Hai Anh Em Họ Đặng Và Hai Con Đường Trước Một Triều Đại Sụp Đổ — Transcript

Full transcript

1. 0:10Đầu năm 1869,
2. 0:13giữa phố Thanh Hà, Hà Nội xuất hiện một
3. 0:15chiếc hộp gỗ kỳ lạ, có một ống kính bằng
4. 0:17thủy tinh gắn ở phía trước. Người qua
5. 0:19lại xì xào bàn tán, có người tin rằng
6. 0:21chiếc hộp ấy có thể hút mất hồn vía của
7. 0:24bất kỳ ai đứng trước nó. Người mang
8. 0:26chiếc hộp ấy về không phải một thương
9. 0:28nhân phương Tây mà là một vị quan của
10. 0:31triều đình Đại Nam, xuất thân từ một
11. 0:33dòng họ thầy đồ thuần Nho học ở xứ Huế.
12. 0:35Xin chào quý vị và các bạn, chào mừng
13. 0:37đến với chương trình Á Lục Ký. Hôm nay
14. 0:39chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về một
15. 0:41mái nhà nhỏ ở làng Thanh Lương, nơi hai
16. 0:44người con trai cùng lớn lên dưới một mái
17. 0:46ngói, cùng học chung một ông thầy, cùng
18. 0:48thấm nhuần một nền Nho học, nhưng rồi
19. 0:51lại rẽ sang hai con đường hoàn toàn khác
20. 0:53nhau khi thế giới quanh họ bắt đầu sụp
21. 0:55đổ. Một người tiếp tục con đường khoa cử
22. 0:57đã có từng ngàn đời, thi cử, đỗ đạt, làm
23. 1:01quan theo đúng khuôn mẫu tổ tiên để lại.
24. 1:03Người kia chính là chủ nhân của chiếc
25. 1:04hộp gỗ kỳ lạ ở phố Thanh Hà.
26. 1:07Người đầu tiên trong lịch sử Việt Nam
27. 1:08mang kỹ thuật chụp lại gương mặt người
28. 1:10sống về giữa một kinh thành Nho học. Câu
29. 1:13hỏi đặt ra là điều gì khiến hai anh em
30. 1:16ruột sinh ra từ cùng một gốc rễ lại chọn
31. 1:19hai lối đi khác nhau đến vậy? Ngay giữa
32. 1:22lúc đất nước đứng trước một khúc quanh
33. 1:24không thể tránh khỏi.
34. 1:25>> [âm nhạc]
35. 1:25>> Và trong hai người đó
36. 1:27ai mới là người nhìn thấy tương lai sớm
37. 1:30hơn?
38. 1:32>> [âm nhạc]
39. 1:35>> Để hiểu câu chuyện này, chúng ta cần lùi
40. 1:37lại hai thế hệ trước về làng Thanh
41. 1:39Lương, nay thuộc xã Hương Xuân, thành
42. 1:41phố Huế.
43. 1:43Đây là một dòng họ có chữ
44. 1:44nhưng chưa có quan. Ông nội của nhân vật
45. 1:47chính trong chương trình hôm nay là Đặng
46. 1:49Quang Tuấn, một nhà Nho có tiếng trong
47. 1:51vùng, cả đời chỉ làm nghề dạy học. Theo
48. 1:54tư liệu được nhóm biên soạn hội thảo
49. 1:55khoa học về Đặng Huy Trứ tổ chức tại Huế
50. 1:58công bố. Ông Đặng Quang Tuấn từng là một
51. 2:00trong những người thầy của Phạm Văn Trị,
52. 2:02con trưởng của Thái úy nhà Tây Sơn Phạm
53. 2:05Văn Hưng và cũng đào tạo được nhiều học
54. 2:07trò thành đạt khác, trong đó có người
55. 2:09con trưởng của chính ông. Đặng Văn Hòa,
56. 2:12sau này làm đến chức quan đại thần cơ
57. 2:13mật viện, nhưng bản thân ông Đặng Quang
58. 2:15Tuấn suốt đời chỉ đứng sau bục giảng,
59. 2:18chưa từng bước chân vào chốn quan
60. 2:20trường. Con trai ông Đặng Văn Trọng,
61. 2:23hiệu dịch trai, tiếp tục con đường ấy.
