03cũng có thể theo dõi trọn vẹn chương trình hôm nay. Khoảng 2000 năm trước,
13. 1:07một làn sóng văn minh khổng lồ đã lan tỏa khắp vùng đất mà ngày nay là Đông
14. 1:12Nam Á. Xử ra người Pháp George Cidus gọi hiện tượng này là sự Ấn Độ hóa trong
15. 1:19công trình kinh điển xuất bản năm 1944. Đây không phải là một cuộc chinh phạt
16. 1:25bằng quân đội. Đây là một quá trình lan tỏa êm ả qua đường biển. Theo chân các
17. 1:30thương nhân và tăng lữ, các thủ lĩnh bản địa khắp Đông Nam Á từ Miến Điện đến
18. 1:35Indonesia đã chủ động mời tăng lữ Bà La Môn và các nhà sư Phật giáo đến triều
19. 1:40đình của mình. Họ muốn học hỏi mô hình vương quyền, chữ viết và luật pháp từ
20. 1:46tiểu lục địa Ấn Độ. Giới học thuật gọi không gian văn hóa chung này là Sanskrit
21. 1:51Cosmopolis, một vũ trụ qua nơi tiếng Phạn đóng vai trò tương tự tiếng Latin ở
22. 1:55châu Âu thời Trung Cổ. Điều đáng nói là không hề có một đội quân hay một chính
23. 2:00quyền trung ương nào áp đặt nó. Điều ít người biết là trước khi bước vào khúc
24. 2:05quanh dẫn đến sự phân kỳ, vùng đất sau này trở thành Việt Nam và vùng đất sau
25. 2:10này trở thành Thái Lan từng đứng chung trên cùng một bệ phóng văn minh đó. Hôm
26. 2:14nay chúng ta sẽ đi theo bốn nhánh rẽ. hình thành từ ngã ba ấy. Đó là tôn giáo,
27. 2:20chữ viết, mô hình vương quyền và cách tổ chức làng xã. Đây không phải là một cuộc
28. 2:26so sánh hơn thua. Đây là hành trình tìm hiểu vì sao hai dân tộc từng gần nhau
29. 2:31đến vậy lại đi theo hai con đường khác biệt, sâu sắc đến thế.
30. 2:40Nhiều người mặc định rằng lãnh thổ Việt Nam ngày nay luôn thuộc về thế giới chữ
31. 2:44Hán. Họ nghĩ Ấn Độ hóa là câu chuyện riêng của Thái Lan và các nước láng
32. 2:48giềng. Nhưng bằng chứng khảo cổ học lại kể một câu chuyện khác. Miền Nam Việt
33. 2:53Nam ngày nay, nơi từng là vương quốc phù Nam, sở hữu một trong những trung tâm Ấn
34. 2:58Độ hóa rực rỡ bậc nhất toàn khu vực. Tại khu duy trì óc eo tỉnh An Giang, các nhà
35. 3:04khảo cổ đã khai quật được những đồng tiền vàng của hoàng đế Lama Antonin
36. 3:07Bills đúc năm 152. Cùng với đó là đồng tiền của hoàng đế Marcus Aurelius. Sự
37. 3:14hiện diện của tiền La Mã tại đây cho thấy óc eo từng là một cảng thị quốc tế
38. 3:19sầm uất. Nơi đây từng kết nối Ấn Độ, Trung Hoa và cả vùng Địa Trung Hải. Xa
39. 3:24hơn về phía Trung Bộ, vương quốc Champa cũng để lại một dấu mốc quan trọng. Bia
40. 3:29võ cảnh được tìm thấy tại Nha Trang là văn bản tiếng Phạn Cổ nhất từng được
41. 3:33phát hiện trên toàn cõi Đông Nam Á. Bia có niên đại vào khoảng thế kỷ ba hoặc
42. 3:39thế kỷ 4 sau công nguyên. Điều này có nghĩa là cùng thời điểm các vương quốc
43. 3:43tiền thân của Thái Lan bắt đầu tiếp xúc với văn minh Ấn Độ thì miền Trung và
44. 3:47miền Nam Việt Nam ngày nay cũng đang trải qua một quá trình tương tự. Cường
45. 3:51độ của quá trình này không hề kém cạnh. Quá trình Ấn Độ hóa cũng không phải là
46. 3:55một sự áp đặt một chiều. Giới nghiên cứu Đông Nam Á học nhấn mạnh rằng các thủ
47. 4:01lĩnh bản địa đã chủ động sàng lọc và bản địa hóa những tư tưởng ngoại lai. Họ
48. 4:07không thụ động chép lại nguyên mẫu Ấn Độ. Một minh chứng cho khả năng sáng tạo
49. 4:11ấy là bức tượng Phật mẫu Tara cao 1,14 được tìm thấy tại khu Phật viện Đồng
50. 4:16Dương, Quảng Nam. Công trình này xây dựng năm 875
51. 4:21dưới thời vua Indravan, đệ nhị của vương triều Sampa. Bức tượng mang những đường
52. 4:27nét nhân chủng học bản địa rất riêng, khác hẳn nguyên mẫu Ấn Độ. Vậy điều gì
53. 4:32đã xảy ra với lớp di sản Ấn Độ hóa rực rỡ này ở miền Trung và miền Nam? Câu trả
54. 4:38lời nằm ở công cuộc Nam Tiến. Trải qua nhiều thế kỷ, người Việt từ đồng bằng
55. 4:44sông Hồng Dần mở rộng xuống phía Nam. Cấu trúc làng xã và Nho giáo cũng theo
56. 4:49đó lan rộng. Lớp văn hóa Ấn Độ hóa của Champa và Phù Nam dần bị lớp văn hóa Hán
57. 4:54hóa từ phương Bắc phủ lên trên. Dù không bao giờ biến mất hoàn toàn, một số dấu
58. 4:59vết vẫn còn sót lại đến ngày nay. Chẳng hạn trong tín ngưỡng thờ mẫu ở một số
59. 5:03đền miếu miền Trung, nơi các nữ thần gốc Champa được người Việt tiếp nhận và thờ
60. 5:07phụng theo cách riêng của mình. Chính vì vậy khi nhìn vào Việt Nam hiện đại, phần
61. 5:12lớn những gì còn lại và dễ nhận thấy nhất là lớp văn hóa phương Bắc còn lớp
62. 5:17Ấn Độ hóa cổ xưa hơn thì lui vào phía sau trở thành một tầng trầm tích ít được
63. 5:22nhắc đến.
