E03. Λέει αλήθεια ο Οδυσσέας; Οι Απόλογοι και η πραγματική Δύση — Transcript

Full transcript

1. 0:00Στα δύο προηγούμενα επεισόδια
2. 0:02ακολουθήσαμε βήμα προς βήμα τη διαδρομή
3. 0:05του Οδυσσέα από την στιγμή της
4. 0:07αναχώρησής του από την Τρία έως και την
5. 0:10άφιξή του στην χώρα των ΦΕΑκων. Στο
6. 0:12σημερινό επεισόδιο θα εξετάσουμε ένα
7. 0:15πολύ λιγότερο γνωστό ζήτημα. το ταξίδι
8. 0:18του Μέντη προς την Τεμέση, τις αναφορές
9. 0:22στη Σικανία και στους Σικελούς, καθώς
10. 0:25και τα αρχαιολογικά δεδομένα για τις
11. 0:27επαφές ανάμεσα στο Αιγαίο, την Ιταλία
12. 0:30και τη Σικελία. Αυτά τα χωρεία δείχνουν
13. 0:33ότι το έπος γνωρίζει την ύπαρξη της
14. 0:37Δύση ως πραγματικούς τόπους ταξιδιών,
15. 0:40εμπορίου και επαφών.
16. 0:42Παρόλα αυτά ο ποιητής επιλέγει συνειδητά
17. 0:46να μην αναφέρει ότι εκεί κατοικούσαν οι
18. 0:48κύκλοπες ή ηλετριγώνες, όπως θα
19. 0:51υποστηρίξουν αργότερα οι συγγραφείς που
20. 0:53επιχείρησαν να ερμηνεύσουν τη μυθική
21. 0:55γεωγραφία της Οδύσσεας. Πώς γίνεται
22. 0:57λοιπόν η ίδια η Οδύσια να προσφέρει δύο
23. 1:01τόσο διαφορετικές και αντικρουόμενες
24. 1:03εικόνες της Δύσης
25. 1:05Αυτό είναι το παράδοξο που θα μας
26. 1:07απασχολήσει στο σημερινό επεισόδιο.
27. 1:10Μήπως όμως τελικά το πρόβλημα δεν
28. 1:12βρίσκεται μόνον στη γεωγραφία, αλλά και
29. 1:15στον άνθρωπο που μας απητ αυτές τις
30. 1:18ιστορίες
31. 1:20εδώ πρέπει να θυμηθούμε κάτι που εύκολα
32. 1:22παραβλέπουμε. Τις περιπέτειες με τον
33. 1:24Πολύφυμο, τον Αολο, την Κύρκη, τις
34. 1:26ειρήνες, τη Σκύλα και τη Χάρυβδη, δεν
35. 1:29τις παρουσιάζει ο ίδιος ο ποιητής. Τις
36. 1:32ακούμε σε μία αφήγηση του Οδυσσέα, όταν
37. 1:35εκείνος βρίσκεται στο ανάκτορο του
38. 1:37Αλκίνοου και διηγείται στους Φαίακες.
39. 1:39όσα ισχυρίζεται ότι του συνέβησαν μετά
40. 1:43την αναχώρησή του από την Τρία. Και ο
41. 1:45Οδυσσέας δεν είναι ένας οποιοσδήποτε
42. 1:48αφηγητής. Είναι ο πολύτροπος ήρωας του
43. 1:51έπους, ο άνθρωπος των τεχνασμάτων, των
44. 1:54μεταμφιέσεων και των πλαστών ιστοριών.
45. 1:58Είπε λοιπόν ψέματα ο Οδυσσέας. Μήπως οι
46. 2:01ιστορίες για τα τέρατα της μάγισες και
47. 2:03τους υπερφυσικούς κινδύνους αποτελούν
48. 2:06αποκυήματα της φαντασίας του επινοημένα
49. 2:09για να εντυπωσιάσουν τους Φέακες και να
50. 2:12δικαιολογήσουν την απώλεια των συντρόφων
51. 2:14του. Σε αυτό ακριβώς το ερώτημα θα
52. 2:17εστιάσουμε στο σημερινό επεισόδιο και
53. 2:20ίσως τότε διαπιστώσουμε ότι το
54. 2:22σημαντικότερο ζήτημα δεν είναι τελικά
55. 2:24πού βρίσκονταν οι κύκλοπες, αλλά ποιος
56. 2:27μας λέει ότι τους συνάντησε.