62. 2:25Theo nghiên cứu của nhà sử học Trần Đức
63. 2:27Anh Sơn, ông Đặng Văn Trọng đã năm lần
64. 2:30lều trõng đi thi,
65. 2:32nhưng chỉ đỗ đến tú tài, không một lần
66. 2:34chạm được tới cửa quan. Ông về quê mở
67. 2:37lớp dạy học, nuôi gia đình bằng nghề gõ
68. 2:39đầu trẻ, trong khi nhà không có ruộng
69. 2:42nương.
70. 2:42Người vợ của ông, bà Trần Thị Minh, phải
71. 2:45chạy chợ để lo cái ăn cho cả nhà. Đây là
72. 2:48bức tranh của một dòng họ có tri thức,
73. 2:50có chữ nghĩa, nhưng chưa từng có được
74. 2:52tiếng nói trong triều đình. Và ngay
75. 2:54trong hoàn cảnh ấy, một đứa trẻ đã ra
76. 2:56đời vào ngày 16 tháng 5 năm 1825,
77. 3:01tên là Đặng Huy Trứ, tự Hoàng Trung,
78. 3:03hiệu Vọng Tân, tỉnh trai. Nhưng trước
79. 3:06khi cậu bé này chào đời, gia đình đã
80. 3:08trải qua một nỗi đau khó tưởng tượng.
81. 3:11Hai người con đầu lòng của ông Đặng Văn
82. 3:13Trọng và bà Trần Thị Minh đã mất khi còn
83. 3:15nhỏ. Sau đó,
84. 3:17ba người con khác cũng lần lượt sinh ra
85. 3:20rồi qua đời. Nỗi ám ảnh về số mệnh khắc
86. 3:23nghiệt đã khiến cha mẹ không dám giữ đứa
87. 3:25con thứ ba còn sống sót bên mình. Họ gửi
88. 3:28Đặng Huy Trứ cho một người dì ruột nuôi
89. 3:30dưỡng và suốt 12 năm đầu đời, cậu bé lớn
90. 3:33lên trong vòng tay của người dì, chứ
91. 3:35không phải cha mẹ ruột. Mãi đến năm 12
92. 3:38tuổi, ông mới được đón về đoàn tụ với
93. 3:40gia đình. Đó là một khởi đầu đầy bất an.
94. 3:43Con của một dòng họ có học nhưng chưa có
95. 3:46địa vị, sinh ra giữa những cái chết liên
96. 3:48tiếp, phải sống xa cha mẹ vì nỗi sợ số
97. 3:52phận. Không có gì trong tuổi thơ ấy báo
98. 3:54trước rằng 30 năm sau chính người con
99. 3:56này sẽ là người làm điều mà chưa một ai
100. 3:59trong lịch sử Việt Nam từng làm. Đáng
101. 4:01chú ý,
102. 4:02>> [khịt mũi]
103. 4:02>> ngay cả khi đã trở về đoàn tụ với gia
104. 4:04đình, Đặng Huy Trứ vẫn cho thấy một cá
105. 4:07tính không hoàn toàn khuôn theo nếp cũ.
106. 4:09Tương truyền trong dòng họ, năm 20 tuổi
107. 4:12sau một lần qua đò bị ngã sông và được
108. 4:14một người con gái cứu giúp ông đã quyết
109. 4:16định tự chọn vợ cho mình
110. 4:18bất chấp sự phản đối ban đầu của cha mẹ,
111. 4:21một điều không dễ dàng trong khuôn khổ
112. 4:23lễ giáo phong kiến lúc bấy giờ, khi hôn
113. 4:25nhân thường do cha [âm nhạc] mẹ hai bên
114. 4:27định đoạt. Đây là một giai thoại chưa
115. 4:29được kiểm chứng bằng văn bản chính sử.
116. 4:31Nhưng nếu đúng như lưu truyền, nó cho
117. 4:33thấy ngay trong một gia đình Nho học
118. 4:35nghiêm cẩn
119. 4:36đã có sẵn một hạt mầm của sự phá cách
120. 4:39trước khi nó bộc lộ rõ rệt hơn trên con
121. 4:41đường công danh và tư tưởng [âm nhạc]
122. 4:42canh tân sau này.
123. 4:49>> [âm nhạc]
124. 4:56>> Năm 1843
125. 4:59Đặng Huy Trứ cùng cha đi thi hương. Kết
126. 5:02quả gây bất ngờ cho cả gia đình, người
127. 5:04con mới 18 tuổi đỗ cử nhân trong khi
128. 5:07người cha suốt năm lần lều chõng chỉ
129. 5:09dừng lại ở tú tài. Lần đầu tiên dòng họ
130. 5:11này có một người vượt qua được giới hạn
131. 5:13mà hai thế hệ trước chưa từng chạm tới.