64. 5:35Chúng ta vừa thấy rằng ngay trong lòng lãnh thổ Việt Nam từng tồn tại những
65. 5:40trung tâm Ấn Độ hóa rực rỡ không kém gì các nước láng giềng. Nhưng rồi một bước
66. 5:45ngoặt đã xảy ra. Vùng Châu Thổ Sông Hồng bước vào một giai đoạn dài gắn kết trực
67. 5:50tiếp với các triều đại phương Bắc. Sự việc gọi thời kỳ này là Bắc thuộc. Dưới
68. 5:55góc nhìn khách quan của khu vực học. Đây không đơn thuần là một cuộc áp đặt quân
69. 5:59sự. Đây là một cuộc chuyển giao toàn diện hệ hình nhà nước. Cư dân đồng bằng
70. 6:04sông Hồng dần tiếp nhận Nho giáo, Chữ Hán và mô hình Quang Liêu tập quyền. Họ
71. 6:10tách khỏi quỹ đạo vũ trụ quang tiếng Phạn mà phần còn lại của Đông Nam Á vẫn
72. 6:15tiếp tục đi theo. Chương trình về giai đoạn này quý vị có thể tìm nghe lại
73. 6:19trong các kỳ phát sóng trước của Á Lục Ký. Hôm nay chúng ta sẽ dành phần lớn
74. 6:24thời lượng để theo dõi điều gì đã xảy ra ở phía bên kia của ngã ba, nơi trở thành
75. 6:28Thái Lan ngày nay. Đây là câu chuyện ít được kể hơn nhiều với khán giả Việt Nam.
76. 6:34Cũng cần nói thêm để thuận tiện theo dõi. Chương trình hôm nay dùng tên gọi
77. 6:39Thái Lan. Trên thực tế, quốc hiệu chính thức của vùng đất này chỉ đổi từ Xiêm La
78. 6:44Thái Lan vào năm. 1939.
79. 6:48Trong khi đồng bằng sông Hồng đang tái định hướng về phương Bắc thì tại lưu vực
80. 6:53sông Cao Freya, một nền văn minh khác đang âm thầm bén rễ đó là văn hóa
81. 6:59Zvaravati. Tồn tại khoảng từ thế kỷ 6 đến thế kỷ 11 do người môn xây dựng.
82. 7:05Zaravati không phải là một đế chế tập quyền. Đây là một liên minh lỏng lẽo của
83. 7:10các đô thị có hào nước bao quanh giải giác khắp đồng bằng. Điều đặc biệt là
84. 7:15Phật giáo tại đây không đến qua ngạ Trung Hoa như ở Việt Nam. Phật giáo đến
85. 7:19trực tiếp bằng đường biển từ Sri Lanka và vùng đông nam Ấn Độ. Đặc biệt là khu
86. 7:25vực Cantipuram. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy tại L Bu Non Patom và Rabburi. Vô
87. 7:33số bánh xe pháp bằng đá cùng những trụ đá tám cảnh khắc chữ Pali. Trên đó
88. 7:38thường xuất hiện một câu kệ nổi tiếng Ye Yamaha Pabhava. Nghĩa là các pháp do
89. 7:44nhân duyên sinh ra. Đấng Như Lai đã chỉ rõ nguyên nhân của chúng. Câu kệ này gần
90. 7:49như đóng vai trò một biểu tượng quyền lực tinh thần. Nó thiết lập một trật tự
91. 7:53đạo đức mới cho giới tinh hoa bản địa thời bấy giờ. Câu chuyện bén rễ của Phật
92. 7:57giáo nguyên thủy tại đây còn được kể qua một truyền thuyết rất sinh động theo
93. 8:01biên niên sự Pali mang tên Kamadevi Vamsa do một nhà sư biên soạn vào thế kỷ
94. 8:0715. Câu chuyện kể rằng vào khoảng giữa thế kỷ thứ bảy, một nữ tu sĩ kiêm nhà
95. 8:13cai trị người tên là Jamadevi đã rời trung tâm La Vô. Tức Lury ngày nay bà
96. 8:20tiến lên vùng núi rừng phương Bắc xa xôi, mang theo tăng lữ, kinh điển và cả
97. 8:25các kỹ sư xây dựng để lập nên vương quốc Harry Funchi. Tại Lam Phun ngày nay. Cần
98. 8:31lưu ý rằng đây là câu chuyện được ghi chép lại tám thế kỷ sau khi sự kiện được
99. 8:36cho là đã xảy ra. Vì vậy nó mang tính chất truyền thuyết nhiều hơn là xử liệu
100. 8:41đương thời. Nhưng dù thực hay được thêu dệt qua thời gian, câu chuyện về