57. 2:44>> [μουσική]
58. 2:44>> Στα προηγούμενα επεισόδια είδαμε τη
59. 2:46Συκελία, την Ιταλία και τις γύρωθάλασσες
60. 2:49ως τόπους κυκλόνων, λεστριγόνων,
61. 2:52επικίνδυνων μαγισών, αλλά και της κύλας
62. 2:54και της χάρυρδης. Στην Οδύσσεια όμως
63. 2:57συναντούμε και μία εντελώς διαφορετική
64. 2:59εικόνα της Δύσης. Όχι ως χώρο τεράτων,
65. 3:03αλλά ως γνωστό εμπορικό προορισμό.
66. 3:06Το σαφέστερο παράδειγμα για αυτό
67. 3:08αποτελεί το ταξίδι του Μέντη προς την
68. 3:10Τεμέση. Στην αρχή της Οδύσσεας η Αθηνά
69. 3:14εμφανίζεται στον Τηλέμαχο έχοντας τη
70. 3:16μορφή του Μέντη, του γιου του Αγχίαλου,
71. 3:19του άρχοντα των Ταφείων.
72. 3:21Ο Μέντης δηλώνει ότι έφτασε στην Ηθάκη
73. 3:24με πλοίο και συντρόφους, ταξιδεύοντας
74. 3:27επαλοθρώους ανθρώπους, δηλαδή προς
75. 3:30ξενόγλωσους λαούς με προορισμό την πεμέ.
76. 3:35Σκοπός του ταξιδιού του είναι να
77. 3:36αποκτήσει χαλκό, ενώ μεταφέρει μαζί του
78. 3:39έθωνα σίδηρον, δηλαδή λαμπερό ή για
79. 3:43αλιστερό σίδηρο.
80. 3:44>> [χαχανίζει]
81. 3:44>> Αυτό το χωρείο το έχω συζητήσει σε ένα
82. 3:47άρθρο μου και στην περιγραφή θα παραθέσω
83. 3:50τον συγκεκριμένο σύνδεσμο. Το πρώτο
84. 3:52ζήτημα είναι η ταύτιση της τεμέσης.
85. 3:56Ορισμένοι μελετητές την ταύτησαν με την
86. 3:58ταμασό της Κύπρου, γνωστή για τα
87. 4:00κοιτάσματα χαλκού. Αυτή η άποψη όμως
88. 4:03παρουσιάζει ένα σοβαρό πρόβλημα. Η
89. 4:06Ταμασός βρίσκεται στο εσωτερικό του
90. 4:09νησιού. Αν ο ποιητής είχε στο μυαλό του
91. 4:11ένα θαλάσσιο ταξίδι προς την Κύπρο, θα
92. 4:14ήταν φυσικότερο να αναφέρει το λιμάνι
93. 4:17και όχι μία πόλη στην ενδοχώρα. Οι
94. 4:19αρχαίοι συγγραφείς ταύτιζαν συνήθως στην
95. 4:21ΤΜση με την ιταλική Τμέσα στη Νότια
96. 4:25Ιταλία. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, στην
97. 4:28περιοχή υπήρχαν μεταλλία χαλκού, αν και
98. 4:31στην εποχή του είχαν πλέον εγκαταληφθεί.
99. 4:34Επίσης η περιοχή συνδεόταν και με την
100. 4:37ηρωϊκή λατρία ενός συντρόφου του
101. 4:39Οδυσσέα, ο οποίος σύμφωνα με την
102. 4:41παράδοση σκοτώθηκε εκεί και αργότερα
103. 4:44τιμήθηκε ως ήρωας. Το ταξίδι του Μέντη
104. 4:48δεν έχει τίποτε ηρωϊκό και δεν υπάρχει η
105. 4:51παραμικρή υπώνοια στην αφήγησή του ότι
106. 4:53θα πρέπει να αντιμετωπίσει εχθρικά
107. 4:55τέρατα.