132. 5:16Năm sau ông thi hội lần đầu nhưng bị
133. 5:18trượt. Dù vậy vẫn được chọn vào học tại
134. 5:21Quốc Tử Giám, nơi đào tạo nhân tài bậc
135. 5:24cao nhất của triều đình, nhưng con đường
136. 5:26khoa cử không phải lúc nào cũng thẳng
137. 5:28tắp.
138. 5:29Năm 1847
139. 5:32Đặng Huy Trứ thi hội rồi thi đình
140. 5:35và trúng cách đỗ tiến sĩ. Đây lẽ ra phải
141. 5:38là đỉnh cao của cả dòng họ, danh dự mà
142. 5:42hai thế hệ ông nội và cha ông chưa từng
143. 5:45với tới. Nhưng ngay sau đó ông bị phát
144. 5:48hiện phạm húy trong bài thi, tức là vô
145. 5:50tình viết trùng chữ cấm kỵ liên quan đến
146. 5:53tên vua hoặc tổ tiên hoàng tộc. Trong xã
147. 5:56hội phong kiến, đây không đơn thuần là
148. 5:58một lỗi kỹ thuật, mà là một trọng tội,
149. 6:00một vết nhơ có thể phủ bóng lên cả danh
150. 6:03dự gia tộc trong nhiều đời. Ông bị tước
151. 6:05bỏ cả học vị cử nhân lẫn tiến sĩ, coi
152. 6:08như quay lại vạch xuất phát, đúng vào
153. 6:10lúc tưởng như đã chạm tới [âm nhạc] đỉnh
154. 6:12cao nhất mà một người đọc sách Nho học
155. 6:14có thể mơ tới. Điều đáng nói là, ông
156. 6:16không gục ngã. Cũng trong chính mùa thu
157. 6:18năm ấy, chỉ ít lâu sau cú ngã đau đớn
158. 6:21đó, ông quyết định thi lại kỳ thi Hương.
159. 6:24Và lần này đỗ đầu, tức đỗ giải nguyên,
160. 6:27cùng khoa thi với một nhân vật sau này
161. 6:30cũng nổi tiếng trong lịch sử chống Pháp
162. 6:32là ông Ích Khiêm. Từ một người vừa bị
163. 6:34tước sạch mọi danh vị,
164. 6:36chịu tiếng nhơ giữa chốn quan trường,
165. 6:38ông đứng dậy và giành lại vị trí cao
166. 6:40nhất trong kỳ thi, gần như một cuộc vượt
167. 6:42ngục bằng chính ý chí của mình. Nhưng
168. 6:44con đường vào chốn quan trường vẫn còn
169. 6:46xa. Sau cú vấp năm 1847,
170. 6:50Đặng Huy Trứ chấp nhận lùi lại, trở về
171. 6:52mở lớp dạy học nuôi thân từ năm 1846,
172. 6:57kéo dài đến tận năm 1854,
173. 7:01giống hệt con đường mà cha ông đã đi
174. 7:03trước đó suốt mấy chục năm.
175. 7:05Gần 10 năm, ông vừa dạy học, vừa dùi mài
176. 7:08kinh sử chờ cơ hội, cho đến khi chính
177. 7:10thức được bổ đi làm quan. Chi tiết này
178. 7:13quan trọng vì nó cho thấy một nét tính
179. 7:15cách sẽ [âm nhạc] lặp lại nhiều lần
180. 7:17trong cuộc đời Đặng Huy Trứ, khả năng
181. 7:19đứng dậy sau một thất bại tưởng như
182. 7:21không thể cứu vãn, và sự kiên trì đi qua
183. 7:25một quãng thời gian dài chưa có kết quả
184. 7:27rõ ràng, thay vì chấp nhận buông xuôi
185. 7:30theo con đường an toàn. Và chính nét
186. 7:32tính cách [âm nhạc] ấy sau này sẽ đưa
187. 7:34ông đến một quyết định còn táo bạo hơn
188. 7:36nhiều.
189. 7:37Không phải trong khoa cử, mà trong chính
190. 7:39cách ông nhìn thế giới bên ngoài.