101. 8:46Jamadevi vẫn phản ánh một thực tế lịch sử có thật. Harry Funchai đã tồn tại như
102. 8:52một trung tâm học thuật Phật giáo vững mạnh trong suốt nhiều thế kỷ nên tán
103. 8:56Varavati và Harry Funchai vững chắc đến mức khi các nhóm người tai từ phương Bắc
104. 9:03tràn xuống vào thế kỷ 13 để lập nên các vương triều Xotai và Lana họ đã không
105. 9:08hủy diệt nền văn minh của những người mà mình chinh phục. Thay vào đó, các nhà
106. 9:14cai trị người Thái như vua Ram Khameng của Sotai đã hấp thụ gần như trọn vẹn
107. 9:20tinh hoa Phật giáo của người Môn. Suchai thậm chí còn cử hẳn một phái bộ đến tận
108. 9:25Nacon Tamarat để thỉnh các cao tăng phái Langa Vamsa có gốc gác từ Sri Lanka về
109. 9:32tịnh hóa lại tăng đoàn của mình. Hành động này đã chính thức đưa Thái Lan trở
110. 9:37thành trung tâm của Phật giáo nguyên thủy tại lục địa Đông Nam Á. Như vậy,
111. 9:42nếu hình dung lịch sự như một dòng sông thì Việt Nam đã rẽ hướng về phương Bắc
112. 9:48để nhận lấy hệ giá trị Quang Lưu Nho giáo, còn Thái Lan tiếp tục hướng ra
113. 9:52biển Anderman để đón nhận ngọn gió tâm linh thổi đến từ Sri Lanka.
114. 10:01Chúng ta vừa đi qua khúc quanh lịch sử, nơi hai dân tộc bắt đầu tách ra hai
115. 10:05hướng. Từ điểm phân kỳ đó, bốn nhánh rẽ đã hình thành, định hình nên đặc tính
116. 10:10của hai dân tộc cho đến tận hôm nay. Nhánh đầu tiên là tôn giáo, Phật giáo
117. 10:14tại Việt Nam đi theo dòng Đại thừa, tiếp nhận qua ngả Trung Hoa cùng kinh điển
118. 10:19chữ Hán. Giọng Phật giáo này dần dung hợp với Đạo giáo, Nho giáo và tín ngưỡng
119. 10:25thờ mẫu bản địa. Giới nghiên cứu gọi hiện tượng này là Tam giáo Đồng Nguyên.
120. 10:30Chùa Việt thường ẩn mình dưới tán cây cổ thụ. Vai trò của nhà sư tập trung chủ
121. 10:36yếu vào nghi lễ vòng đời, đặc biệt là cầu siêu. Ngược lại, Phật giáo nguyên
122. 10:41thủy tại Thái Lan như chúng ta vừa tìm hiểu, giữ nguyên bản gần với cội nguồn
123. 10:46Sri Lanka văn tự Pali thực hành khất thực mỗi sáng sớm, không chỉ là một nghi
124. 10:52thức cá nhân mà là một thiết chế xã hội tạo ra mạng lưới trao đổi công đức hằng
125. 10:57ngày giữa người dân và tăng đoàn. Nhánh thứ hai là chữ viết. Và đây có lẽ là nơi
126. 11:02thể hiện rõ nhất sự khác biệt về tính liên tục văn hóa. Đại Việt ban đầu dùng
127. 11:07chữ Hán làm văn tự chính thức, giới trí thức sau đó phát minh ra chữ Nôm dựa
128. 11:12trên cấu trúc chữ Hán để ghi tiếng nói dân tộc. Đến thế kỷ 17, các giáo sĩ
129. 11:17phương Tây mang đến quá trình La Tinh Hóa khai sinh chữ quốc ngữ đến đầu thế
130. 11:22kỷ 20, Việt Nam chuyển hẳn sang dùng chữ quốc ngữ. Sự chuyển đổi này giúp phổ cập
131. 11:28giáo dục với tốc độ rất nhanh. Nhưng cái giá phải trả là một sự đứt gãy sâu sắc
132. 11:34với kho tàng văn tự quá khứ. Người Việt hiện đại nếu không được đào tạo chuyên
133. 11:38ngành Hán nôm hầu như không thể tự đọc hiểu văn bia hay gia phả của tổ tiên
134. 11:43mình. Trong khi đó Thái Lan duy trì một sự liên tục gần như tuyệt đối về văn tự
135. 11:48kể từ thế kỷ 13 theo ghi chép truyền thống. Chứ thái được vua Ram Camhang của
136. 11:53SHI sáng tạo hoặc hệ thống hóa vào năm 1283.