108. 4:56Ένα εμπορικό πλοίο θα ταξιδέψει απλά από
109. 4:59το ιώνιο προς τη Δύση, μεταφέροντας
110. 5:02σίδηρο και αναζητώντας χαλκό. Και
111. 5:05φαίνεται πως αυτό ήταν κάτι εντελώς
112. 5:07συνηθισμένο.
113. 5:09Η αναφορά στην ΤΜση δεν είναι το μόνο
114. 5:11σημείο που η Οδύσει παρουσιάζει τη Δύση
115. 5:15ως πραγματικό και όχι μυθικό χώρο. Ο
116. 5:18Οδυσσέας όταν αργότερα συναντά τον
117. 5:20Λαέρτη ισχυρίζεται ότι κατάγεται από την
118. 5:23Αλίβαντα και ότι έφτασε στην Ηθάκη από
119. 5:25τη Σικανία επειδή παρασύρθηκε χωρίς να
120. 5:28το θέλει από την πορεία του. Η ιστορία
121. 5:31είναι ψεύτικη αλλά γ αυτό έχει
122. 5:33ενδιαφέρον. Για να είναι πιστική πρέπει
123. 5:36να ακούγεται πιθανή.
124. 5:38Η Σκανία, δηλαδή η Συκελία,
125. 5:41παρουσιάζεται και εδώ ως μία περιοχή
126. 5:43όπου διεξάγεται εμπόριο, αλλά και ως
127. 5:46τόπος από τον οποίο θα μπορούσε πράγματι
128. 5:48κάποιος να ταξιδέψει στην Ηθάκη.
129. 5:51Ακόμη σαφέστερη είναι η περίπτωση του
130. 5:54εμπορίου δούλων. Στην ραψωδία Υστήρες
131. 5:58χλεβάζοντας τον μεταμφιεσμένο Οδυσσέα
132. 6:01και τον Θεοκλίμενο προτείνουν να τους
133. 6:03βάλουν σε πλοίο και να τους στείλουν
134. 6:06στους υκελούς όπου θα μπορούσαν να
135. 6:08αποφέρουν μία καλή τιμή προφανώς αν τους
136. 6:12πουλήσουν ως δούλος. Στο ίδιο πλαίσιο
137. 6:14ανήκει και η ηλικιωμένη συκελή γυναίκα
138. 6:17που υπηρετεί τον Λαέρτη. Στη ραψοδία ωγα
139. 6:20αναφέρεται ότι ο γέροντας πατέρας του
140. 6:22Οδυσσέα φροντίζεται από μία γυναίκα που
141. 6:25προέρχεται από τη Συκελία η οποία ανήκει
142. 6:28στο υπηρετικό προσωπικό του οίκου του.
143. 6:31Άρα η συκελεία εμφανίζεται εδώ ως ένας
144. 6:33τόπος όπου κάποιος μπορούσε να πωλήσει ή
145. 6:36να αγοράσει δούλους χωρίς να υπάρχει
146. 6:39οποιαδήποτε μυθική διάσταση.
147. 6:42Το αρχαιολογικό υπόβαθρο επιβεβαιώνει
148. 6:44ότι τέτοιες εμπορικές επαφές όντως
149. 6:47λάμβαναν χώρα.
150. 6:49Ήδη κατά την ύστερη εποχή του Χαλκού
151. 6:51υπήρχαν σχέσεις ανάμεσα στο Αιγαίο και
152. 6:53την Ιταλική Χερσόνησο. Μυκιναϊκή
153. 6:56κεραμική έχει βρεθεί σε περισσότερες από
154. 6:5870 θέσεις στην Ιταλία και τη Σικελία. Σε
155. 7:02ορισμένες περιπτώσεις η κεραμική
156. 7:04μυκηναϊκού τύπου φαίνεται ότι ήταν
157. 7:07μάλιστα τοπικής παραγωγής. Κάτι που
158. 7:09μπορεί να δείχνει σταθερότερες επαφές ή
159. 7:12ακόμα και πως υπήρχαν κάποιοι μόνιμοι
160. 7:16εμπορικοί σταθμοί.
161. 7:18Ταυτόχρονα στο Αιγαίο έχει επίσης βρεθεί
162. 7:20κεραμική που προέρχεται από την Ιταλία.
