Hai Đường Băng, Hai Cường Quốc, Một Đất Nước Nhỏ Ở Giữa — Transcript

Full transcript

1. 0:05[âm nhạc]
2. 0:10Vào những ngày cuối tháng 9 năm
3. 0:132026 tại một sân bay nhỏ tên là Bankeun,
4. 0:16cách thủ đô Viêng chăn của Lào khoảng 50
5. 0:18cây số về phía Bắc, quân đội Trung Quốc
6. 0:21và quân đội Lào cùng khai trương một
7. 0:24trung tâm huấn luyện chung. Chỉ trong
8. 0:26vài ngày, một số hãng tin quốc tế đã gọi
9. 0:30nơi này bằng một cái tên khác, cơ sở
10. 0:33quân sự hải ngoại thứ ba của Trung Quốc.
11. 0:36Nhưng có một chi tiết ít người để ý,
12. 0:38vùng này từng được không quân Mỹ sử dụng
13. 0:39trong chiến tranh Việt Nam. Và theo hồi
14. 0:41ký của một cựu phi công Air America, hơn
15. 0:44nửa thế kỷ trước, quanh đây từng có một
16. 0:46đường băng đất phục vụ một cuộc chiến mà
17. 0:49chính phủ Mỹ khi đó không thừa nhận là
18. 0:51có tồn tại hai thời đại, hai cường quốc
19. 0:54cùng một đất nước nhỏ ở giữa. Vậy vì sao
20. 0:57một đất nước không có lấy một mét bờ
21. 0:59biển, hết lần này đến lần khác lại là
22. 1:02nơi người ta tìm đến để trải một đường
23. 1:04băng? Xin chào quý vị và các bạn. Chào
24. 1:05mừng đến với chương trình Alo Ký. Lào là
25. 1:08quốc gia duy nhất ở Đông Nam Á không giá
26. 1:10biển. Nhìn trên bản đồ đất nước này
27. 1:13giống một chiếc lá dài nằm kẹp giữa năm
28. 1:15láng giềng. Trung Quốc ở phía Bắc, Việt
29. 1:18Nam trải dọc phía đông, Campuchia ở phía
30. 1:20Nam, Thái Lan và Myanmar ở phía tây với
31. 1:23dòng sông Mê Công chạy dọc phần lớn biên
32. 1:26giới ấy. Với nhiều người Việt đã ngoài
33. 1:2850 tuổi, cái tên Lào gợi lại những ký ức
34. 1:31rất riêng. Con đường Trường Sơn chạy
35. 1:33xuyên qua núi rừng nước bạn và những
36. 1:35người lính từng đi qua đó có người không
37. 1:37trở về. Giới xử học có một khái niệm để
38. 1:40gọi những đất nước như Lào, đó là quốc
39. 1:43gia vùng đệm. Hãy hình dung một miếng
40. 1:46đệm kê giữa những bức tường. Khi các bức
41. 1:49tường đứng yên, miếng đệm giữ cho chúng
42. 1:52khỏi va vào nhau. Nhưng khi các bức
43. 1:54tường xích lại gần, miếng đệm là thứ đầu
44. 1:57tiên phải chịu sức ép. Xử gia người Uk
45. 2:00Grand Evens đặt phụ đề cho cuốn lược xử
46. 2:02Lào của mình một cách rất giản dị. Vùng
47. 2:05đất ở giữa. Chương trình hôm nay là câu
48. 2:07chuyện về miếng đệm này, về một đất nước
49. 2:10mà hai thời đại đều trải đường băng, về
50. 2:12bốn lát cắt ký ức của cùng một cuộc
51. 2:14chiến và về hai người lính từng đứng ở
52. 2:16hai phía của một ngọn núi.
53. 2:25Hãy bắt đầu từ những gì ảnh vệ tinh ghi
54. 2:27lại theo các hãng tin quốc tế phân tích
55. 2:30ảnh chụp từ trên cao. Trước khi công
56. 2:32trình khởi sự, quanh ban Keun chỉ có
57. 2:34ruộng đồng và một giải đất thô. Từ cuối
58. 2:37năm 2025, máy móc bắt đầu xuất hiện. Đến
59. 2:42đầu tháng 9 năm nay, nơi ấy đã có một
60. 2:44đường băng trải nhựa, một đường lăn chạy
61. 2:46song song, sân đỗ máy bay và nhiều dãy
62. 2:49nhà mới. Trong khi công trình vẫn còn
63. 2:51đang thi công, chỉ khoảng 10 tháng từ
64. 2:54đồng ruộng thành một sân bay, buổi lễ
65. 2:56khai trương có một tấm biển mới ghi bằng
66. 2:58hai thứ tiếng Trung và Lào và một đoàn
67. 3:00quay của đài truyền hình Trung ương
68. 3:02Trung Quốc. Còn đây là cách Bắc Kinh mô
69. 3:04tả nơi này. Bộ Quốc phòng Trung Quốc