137. 11:58Nó dựa trên nền tảng chữ Khơ Me cổ và chữ Môn mà xa hơn nữa bắt nguồn từ hệ
138. 12:03chữ Brami của Nam Ấn Độ. Nhờ đặc tính ghi âm linh hoạt, chữ Thái tiến hóa liên
139. 12:08tục mà không bị đứt gãy. Một người Thái có học vấn cơ bản ngày nay vẫn có thể
140. 12:13nhận diện phần lớn cấu trúc chữ viết trên tấm bia đã 700 năm tuổi. Nhưng điều
141. 12:18thú vị là tấm bia được cho là bằng chứng khai sinh chữ thái này. Mang tên bia Ram
142. 12:24Kham Hayeng lại từng là trung tâm của một trong những cuộc tranh cãi học thuật
143. 12:29gay gắt nhất thế kỷ 20. Cuối thập niên 1980.
144. 12:33Sử gia Michael Vickery cùng một nhà nghiên cứu nghệ thuật Thái Lan đã công
145. 12:38bố nghiên cứu nghi ngờ tính xác thực của tấm bia. Họ chỉ ra rằng hệ thống đánh
146. 12:42dấu thanh điệu trên bia được thiết kế quá hoàn chỉnh so với trình độ ngôn ngữ
147. 12:46học thế kỷ 13. Cấu trúc đặt nguyên âm nằm ngang. Thay vì bao quanh phụ âm
148. 12:51giống các hệ chữ gốc Ấn Độ khác, cũng cho thấy dấu hiệu của một người đã quen
149. 12:56thuộc với bảng chữ cái châu Âu. Họ thậm chí đưa ra giả thuyết rằng chính vua
150. 13:00Moncut tức Rama đệ tứ, người tuyên bố đã tìm ra tấm bia vào năm 1833
151. 13:07mới là người đã tự tay tạo ra nó. Động cơ cho là nhằm chứng minh X La có một
152. 13:11nền văn minh và luật pháp công bằng lâu đời trước áp lực bành chướng của thực
153. 13:16dân Châu Âu. Giả thuyết này vấp phải phản bác mạnh mẽ từ nhà ngôn ngữ học
154. 13:20Anthony Diller. Ông chỉ ra rằng bia Ram Kham phân biệt rất nhất quán hai phụ âm
155. 13:26cổ, vốn đã hợp nhất thành một âm duy nhất trong tiếng Thái hiện đại. Nếu là
156. 13:31người làm giả ở thế kỷ 19, gần như không thể biết được sự khác biệt âm vị học đã
157. 13:35biến mất từ lâu này để viết chính xác đến vậy. Các phân tích Quang phổ sau đó
158. 13:40cũng xác nhận bề mặt đá có cùng niên đại phong hóa với các bia súc khô thai khác.
159. 13:46Ngày nay, phần lớn giới học thuật nghiêng về việc tin tấm bia là có thật,
160. 13:50ít nhất là một phần. Nhưng cuộc tranh cãi kéo dài hàng thập kỷ này vẫn là lời
161. 13:55nhắc rằng việc dựng lại một câu chuyện lập quốc không bao giờ đơn giản như vẻ
162. 13:59ngoài của nó.
163. 14:05Chúng ta đã đi qua tôn giáo và chữ viết. Bây giờ hãy cùng bước sang nhánh rẽ thứ
164. 14:11ba, cũng là nhánh rẽ chúng ta sẽ đi sâu hơn cả. Đó là mô hình vương quyền, nơi
165. 14:17thể hiện rõ nhất sự khác biệt trong cách hai dân tộc lý giải nguồn gốc quyền lực
166. 14:22của người đứng đầu nhà nước tại Việt Nam. Đặc biệt từ thời Lê Sơ trở đi, mô
167. 14:29hình được xây dựng là thiên tự vay mượn từ Trung Hoa. Vua nhận thiên mệnh tức là
168. 14:34sự ủy thác của trời. Vua cai trị thông qua một bộ máy hành chính được tuyển
169. 14:39chọn qua khoa cử Nho học. Kỳ thi hội đầu tiên được ghi nhận trong khoảng năm 1075
170. 14:45đến năm 1086. Hệ thống này đạt đỉnh cao dưới thời vua
171. 14:50Lê Thánh Tông với 816 người độ qua 18 kỳ thi liên tiếp. Theo giáo sư Alexander
172. 14:57Woodside, hệ thống khoa cự không chỉ là công cụ tuyển người, nó còn là một sự
173. 15:03kiện trình diễn công khai chứng minh cho toàn xã hội thấy tính minh bạch và công
174. 15:07bằng của vương quyền. Qua đó nó phá vỡ sự độc quyền của giới quý tộc thế tập.
175. 15:13Ngược lại, Thái Lan xây dựng mô hình vương quyền dựa trên hai nền tảng đanen.
176. 15:18Một là Devaraza, tức vua thần. Kế thừa từ ảnh hưởng của đế chế Khơ Mê xem nhà
177. 15:25vua là hiện thân của thần Shiva hoặc Vishnu hay là Zamarazà tức Pháp Vương.
