HÀNH TRÌNH NAM TIẾN: CUỘC "XÂM LĂNG" ĐẪM MÁU HAY SỨ MỆNH SINH TỒN CỦA DÂN TỘC? — Transcript

Full transcript

1. 0:09Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:11đến với chương trình Á Lộc Ký. Bạn đã
3. 0:13[âm nhạc] bao giờ đi du lịch Nha Trang
4. 0:14Quy Nhơn hay Fan Rang và thấy những tòa
5. 0:17tháp tràm cổ kính, những kiến trúc gạch
6. 0:19nung bí ẩn đứng sừng sững giữa đồng quê?
7. 0:21Bạn có tự hỏi những người xây dựng nên
8. 0:24những công trình vĩ đại này giờ đâu rồi?
9. 0:26Tại sao một vương quốc từng ba lần đánh
10. 0:28chiếm kinh thành Thăng Long của Đại
11. 0:30Việt, một cường quốc hàng hải kiểm soát
12. 0:32tuyến thương mại giữa Trung Hoa và Ấn Độ
13. 0:34lại biến mất hoàn toàn khỏi bản đồ thế
14. 0:36giới? Đây không phải câu chuyện về một
15. 0:39vương quốc nhỏ bé bị chinh phục trong
16. 0:41vài năm. Đây là câu chuyện về một cuộc
17. 0:43chiến sinh tồn kéo dài 700 năm, dài hơn
18. 0:46cả lịch sử của Hoa Kỳ từ khi lập quốc
19. 0:48đến nay. Trong chương trình hôm nay,
20. 0:49chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu về vương
21. 0:51quốc Champa lúc cực thịnh đến khi sụp đổ
22. 0:54hoàn toàn và tìm hiểu xem người trăm
23. 0:57ngày nay đang sống ở đâu, giữ gìn những
24. 0:59gì từ quá khứ hào hùng của tổ tiên.
25. 1:03Trước khi đi vào nội dung chính, tôi cần
26. 1:05nhấn mạnh một điều, đây không phải câu
27. 1:08chuyện về ai đúng ai sai, phe nào thiện
28. 1:11phe nào ác. Lịch sử không đơn giản như
29. 1:14vậy. Đây là câu chuyện về quy luật tàn
30. 1:16khốc của lịch sử. Về sự va chạm giữa hai
31. 1:18nền văn minh với hai mô hình phát triển
32. 1:21hoàn toàn khác biệt. Chúng ta sẽ cùng
33. 1:22nhau nhìn nhận một cách khách quan dựa
34. 1:25trên xử liệu và nghiên cứu để hiểu rõ
35. 1:27hơn về quá khứ đầy máu và nước mắt này.
36. 1:33Để hiểu tại sao [âm nhạc] Champa sụp đổ,
37. 1:36trước hết chúng ta cần hiểu họ là ai và
38. 1:39họ mạnh như thế nào. năm 192 sau
39. 1:42[âm nhạc] công nguyên, một thủ lĩnh địa
40. 1:44phương tên là Khu Liên đã nổi dậy chống
41. 1:47lại nhà Hán, giết huyện lệnh người Hán
42. 1:50và lập nên nước lâm ấp. Đây là khởi đầu
43. 1:52của vương quốc Champa. Lãnh thổ của họ
44. 1:55trải dài từ đèo ngang ở Quảng Bình xuống
45. 1:58tận Đồng Nai, bao trùm toàn bộ duyên hải
46. 2:00miền Trung Việt Nam ngày nay. Nhưng
47. 2:02[âm nhạc] đây là điểm quan trọng mà
48. 2:04nhiều người thường hiểu lầm. Champa
49. 2:07không phải là một nhà nước đơn nhất với
50. 2:09biên giới cố định và quyền lực tập trung
51. 2:12như các triều đại phong kiến Trung Hoa
52. 2:14hay Đại Việt. Champa hoạt động theo mô
53. 2:17hình Mandala, một cấu trúc chính trị đặc
54. 2:20thù của Đông Nam [âm nhạc] Á cổ đại.
55. 2:22Điều này có nghĩa là gì? Hãy tưởng tượng
56. 2:25Champa như một bàn tay xòe ra. Mỗi ngón
57. 2:29[âm nhạc] tay là một tiểu quốc độc lập,
58. 2:31có vua riêng, quân đội riêng và quyền tự
59. 2:35chủ [âm nhạc] kinh tế gần như tuyệt đối.