70. 3:06tuyên bố trung tâm được dùng để giúp
71. 3:08phía Lào tăng cường đào tạo phi công
72. 3:10không quân do hai bên cùng duy trì vận
73. 3:12hành và không nhằm vào bất kỳ bên thứ ba
74. 3:15nào. Một nhà bình luận quân sự Trung
75. 3:17Quốc ông Song Song Pinh nhấn mạnh thêm
76. 3:20rằng đây không phải nơi đồn trú riêng
77. 3:22của Trung Quốc, cũng không phải nơi
78. 3:24Trung Quốc dùng độc quyền. Thế nhưng
79. 3:26giới quan sát nhìn thấy nhiều hơn một
80. 3:28trường bay. Học giả Colin thuộc trường
81. 3:31nghiên cứu quốc tế Jazaratnam ở
82. 3:34Singapore nhận định rằng có lẽ không sai
83. 3:36khi kết luận đây là cơ sở hải ngoại hoàn
84. 3:38chỉnh đầu tiên của [âm nhạc] quân đội
85. 3:39Trung Quốc ở Đông Nam Á. Còn bà Rachel
86. 3:42Vanenbrink thuộc viện chính sách chiến
87. 3:45lược Úc cho rằng một trung tâm hỗ trợ và
88. 3:47huấn luyện chung có thể là cách để quân
89. 3:49đội Trung Quốc có được quyền tiếp cận
90. 3:51thường xuyên tới một đầu mối hậu cần
91. 3:53cùng một nơi. Nhưng mỗi bên gọi bằng một
92. 3:56cái tên khác. Bắc Kinh gọi đó là Trung
93. 3:58tâm hỗ trợ và huấn luyện chung. Một số
94. 4:00tờ báo quốc tế gọi đó là cơ sở quân sự
95. 4:02hải ngoại thứ ba của Trung Quốc. Còn
96. 4:05phía Lào cùng đứng trong buổi lễ và gọi
97. 4:07đó là một dự án hợp tác giữa hai quân
98. 4:09đội ba cách gọi cho cùng một đường băng.
99. 4:13Tên gọi thôi chưa đủ để phân định. Phải
100. 4:15nhìn vào những gì sẽ thực sự diễn ra ở
101. 4:18đó. Tuyên bố của Bắc Kinh không nói sẽ
102. 4:20có bao nhiêu quân nhân, khí tài nào, ở
103. 4:22lại bao lâu. Và tính đến đầu tháng 10,
104. 4:25chúng tôi chưa thấy nguồn công khai nào
105. 4:27trả lời ba câu hỏi ấy. Và còn một lăng
106. 4:29kính hay bị bỏ quên, đó là lăng kính của
107. 4:32nước chủ nhà. Với Lào, một đường băng
108. 4:35của người nước ngoài không phải chuyện
109. 4:36lạ, chỉ khác ở chỗ lần này, buổi lễ diễn
110. 4:39ra công khai trước ống kính. Còn lần
111. 4:41trước, mọi chuyện được giữ kín đến mức
112. 4:44nhiều người dân Mỹ không hề hay biết.
113. 4:46cùng một đất nước. Mỗi người nhìn vào đó
114. 4:49đều mình mang sẵn trong đầu. Hiểu điều
115. 4:51đó chưa đủ để đoán tương lai của Ban
116. 4:53Kiun. Nhưng đủ để ta nghe tin này chậm
117. 4:55lại một nhịp. Vậy vì sao? Hết lần này
118. 4:58đến lần khác người ta lại tìm đến Lào để
119. 5:01trả lời? Chúng ta phải quay về một thời
120. 5:03rất xa khi trên mảnh đất này chưa ai
121. 5:05từng nhìn thấy một chiếc máy bay.
122. 5:08[âm nhạc]
123. 5:13>> [âm nhạc]
124. 5:19>> Vào thế kỷ 14, trên giải đất dọc sông Mê
125. 5:22Công hình thành một vương quốc mang cái
126. 5:24tên rất đẹp Lan Sang nghĩa là Triệu Voi.
127. 5:28Đó là thời người Lào làm chủ một vùng
128. 5:30đất rộng lớn, Kindô đặt ở Loan Prabàng
129. 5:33rồi về sau rời xuống viên chăn. Nhưng
130. 5:35đến đầu thế kỷ 18, vương quốc ấy tách
131. 5:38làm ba. Loang Prabang ở phía Bắc, Viên
132. 5:41Chăn ở giữa và Champasa ở phía nam. Ba
133. 5:44vương quốc nhỏ đứng giữa hai thế lực
134. 5:46đang lớn mạnh. Xiêm ở phía tây và Đại
135. 5:49[âm nhạc] Việt. Về sau là Triều Nguyễn ở
136. 5:52phía đông. Một nước nhỏ đứng giữa hai
137. 5:55nước lớn thì làm gì để sống? Theo nhiều
138. 5:58nghiên cứu, có những vương quốc Lào
139. 6:00trong những thời kỳ nhất định chọn cách