163. 7:23Γεγονός που δείχνει ότι η επαφή ήταν
164. 7:26αμφίδρομη.
165. 7:27Το βασικό πρόβλημα είναι η αναφορά στον
166. 7:30σίδηρο. Πολλοί μελετητές θεώρησαν ότι
167. 7:34επειδή ο Μέντης μεταφέρει σίδυρο, το
168. 7:36χωρείο πρέπει να αντανακλά την
169. 7:38πραγματικότητα του 8ου αιώνα π.Χ. όταν ο
170. 7:41Σίδηρος είχε πλέον ευρύτερη χρήση.
171. 7:45Αυτή όμως η ερμηνεία στηρίζεται σε μία
172. 7:47παλαιότερη και νομίζω αρκετά
173. 7:50απλοποιημένη εικόνα που μας προσφέρουν
174. 7:53τα αρχαιολογικά δεδομένα. Ο Σίδηρος ήταν
175. 7:56γνωστός στην ανατολική Μεσόγειο και στο
176. 7:58Αιγαίο ήδη από τη δεη χιλιετία π.Χ.
177. 8:02Ωστόσο τότε ακόμη αποτελούσε ένα σπάνιο
178. 8:05και πολύτιμο μέταλλο.
179. 8:07Μετά την κατάρρευση των ανακτορικών
180. 8:10κέντρων στο τέλος της ύστερης εποχής του
181. 8:12Χαλκού, η παραγωγή σιδύρου αυξήθηκε
182. 8:16σταδιακά και η τεχνολογία κατεργασίας
183. 8:19του εξαπλώθηκε στη Συροπαλεστίνη, την
184. 8:22Κύπρο και το Αιγαίο κατά το διάστημα
185. 8:24μεταξύ του 12ου και 10ου αιώνα π.Χ.
186. 8:27Η Ιταλία ακολουθεί διαφορετικό ρυθμό. Η
187. 8:31συστηματική εκμετάλλευση Ιδύρου ανάγεται
188. 8:34κυρίως στον 8ο αιώνα π.Χ.
189. 8:37Συνεπώς μπορούμε να υποθέσουμε ότι κατά
190. 8:39την προημότερη περίοδο ο Σίδηρος όντως
191. 8:42εξαγόταν από το Αιγαίο στην Ιταλία. Από
192. 8:46αυτήν την άποψη το ταξίδι του Μέντη προς
193. 8:48την Τεμέη μπορεί να αντανακλά αυτή την
194. 8:51παλαιότερη φάση επαφών ίσως του 11ου ή
195. 8:55του 10ου αιώνα π.Χ. Το χωρείο της
196. 8:58τεμέσης, όπως και τα υπόλοιπα που ήδη
197. 9:00ανέφερα, αποκαλύπτουν μία άλλη Οδύσια
198. 9:03πίσω από την Οδύσειια των τεράτων.
199. 9:05Δείχνουν ότι η Δύση δεν αποτελούσε μόνο
200. 9:08ένα σκηνικό φόβου και θαυμαστών τεράτων.
201. 9:12Αποτελούσε και τον πραγματικό χώρο όπου
202. 9:15διεξαγόταν εμπόριο και μετακινούνταν
203. 9:17άνθρωποι και αγαθά. Οι αφηγήσεις για τα
204. 9:20μυθικά τέρατα πρέπει να έχουν πολύ
205. 9:22βαθύτερες ρίζες και να πηχούν μία ακόμη
206. 9:26παλαιότερη περίοδο κατά την οποία έλαβαν
207. 9:29χώρα τα πρώτα ταξίδια μυκινέων προς τη
208. 9:31Δύση. Ίσως ήδη στα μέσα ή σε κάθε
209. 9:35περίπτωση κατά τη διάρκεια του δερου
210. 9:37μισού της δεη χιλιετίας πχ.
211. 9:40Εκείνη την πολύ πρόιμη περίοδο ένα
212. 9:42ταξίδι προς την Ιταλία θα μπορούσε να
213. 9:45είναι πολύ επικίνδυνο για ναυτικούς που
214. 9:47δεν γνώριζαν τα ρεύματα, τους ανέμους
215. 9:50αλλά και τους ανθρώπους που θα
216. 9:51συναντούσαν.