60. 2:37Có bốn tiểu quốc chính Amaravati ở khu
61. 2:41vực Quảng Nam, Đà Nẵng và Huế, nơi có
62. 2:44thánh địa Mỹ Sơn nổi tiếng. Viray ở Bình
63. 2:47Định với kinh đô đồ bàn. Đây là trung
64. 2:50tâm quyền lực chính của Champa trong
65. 2:52giai đoạn cực thịnh Charaa ở Khánh Hòa,
66. 2:56nơi có tháp bà Ponagar mà du khách vẫn
67. 2:59thường ghé thăm. Và cuối cùng [âm nhạc]
68. 3:01là Pandorang ở Ninh Thuận và Bình Thuận,
69. 3:05vùng đất cuối cùng của người Trăm. Trong
70. 3:08cấu trúc này, vua của toàn Champa chỉ
71. 3:10nắm quyền lực tối cao về mặt nghi lễ,
72. 3:12tôn giáo và ngoại giao. Quyền lực thực
73. 3:15tế của ông phụ thuộc hoàn toàn vào uy
74. 3:18tín cá nhân. và khả năng thuyết phục các
75. 3:20[âm nhạc] tiểu vương khác. Đây vừa là
76. 3:22thế mạnh, vừa là điểm yếu chết người của
77. 3:24Champa. Nó tạo ra sự linh hoạt cực độ
78. 3:27trong thương mại. Mỗi cản thị [âm nhạc]
79. 3:29có thể tự do buôn bán với thế giới.
80. 3:32Nhưng trong chiến tranh, khi đại Việt
81. 3:34tấn công một vùng, ví dụ Vijaya, vua
82. 3:37Champa ở đó thường phải đối mặt một mình
83. 3:40với quân đội đối phương các tiểu quốc
84. 3:42phía Nam, có thể chọn không chi viện
85. 3:45hoặc thậm chí coi đó là cơ hội để giành
86. 3:47quyền lực tối cao. Vậy tại sao Champa
87. 3:50lại giàu có và hùng mạnh? Vị trí địa lý
88. 3:54là câu trả lời. Họ nằm ngay trên con
89. 3:57đường tơ lụa biển, tuyến giao thương
90. 3:59huyết mạch kết nối Trung Hoa với Ấn Độ
91. 4:02và thế giới ả rập. Các cạn thị của
92. 4:04Champa trở thành những trung tâm trung
93. 4:07chuyển quốc tế giàu có, nơi hàng hóa từ
94. 4:09khắp nơi trên thế giới hội tụ. Họ xuất
95. 4:12khẩu trầm hương, gỗ quý, ngà voi, vàng
96. 4:15và gốm xứ. Sự giàu có này cho phép
97. 4:18[âm nhạc] họ xây dựng những công trình
98. 4:20kiến trúc vĩ đại. Từ thế kỷ 9 đến thế kỷ
99. 4:2314, Champa đủ dầu để xây hàng trăm ngôi
100. 4:27đền bằng gạch nung với công nghệ bí ẩn
101. 4:29mà đến giờ khoa học vẫn chưa giải mã
102. 4:31được hoàn toàn. Họ không dùng vữa xi
103. 4:34măng như chúng ta bây giờ mà dùng một
104. 4:36loại keo dính đặc biệt từ nhựa cây và
105. 4:38vật liệu hữu cơ. Những viên gạch được
106. 4:40nung ở nhiệt độ cực cao rồi xếp khít vào
107. 4:43nhau đến mức không thể luồn được lưỡi
108. 4:45dao vào khe giữa các viên gạch. Cho đến
109. 4:46ngày nay, các nhà khảo cổ vẫn tranh luận
110. 4:49về phương pháp chính xác mà người Trăm
111. 4:50đã sử dụng. Bên cạnh thương mại, Champa
112. 4:53còn có một lực lượng thủy quân hùng
113. 4:55mạnh. Họ là những thủy thủ bậc thầy,
114. 4:58[âm nhạc] am hiểu gió mùa và hải lưu.
115. 5:00Đội thuyền chiến của họ có thể di chuyển
116. 5:02nhanh chóng dọc bờ biển và tập kích bất
117. 5:04ngờ vào các thành phố ven biển của Đại
118. 5:06Việt. Trong nhiều thế kỷ, họ là một thế
119. 5:09lực không thể xem thường. Nhưng cấu trúc
120. 5:11Mandala này cũng chứa đựng hạt giống của
121. 5:13sự sụp đổ. Địa lý chia cắt với núi
122. 5:15Trường Sơn đâm ra biển khiến mỗi vùng
123. 5:17như một hòn đảo riêng biệt. Sự phân tán
124. 5:20quyền lực này nghĩa là Champa không bao
125. 5:22giờ có thể tập trung [âm nhạc] toàn bộ
126. 5:24nguồn lực quốc gia cho một cuộc chiến
127. 5:26tranh lớn. Trong khi đó, đối thủ của họ
128. 5:29ở phía Bắc đang dần hoàn thiện một mô
129. 5:31hình nhà nước hoàn toàn khác biệt.
130. 5:35>> [âm nhạc]
131. 5:37>> Mối quan hệ giữa Đại Việt và Champa
132. 5:39không đơn giản là tranh chấp biên giới.