178. 15:32bắt nguồn từ Phật giáo, xem nhà vua như một vị Bồ Tát đã tích lũy vô lượng công
179. 15:37đức từ những kiếp trước để xứng đáng ngồi lên ngai vàng. Giới học giả thường
180. 15:42gọi mô hình chính trị này là Mandala. Trong hệ thống Mandala, quyền lực của
181. 15:46nhà vua không được xác định bằng những đường biên giới lãnh thổ vẽ rạch ròi
182. 15:50trên bản đồ. Thay vào đó, nó tỏa ra như những vòng tròn đồng tâm xuất phát từ
183. 15:56Kind đô. Càng xa trung tâm, quyền lực này càng trở nên lỏng lẽo. Điều đáng chú
184. 16:01ý là học giả Oliver Walters từng chỉ ra trong bản đồ Mandala của đế chế
185. 16:07Majapahet thế kỷ 14, Việt Nam là quốc gia Đông Nam Á duy nhất được xếp vào vị
186. 16:13trí đồng minh. Các nước khác như Xiêm La, Chân Lạp hay Champa đều bị xếp vào
187. 16:19diện bị bao bọc. Walters gọi người Việt là bán Hán hóa. Ông cho rằng chính cái
188. 16:25gốc phi ấn của họ đã khiến Việt Nam trở thành ngoại lệ duy nhất, không vận hành
189. 16:30theo logic Mandala trong toàn khu vực. Sự khác biệt về vương quyền còn thể hiện
190. 16:36rõ ở khía cạnh pháp luật. Theo nghiên cứu của xử gia Robert Lingard, tại Thái
191. 16:41Lan cổ đại, nhà vua không có quyền ban hành luật. Quyền lực pháp lý tối cao
192. 16:46thuộc về tham, một pháp điển vũ trụ được cho là không do con người viết ra. Theo
193. 16:52truyền thuyết, một nhà hiền triết đã bay lên tường thành bao quanh vũ trụ để chép
194. 16:57lại nó. Nhà vua chỉ có quyền ban hành các sắc lệnh hành chính để xử lý sự vụ
195. 17:03cụ thể. Ông không được phép thay đổi bản chất của tha bộ luật Tam Ấn do Vu Rama
196. 17:09đệ nhất ra lệnh biên soạn lại năm 1805. Sau khi kinh đô Ayutaya sụp đổ, về bản
197. 17:17chất cũng chỉ là quá trình thu thập và làm sạch lại các văn bản cổ, mục đích là
198. 17:22để phục hồi tính thiêng liên nguyên thủy chứ không phải tạo ra một bộ luật hoàn
199. 17:26toàn mới thể hiện ý chí cá nhân của nhà vua. Điều này khác hẳn với Việt Nam nơi
200. 17:31các bộ luật như hình thư triều lý hay Quốc triều hình luật triều Lê được xem
201. 17:36là sản phẩm trực tiếp từ quyền lập pháp của hoàng đế. Tuy nhiên sẽ là một sự đơn
202. 17:41giản hóa nếu cho rằng Việt Nam luôn luôn vận hành theo mô hình Nho giáo ngay từ
203. 17:46đầu. Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng trong khoảng từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 14,
204. 17:52dưới các vương triều Lý và Trần, vương quyền Việt Nam mang đậm chất Đông Nam Á.
205. 17:57Giai đoạn này có sự đồng bảo trợ mạnh mẽ cho Phật giáo Mật Tông và các tín ngưỡng
206. 18:02thần linh bản địa. Một minh chứng cụ thể là hội thể đèn đồng cổ được vua Lý Thái
207. 18:07Tông thiết lập năm 1028. Ngay sau biến cố loạn tam vương theo quy
208. 18:13định này, toàn bộ quan lại văn võ hàng năm phải đến đền thờ thần núi Đồng Cổ để
209. 18:19uống máu ăn thề. Bất kỳ ai bất trùng sẽ bị thần linh trừng phạt. Lời thề nhắc
210. 18:24đến khái niệm chung hiếu vay mượn từ Nho giáo, nhưng lực lượng giám sát và trừng
211. 18:28phạt lại không phải là hệ thống pháp luật quan liêu mà là một vị thần núi
212. 18:32mang màu sắc tín ngưỡng bản địa. Một dẫn chứng khác là bia sùng thiện Diên Linh.
213. 18:38dựng năm 1121 dưới thời vua Lý Nhân Tông, bia miêu tả
214. 18:44nhà vua như một Buddha Rajà, tức vua Phật, người dùng ánh sáng từ bi để soi
215. 18:50dọi muôn dân qua lễ hội đèn Quảng Chiếu tại Thăng Long. Đây là một hình ảnh gần
216. 18:55với khái niệm Jamaraja của Thái Lan hơn. là một vị hoàng đế cai trị thuần túy
217. 18:59bằng pháp chế Nho giáo. Nói cách khác, trước khi Nho giáo hóa hoàn toàn dưới
218. 19:04thời Lê Thánh Tông, Việt Nam từng trải qua một giai đoạn khá gần với mô hình
219. 19:08Đông Nam Á mà chúng ta vẫn quen gắn liền với Thái Lan.