140. 6:03triều cống cả hai phía. Sứ bộ mang lễ
141. 6:05vật sang Bangkok rồi cũng mang lễ vật về
142. 6:09Huế với con mắt hôm nay. Điều đó dễ bị
143. 6:12coi là bắt cá hai tay. Nhưng trong thế
144. 6:15giới cũ của Đông Nam Á, nơi biên giới
145. 6:18không phải là một đường kẻ mà là những
146. 6:20vòng ảnh hưởng chồng lên nhau. Thần phục
147. 6:23cả hai bên là cách để giữ lấy chỗ đứng
148. 6:25giữa các trung tâm quyền lực. Miếng đềm
149. 6:28đã học cách sống từ rất sớm bằng những
150. 6:30tính toán của chính mình chứ không phải
151. 6:32do bản đồ an bài. Dù vậy, cách ấy không
152. 6:35phải lúc nào cũng giữ được hòa bình,
153. 6:37nhưng không phải lúc nào miếng đệm cũng
154. 6:40chịu đứng yên. Năm 1826,
155. 6:44vua viên trăng là chao Anu Vông giấy
156. 6:47binh chống lại sim. Cuộc chiến kết thúc
157. 6:49sau hai năm bằng thất bại và viên tran
158. 6:52bị tàn phá nặng nề. cùng một sự kiện ba
159. 6:55bên nhớ theo ba cách rất khác nhau trong
160. 6:57truyền thống tưởng niệm của Thái Lan đó
161. 7:00là một cuộc nổi loạn và người ta tôn
162. 7:02vinh một người phụ nữ ở Khorat Town
163. 7:04Suranari như nữ anh hùng đã chẳng bước
164. 7:06quân viên chăn xử nhà Nguyễn Chép việc
165. 7:08Huế đón vị vua thất thế trong một thế
166. 7:11cân nhắc rất kỹ về quan hệ với Xiêm còn
167. 7:14trong tưởng niệm chính thức của Lào hôm
168. 7:15nay Chao Anuvông là một vị anh hùng dân
169. 7:18tộc năm 2010 một bức [âm nhạc] tượng lớn
170. 7:21của ông được dựng giữa viên chăn hướng
171. 7:24về phía dòng mê công rồi người châu Âu
172. 7:26đến và xin phép được nén lại một quảng
173. 7:28thời gian dài năm 1893,
174. 7:32người Pháp buộc xiêm từ bỏ vùng đất bên
175. 7:34tả ngạn sông Mê và Lào Dần trở thành một
176. 7:37phần của Đông Dương thuộc Pháp, xứ Gia
177. 7:40Martin Stewart F, người đã giành gần
178. 7:42trọn sự nghiệp để nghiên cứu lịch sử Lào
179. 7:45nhận xét rằng bên cạnh giấc mơ về những
180. 7:47tuyến thương mại dọc sông Mê Con, người
181. 7:49Pháp giữ Lào trước hết vì lý do chiến
182. 7:52lược bởi thuế thu được ở đây thậm chí
183. 7:55không đủ trả chi phí cai trị. Họ cần lào
184. 7:58như một tấm đệm che chắn cho A Nam và
185. 8:01Bắc Kỳ trước đế quốc Anh ở Miến Điền và
186. 8:04vương quốc Xiêm hơn nửa thế kỷ sau,
187. 8:07người Pháp ra đi. Và rồi đến năm 1962
188. 8:1214 quốc gia cùng ngồi lại ở Geneva, ký
189. 8:15một thỏa thuận biến Lào thành nước trung
190. 8:17lập, giúp lực lượng nước ngoài, không
191. 8:19đưa quân vào, không lập căn cứ quân sự.
192. 8:23Mực chưa giáo, các bên đã tìm cách lách.
193. 8:26Còn cuộc chiến mà nước Mỹ muốn giấu thì
194. 8:28đã có từ trước đó. CIA bắt đầu huấn
195. 8:31luyện người Hơ Mông từ năm 1961.
196. 8:36[âm nhạc]
197. 8:40Trên giấy thỏa thuận Geneva biến Lào
198. 8:43thành một nước trung lập, không quân đội
199. 8:46nước ngoài, không căn cứ nước ngoài.
200. 8:48Trên thực tế, những cam kết ấy nhanh
201. 8:50chóng bị nhiều bên vi phạm. Ở phía đông
202. 8:53Lào, Quân đội nhân dân Việt Nam duy trì
203. 8:55và mở rộng tuyến vận tải Trường Sơn băng
204. 8:58qua đất Lào để chi viện cho chiến trường
205. 9:00miền Nam. Còn Mỹ thì muốn cắt đứt tuyến
206. 9:03vận tải ấy và chặn bước lực lượng Pth
207. 9:05Lào nhưng bị ràng buộc bởi cam kết trung
208. 9:07lập và những tính toán chính trị nên
209. 9:10không thể công khai đưa quân vào.