133. 5:41Đây là cuộc va chạm giữa hai nền văn
134. 5:43minh. Hai mô hình phát triển hoàn toàn
135. 5:45đối nghịch. Đại Việt theo mô hình nhà
136. 5:47nước nông nghiệp tập quyền chịu ảnh
137. 5:49hưởng sâu sắc từ Trung Hoa với hệ thống
138. 5:51Nho giáo, bộ máy quan lại chặt chẽ và
139. 5:53khả năng huy động nguồn lực khổng lồ
140. 5:55[âm nhạc] từ toàn quốc. Champa theo mô
141. 5:57hình nhà nước hàng hải phân quyền chịu
142. 5:59ảnh hưởng từ Ấn Độ với Hindu giáo, Phật
143. 6:01giáo và sau này là Hồi giáo. Cấu trúc
144. 6:03liên bang lỏng lẻo và kinh tế phụ thuộc
145. 6:05vào thương mại biển. Cuộc xung đột bắt
146. 6:07đầu từ rất sớm. Năm 1069,
147. 6:11vua Lý Thánh Tông của Đại Việt đích thân
148. 6:13dẫn quân tấn công Champa. Quân Đại Việt
149. 6:15đánh bại quân Trăm và bắt sống vua Ru
150. 6:18Driverman để chuộc mạng và được thả về
151. 6:20nước. Vua Trăm buộc phải ký hòa ước,
152. 6:23dâng hiến ba châu phương Bắc là địa lý
153. 6:25ma linh và bố chính. nay thuộc địa phận
154. 6:27Quảng Bình và Quảng Trị cho Đại Việt.
155. 6:29Đây là lần đầu tiên biên giới Đại Việt
156. 6:31được đẩy xuống phía Nam đèo ngang. Năm
157. 6:341306,
158. 6:36một sự kiện ngoại giao quan trọng đã
159. 6:38diễn ra. Công chúa Huyền Chân của nhà
160. 6:40Trần kết hôn với vua Chế Mân của Champa.
161. 6:43Để làm sính lễ, vua Chế Mân đã dâng hai
162. 6:46châu Ô và Lý, tức vùng Thừa Thiên Huế
163. 6:49ngày nay cho Đại Việt. Tuy nhiên, chỉ
164. 6:51một năm sau, vua chế Mân qua đời. Theo
165. 6:55tục lệ saati của đạo Hindu, [âm nhạc]
166. 6:57hoàng hậu phải lên dàn hỏa thiêu theo
167. 6:59chồng. Triều đình nhà Trần đã cử tướng
168. 7:01Trần Khắc Trung sang giải cứu công chúa
169. 7:03Huyền Trân dẫn đến sự đổ vỡ quan hệ
170. 7:06ngoại giao và chiến tranh tái diễn. Có
171. 7:08hai cách nhìn về sự kiện này. Sử sách
172. 7:10Việt Nam ghi nhận đây là một thành công
173. 7:12ngoại giao giúp mở rộng lãnh thổ một
174. 7:14cách hòa [âm nhạc] bình. Tuy nhiên, từ
175. 7:16góc nhìn của Shampa, đây là một mất mát
176. 7:19đau đớn. Một số sử gia hiện đại cho rằng
177. 7:21việc nhượng đất này là một sai lầm chiến
178. 7:23lược nghiêm trọng của vua Chế Mân vì nó
179. 7:25mở toang cánh cửa cho người Việt vượt
180. 7:27qua đèo Hải Vân và trực tiếp đe dọa
181. 7:29trung tâm quyền lực Vijaya ở Bình Định.
182. 7:32Nhưng Champa không phải lúc nào cũng ở
183. 7:34thế yếu. Giai đoạn từ năm 1360
184. 7:38đến 1390
185. 7:40chứng kiến sự trỗi dậy của một trong
186. 7:42những nhân vật vĩ đại nhất trong lịch sử
187. 7:44Champa vua chế Bồng Nga. Ông được các xử
188. 7:47gia đánh giá là một thiên tài quân sự,
189. 7:50người đã tạm thời đảo ngược thế cờ và
190. 7:52đẩy Đại Việt vào thế phòng thủ bị động.
191. 7:54>> Chế Bồng Nga đã tận dụng sự suy yếu nội
192. 7:57bộ của nhà Trần vào cuối thế kỷ 14 để
193. 8:00phát động hàng loạt cuộc tấn công. Ông
194. 8:03ba lần dẫn quân đánh chiếm kinh thành
195. 8:05Thăng Long vào các năm 1371,
196. 8:081377
197. 8:10và 1383.