191. 7:42>> [âm nhạc]
192. 7:45>> Giữa thế kỷ 19, triều đình Huế dưới thời
193. 7:48vua Tự Đức đứng trước một áp lực ngày
194. 7:50càng lớn từ phương Tây. Để tìm hiểu tình
195. 7:53hình bên ngoài, triều đình cử một số
196. 7:55quan lại đi công cán sang Trung Hoa, nơi
197. 7:57khi đó đã có sự hiện diện của người Anh,
198. 8:00người Pháp tại các thương cảng như Quảng
199. 8:02Châu, Hương Cảng và Ma Cao. Trước khi
200. 8:05những chuyến đi sứ ấy diễn ra, Đặng Huy
201. 8:07Trứ đã sớm bộc lộ một tư duy khác với
202. 8:09phần lớn quan lại cùng thời. Năm 1861,
203. 8:14ông từng dâng một bản sớ lên triều đình,
204. 8:16trình bày năm điều thỉnh cầu và ba đối
205. 8:18sách xoay quanh những vấn đề rất thực
206. 8:20tế,
207. 8:21làm sao để dân đủ ăn, quân đội đủ mạnh
208. 8:24và sớm có kế sách đối phó với áp lực từ
209. 8:27phương Tây. Năm 1864,
210. 8:30khi giữ chức Bố Chánh tỉnh Quảng Nam,
211. 8:32ông trực tiếp lo việc cứu đói cho dân
212. 8:34chúng đang chịu cảnh hạn hán mất mùa.
213. 8:36Đây là những dấu hiệu ban đầu cho thấy
214. 8:39ông không phải là một nhà nho chỉ quen
215. 8:41với sách vở, mà luôn hướng suy nghĩ của
216. 8:43mình về những vấn đề cụ thể của đời
217. 8:45sống. Đặng Huy Trứ
218. 8:47là một trong những người được triều đình
219. 8:48cử đi công cán sang Trung Hoa
220. 8:51với chuyến đầu tiên vào năm 1865
221. 8:55và chuyến thứ hai vào năm 1867
222. 8:58kéo dài sang năm 1868.
223. 9:02Tại đây, ông đứng trước một lựa chọn mà
224. 9:04phần lớn quan lại đồng liêu của ông
225. 9:06không dám đối mặt. Theo nhiều nghiên cứu
226. 9:08lịch sử về giai đoạn này, phần lớn tầng
227. 9:10lớp quan lại nho học đương thời nhìn kỹ
228. 9:13thuật phương Tây bằng một ánh mắt khinh
229. 9:15miệt, gọi đó là thứ dâm xảo,
230. 9:17tức những trò khéo léo phù phiếm, không
231. 9:20xứng để một người quân tử bận tâm. Giữ
232. 9:23thái độ ấy đồng nghĩa với việc bảo toàn
233. 9:25danh tiếng nho sĩ, điều mà cả dòng họ
234. 9:27ông, từ ông nội đến cha, đã dày công gây
235. 9:30dựng suốt hai thế hệ. Nhưng Đặng Huy Trứ
236. 9:33đã chọn con đường ngược lại,
237. 9:35dấn thân tìm hiểu, học hỏi và chấp nhận
238. 9:37rủi ro bị chính giới quan lại của mình
239. 9:40nhìn bằng ánh mắt nghi ngờ. Trong chuyến
240. 9:42đi thứ hai, ông ngã bệnh nặng, phải nằm
241. 9:44dưỡng bệnh suốt nhiều tháng nơi đất
242. 9:46khách. Nhưng ngay cả trên giường bệnh,
243. 9:49ông vẫn không ngừng đọc, viết và suy
244. 9:51nghĩ về vận mệnh của đất nước. Chính
245. 9:53trong giai đoạn này, ông viết một bài
246. 9:55văn có tựa đề
247. 9:56"Trong khi ốm được Dã Trì Chủ Nhân chỉ
248. 9:58giáo", mượn lời một nhân vật hư cấu tên
249. 10:00[âm nhạc] là Dã Trì Chủ Nhân để trình
250. 10:02bày một kế hoạch canh tân cụ thể cho
251. 10:04triều đình. Bản kế hoạch ấy đề xuất hàng
252. 10:07loạt việc chưa từng có tiền lệ ở Việt
253. 10:09Nam, lập cục cơ khí, mở xưởng đúc gang
254. 10:11thép, đúc súng ống, đóng tàu thuyền, lập
255. 10:14đội chiến thuyền, [âm nhạc] mở trường
256. 10:16dạy toán pháp và đồ họa, mời chuyên gia
257. 10:18phương Tây sang giảng dạy và cử thanh
258. 10:20niên sang các nước tiên tiến để học tập.