217. 9:53Άρα πραγματικές [ξερόβηχας]
218. 9:54ναυτικές εμπειρίες θα πρέπει να
219. 9:56μετουσιώθηκαν σταδιακά μέσα από μία
220. 9:59μακρά λογοτεχνική παράδοση. σε τραγούδια
221. 10:02η μύθους. Ωστόσο, ακόμη και αν δεχτούμε
222. 10:06ότι αυτές οι ιστορίες διατηρούν μακρινές
223. 10:09μνήμες από τα παλαιότερα ταξίδια προς τη
224. 10:12Δύση, δεν αρκεί να εξετάσουμε μόνον το
225. 10:15ιστορικό τους υπόβαθρο. Πρέπει να
226. 10:18προσέξουμε και τον τρόπο με τον οποίο
227. 10:21εντάσσονται στην ίδια την Οδύσειια. Οι
228. 10:24περιπέτειες με τα μυθικά τέρατα δεν
229. 10:26παρουσιάζονται από τον ίδιο τον ποιητή.
230. 10:29Τις αφηγείται ο Οδυσσέας στους Φέακες,
231. 10:32όπως ανέφερα και νωρίτερα, όταν
232. 10:34βρίσκεται πλέον ασφαλής στο ανάκτορο του
233. 10:37αλκινώου. Συνεπώς, πρέπει πρώτα να
234. 10:39εξετάσουμε τη θέση τους μέσα στην
235. 10:42Οδύσσεια.
236. 10:45[μουσική]
237. 10:50Η Οδύσσεια δεν ακολουθεί μία απλή
238. 10:53γραμμική αφήγηση. Ο ποιητής δεν αρχίζει
239. 10:56το έπος με την αναχώρηση του Οδυσσέα από
240. 10:58την Τρία.
241. 10:59ώστε να παρουσιάσει στη συνέχεια με
242. 11:01χρονολογική σειρά τους Κύκωνες, τους
243. 11:04λωτοφάγους, τον Πολύφυμο, την Κύρκη και
244. 11:07τις υπόλοιπες περιπέτειές του. Αντίθετα
245. 11:10επιλέγει μία πολύ πιο σύνθετη και
246. 11:12αφηγηματικά ενδιαφέρουσα δομή. Όταν
247. 11:15αρχίζει το ποίημα, έχουν ήδη περάσει
248. 11:17σχεδόν 20 χρόνια από τότε που ο Οδυσσέας
249. 11:21εγκατέλειψε την Ηθάκη. 10 χρόνια πολέμου
250. 11:24στην Τρία και σχεδόν άλλα 10 χρόνια
251. 11:27περιπλανήσεων.
252. 11:29Αυτή η επιλογή μπορεί να προκαλέσει
253. 11:31σύγχυση σε κάποιον σύγχρονο αναγνώστη
254. 11:34που δεν γνωρίζει την υπόθεση του νόστου
255. 11:36του Οδυσσέα. Το αρχαίο κοινό όμως ήταν
256. 11:40προφανώς εξοικειωμένο με τα βασικά
257. 11:43πρόσωπα και γεγονότα της παράδοσης.
258. 11:45Γνώριζε ότι ο Οδυσσέας είχε πολεμήσει
259. 11:48στην Τρία, ότι η επιστροφή του είχε
260. 11:50καθυστερήσει και ότι στην Ηθάκη τον
261. 11:52περίμεναν οι Πινελόπι και ο Τηλέμαχος. Ο
262. 11:56ποιητής μπορούσε επομένως να αρχίσει την
263. 11:58αφήγησή του όχι από την αφετηρία του
264. 12:01ταξιδιού του, αλλά από ένα πολύ
265. 12:04μεταγενέστερο και κρίσιμο σημείο από τη
266. 12:07στιγμή κατά την οποία η επιστροφή του
267. 12:09Οδυσσέα φαίνεται επιτέλους να πλησιάζει.