198. 8:12Mỗi lần như vậy, [âm nhạc] vua tôi nhà
199. 8:14Trần phải bỏ thành chạy trốn. Đây là nỗi
200. 8:17khiếp sợ lớn nhất mà Đại Việt [âm nhạc]
201. 8:20trong lịch sử quan hệ với Champa. Sức
202. 8:22mạnh của chế bồng Nga nằm ở lực lượng
203. 8:25thủy quân tinh nhuệ. Đội thuyền chiến
204. 8:28của ông có khả năng di chuyển nhanh
205. 8:29chóng dọc bờ biển, tập kích bất ngờ vào
206. 8:32vùng châu thổ sông Hồng rồi nhanh chóng
207. 8:34rút lui trước khi quân Trần kịp tập hợp
208. 8:37lực lượng phản công. Trong một [âm nhạc]
209. 8:38trận chiến năm 1377,
210. 8:41vua Trần Duệ Tông đã tự trận ngay tại đồ
211. 8:44bàn khi cố gắng tấn công Kindo Champa để
212. 8:48trả thù. Tuy nhiên, định mệnh của Champa
213. 8:51đã được quyết định trong một trận thủy
214. 8:53chiến năm 1390. [âm nhạc]
215. 8:56Chế Bồng Nga bị tự trận do một tướng
216. 8:59dưới quyền phản bội chỉ điểm vị trí cho
217. 9:01quân trần. Cái chết của ông chấm dứt kỷ
218. 9:04nguyên vàng son ngắn ngủi này sau chế
219. 9:07bồng Nga.
220. 9:08Champa trược dài và khủng hoảng nội bộ,
221. 9:11trăn giành quyền lực giữa các phe phái
222. 9:14và suy thoái kinh tế. Họ không bao giờ
223. 9:17còn đủ sức đe dọa sự tồn vong của Đại
224. 9:19Việt một lần nữa. Trong khi Trampa
225. 9:22[âm nhạc] suy yếu, Đại Việt đang ngày
226. 9:24càng mạnh lên. Thế kỷ 15 chứng kiến sự
227. 9:28xuất hiện của một trong những vị vua vĩ
228. 9:30đại nhất trong lịch sử Việt Nam, Lê
229. 9:33Thánh Tông. Ông là một nhà cải cách xuất
230. 9:35sắc, biến Đại Việt một cường quốc khu
231. 9:38vực với bộ máy hành chính chặt chẽ và
232. 9:41quân đội hùng mạnh. Năm 1471,
233. 9:45Lê Thánh Tông quyết định giải quyết vấn
234. 9:47đề Champa một lần và mãi mãi. Ông huy
235. 9:51động một lực lượng [âm nhạc] quân sự
236. 9:52khổng lồ, ước tính lên tới hàng chục vạn
237. 9:55quân, bao gồm cả bộ binh và thủy binh.
238. 9:59Đặc biệt, quân Đại Việt được trang bị vũ
239. 10:01khí nóng tức là súng thần cơ, một loại
240. 10:04pháo đồng mà nhà Lê đã học từ nhà Minh.
241. 10:07Đây là yếu tố công nghệ thay đổi hoàn
242. 10:09toàn cục diện chiến tranh. Champa vẫn
243. 10:12chủ yếu dựa vào cung nỏ, voi chiến và
244. 10:14thủy quân. Họ chưa tiếp cận được công
245. 10:16nghệ hỏa khí [âm nhạc] khi quân Đại Việt
246. 10:18bao vây kinh đô đồ bàn và sử dụng hỏa
247. 10:21lực vượt trội để công phá thành trì.
248. 10:24Quân Trăm [âm nhạc] không thể chống đỡ
249. 10:25nổi, thành phố thất thủ. Sau những trận
250. 10:29giao tranh đẫm máu, theo các nguồn xử
251. 10:31liệu Việt Nam, hơn 60.000 người Trăm bị
252. 10:34giết, 30.000 người bị bắt làm tù binh,
253. 10:37bao gồm cả hoàng gia và vua trà toàn. Lê
254. 10:41Thánh Tông đã thực hiện một bước đi
255. 10:43quyết liệt. Ông sáp nhập phần lớn lãnh
256. 10:45thổ Champa Quảng Nam đến Bình Định vào
257. 10:48bản đồ Đại Việt và lập nên thừa tuyên
258. 10:50Quảng Nam. Phần lãnh thổ còn lại của
259. 10:52Champa ở phía Nam bị chia nhỏ thành ba
260. 10:55tiểu quốc chư hầu yếu ớt. Hoa Anh ở Phú
261. 10:57Yên, Nam Ban ở Tây Nguyên và Đại Chiêm ở
262. 11:00Ninh Thuận, Bình Thuận để dễ bề kiểm
263. 11:02soát. Năm 1471
264. 11:05không chỉ là một thất bại quân sự, đây
265. 11:08là một thảm họa nhân khẩu học và văn
266. 11:09hóa, một làn sóng di cư khổng lồ của
267. 11:12người Trăm bao gồm giới quý tộc, trí
268. 11:14thức [âm nhạc] và thương nhân đã bỏ chạy
269. 11:16sang Campuchia, đặc biệt là vùng Campong
270. 11:19Cham và sang cả Malaysia để tị [âm nhạc]
271. 11:21nạn. Họ mang theo những tinh hoa văn hóa
272. 11:23và tôn giáo của mình, khởi đầu cho sự
273. 11:25hình thành cộng đồng trăm hài ngoại.