259. 10:23Ông còn dâng sớ nhắc đến mô hình tự
260. 10:25cường của Nhật Bản như một hình mẫu đáng
261. 10:27tham khảo cho việc canh tân quân sự và
262. 10:29hàng hải. Đây chính là điểm rất quan
263. 10:31trọng mà ít người để ý. Đặng Huy Trứ
264. 10:35không phải là người đơn độc nghĩ ra
265. 10:37những ý tưởng viển vông. Các nhà nghiên
266. 10:39cứu lịch sử cận đại Việt Nam, trong đó
267. 10:41có những công trình được trình bày tại
268. 10:43hội thảo khoa học kỷ niệm 200 năm ngày
269. 10:46sinh của ông tổ chức tại Huế, đều ghi
270. 10:48nhận rằng bản điều trần này thể hiện một
271. 10:51nhãn quan chính trị và kỹ thuật đi trước
272. 10:53thời đại so với phần lớn quan lại cùng
273. 10:55thời. Tuy nhiên, cũng cần nói rõ rằng
274. 10:58phần lớn những đề xuất trong bản điều
275. 11:00trần này đã không được triều đình Tự Đức
276. 11:02triển khai ở quy mô lớn do nhiều nguyên
277. 11:05nhân đan xen từ hạn chế ngân khố, sự dè
278. 11:08dặt của một bộ phận quan lại bảo thủ cho
279. 11:11đến áp lực quân sự cấp bách hơn từ phía
280. 11:13Pháp ở miền Nam. Nhưng ông không dừng
281. 11:15lại ở lý thuyết trên giấy. Sau khi trở
282. 11:18về nước, ông xin triều đình cho thành
283. 11:21lập ty bình chuẩn tại Hà Nội, một cơ
284. 11:23quan lo việc kinh doanh nhằm gây dựng
285. 11:26nguồn tài chính cho quốc gia. Triều đình
286. 11:28chỉ cấp cho ông 50.000 quan tiền làm vốn
287. 11:30ban đầu, nhưng Đặng Huy Trứ đã huy động
288. 11:33thêm nguồn vốn tư nhân để mở rộng hoạt
289. 11:35động. Theo phương thức mà ông gọi là
290. 11:38công tư lưỡng lợi, tức nhà nước và tư
291. 11:40nhân cùng có lợi. Ông cho mở nhiều hiệu
292. 11:43buôn tại Hà Nội như Lạc Sinh Lạc
293. 11:46Thanh Lạc Đức tổ chức lưu
294. 11:48thông hàng hóa giữa các vùng miền trong
295. 11:50nước và mở rộng hoạt động đến tận Quảng
296. 11:53Nam, Vĩnh Long, Gia Định. Chính trong
297. 11:56bối cảnh vừa làm quan, vừa thử nghiệm
298. 11:58những mô hình kinh doanh mới mẻ như vậy,
299. 12:00ông mang những gì học được từ các chuyến
300. 12:02đi sứ về thử nghiệm ngay tại chính kinh
301. 12:04đô của tri thức Nho học, nơi mà một dòng
302. 12:06họ thầy đồ như gia đình ông đã gắn bó
303. 12:09suốt hai thế hệ.
304. 12:12>> [âm nhạc]
305. 12:14>> Đầu năm 1869,
306. 12:17sau khi trở về nước, Đặng Huy Chứ mở một
307. 12:20hiệu ảnh tại phố Thanh Hà, Hà Nội, đặt
308. 12:22tên là Cảm Hiếu Đường. Đây được nhiều
309. 12:25nhà nghiên cứu, trong đó có các bài viết
310. 12:27dựa trên tư liệu của Hội Nghệ sĩ Nhiếp
311. 12:29ảnh Việt Nam
312. 12:31ghi nhận là hiệu ảnh đầu tiên do chính
313. 12:33người Việt Nam mở và vận hành, chỉ
314. 12:35khoảng 30 năm sau khi [âm nhạc] kỹ thuật
315. 12:38nhiếp ảnh ra đời tại châu Âu. Điều đáng
316. 12:41chú ý nhất không nằm ở việc ông mở hiệu
317. 12:42ảnh, mà nằm ở cách ông đặt tên cho nó.
318. 12:46Chữ hiếu ở đây không phải ngẫu nhiên.