210. 9:12Washington chọn cách tiếp tục rồi mở
211. 9:14rộng cuộc chiến ấy trong bí mật, một
212. 9:16cuộc chiến không có tên. Việc điều hành
213. 9:18được giao cho cơ quan tình báo trung
214. 9:20ương CIA cùng đại sứ quán Mỹ ở Viêng
215. 9:23chăn và không quân Mỹ. Việc vận chuyển
216. 9:25phần lớn được giao cho Air America, một
217. 9:27hãng hàng không trông như dân sự nhưng
218. 9:29thực chất do CIA sở hữu ngầm và để máy
219. 9:32bay có chỗ hạ cánh giữa núi rừng. Người
220. 9:34ta trải ra khắp nước Lào hàng trăm đường
221. 9:36băng nhỏ, nhiều nơi chỉ là một giải đất
222. 9:38nện trên sườn núi gọi chung bằng một mật
223. 9:41danh. Limaite tức là điểm Lima. Theo bộ
224. 9:45hồi ký nhiều tập của Harry Castellin,
225. 9:48một cựu phi công trực thăng của Air
226. 9:50America được tờ Breaking Defense dẫn
227. 9:52lại. Một trong những điểm ấy nằm ở vùng
228. 9:55Bank mang ký hiệu Limaside 44. Chúng tôi
229. 9:59chưa tìm được hồ sơ gốc xác nhận vị trí
230. 10:01chính xác nên đây mới là lời kể của
231. 10:04người trong cuộc. Một cuộc chiến như vậy
232. 10:06để lại không chỉ một ký ức. Chúng ta sẽ
233. 10:09đi qua bốn lát cắt và chúng giao nhau
234. 10:12chứ không tách rời. Người Hơ Mông cũng
235. 10:14là công dân của nước Lào. Ký ức thứ nhất
236. 10:17là của người Việt. Với nhiều gia đình ở
237. 10:20Việt Nam, núi rừng Lào là nơi có con
238. 10:22đường Trường Sơn, là nơi những người
239. 10:24lính tình nguyện đi qua, có người nằm
240. 10:27lại mãi mãi. Đó là ký ức của những
241. 10:29chuyến hành quân giải, của những trận
242. 10:31bom trên đường mòn và của tình đoàn kết
243. 10:33chiến đấu giữa hai dân tộc. Ký ức thứ
244. 10:36hai là của những người lào sống dưới làn
245. 10:38bom theo tổ chức Legacies of War. Từ năm
246. 10:421964
247. 10:44đến năm 1973,
248. 10:47máy bay Mỹ đã thả xuống Lào hơn 2 triệu
249. 10:49tấn bom qua khoảng 580.000 phi vụ. Tổ
250. 10:52chức này quy đổi con số ấy thành một
251. 10:55hình ảnh dễ nhớ. Trung bình cứ 8 phút
252. 10:58lại có một phi vụ ném bom suốt ngày đêm
253. 11:00trong 9 năm liền. Vì thế lào thường được
254. 11:03mô tả là nước bị ném bom nhiều nhất thế
255. 11:06giới nếu tính theo đầu người. Trong số
256. 11:08đó có khoảng 270 triệu quả bombi và ước
257. 11:12tính khoảng 30% không phát nổ khi rơi
258. 11:15xuống. Chúng vẫn nằm đó dưới ruộng lúa
259. 11:18bên lối đi và đến nay vẫn có người
260. 11:20thương vong mỗi năm. Nhưng hãy thu ống
261. 11:22kính lại. Từ con số hàng triệu tấn số
262. 11:25một vật nhỏ nằm gọn trong lòng bàn tay ở
263. 11:28làng Bapia tỉnh xiêng khoảng. Người dân
264. 11:31thu nhặt phế liệu từ những quả bom cũ
265. 11:33nấu chảy rồi đúc thành những chiếc thìa
266. 11:36nhôm. Du khách mua chúng về làm kỷ niệm.
267. 11:39Thứ từng rơi từ trên trời xuống để hủy
268. 11:41diệt. Giờ trở thành chiếc thìa trong bữa
269. 11:43cơm. Năm 2016, Barack Obama đến Viêng
270. 11:48chăn, trở thành tổng thống Mỹ đưa nhiệm
271. 11:50đầu tiên thăm Lào và cam kết tăng mạnh
272. 11:52nguồn tiền cho việc già phá bom mìn. Ký
273. 11:55ức thứ ba là của người Hơ Mông. Dưới sự
274. 11:58tuyển mộ của CIA, tướng vàng Pao xây
275. 12:01dựng một lực lượng người hơ mông lên tới
276. 12:03hàng chục nghìn người, chiến đấu ở những
277. 12:05vùng núi hiểm trở nhất. Đại bản doanh
278. 12:08của ông ở Long Tiêng theo nhiều tư liệu
279. 12:10từng là một thị trấn mấy chục nghìn dân
280. 12:12nhưng hầu như không xuất hiện trên các
281. 12:14bản đồ công khai. Năm 1975,
282. 12:18khi cuộc chiến khép lại, hàng chục nghìn
283. 12:20người hơ mông rời bỏ quê hương, vượt
284. 12:23sông Mê Công sang Thái Lan và về sau
285. 12:26nhiều người định cư ở Mỹ. Ngày nay, cộng
286. 12:28đồng ấy ở Mỹ có hơn 300.000 người. Theo
287. 12:31thống kê dân số gần đây, ký ức thứ tư là
288. 12:34của người Mỹ và đó là ký ức của sự che
289. 12:36giấu. Trong nhiều năm, phần lớn người
290. 12:39dân Mỹ biết rất ít về cuộc chiến mà đất
291. 12:42nước mình đang tiến hành ở Lào. Phải đến
292. 12:44các phiên điều trần của một tiểu ban
293. 12:46thượng viện do thượng nghị sĩ Stuart
294. 12:48Simmon chủ trì. Vào cuối năm 1969
295. 12:53và năm 1970, quy mô thật của nó mới dần
296. 12:57lộ ra. Và trong hàng trăm điểm ly ma
297. 13:00trên đất Lào, có một nơi mà sự che giấu
298. 13:03ấy bị đẩy tới tận cùng. Một ngọn núi đá
299. 13:05vôi cao khoảng 1700 m, nơi hai phía sắp
300. 13:09gặp nhau theo một cách không ai ngờ tới.