220. 19:17Chúng ta vừa tìm hiểu về mô hình vương quyền ở tầng lớp cai trị. Bây giờ hãy
221. 19:22cùng nhìn xuống nhánh rẽ thứ bốn, cũng là nhánh rẽ gần gũi nhất với đời sống
222. 19:26thường ngày. Đó là cấu trúc xã hội ở cấp cơ sở, nơi những khác biệt vĩ mô vương
223. 19:31quyền phản chiếu trực tiếp xuống đời sống của người dân thường. Làng xã Việt
224. 19:36Nam truyền thống được tổ chức xoay quanh dòng họ phụ hệ. Mỗi làng thường có nhà
225. 19:41thờ họ, gia phả và một ngôi đình thờ thành hoàng riêng của làng mình. khác
226. 19:46biệt hoàn toàn với những làng lân cận, luật lệ nội bộ được hệ thống hóa qua
227. 19:50hương ước. Điều này tạo ra một cộng đồng có khả năng tự trị tương đối cao trước
228. 19:55chính quyền trung ương, phản ánh qua câu thành ngữ quen thuộc phép vua thua lệ
229. 19:59làng. Theo nhà sử học Yumio Sakurai, cốt lõi của tinh thần dân tộc Việt Nam thực
230. 20:04chất khởi nguồn từ cái mà ông gọi là chủ nghĩa yêu nước cấp làng. Giá trị của mỗi
231. 20:10cá nhân được định hình thông qua việc hoàn thành nghĩa vụ trong mạng lưới gia
232. 20:13đình, dòng họ và làng xã. Tuy nhiên, nói vậy không có nghĩa là Phật giáo vắng
233. 20:19bóng ở nông thôn Việt Nam. Câu tục ngữ đất vua, chùa làng, phong cảnh bụt cho
234. 20:24thấy ngôi chùa vẫn là nơi nương tựa tâm linh quan trọng của người Việt. Điểm
235. 20:29khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ khác. Ở Thái Lan, ngôi chùa thâu tóm cả chức năng
236. 20:33hành chính, giáo dục và định vị đẳng cấp xã hội như chúng ta sẽ thấy ngay sau
237. 20:38đây. Còn ở Việt Nam, ngôi chùa chủ yếu giải quyết nhu cầu tinh thần, quyền lực
238. 20:44trần thế, việc phân xử đúng sai và định đoạt thứ bậc trong cộng đồng được nhường
239. 20:49lại cho đình làng và nhà thờ họ. Alexander Woodside cũng lưu ý rằng chính
240. 20:54cấu trúc dòng họ và tính cộng đồng chặt chẽ của làng lại là một rào cản tự
241. 20:58nhiên. Nó cản trở tham vọng xây dựng một nhà nước quan lưu tập quyền tuyệt đối
242. 21:03kiểu Trung Hoa. Giữa triều đình và làng xã luôn tồn tại một sự thương lượng liên
243. 21:08tục. Triều đình cần làng như một đơn vị trung gian để thu thuế và huy động phu
244. 21:13phen. Đổi lại. Làng cần triều đình bảo trợ để chống ngoại sâm và duy trì hệ
245. 21:18thống đê điều sinh tử cho nền nông nghiệp lúa nước. Tại Thái Lan, trung tâm
246. 21:23của đời sống làng xã không phải là nhà thờ họ hay đình làng mà là ngôi chùa gọi
247. 21:29là Wat. Nhà nhân học Charles Case qua nghiên cứu điền giã tại một ngôi làng
248. 21:34vùng Isan, Đông Bắc, Thái Lan phát hiện rằng quy luật cốt lõi chi phối trật tự
249. 21:40xã hội ở đây không phải là lòng trung thành với dòng tộc. Đó là luật nghiệp
250. 21:44lực của Phật giáo nguyên thủy. Người dân định vị vị thế xã hội của mình thông qua
251. 21:49khả năng làm phước. Trong hệ sinh thái đó, nhà sư đóng vai trò trung tâm tuyệt
252. 21:53đối. Họ vừa là giáo viên dạy chữ, vừa là thầy thuốc, vừa là người hòa giải mọi
253. 21:58mâu thuẫn trong cộng đồng. Sự khác biệt này càng rõ nét hơn khi nhìn vào cách
254. 22:03mỗi nhà nước can thiệp để chuẩn hóa xã hội cơ sở trong thời cận đài. Tại Thái
255. 22:08Lan, vua Chul Long Corn, tức Roma đệ ngũ ban hành đạo luật tăng đoàn năm 1902
256. 22:15thay vì phá bỏ cấu trúc làng xã truyền thống, nhà vua chọn cách thâu tóm nó.
257. 22:20Toàn bộ các nhà sư địa phương được đưa vào một hệ thống tăng đoàn quốc gia
258. 22:24thống nhất do hội đồng tối cao tại Bangkok điều hành với chương trình giáo
259. 22:29dục và quyền phong chức được chuẩn hóa từ trung ương. Quá trình này không diễn
260. 22:33ra êm ả. Tại miền Bắc Thái Lan, nhà sư Kubas Rivi đã kiên quyết bảo vệ truyền
261. 22:39thống phong chức và giáo dục địa phương của vùng Lan. Trước làn sóng đồng hóa từ
262. 22:44Bangkok, ông nhiều lần bị bắt giữ dù cuối cùng phải thỏa hiệp với chính quyền
263. 22:49trung ương. Sự kiện này cho thấy tăng đoàn chính là xương sống của bản sách
264. 22:53địa phương Thái Lan và là mặt trận chính để nhà nước hiện đại hóa áp đạt quyền
265. 22:58lực xuống tận cấp cơ sở. Tại Việt Nam, sự can thiệp của Nhà nước lại diễn ra
266. 23:03theo hướng thế tục và hành chính hóa theo Woodside. Để đối phó với những biến
267. 23:08động xã hội, triều đình từ thời Lê Trịnh đến Nguyễn đã khuyến khích và áp đặt các
268. 23:12chuẩn mực Nho giáo xuống làng xã. Họ vinh danh những tấm gương hiếu từ tiếp
269. 23:16phụ, đồng thời bổ nhiệm chức lý trưởng làm cánh tay nối dài của pháp luật. Phản
270. 23:22ứng lại, các cộng đồng dân cư càng gia tăng việc củng cố cấu trúc dòng họ thế
271. 23:26kỷ 18 và 19. Vì vậy, chứng kiến một làn sóng biên soạn gia phả và xây dựng nhà
272. 23:34thờ họ rộng khắp. Kết quả là một dạng xã hội song song, nơi triều đình kiểm soát
273. 23:40về thuế khóa, còn dòng họ kiểm soát về đạo đức và các nguồn lực nội bộ.