319. 12:48Theo dân gian truyền lại, không ít người
320. 12:50thời bấy giờ e sợ chiếc hộp gỗ có ống
321. 12:52kính bằng thủy tinh này, cho rằng ánh
322. 12:55sáng lóe lên lúc chụp có thể lấy mất hồn
323. 12:57vía, làm giảm tuổi thọ của người bị
324. 12:59chụp. Trong một xã hội Nho giáo còn dè
325. 13:01dặt, thậm chí sợ hãi trước kỹ thuật
326. 13:03ngoại lai như vậy, việc chụp ảnh cha mẹ
327. 13:06để lưu giữ, để thờ phụng sau khi các cụ
328. 13:08qua đời chính là cách Đặng Huy Chứ hợp
329. 13:10thức hóa một công nghệ đáng sợ và xa lạ
330. 13:14bằng chính giá trị đạo đức cốt lõi
331. 13:15[âm nhạc] nhất của xã hội đó. Đây cũng
332. 13:18chính là giá trị mà dòng họ ông, hai thế
333. 13:20hệ thầy đồ trước, luôn đặt lên hàng đầu.
334. 13:23Nói cách khác,
335. 13:24Đặng Huy Chứ không phá vỡ nền tảng Nho
336. 13:27gia, mà cha ông và ông nội ông đã dày
337. 13:30công gây dựng. Ông dùng chính nền tảng
338. 13:32ấy làm bệ phóng cho cái mới. Đây là điều
339. 13:35thú vị mà ít người nhận ra khi chỉ nhìn
340. 13:38ông như một nhà cải cách đơn thuần. Ông
341. 13:40thực chất là người biết lấy giá trị
342. 13:42thiêng liêng nhất của phương Đông để hợp
343. 13:44thức hóa một công nghệ đáng sợ của
344. 13:46phương Tây. Theo các ghi chép được lưu
345. 13:48lại,
346. 13:49khách hàng đầu tiên của Cảm Hiếu Đường
347. 13:51là những gia đình giàu có và các quan
348. 13:53lại từ Huế ra công cán tại Hà Nội.
349. 13:56Những người đã quen dần và bắt đầu tin
350. 13:58tưởng vào chiếc hộp kỳ lạ ấy. Giá chụp
351. 14:01một bức ảnh không hề rẻ. Theo một số tài
352. 14:04liệu, mỗi bức có giá khoảng ba đại
353. 14:06nguyên, tương đương 16 quan năm tiền nếu
354. 14:08khách mặc thường phục hoặc áo dài bình
355. 14:11thường. Còn nếu là các vị quan muốn chụp
356. 14:13trong triều phục thì giá còn cao hơn
357. 14:15nữa. Đặng Huy chứ đích thân thực hiện
358. 14:17mọi công đoạn kỹ thuật cho khách. Từ
359. 14:19chuẩn bị máy móc cho đến rửa ảnh và ông
360. 14:22cũng tự chụp một số bức chân dung của
361. 14:24chính mình. Có lẽ để chứng minh rằng
362. 14:26chính ông, người đứng đầu, cũng không hề
363. 14:28sợ hãi trước phát minh mà mình mang về.
364. 14:31Một vài tấm ảnh tự chụp ấy, theo một số
365. 14:34nguồn, hiện vẫn còn được lưu giữ tại một
366. 14:36bảo tàng ở Pháp. Không dừng lại ở Hiếu
367. 14:39Ấn, ông còn lập một nhà in mang tên Trí
368. 14:41Trung Đường, nơi tổ chức in ấn nhiều
369. 14:43sách vở và tài liệu phục vụ giáo dục và
370. 14:46truyền bá tri thức. Điều này cho thấy
371. 14:49đây không phải là một cuộc thử nghiệm
372. 14:51một phát, mà là một phần trong tầm nhìn
373. 14:53có hệ thống của ông về việc khai mở dân
374. 14:55trí bằng những công cụ hiện đại nhất
375. 14:57[âm nhạc] mà ông có trong tay. Các
376. 14:59nghiên cứu sau này,
377. 15:00khi tổng kết về đóng góp của Đặng Huy
378. 15:02chứ, đã dẫn lại một lời đánh giá được
379. 15:04cho là của nhà chí sĩ Phan Bội Châu gọi
380. 15:08ông là một trong những người trồng mầm
381. 15:10khai hóa đầu tiên ở Việt Nam.
382. 15:12Cần nói rõ rằng đây là một câu được
383. 15:14nhiều công trình nghiên cứu hiện đại dẫn
384. 15:16lại như một đánh giá quen thuộc về ông.
385. 15:18Dù nguồn gốc văn bản gốc của câu nói này
386. 15:21chưa được các nghiên cứu công bố đầy đủ.
387. 15:25>> [âm nhạc]
388. 15:28>> Nhưng có một chi tiết rất đáng chú ý mà
389. 15:31nếu chỉ kể riêng về Đặng Huy Trứ, chúng
390. 15:33ta sẽ bỏ lỡ.