268. 12:12Αξίζει λοιπόν να δούμε πολύ σύντομα τη
269. 12:15δομή του πρώτου μέρους της Οδύσας, ώστε
270. 12:18να κατανοήσουμε πο ακριβώς εντάσσονται
271. 12:20οι απόλογοι, δηλαδή η αφήγηση των
272. 12:23μυθικών περιπετειών του Οδυσσέα.
273. 12:26Οι τέσσερις πρώτες ραψωδίες, δηλαδή Α
274. 12:29έως Δ, αποτελούν τη λεγόμενη τηλεμάχεια.
275. 12:33Η αφήγηση αρχίζει στην Ηθάκη όπου οι
276. 12:36μνηστήρες έχουν εγκατασταθεί στο
277. 12:38ανάκτορο του Οδυσσέα, καταναλώνουν την
278. 12:41περιουσία του και πιέζουν την Πινελόπη
279. 12:43να επιλέξει νέο σύζυγο. Η Αθηνά
280. 12:46εμφανίζεται στον Τηλέμαχο έχοντας τη
281. 12:49μορφή του Μέντη, όπως ήδη αναφέρθηκε,
282. 12:52και τον παρακινεί να αναζητήσει
283. 12:54πληροφορίες για τον πατέρα του.
284. 12:56Ο Τηλέμαχος συγκαλεί συνέλευση των
285. 12:59Ηθακισίων και στη συνέχεια ταξιδεύει
286. 13:01στην Πύλο και μετά την Σπάρτη, όπου
287. 13:04συναντά διαδοχικά τον Έστορα, τον
288. 13:07Μενέλαο και την Ελένη. Εκεί ακούει
289. 13:10διηγήσεις για την επιστροφή των Αχαιών
290. 13:12από την Τρία. Ο Μενέλαος μάλιστα τον
291. 13:15πληροφορεί τελικά ότι ο Οδυσσέας
292. 13:17βρίσκεται ακόμη ζωντανός αλλά κρατείται
293. 13:20στο νησί της Καλυψός. Στην ραψοδία Ε η
294. 13:24αφήγηση εστιάζει για πρώτη φορά στον
295. 13:26ίδιο τον Οδυσσέα. Αφού παρέμεινε 7
296. 13:29χρόνια στην ογηγία, οι θεοί αποφασίζουν
297. 13:32ότι πρέπει τελικά να επιστρέψει στην
298. 13:34πατρίδα του και ο Ερμής διατάζει την
299. 13:37Καλυψό να τον αφήσει ελεύθερο. Η νύμφη
300. 13:40τον βοηθά να κατασκευάσει μία σχεδία.
301. 13:43Του δίνει τροφή και ρούχα και εκείνος
302. 13:45ανοίγεται ξανά στη θάλασσα. Για 17
303. 13:48ημέρες πλέει μόνος. μέχρι που βλέπει από
304. 13:51μακριά την γη των Φαιάκων. Ο Ποσειδώνας
305. 13:55όμως τον διακρίνει και προκαλεί φοβερή
306. 13:58θαλασοσταραχή.
307. 14:00Η σχεδία διαλύεται και ο Οδυσσέας
308. 14:02παλεύει με τα κύματα. Με τη βοήθεια της
309. 14:05Λευκοθέας και της Αθηνάς καταφέρνει
310. 14:07τελικά να φτάσει εξαντλημένος στη
311. 14:09Σχερία.
312. 14:21Ο Όμηρος δεν προσδιορίζει τη γεωγραφική
313. 14:24θέση αυτού του νησιού. Η αρχαία παράδοση
314. 14:27όμως την ταύτισε πολύ νωρίς με την
315. 14:28Κέρκυρα. Από την άλλη πλευρά ο Στράβων
316. 14:31παραμένει πιο επιφυλακτικός και
317. 14:33επισημαίνει ότι η ομυρική σχετικό
318. 14:37χαρακτήρα. Η ταύτιση της σχευρα
319. 14:41δημιουργεί αρκετά προβλήματα. Στο
320. 14:43ομυρικό κείμενο η ισχερία παρουσιάζεται
321. 14:45ως ένας τόπος απομονωμένος από το από
322. 14:48τον υπόλοιπο ανθρώπινο κόσμο. Ο
323. 14:50Ναυσήθεος είχε μεταφέρει τους Φαίακες
324. 14:53από την είχε εγκαταστήσει στη σχεδρών
325. 14:58αλφιστάων, δηλαδή μακριά από τους
326. 15:01ανθρώπους που εργάζονται για να παράξουν
327. 15:04την τροφή τους.