274. 23:50Chúng ta đã đi qua cả bốn nhánh rẽ từ tôn giáo, chữ viết, phương quyền cho đến
275. 23:56làng xã. Nhưng những khác biệt hình thành từ 2000 năm trước không hề nằm yên
276. 24:01trong sách sử. Chúng vẫn tiếp tục định hình nhịp sống của cả hai xã hội cho đến
277. 24:05tận hôm nay. Theo những cách rất cụ thể và có thể đo lường được, khảo sát giá
278. 24:09trị thế giới là một dự án nghiên cứu xã hội học quy mô toàn cầu. Dự án này đã
279. 24:14tổng hợp dữ liệu từ làn sóng khảo sát thứ bảy, thực hiện trong khoảng năm 2017
280. 24:20đến năm 2022. Từ đó, các nhà nghiên cứu xây dựng
281. 24:25nên bản đồ văn hóa mang tên Ingle Hart Wellsell. Trên bản đồ này, Việt Nam định
282. 24:31vị gần với nhóm các quốc gia Đông Á chịu ảnh hưởng Nho giáo, nghiêng mạnh về trục
283. 24:36giá trị thế tục và lý tính. Điều này phản ánh một xã hội đề cao sự thành đạt
284. 24:40vật chất và tính thực dụng. Trong khi đó, Thái Lan kiên định nằm trong vùng
285. 24:44giá trị truyền thống, nơi niềm tin tôn giáo và sự tôn kính đối với hệ thống
286. 24:48quân chủ vẫn đóng vai trò kim chỉ nam trong đời sống của phần lớn cộng đồng.
287. 24:53Điều này thể hiện rõ trong đời sống chính trị công cộng. Nhà nước Việt Nam
288. 24:58hiện đại mang tính thế tục, tách bạch tôn giáo khỏi bộ máy hành pháp. Còn tại
289. 25:03Thái Lan, Phật giáo nguyên thủy được xem là một phần bản thể của căn cước quốc
290. 25:07gia, tóm gọn trong khẩu hiệu Chat Satana Fra Mahakasat, nghĩa là quốc gia, tôn
291. 25:14giáo, quốc vương, có một chi tiết rất đáng chú ý mà ít người biết đến. Dù Phật
292. 25:20giáo là quốc giáo của Thái Lan, trái tim của các nghi lễ hoàng gia quan trọng
293. 25:24nhất nước này vẫn đập theo nhịp điệu của Bà La Môn giáo Ấn Độ cổ đại. Tại trung
294. 25:29tâm Bang Cốc, ngay cạnh đền Divasatan do vua Rama đệ nhất xây dựng, vẫn tồn tại
295. 25:35một tầng lớp tư tế Bà La Môn hoàng gia. Họ có nguồn gốc từ những đạo sĩ Hindu di
296. 25:40cư từ Nam Ấn Độ. Họ giữ thế độc quyền tổ chức các nghi lễ cung đình quan trọng
297. 25:45nhất từ lễ cày tịch điền hàng năm để cầu mùa màng cho đến lễ đăng quang của quốc
298. 25:50vương. Minh chứng rõ nét nhất diễn ra ngay trong thế kỷ 21 tại lễ đăng quang
299. 25:55của vua Maha Vaji Alon tức Rama đệ thập. Năm 2019, những nghi thức cốt lõi định
300. 26:03hình tư cách nhà vua không do các cao tăng Phật giáo chủ trì. Chúng do vị tư
301. 26:08tế Bà La Môn hoàng gia tối cao trực tiếp thực hiện. bao gồm nghi thức tẩy trần và
302. 26:13sức dầu thánh từ nguồn nước thiêng của quốc gia trước vương miện chiến thắng vĩ
303. 26:17đại nặng 7,3 kg mang ý nghĩa biểu tượng của đỉnh núi Meru, nơi ngự trị của thần
304. 26:25Indra trong thần thoại Hindu. Điều này cho thấy ngay giữa thế kỷ 21, tính chính
305. 26:30danh của quân vương Thái Lan không chỉ đến từ việc là một vị vua Phật giáo đạo
306. 26:35đức, nó còn bắt buộc phải mang hiện thân thiêng liêng của các vị thần Hindu đối
307. 26:39chiếu lại. Khi Vương Quyền Nho giáo Việt Nam sụp đổ hoàn toàn năm 1945
308. 26:46cùng với nhà Nguyễn, những nghi thức hiến tế nông nghiệp mang màu sắc tương
309. 26:50tự như lễ tế Nam Giao cũng đã hoàn toàn vắng bóng khỏi đời sống nhà nước hiện
310. 26:54đại. Sự khác biệt về Trung tâm trọng lực xã
311. 26:57hội giữa ngôi chùa và dòng họ cũng tiếp tục thể hiện rõ trong đời sống đương
312. 27:02đại. Tại Thái Lan, như Charles Case quan sát, làn sống di cư lao động trẻ từ vùng
313. 27:08Isan lên Bangkok không hề làm sụp đổ cấu trúc làng quê. Ngược lại, nguồn tiền gửi
314. 27:14về quê thường được tái đầu tư vào việc làm phước như xây sửa chùa hay tổ chức
315. 27:19lễ cúng dường. Điều này củng cố vị thế xã hội của người lao động xa quê ngay
316. 27:24tại chính cộng đồng của họ. Song song đó, nhiều nhà sư Thái Lan hiện nay tham
317. 27:29gia vào phong trào được gọi là Phật giáo dấn thân.