274. 11:29[âm nhạc]
275. 11:32Sau thảm họa 1471,
276. 11:35Champa chỉ còn co cụm ở vùng Khánh Hòa
277. 11:37và Ninh Thuận, Bình Thuận trong gần bốn
278. 11:39thế kỷ tiếp theo. Lịch sử của họ là câu
279. 11:42chuyện về sự thu hẹp lãnh thổ từng bước
280. 11:44một dưới áp lực của các chú Nguyễn. Năm
281. 11:471611,
282. 11:48Chúa Nguyễn Hoàng đánh chiếm vùng Hoa
283. 11:50Anh và lập nên phủ Phú Yên. Năm 1653,
284. 11:55Chúa Nguyễn Phúc Tần chiếm luôn vùng
285. 11:57Chara và lập nên Dinh Thái Khang tức
286. 12:00Khánh Hòa ngày nay. Năm 1692,
287. 12:04Chúa Nguyễn Phúc Chu tấn công và sáp
288. 12:06nhập Panduranga sau cuộc nổi dậy của vua
289. 12:09PORT. Vùng đất này bị đổi tên thành chấn
290. 12:11Thuận Thành. Tuy nhiên, do sự phản kháng
291. 12:14bền [âm nhạc] bỉ của người Trăm và nhu
292. 12:16cầu ổn định hậu phương, Chúa Nguyễn đã
293. 12:18khôi phục quy chế tự trị cho Thuận thành
294. 12:21với các vua trăm làm chư hầu. Nhưng thực
295. 12:23chất quyền lực quân sự và ngoại giao đã
296. 12:26nằm trong tay các quan lại người Việt.
297. 12:28>> Cuối thế kỷ 18, khi cuộc nội chiến giữa
298. 12:31nhà Tây Sơn và chúa Nguyễn bùng nổ, lãnh
299. 12:34thổ Panduranga trở thành bãi chiến
300. 12:37trường. Người chăm bị chia rẽ sâu sắc
301. 12:40một số ủng hộ Tây Sơn với hy vọng lật đổ
302. 12:44sự thống trị của chúa Nguyễn và khôi
303. 12:46phục độc lập số khác lại theo Nguyễn
304. 12:49Ánh. Khi Nguyễn Ánh thắng và lập ra nhà
305. 12:52Nguyễn vào năm 1802,
306. 12:55ông duy trì quy chế tự trị cho Thuận
307. 12:57Thành như một sự đền ơn. Tuy nhiên sự tự
308. 13:01trị này rất mong manh và cơn bão cuối
309. 13:04cùng đã đến. Năm 1832,
310. 13:08vua Minh Mạng, con trai của Gia Long
311. 13:10quyết định xóa bỏ hoàn toàn quy chế tự
312. 13:13trị của Champa. Minh Mạng là một người
313. 13:16theo Nho giáo chính thống và chủ trương
314. 13:18xây dựng nhà nước trung ương tập quyền
315. 13:20cao độ. Ông không chấp nhận sự tồn tại
316. 13:23của một vương quốc trong vương quốc với
317. 13:25luật pháp và phong tục riêng biệt. Ngay
318. 13:28trong lòng lãnh thổ quốc gia, nhân dịp
319. 13:30vua Cham Pô Phao Thê qua đời, không có
320. 13:33người nối giỏi trực tiếp, minh mạng đơn
321. 13:36phương ra lệnh xóa bỏ trấn Thuận Thành,
322. 13:38đổi thành phủ Ninh Thuận. Đặt dưới sự
323. 13:41cai trị trực tiếp của quang lại triều
324. 13:42đình Huế, chính sách của Minh Mạng không
325. 13:45chỉ dừng lại ở hành chính mà còn mở rộng
326. 13:48sang đồng hóa văn hóa cưỡng bức. Người
327. 13:50Trăm bị bắt ăn mặc theo kiểu người Việt.
328. 13:53Các phong tục tập quán bản địa bị cấm
329. 13:55đoán hoặc hạn chế và các hoạt động tôn
330. 13:58giáo bị kiểm soát cát cao. Thêm vào đó,
331. 14:01các quan lại được cử đến cai trị thường
332. 14:03nhũng nhiễu, tham nhũng và đàn áp, gây
333. 14:06ra sự phẫn nộ tột độ trong mọi tầng lớp
334. 14:08nhân dân trăm. Sự đàn áp này đã châm
335. 14:11ngòi cho hai cuộc khởi nghĩa liên tiếp
336. 14:14vào năm 1833
337. 14:17và 1834.
338. 14:19Cuộc đầu tiên do Kati Sumat lãnh đạo.