328. 15:06Αργότερα η ναυσικά δηλώνει ότι οι
329. 15:08Φαίακες κατοικούν απομονωμένοι μέσα στην
330. 15:11πολυκύμαντη θάλασσα. έσχατη ανδρών,
331. 15:14δηλαδή στα άκρα του ανθρώπινου κόσμου
332. 15:16και ότι κανένας άλλος θνητός δεν έρχεται
333. 15:19σε επαφή μαζί τους. Αντιθέτως, η Κέρκυρα
334. 15:22βρίσκεται πολύ κοντά στην ηπειρωτική
335. 15:25ακτή και πάνω σε ένα σημαντικό θαλάσσιο
336. 15:28δρόμο. Η θέση της εξηγεί εύκολα πως ένα
337. 15:31πλοίο θα μπορούσε να μεταφέρει τον
338. 15:33Οδυσσέα στην Ηθάκη μέσα σε μόλις μία
339. 15:36νύχτα.
340. 15:37Ωστόσο, οι θαλάσσιες μετακινήσεις των
341. 15:39Φαιάκων δεν υπακούουν στους κανόνες της
342. 15:43συνηθισμένης ναυσιπλοίας. Απλοία τους
343. 15:46δεν χρειάζονται κυβερνήτες ή επιδάλια.
344. 15:48Γνωρίζουν από μόνα τους τις σκέψεις των
345. 15:51επιβατών και της πόλης όλων των ανθρώπων
346. 15:53και ταξιδεύουν με ασφάλεια καλυμμένα από
347. 15:56ομίχλη και σύννεφα. Επομένως, ακόμα και
348. 16:00η ολονίκτυα μεταφορά του Οδυσσέα από την
349. 16:03σχεθάκη
350. 16:05δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μία
351. 16:07ένδειξη που θα μας βοηθήσει να
352. 16:10εντοπίσουμε την σχερόκειτο για ένα
353. 16:13κανονικό ταξίδι με ένα κανονικό πλοίο.
354. 16:16Επομένως, η σύνδεση της σχευρα
355. 16:19μάλλον είναι το αποτέλεσμα της
356. 16:20προσπάθειας των μεταγενέστερων κατοίκων
357. 16:23της να συνδέσουν το νησί τους με τον
358. 16:26ομηρικό κόσμο.
359. 16:28>> [μουσική]
360. 16:34>> Ο Οδυσσέας καταφέρνει λοιπόν να βγει
361. 16:36στην σχεος, αλλά είναι γυμνός και δεν
362. 16:40έχει κανένα αντικείμενο μαζί του που να
363. 16:42φανερώνει την ταυτότητά του και την
364. 16:44βασιλική του ιδιότητα.
365. 16:47Καλύπτει το σώμα του με φύλλα και
366. 16:49αποκυμιέται μέσα στους θάμνους. Την
367. 16:51επόμενη ημέρα η Ναυσικά η κόρη του
368. 16:54βασιλιά Αλκίνοου και της βασίλισσας
369. 16:56Αρίτης έρχεται με τις υπηρέτριές της να
370. 16:59πλύνει τα βασιλικά ενδύματα. Καθώς οι
371. 17:02κοπέλες παίζουν με μία μπάλα, οι φωνές
372. 17:05τους ξυπνούν τον Οδυσσέα. Η στιγμή είναι
373. 17:08κρίσιμη. Ο Οδυσσέας είναι άγνωστος,
374. 17:11γυμνός, εξαντλημένος και βρίσκεται
375. 17:13μπροστά σε μία νεαρή πριγκίπισσα με τις
376. 17:15υπηρέτριές της. βγαίνει προσεκτικά απ
377. 17:18τους θάμνους κρατώντας ένα κλαδί για να
378. 17:21κρύψει τη γύμνια του. Οι υπηρέτριες
379. 17:23τρομάζουν και τρέπονται σε φυγή, αλλά η
380. 17:26ναυσικά μένει στη θέση της. Ο Οδυσσέας
381. 17:29δεν την αγγίζει ο Σικέτης. Επιλέγει να
382. 17:32την πείσει μόνο με τον λόγο του. Επαινεί
383. 17:35την ομορφιά και την σύνεσή της. Δεν
384. 17:38συγκρίνει με την Άρτεμη και τη ζητά
385. 17:40ρούχα και οδηγίες για να πάει στην πόλη.