301. 13:13[âm nhạc]
302. 13:17Ngọn núi ấy tên là Phu Pha Thi. Người
303. 13:19Việt quen gọi là Pha Thi nằm ở tỉnh Hổa
304. 13:22Phanh, Đông Bắc Lào, cách Hà Nội, chưa
305. 13:25đầy 300 cây số đường chim bay. Ba mặt là
306. 13:29vắt đá gần như dựng đứng. Trên đình núi,
307. 13:32không quân Mỹ lắp một thiết bị dẫn đường
308. 13:34hàng không và từ cuối năm 1967 thêm một
309. 13:38radar có nhiệm vụ đặc biệt, dẫn máy bay
310. 13:40ném bom vào miền Bắc Việt Nam và các
311. 13:43vùng ở Lào trong mọi điều kiện thời
312. 13:45tiết, kể cả ban đêm và mùa mưa. Trong hồ
313. 13:48sơ của phía Mỹ, nơi này mang tên Limasai
314. 13:5285. Nhưng ở đây có một vấn đề, thỏa
315. 13:55thuận Geneva không cho phép quân đội
316. 13:57nước ngoài hiện diện ở Lào. Vì vậy,
317. 14:00những kỹ thuật viên không quân Mỹ được
318. 14:02cử lên núi phải làm thủ tục rời quân ngũ
319. 14:05tạm thời. Và trên giấy tờ, họ là nhân
320. 14:08viên dân sự của một công ty tư nhân tên
321. 14:10là Lockheat. Với độ cao ấy và ba mặt
322. 14:13vách đá, các nhà hoạch định Mỹ coi trảm
323. 14:16là gần như không thể tiếp cận từ bên
324. 14:18ngoài. Đại sứ Mỹ ở Viên Chăn, ông
325. 14:21William Sullivan vốn nhiều lần lo ngại
326. 14:24về việc đặt trạm ở đây. Cuối cùng ông
327. 14:26đồng ý với điều kiện phải giữ bí mật
328. 14:29tuyệt đối [âm nhạc] và chỉ cho phép cấp
329. 14:31một số ít súng trường cho các kỹ thuật
330. 14:33viên ở phía bên kia. Nhiệm vụ được giao
331. 14:36cho tiểu đoàn đặc công 41 thuộc quân khu
332. 14:38Tây Bắc của Quân đội nhân dân Việt Nam.
333. 14:40Theo lời kể của thiếu tướng Lý A Sáng,
334. 14:43một cựu quân nhân của tiểu đoàn được báo
335. 14:45Lào Cai dẫn lại. Những người lính đặc
336. 14:47công đã lên tận Hà Giang để tập leo
337. 14:49những vách núi đá có độ cao và độ dốc
338. 14:51tương tự. Tính toán từng chi [âm nhạc]
339. 14:53tiết về sức mang vác và thời gian, người
340. 14:56chỉ huy đội đặt công trực tiếp đánh lên
341. 14:59trạm radar là Trương Mực, quê ở Lục Yên,
342. 15:02Yên Bái. Trong đêm ngày 10, rạng sáng 11
343. 15:05tháng
344. 15:06năm 1968,
345. 15:09sau các đợt [âm nhạc] pháo kích, những
346. 15:11người lính đặc công tiếp cận trạm Radar
347. 15:14từ hướng vách đá. Trận đánh trên đỉnh
348. 15:16núi diễn ra rất nhanh và trạm Raider bị
349. 15:20phá hủy trên một mỏm đá. Thượng sĩ cao
350. 15:23cấp Richard Edberger, cấp bậc cao nhất
351. 15:25của hàng hạ sĩ quang không quân Mỹ, một
352. 15:28kỹ thuật viên radar chứ không phải lính
353. 15:30chiến đấu cầm súng chống trả để bảo vệ
354. 15:34những đồng đội bị thương rồi lần lượt
355. 15:36kéo họ lên chiếc trực thăng cứu hộ. Khi
356. 15:39chính ông đã được kéo lên máy bay, ông
357. 15:41trúng đạn từ mặt đất và qua đời trên
358. 15:43đường bay đi. 19 người Mỹ có mặt trên
359. 15:47núi đêm ấy, bảy người sống sót, 12 người
360. 15:51đã chết, trong đó 11 người nằm lại trên
361. 15:55đỉnh núi suốt hơn nửa thế kỷ.
362. 15:57>> Theo không quân Mỹ, đó là tổn thất lớn
363. 16:00nhất trong một trận đánh trên bộ của lực
364. 16:02lượng không quân suốt chiến tranh Việt
365. 16:03Nam. Các nguồn của Mỹ ghi quân số trên
366. 16:05núi không hoàn toàn giống nhau nên chúng
367. 16:07tôi dùng con số của cơ quan tìm kiếm
368. 16:10quân nhân mất tích cùng một trận đánh.