339. 14:23Ông là một giáo sĩ Hồi giáo người Châm
340. 14:26sinh ra tại Campuchia, từng tu nghiệp
341. 14:28tại Cantan ở Malaysia và hành hương đến
342. 14:32Meca. Ông trở về Panduranga mang theo tư
343. 14:35tưởng Hồi giáo chính thống và ý chí phản
344. 14:38kháng mạnh mẽ. Điểm đặc biệt của cuộc
345. 14:40nổi dậy này là tính chất tôn giáo. Katip
346. 14:43Sumat kêu gọi người Trăm và người Mã Lai
347. 14:45Hồi giáo đứng lên chống lại kẻ ngoại đạo
348. 14:48để bảo vệ đức tin và khôi phục vương
349. 14:50quốc Champa. Có bằng chứng cho thấy ông
350. 14:52đã nhận được sự hỗ trợ vũ khí và nhân
351. 14:55lực từ Sultan của Kelantan. Đây là cuộc
352. 14:58thánh chiến hay jihad duy nhất được ghi
353. 15:01nhận trong lịch sử Việt Nam. Tuy nhiên,
354. 15:03phong trào này mang tính cực đoan về tôn
355. 15:05giáo, khiến tầng lớp quý tộc Trăm Bà La
356. 15:07Môn theo Hindu giáo và những người Trăm
357. 15:09Ba ôn hòa lo ngại, thiếu sự đoàn kết nội
358. 15:12bộ, cuộc nổi dậy bị quân đội triều đình
359. 15:15Huế dập tắt vào đầu năm 1834.
360. 15:19Ngay sau đó, một cuộc khởi nghĩa khác,
361. 15:21quy mô hơn và mang tính dân tộc chủ
362. 15:23nghĩa hơn đã bùng nổ dưới sự lãnh đạo
363. 15:26của Sataka. một chức sắc Bani và Paul
364. 15:29War P. Khác với Katip Sumatwa
365. 15:33đã xây dựng một mặt trận thống nhất rộng
366. 15:35rái. Ông tập hợp được không chỉ người
367. 15:37trăm cả Bà La Môn và Bani mà còn lôi kéo
368. 15:40được sự tham gia đông đảo của các tộc
369. 15:42người thiểu số ở Tây Nguyên như Churu,
370. 15:45Rl và Keho. Đây là nỗ lực cuối cùng để
371. 15:48phục hưng mô hình liên minh đa tộc người
372. 15:50truyền thống của Champa. Nghĩa quân lập
373. 15:52căn cứ ở vùng núi, tấn công mạnh mẽ
374. 15:55xuống Đồng Bằng, chiếm lại được nhiều
375. 15:57vùng đất ở Ninh Thuận, Bình Thuận, Khánh
376. 15:59Hòa và Phú Yên. Họ dựng Paul Warp lên
377. 16:02làm vua. Công khai thách thức triều đình
378. 16:05Huế. Trước tình hình nguy cấp, vua Minh
379. 16:07Mạng ra lệnh cho các tướng lĩnh phải
380. 16:09trừng trị thẳng tay. Các cuộc thảm sát,
381. 16:11đốt phá làng mạc và tiêu hủy mùa màng để
382. 16:14triệt hạ nguồn sống của nghĩa quân đã
383. 16:15diễn ra. Tháng 5 năm 1835,
384. 16:19Gawa tử trận tại Fanrang. Cuộc khởi
385. 16:22nghĩa bị dập tắt hoàn toàn. Sau sự kiện
386. 16:25này, Minh Mạng thực hiện các biện pháp
387. 16:27trừng phạt và kiểm soát chưa từng có.
388. 16:30Các hậu duệ hoàng gia Champa bị truy
389. 16:31lùng, bắt bớ hoặc lưu đài sang các vùng
390. 16:34khác. Các di sản văn hóa, đền tháp bị bỏ
391. 16:37hoang, cấu trúc xã hội truyền thống bị
392. 16:40phá vỡ. Vương quốc Champa chính thức
393. 16:43chấm dứt sự tồn tại về mặt chính trị.
394. 16:46người Trăm trở thành một dân tộc thiểu
395. 16:48số trong lòng nước Việt Nam thống nhất.
396. 16:54Vương quốc Champa đã mất nhưng người
397. 16:56Trăm vẫn còn. Sự sụp đổ của các trung
398. 16:59tâm quyền lực Champa qua các thời kỳ đã
399. 17:02tạo ra những làn sóng di cư lớn, hình
400. 17:04thành nên các cộng đồng người trăm trên
401. 17:06khắp khu vực. Cộng đồng người trăm hải
402. 17:08ngoại lớn nhất hiện nay ở Campuchia, đặc
403. 17:10biệt là tỉnh Campong Cham. Làn sóng di
404. 17:12cư đầu tiên và lớn nhất diễn ra sau sự
405. 17:15kiện thất thủ Vijaya năm 1471.