391. 15:35Ngay trong chính gia đình ông, có một
392. 15:37người em trai tên là Đặng Huy Sán. Trong
393. 15:40khi Đặng Huy Trứ dấn thân vào con đường
394. 15:41kỹ nghệ, mang máy ảnh và tư tưởng canh
395. 15:44tân về nước, thì người em của ông lại
396. 15:46tiếp tục đi theo con đường khoa cử
397. 15:48truyền thống của cha ông. Và đỗ được học
398. 15:51vị phó bảng, một trong những đỉnh cao mà
399. 15:53cả dòng họ, từ đời ông nội chưa từng
400. 15:56chạm tới. Hai anh em
401. 15:58cùng một mái nhà
402. 16:00cùng lớn lên dưới ảnh hưởng của một
403. 16:02người cha suốt đời gắn bó với bút
404. 16:04nghiên, nhưng lại chọn hai lối đi khác
405. 16:06hẳn nhau khi đứng trước cùng một biến
406. 16:08động thời cuộc. Đây không phải là câu
407. 16:10chuyện đúng sai giữa hai lựa chọn. Người
408. 16:12giữ con đường khoa cử không hề sai.
409. 16:15Đó vẫn là con đường được xã hội đương
410. 16:17thời công nhận và trọng vọng.
411. 16:19Người rẽ sang con đường kỹ nghệ mới cũng
412. 16:21không có nghĩa là đã tìm ra lối thoát
413. 16:23chắc chắn cho đất nước. Điều làm nên
414. 16:26chiều sâu của câu chuyện này chính là
415. 16:28bằng chứng cho thấy ngay trong nội bộ
416. 16:30một dòng họ, giữa hai người cùng huyết
417. 16:32thống, cùng nền tảng giáo dục, người ta
418. 16:35vẫn không đồng thuận về cách đối diện
419. 16:37với một thời đại đang thay đổi quá
420. 16:39nhanh.
421. 16:40Đó không phải là câu chuyện của một anh
422. 16:42hùng đơn độc đi trước thời đại, mà là
423. 16:44câu chuyện của một gia đình đứng giữa
424. 16:46ngã ba đường và hai người con chọn hai
425. 16:48hướng đi khác nhau để đặt cược tương lai
426. 16:50của chính mình. Và bi kịch cũng như vẻ
427. 16:53đẹp của câu chuyện này
428. 16:54nằm ở chỗ cả hai con đường
429. 16:57dù là giữ nếp cũ hay mở lối mới, cuối
430. 17:00cùng đều không đủ sức cứu vãn được sự
431. 17:02sụp đổ chung của cả một triều đại.
432. 17:05>> Năm
433. 17:061873,
434. 17:08quân Pháp đánh chiếm Hà Nội lần thứ
435. 17:09nhất. Danh tướng Nguyễn Tri Phương,
436. 17:12người trấn giữ thành Hà Nội, bị thương
437. 17:14[âm nhạc] nặng và qua đời không lâu sau
438. 17:16đó. Chỉ trong khoảng 3 tuần lễ, Hà Nội
439. 17:19cùng nhiều tỉnh lân cận như Hưng Yên,
440. 17:21Bắc Ninh, [âm nhạc] Thái Nguyên, Hải
441. 17:23Dương, Ninh Bình, Nam Định lần lượt rơi
442. 17:26vào tay quân Pháp. Hiệu ảnh Cảm Hiếu
443. 17:28Đường sau khoảng 4 năm hoạt động buộc
444. 17:30phải ngừng lại. Đặng Huy Trứ rời Hà Nội
445. 17:33tham gia cùng lực lượng chống Pháp do
446. 17:35tướng Hoàng Kế Viêm chỉ huy tại các vùng
447. 17:37rừng núi. Sức khỏe của ông vốn đã suy
448. 17:40yếu từ những chuyến đi xứ trước đó, nay
449. 17:43càng thêm kiệt quệ. Ông qua đời vào ngày
450. 17:46mùng 7 tháng 8 năm 1874,
451. 17:50chỉ ít lâu trước đó, vào ngày 15 tháng 3
452. 17:53cùng năm, triều đình Huế [âm nhạc] đã
453. 17:55phải ký hòa ước Giáp Tuất, chính thức
454. 17:57thừa nhận chủ quyền của Pháp trên toàn
455. 17:59bộ dải đất từ Bình Thuận trở vào Nam
456. 18:01cùng nhiều điều khoản bất lợi khác, mở
457. 18:03đường cho việc đất nước dần rơi sâu hơn