369. 16:12Nhưng khi mỗi bên kể lại, ngọn núi ấy
370. 16:14hiện ra theo hai cách rất khác nhau. Hai
371. 16:17phía giao nhau ở những điểm chính. Trạm
372. 16:19bị tấn công từ hướng vách đá và trạm
373. 16:22radar bị phá hủy. Còn lại con số không
374. 16:25khớp nhau và họ kể bằng hai giọng khác
375. 16:28nhau. Trong tài liệu của không quân Mỹ,
376. 16:31pha thi là câu chuyện về những kỹ thuật
377. 16:32viên phải rời quân ngũ trên giấy tờ để
378. 16:35có mặt ở một đất nước mà thỏa thuận quốc
379. 16:37tế không cho phép quân đội nước ngoài
380. 16:39đặt chân và về cái giá của sự bí mật.
381. 16:42Còn trong bản tường thuật của tác giả Đỗ
382. 16:44Chí Bền được dịch sang tiếng Anh và đăng
383. 16:47trên một trang tư liệu về Limasai 85,
384. 16:50pha thi là một cứ điểm rất kiên cố và
385. 16:52trận đánh là câu chuyện của một đội đặc
386. 16:54công leo lên từ chính hướng mà đối
387. 16:56phương coi là khó tiếp cận cùng một vách
388. 16:59đá. Với bên này nó là bức tường che chắn
389. 17:02với bên kia nó là con đường bất ngờ
390. 17:04nhất. Vì sao hai cách nhớ khác nhau đến
391. 17:07thế? Nhà xã hội học Maurice Hw cho rằng
392. 17:10cộng đồng nào cũng nhớ quá khứ qua nhu
393. 17:13cầu của hiện tại. Đặt vào pha thi, ta có
394. 17:16thể thấy một khác biệt. Với phía Mỹ,
395. 17:18ngọn núi gắn với bí mật. Câu chuyện của
396. 17:21trạm Radar bị giữ kín rất lâu, mãi từ
397. 17:24năm 1977
398. 17:27đến năm 1995, hồ sơ mới được giải mật
399. 17:31từng phần. với phía Việt Nam. Như trong
400. 17:33bản tường thuật trên, ngọn núi gắn với
401. 17:36kỹ năng và ý chí vượt địa hình. Tất
402. 17:38nhiên đó mới là hai tài liệu không phải
403. 17:40toàn bộ ký ức của hai dân tộc. Nhưng có
404. 17:43lẽ nhiều trận đánh từng được hai phía
405. 17:44cùng nhớ cũng như vậy. Điều mỗi người
406. 17:47mang về nhà là điều cộng đồng của họ cần
407. 17:49nhớ nhất. Khi tiếng súng ở pha thi lặng
408. 17:52đi, nước Lào vẫn còn nhiều năm bất ổn
409. 17:55phía trước, qua hiệp định ngừng bắn năm
410. 17:571973
411. 17:59cho đến cuộc đổi thay chính quyền năm
412. 18:021975.
413. 18:04Và khi hòa bình đến, miếng đệm phải trả
414. 18:07lời một câu hỏi mới. Sống thế nào với
415. 18:10những bức tường quanh mình?
416. 18:14>> [âm nhạc]
417. 18:16>> Tháng 12 năm 1975,
418. 18:20chế độ quân chủ ở Lào chấm dứt. Nước
419. 18:23Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào ra đời.
420. 18:26Hai năm sau, Việt Nam và Lào Ký Hiệp ước
421. 18:29hữu nghị và hợp tác, đặt nền cho cái mà
422. 18:32hai bên gọi là quan hệ đặc biệt. Những
423. 18:35người lính tình nguyện Việt Nam ở lại
424. 18:37lào thêm một thời gian dài đến cuối thập
425. 18:39niên 80 mới hoàn tất việc rút lực lượng
426. 18:43rồi thế giới thay đổi. Năm 1986
427. 18:49lao khởi xướng cơ chế kinh tế mới mở dần
428. 18:52cửa cho thị trường đầu thập niên 90 Liên
429. 18:56xô tan rã những nguồn vịn trợ cũ cạn dần
430. 18:59và lào mở cửa với nhiều đối tác hơn. Ở
431. 19:02đây quý vị hãy chú ý một khẩu hiệu mà
432. 19:05chính phủ Lào rất hay dùng. Biến một đất
433. 19:08nước bị khóa trong lục địa thành một đất
434. 19:10nước nối liền lục địa, không có biển thì
435. 19:13trở thành ngã tư. Tháng 12 năm
436. 19:182021, tuyến đường sắc đầu tiên của Lào
437. 19:21nối biên giới Trung Quốc với viên chăng
438. 19:24chính thức chạy. Đoạn đường phía Lào dài
439. 19:26hơn 400 cây số, giá khoảng 6 tỷ đô la Mỹ
440. 19:29và phía Trung Quốc nắm 70% cổ phần của
441. 19:32công ty vận hành. Với người dân, quãng
442. 19:35đường lên tới biên giới phía Bắc Giờ chỉ
443. 19:37còn vài giờ ngồi tàu. Với một số nhà
444. 19:40nghiên cứu, tuyến đường sắt cũng đặt ra
445. 19:43câu hỏi về gánh nặng nợ của một nền kinh
446. 19:45tế nhỏ. Để hiểu lựa chọn của Lào, hãy
447. 19:48nhìn sang một láng giềng từng đi con
448. 19:50đường khác. Trong những năm 60 và 70,
449. 19:54Thái Lan cho không quân Mỹ đạt nhiều căn
450. 19:56cứ lớn trên đất mình ở Udorn, ở Uhapào,
451. 20:01đổi lại là viện trợ và một chức ô an
452. 20:04ninh. Nhưng khi cục diện thay đổi năm
453. 20:071976,
454. 20:09chính phủ Thái Lan yêu cầu người Mỹ rút
455. 20:11đi và có một chi tiết khá bất ngờ. Căn
456. 20:14cứ không quân của Thái Lan ở Udani, nơi
457. 20:17hơn nửa thế kỷ trước từng là cứ điểm của
458. 20:19Mỹ. Chỉ cách ban keun khoảng 170 cây số.