406. 17:19Hàng vạn người Trăm bao gồm giới tinh
407. 17:22hoa đã chạy sang Campuchia và được các
408. 17:24vua Khơme cho phép định cư dọc sông
409. 17:27Mekong và hồ Tony. Sap. Tại môi trường
410. 17:30mới, cộng đồng này tiếp xúc sâu sắc với
411. 17:32cộng đồng người Mã Lai Hồi giáo. Tại môi
412. 17:35trường mới, cộng đồng này tiếp tục củng
413. 17:37cố đức tin Hồi giáo và chuyển hẳn sang
414. 17:39Hồi giáo chính thống. Họ được gọi là
415. 17:42Trump Islam hay Malayu Champa. Người
416. 17:46chăm tại Campuchia không chỉ là những
417. 17:48người tị nạn thụ động, họ trở thành một
418. 17:51lực lượng quân sự tinh nhuệ phục vụ
419. 17:53trong quân đội Hoàng Gia Khơme. Tuy
420. 17:55nhiên, vào thập niên 1970, cộng đồng này
421. 17:59đã phải đối mặt với thảm họa diệt chủng
422. 18:01dưới thời Khơme đỏ. Popot xem người Trăm
423. 18:04là kẻ thù giai cấp và kẻ thù ngoại lai.
424. 18:07Ước tính hàng chục nghìn người Trăm đã
425. 18:09bị sát hại, đền đường Hồi giáo bị phá
426. 18:11hủy, ngôn ngữ bị cấm đoán. Một nhánh di
427. 18:14cư ít được biết đến hơn là ngườiun tại
428. 18:17đảo Hải Nam, Trung Quốc. Các nghiên cứu
429. 18:20hiện đài xác nhận họ là hậu duệ của
430. 18:22những người tị nạn Champa thế kỷ 10 hoặc
431. 18:2515 đã vượt biển đến định cư tại đây. Mặc
432. 18:29dù bị chính phủ Trung Quốc xếp vào nhóm
433. 18:31dân tộc Hồ do cùng tôn giáo. Người Usun
434. 18:35thực chất không có quan hệ huyết thống
435. 18:37với người Hồi. Nói tiếng Hoa họ vẫn giữ
436. 18:40được ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Đạo liên
437. 18:43quan trực tiếp đến tiếng trăm hiện đại
438. 18:46và trang phục truyền thống. Đây là cộng
439. 18:48đồng Hồi giáo duy nhất trong lịch sử
440. 18:50Trung Quốc có nguồn gốc từ Đông Nam Á là
441. 18:53minh chứng cho khả năng hàng hải vượt
442. 18:55trội của tổ tiên họ. Ở Việt Nam hiện nay
443. 18:58có khoảng 160.000 người chăm tập trung
444. 19:01chủ yếu tại Ninh Thuận, Bình Thuận và An
445. 19:04Giang. Họ chia thành ba nhóm cộng đồng
446. 19:07chính. Dựa trên tôn giáo Trâm Balamon
447. 19:10chiếm đa số tại Ninh Thuận vẫn giữ gìn
448. 19:13đức tin Hindu giáo thờ thần Shiva và
449. 19:16tiếp tục thực hành các nghi lễ tại các
450. 19:18tháp trăm cổ. Lễ hội Kate hàng năm là
451. 19:22dịp để họ tưởng nhớ tổ tiên và cầu
452. 19:24nguyện cho mùa màng bội thu. Chambani là
453. 19:27một dạng Hồi giáo biến thẻ bản địa hóa
454. 19:29sâu sắc, pha trộn với tín ngưỡng dân
455. 19:32gian và chịu ảnh hưởng mạnh của chế độ
456. 19:34mẫu hệ. Họ không hành hương đến Meca và
457. 19:37có hệ thống tu sĩ riêng Trăm Islam tập
458. 19:40trung chủ yếu ở An Giang và thành phố Hồ
459. 19:42Chí Minh, có nguồn gốc từ những người di
460. 19:45cư sang Campuchia rồi quay trở lại Việt
461. 19:47Nam vào thế kỷ 1819. Họ theo Hội giáo
462. 19:51chính thống Sony và có liên hệ chặt chẽ
463. 19:53với thế giới Hồi giáo quốc tế. Mặc dù
464. 19:56mất quyền kiểm soát chính trị, văn hóa
465. 19:59Trăm vẫn để lại dấu ấn sâu đầm. Người
466. 20:02Trăm vẫn duy trì chế độ mẫu hệ mạnh mẽ.