318. 27:33Đứng ra lãnh đạo cộng đồng trong các vấn đề bảo vệ môi trường hoặc phát triển
319. 27:37nông nghiệp bền vững tại Việt Nam. Dù đã trải qua nhiều biến động lớn trong thế
320. 27:43kỷ 20 bao gồm giai đoạn tập thể hóa nhằm thay thế cấu trúc truyền thống, văn hóa,
321. 27:48dòng họ và Khương Ước đang chứng kiến một sự phục hưng đáng kể tại nông thôn.
322. 27:54Trong những năm gần đây, nhiều dòng họ lớn hiện huy động nguồn lực tài chính
323. 27:58đáng kể để xây dựng lại nhà thờ tổ, tổ chức lễ chạp họ hàng năm và lập ra các
324. 28:04quỹ khuyến học nội bộ dành cho con cháu. Những hương ước truyền thống cũng được
325. 28:09chuyển hóa thành các quy ước làng văn hóa hiện nay, tiếp tục vận hành song
326. 28:13song với hệ thống pháp luật nhà nước. Như vậy, cùng là những người con xa quê
327. 28:17tìm cách tri ân nguồn cội, một bên chọn ngôi chùa, một bên chọn nhà thờ họ. Lựa
328. 28:23chọn ấy, xét cho cùng, vẫn là di sản trực tiếp của ngã ba đã hình thành từ
329. 28:282000 năm trước.
330. 28:33Nhìn lại toàn bộ hành trình hôm nay, chúng ta có thể thấy rõ hơn cái gọi là
331. 28:38ngã ba Ấn Độ Hóa không phải là một khái niệm trừu tượng. Đây là lời giải thích
332. 28:42cho rất nhiều điều vốn dĩ đã hiện diện quanh chúng ta hằng ngày. Chỉ là ít khi
333. 28:47được gọi tên từ một điểm xuất phát chung, nơi cả vùng đất sau này trở thành
334. 28:52Việt Nam và Thái Lan đều từng là những mảnh ghép của cùng một vũ trụ quan tiếng
335. 28:56Phạn. Lịch sử đã đưa hai dân tộc đi theo hai hướng khác nhau. Việt Nam tái định
336. 29:02hướng về phương Bắc. Tiếp nhận mô hình thiên tử, hệ thống khoa cử và cấu trúc
337. 29:07làng xã dựa trên dòng họ. Thái Lan tiếp tục bám rễ sâu hơn vào di sản Ấn Độ, gìn
338. 29:12giữ chữ viết liên tục từ thế kỷ 13, mô hình vương quyền Mandala và lấy ngôi
339. 29:17chùa làm trung tâm của đời sống cộng đồng. Điều đáng chú ý là cả hai quỹ đạo
340. 29:21phát triển này đều không hề tuyến tính hay thuần khiết như những gì các diễn
341. 29:25ngôn phổ thông vẫn thường mô tả. Việt Nam từng có một giai đoạn dưới các vương
342. 29:30triều Lý và Trần mang đậm màu sắc Đông Nam Á trước khi Nho giáo hóa hoàn toàn
343. 29:35Thái Lan cũng không đơn thuần là một mô hình Mandala lỏng lẻo thụ động. Thái Lan
344. 29:42đã tự phát triển những định chế pháp lý riêng, đồng thời chủ động giao thoa với
345. 29:46nhiều nền văn hóa khác, kể cả Trung Hoa trong suốt tiến trình lịch sử của mình.
346. 29:51Di sản của ngã ba này vẫn tiếp tục hiện diện rõ nét trong đời sống hiện tại. Nó
347. 29:56thể hiện qua cách hai quốc gia tổ chức nhà nước, qua những nghi lễ cung đình và
348. 30:00qua cả cách người dân bình thường tri ân nguồn cội của mình. Dù là qua ngôi chùa
349. 30:05làng hay qua nhà thờ họ. Hiểu được ngã ba này, chúng ta không chỉ hiểu thêm về
350. 30:10Thái Lan. Một người láng giềng gần gũi nhưng thường bị nhìn qua những khuôn mẫu
351. 30:14đơn giản. Chúng ta còn hiểu sâu hơn về chính cội nguồn văn hóa của Việt Nam,
352. 30:20đặc biệt là những lớp trầm tích Ấn Độ hóa từng tồn tại trước khi bị lớp văn
353. 30:23minh phương bắc phủ lên trên. Hẹn gặp lại quý vị và các bạn trong kỳ phát sóng
354. 30:27tiếp theo của A Lục Ký.