459. 20:23Hai thời đại của hàng không quân sự ở
460. 20:25khu vực này nằm cách nhau chỉ một chuyến
461. 20:27bay ngắn. Nhiều khán giả Việt Nam hẳn sẽ
462. 20:30hỏi. Còn Việt Nam thì sao? Về dữ kiện
463. 20:33quan hệ quốc phòng giữa hai nước vẫn
464. 20:35đang vận hành. Gần đây, Bộ trưởng Quốc
465. 20:37phòng hai nước ký nghệ định thư hợp tác
466. 20:39cho giai đoạn từ năm
467. 20:422025 đến năm 2029 và Học viện Quân y
468. 20:46Việt Nam nhiều năm nay đào tạo cán bộ
469. 20:49quân y cho Lào. Trang tin Asia Financial
470. 20:52ghi nhận một số nhà phân tích cho rằng
471. 20:55các láng giềng như Việt Nam có lý do để
472. 20:57theo dõi xác diễn biến ở Ban Kun. Tính
473. 21:00đến đầu tháng 10, các nguồn chính thức
474. 21:02mà chúng tôi đã kiểm tra chưa ghi nhận
475. 21:04bình luận công khai nào của Hà Nội về
476. 21:06Bank Kun. [âm nhạc] Vậy một nước nhỏ giữ
477. 21:09mình bằng cách nào khi quanh mình toàn
478. 21:11là nước lớn? Học giả người Malaysia
479. 21:13Chang Chui, người nghiên cứu nhiều năm
480. 21:16về chính sách của các nước nhỏ ở Đông
481. 21:18Nam Á, gọi một cách ứng xử là hatching,
482. 21:22tạm dịch là rào đón, nhận lợi ích từ
483. 21:24nước lớn nhưng giữ cho mình nhiều lựa
484. 21:27chọn để phòng rủi ro. Nếu nhìn qua khung
485. 21:30ấy, các lựa chọn của Lào hôm nay có nét
486. 21:33gợi lại những vương quốc xưa, gửi lễ vật
487. 21:35về cả hai phía. Tất nhiên quan hệ của
488. 21:38Lào với mỗi nước một khác chứ không phải
489. 21:41ai cũng được cân đều. Và bài toán của
490. 21:44miếng đệm chưa bao giờ có lời giải vĩnh
491. 21:46viễn, chỉ có những lời giải tạm thời
492. 21:48[âm nhạc] cho từng thời đại. Nhưng có
493. 21:50một thứ mà không hiệp ước hay khẩu hiệu
494. 21:53nào chọn thay được con người. Đó là
495. 21:56những gì những người lính cũ còn nhớ. Và
496. 21:59ở pha thi có một tấm bản đồ không nằm
497. 22:02trong bất kỳ kho lưu trữ nào.
498. 22:06[âm nhạc]
499. 22:09Hãy quay lại với hai người đàn ông gắn
500. 22:11với ngọn núi ấy, mỗi người ở một phía
501. 22:13của nó. Người thứ nhất là Richard
502. 22:17Edberger. Gia đình ông ở Mỹ được báo
503. 22:19rằng ông chết trong một tai nạn trực
504. 22:22thăng ở Đông Nam Á. Cory Edberger, một
505. 22:26người con trai của ông tin vào câu
506. 22:28chuyện ấy suốt 18 năm. Sau này khi hồ sơ
507. 22:32được giải mật từng phần, anh mới biết
508. 22:34cha mình thực sự đã ở đâu và đã làm gì.
509. 22:38Cory giành nhiều năm tự mình gom góp tư
510. 22:40liệu, tìm lại những người còn sống sót.