458. 18:07vào ách thống trị [âm nhạc] của thực dân
459. 18:08Pháp. Đây chính là điểm cần được nhìn
460. 18:10nhận thẳng thắn, không né tránh. Những
461. 18:13hạt giống canh tân mà Đặng Huy Trứ và
462. 18:16một phần dòng họ ông đã gieo xuống, dù
463. 18:18sắc sảo và đi trước thời đại đến đâu,
464. 18:21vẫn không đủ sức xoay chuyển một hệ
465. 18:23thống chính trị đã mất phương hướng
466. 18:25trước áp lực từ bên ngoài. Đây không
467. 18:27phải là một lời phán xét về công hay tội
468. 18:30của bất kỳ ai, mà đơn giản là một thực
469. 18:33tế lịch sử được nhiều nhà nghiên cứu về
470. 18:35giai đoạn cận đại Việt Nam ghi nhận khi
471. 18:37phân tích vì sao những nỗ lực cải cách
472. 18:40lẻ tẻ ở thế kỷ 19 đã không thể ngăn được
473. 18:43vận mệnh chung của đất nước. Câu chuyện
474. 18:45của dòng họ Đặng ở Thanh Lương, tuy vậy,
475. 18:48không dừng lại ở đó. Theo một số ghi
476. 18:50chép hiện đại, hậu duệ đời thứ sáu của
477. 18:52Đặng Huy Trứ, một người mang tên Phạm
478. 18:55Tuấn Khanh, từng được chọn làm cục
479. 18:57trưởng cục điện ảnh đầu tiên của Việt
480. 18:59Nam khi cơ quan này được thành lập vào
481. 19:01năm 1958,
482. 19:04tách ra từ doanh nghiệp quốc gia chiếu
483. 19:06bóng và chụp ảnh Việt Nam.
484. 19:08Một hậu duệ khác của ông, người mang tên
485. 19:10Đặng Mậu Hiệp, cũng tiếp tục theo đuổi
486. 19:13nghề nhiếp ảnh cho đến ngày nay. Đó là
487. 19:15một sợi dây nối rất tự nhiên, không cần
488. 19:17bất kỳ lời bình luận nào thêm giữa hạt
489. 19:19giống mà ông đã gieo giữa thế kỷ 19 và
490. 19:22một ngành công nghiệp hình ảnh vẫn đang
491. 19:24tiếp diễn cho đến hôm nay.
492. 19:28>> [âm nhạc]
493. 19:30>> Nhìn lại toàn bộ câu chuyện, chúng ta có
494. 19:32ba hình ảnh đáng nhớ nhất. Một cú vấp
495. 19:35ngã năm
496. 19:361847
497. 19:38và cách một người đứng dậy ngay Một
498. 19:41quyết định được viết ra trên giường bệnh
499. 19:44nơi đất khách Quảng Đông và hai anh em
500. 19:47cùng một mái nhà nhưng chọn hai con
501. 19:49đường khác nhau để đối diện với một thời
502. 19:51đại đang sụp đổ. Có lẽ điều đáng suy
503. 19:53ngẫm nhất không phải là việc Đặng Huy
504. 19:56Chứ đúng hay sai mà là câu hỏi rộng hơn
505. 19:58trong chính dòng họ của mỗi người đang
506. 20:00nghe chương trình hôm nay, liệu có từng
507. 20:02tồn tại những ngã rẽ tương tự, người giữ
508. 20:04nếp cũ, người mở đường mới mà cho đến
509. 20:07nay vẫn chưa từng được ai kể lại. Đặng
510. 20:10Huy Chứ mang chiếc ống kính bằng thủy
511. 20:12tinh ấy về để nhìn rõ hơn gương mặt của
512. 20:14người sống, nhưng có lẽ thứ ông thực sự
513. 20:17mang về chính là một loại ống kính khác
514. 20:19để cả một dân tộc học cách nhìn ra thế
515. 20:22giới bên ngoài mình. Thời đại của ông
516. 20:24rồi sẽ bị bóng tối của ách thuộc
517. 20:26[âm nhạc] địa che phủ nhưng luồng sáng
518. 20:28mà ông từng bật lên giữa phố Thanh Hà
519. 20:30năm ấy vẫn âm thầm truyền lại qua nhiều
520. 20:33thế hệ đến tận hôm nay. Hẹn gặp lại quý
521. 20:35vị và các bạn trong kỳ phát sóng tiếp
522. 20:37theo của Alo Ký.
523. 20:40>> [âm nhạc]