467. 20:05Trong khi người Việt theo chế độ phụ hệ,
468. 20:08Nho giáo với cha truyền con nối, người
469. 20:11Trăm vẫn theo chế độ mẫu hệ. Người phụ
470. 20:13nữ nắm quyền chủ chốt trong gia đình,
471. 20:16con cái theo họ mẹ và quyền thừa kế tài
472. 20:19sản thuộc về con gái út. Hệ thống đền
473. 20:21tháp gạch nung bí ẩn trải dài dọc miền
474. 20:24Trung như Mỹ Sơn, Poa, Po Clong Garai
475. 20:29vẫn đứng vững trước thời gian. Những
476. 20:30kiến trúc này là kiệt tác của nhân loại
477. 20:33và là nơi thực hành tín ngưỡng sống
478. 20:35động. Năm 1999,
479. 20:38UNESCO công nhận thánh địa Mỹ Sơn là di
480. 20:41sản văn hóa thế giới. Một di sản văn hóa
481. 20:44khác ít người biết đến là ảnh hưởng của
482. 20:46người Trăm lên trang phục truyền thống
483. 20:48Việt Nam. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng
484. 20:51áo dài Việt Nam hiện đại chịu ảnh hưởng
485. 20:53từ trang phục của người Trăm, đặc biệt
486. 20:55là kiểu áo dài khoét cổ và sẻ tà kết hợp
487. 20:58với áo ngũ thân truyền thống. Đây là
488. 21:00minh chứng cho sự giao thoa văn hóa thay
489. 21:02vì chỉ có xung đội.
490. 21:05[âm nhạc]
491. 21:08Lịch sử vương quốc Champa là một câu
492. 21:10chuyện bi tráng về sự thịnh suy của các
493. 21:12quốc gia trong bàn cờ địa chính trị Đông
494. 21:14Nam Á. Từ một đế chế biển hùng mạnh kiểm
495. 21:17soát con đường tơ lụa trên biển giàu có
496. 21:20và văn minh rực rỡ. Champa đã dần suy
497. 21:23yếu và sụp đổ trước áp lực không ngừng
498. 21:25nghỉ của Đại Việt. Vậy Nam Tiến là xâm
499. 21:27lược hay sinh tồn? Đây là câu hỏi không
500. 21:29có câu trả lời đơn giản. Từ góc nhìn của
501. 21:32Champa, đây rõ ràng là một thảm họa dân
502. 21:34tộc, sự mất mát lãnh thổ, văn hóa và độc
503. 21:37lập. Từ góc nhìn của Đại Việt, đây là
504. 21:39tất yếu lịch sử. Phía Bắc bị Trung Quốc
505. 21:41ép liên tục, phía đông là biển, chỉ còn
506. 21:45con đường đi xuống Nam để tìm không gian
507. 21:46sinh tồn cho dân số ngày càng đông. Cả
508. 21:49hai quan điểm đều có cơ sở của nó. Cuộc
509. 21:51chiến sinh tồn của Champa với Đại Việt
510. 21:54không chỉ đơn thuần là cuộc chiến tranh
511. 21:56giành đất đai. Đây là sự xung đột mang
512. 21:59tính hệ thống giữa hai mô hình phát
513. 22:01triển đối nghịch. Mô hình mandala hàng
514. 22:03hải của Champa linh hoạt. Giàu có nhờ
515. 22:05thương mại, cởi mở về văn hóa nhưng lỏng
516. 22:08lẻo về chính trị và yếu kém trong huy
517. 22:11động nguồn lực cho chiến tranh tổng lực.
518. 22:12Mô hình nông nghiệp tập quyền của Đại
519. 22:14Việt kỷ luật chặt chẽ về tổ chức xã hội
520. 22:17có khả năng huy động nhân lực và vật lực
521. 22:19khổng lồ cho các mục tiêu dài hạn. Trong
522. 22:22bối cảnh lịch sử cụ thể của khu vực lúc
523. 22:24bấy giờ, mô hình tập quyền của Đại Việt
524. 22:27đã tỏ ra thích nghi hơn. Tuy nhiên, nước
525. 22:29có thể mất nhưng dân tộc không thể chết.
526. 22:32Từ những cuộc nổi dậy, đấm máu mang màu
527. 22:34sắc tôn giáo và dân tộc của Katibum và
528. 22:37Jatagwa đến hành trình lưu vong đầy gian
529. 22:39nan sang Campuchia, Malaysia hay đảo Hải
530. 22:42Nam, người Trăm đã chứng minh một sức
531. 22:44sống văn hóa phi thường. Ngày nay, di
532. 22:47sản của Champa không chỉ nằm trong các
533. 22:50tòa tháp cổ rêu phong hay các di chỉ
534. 22:52khảo cổ mà còn chảy trong huyết quản của
535. 22:54hàng trăm ngàn người trăm trên khắp thế
536. 22:56giới và trong chính bản sắc đa dạng
537. 22:59phong phú của văn hóa Việt Nam hiện đại.
538. 23:02Hiểu rõ quá khứ đau thương để tôn trọng
539. 23:04sự đa dạng hiện tại. Đó mới là bài học
540. 23:07lớn nhất từ lịch sử. Hẹn gặp lại quý vị
541. 23:09và các bạn trong kỳ phát sóng tiếp theo
542. 23:10của Á Lục Ký. Nếu bạn thích chương trình
543. 23:12này, hãy đăng ký kênh để không bỏ lỡ các
544. 23:15kỳ phát sóng tiếp theo về văn hóa và
545. 23:17lịch sử Việt Nam.
546. 23:21[âm nhạc]