511. 22:43Năm 2010, Tổng thống Barack Obama gọi
512. 22:47điện trực tiếp cho Corey, báo rằng cha
513. 22:50anh sẽ được truy tặng huân chương danh
514. 22:52dự, phần thưởng quân sự cao nhất của
515. 22:54nước Mỹ. Vài tháng sau, tại Nhà Trắng,
516. 22:57ba người con của ông cùng đứng nhận tấm
517. 22:59huân chương thay trà. 42 năm sau trận
518. 23:02đánh ở nửa bên kia trái đất tại Lục Yên,
519. 23:05một vùng quê miền núi phía bắc Việt Nam
520. 23:07là người đàn ông thứ hai. Trương Mực
521. 23:10người chỉ huy đội đặc công năm xưa, sau
522. 23:13chiến tranh vẫn ở lại quân ngũ nhiều năm
523. 23:15rồi trở về quê. Tên ông không xuất hiện
524. 23:18trong một buổi lễ nào ở Nhà Trắng. Nó
525. 23:21xuất hiện trong những biên bản của một
526. 23:23cuộc điều tra. Rồi một ngày những người
527. 23:26đi tìm hài cốt của phía bên kia tìm đến
528. 23:29các cựu binh như ông. Theo một điện văn
529. 23:31của phía Mỹ năm 1994,
530. 23:34các điều tra viên đã đề xuất đưa Trương
531. 23:36Mực đến khu vực ngọn núi để chỉ lại
532. 23:39những vị trí năm xưa. Năm 2002,
533. 23:43theo hồ sơ điều tra hỗn hợp của Mỹ, các
534. 23:45cơ quan Việt Nam đã giúp tìm những cựu
535. 23:47binh từng có mặt trên đỉnh núi và đưa họ
536. 23:50đến Hà Nội gặp đoàn điều tra. Những lời
537. 23:53khai của họ từ tuyến tiến công đến những
538. 23:55gì họ đã nhìn thấy được ghi lại, có chỗ
539. 23:58được vẽ thành sơ đồ. Một cựu binh tên là
540. 24:00Mai Xuân đại khai rằng những người tử
541. 24:03trận trên đỉnh núi khi ấy đã được đưa
542. 24:05xuống các khe đá. Dù vậy, việc tìm kiếm
543. 24:08ở Pha Thi chưa bao giờ dễ. Những người
544. 24:11lính của cơ quan tìm kiếm quân nhân mất
545. 24:12tích thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ phải đeo
546. 24:14dây, thả mình xuống những vách đá dựng
547. 24:16đứng, lần theo từng gờ đá hẹp giữa rừng
548. 24:19rậm. Năm 2023, họ tìm thấy hài cốt của
549. 24:23trung sĩ David Price. Năm sau đó, danh
550. 24:27tính ông được xác định bằng phân tích
551. 24:28DNA ti thể và ông được đưa về với gia
552. 24:31đình sau 56 năm. Rồi tháng 6 năm 2025
553. 24:37đến lượt một kỹ thuật viên khác Willis
554. 24:40Hall được xác định danh tính sau 57 năm
555. 24:43nằm lại trên đỉnh núi. Hồ sơ không cho
556. 24:46biết lời khai nào dẫn tới lần nhận dạng
557. 24:48nào nên hai chuyện này chỉ nên đặt cạnh
558. 24:51nhau. Nhà nghiên cứu Jan Asman có một
559. 24:53khái niệm để gọi những gì những người
560. 24:55lính ấy mang trong đầu. Ký ức giao tiếp.
561. 24:58Đó là thứ ký ức chỉ sống trong trí nhớ
562. 25:01của người trong cuộc được kể bằng lời từ
563. 25:04người này sang người kia. Theo ông, nó
564. 25:07thường chỉ kéo dài chừng 80 đến 100 năm,
565. 25:10tức ba bốn thế hệ, rồi ra đi cùng những
566. 25:13người mang nó. Ở pha thi khái niệm ấy
567. 25:16mang một ý nghĩa rất đời thực. Có những
568. 25:19chi tiết về những vách đá ấy không nằm
569. 25:21trong bất kỳ kho lưu chữ nào. Chúng nằm
570. 25:23trong trí nhớ của những người từng đứng
571. 25:25ở hai phía chiến tuyến. Tất nhiên sau
572. 25:28năm sục năm trí nhớ cũng có chỗ lệch nên
573. 25:31lời kể phải được đối chiếu với hiện
574. 25:33trường nhưng nó chỉ ra nơi cần tìm.
575. 25:36Những người lính phía bên này đã kể lại
576. 25:38những gì mình nhớ cho các điều tra viên
577. 25:39đến từ phía bên kia. Và có lẽ đó là lời
578. 25:42nhắc dịu dàng nhất mà ngọn núi để lại.
579. 25:45Ký ức chỉ có thể được trao đi khi những
580. 25:47người mang nó vẫn còn ở đây để kể.
581. 25:51[âm nhạc]
582. 25:54Giờ hãy trở lại ban kều. Nơi chương
583. 25:56trình hôm nay bắt đầu. Sắp tới những học
584. 25:59viên phi công người Lào sẽ tập cất cánh
585. 26:01và hạ cánh ở đây. Ở một vùng mà hơn nửa
586. 26:03thế kỷ trước, theo hồi ký của một người
587. 26:06trong cuộc cũng từng có một đường băng
588. 26:08phục vụ cuộc chiến của những người khác.
589. 26:10Chúng ta đã bắt đầu bằng một câu hỏi. Vì
590. 26:13sao một đất nước không có biển hết lần
591. 26:15này đến lần khác lại là nơi người ta tìm
592. 26:17đến để trải một đường băng? Có lẽ giờ
593. 26:19đây câu hỏi ấy nghe đã khác đi. Lào chưa
594. 26:21bao giờ là một khoảng trống trên bản đồ.
595. 26:23Đó là một miếng đệm, nơi sức ép của
596. 26:26những bức tường xung quanh dồn lại và
597. 26:28cũng là nơi người ta học cách sống giữa
598. 26:31những sức ép ấy suốt nhiều thế kỷ. Còn
599. 26:33đường băng ở Ban Keun rồi một ngày nào
600. 26:35đó sẽ được nhớ bằng bao nhiêu ký ức khác
601. 26:38nhau. Hẹn gặp lại quý vị và các bạn
602. 26:40trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á Lục
603. 26:42Ký.
604. 26:45[âm nhạc]