386. 17:43Η ρητορική του δεινότητα έχει άμεσο
387. 17:46αποτέλεσμα. Η Ναυσικά αντιλαμβάνεται ότι
388. 17:49δεν έχει απέναντί της έναν επικίνδυνο
389. 17:51ναβαγό, αλλά έναν ευγενή άνθρωπο που
390. 17:54έχει απλά δοκιμαστεί από τη μοίρα. Του
391. 17:56προσφέρει ρούχα, τροφή και λάδι για να
392. 17:58λουστεί και του εξηγεί πώς να φτάσει στο
393. 18:01ανάκτορο. Τον συμβουλεύει να ακολουθήσει
394. 18:03το άρμα της άλλα απόσταση ώστε να
395. 18:06αποφευχθούν τα σχόλια των Φαιάκων.
396. 18:09Επίσης να μπει αργότερα στο παλάτι και
397. 18:12να απευθυνθεί πρώτα στη βασίλισσα Αρήτη,
398. 18:15η οποία φαίνεται ότι είχε πρωτεύοντα
399. 18:17ρόλο. Με τη βοήθεια της Αθηνάς, ο
400. 18:20Οδυσσέας φτάνει αόρατο στο ανάκτορο,
401. 18:23γονατίζει μπροστά στην Αρήτη και γίνεται
402. 18:25δεκτός σύμφωνα με τους κανόνες της
403. 18:27φιλοξενίας.
404. 18:28Στο συμπόσιο που ακολουθεί ο Αηδός
405. 18:30Δημόδοκος τραγουδάει για τον τροϊκό
406. 18:33πόλεμο. Ο Οδυσσέας συγκινείται και
407. 18:36δακρίζει. Ο Αλκίνος καταλαβαίνει ότι ο
408. 18:39άνθρωπος αυτός έχει εμπλακεί στα
409. 18:41γεγονότα του τροϊκού πολέμου και του
410. 18:43ζητά να αποκαλύψει την ταυτότητά του.
411. 18:47Τότε ο Οδυσσέας δηλώνει ποιος είναι και
412. 18:49αρχίζει να αφηγείται όσα του συνέβησαν
413. 18:52μετά την αναχώρησή του από την Τρία.
414. 18:55Έτσι ξεκινά το τμήμα της Οδύσας που
415. 18:57ονομάζεται απόλογη και εκτείνεται από
416. 19:00τις ραψωδίες ι έως μ και περιλαμβάνει
417. 19:03μία σειρά από γνωστά μυθικά επεισόδια.
418. 19:05Δηλαδή τους Κύκονες, τους λωτοφάγους,
419. 19:08τον Πολύφυμο, τον Αολο, τους
420. 19:10Λεστριγώνες, την Κύρκη, την κάθοδος στον
421. 19:13Άδη, τις ειρήνες, τη Σκύλα και τη
422. 19:15Χάριβδη, αλλά και το νησί του ήλιου.
423. 19:18Μετά το τέλος της ραψωδίας Μη, η
424. 19:21αναδρομική αφήγηση φτάνει στο σημείο από
425. 19:24το οποίο είχε αρχίσει η ιστορία του
426. 19:26Οδυσσέα στη ραψωδία Ε, δηλαδή στο νησί
427. 19:30της Καλυψός. Το χρονικό κενό έχει πλέον
428. 19:33καλυφθεί. Οι Φαιακές αλλά και το κοινό
429. 19:36του γνωρίζουν τι συνέβει από τη στιγμή
430. 19:38που αναχώρησε από την τρία ως επίπ
431. 19:41κεφαλής ενός στόλου 12 πλοίων και τη
432. 19:44στιγμή που έφτασε μόνος του στην
433. 19:47σχεμένως
434. 19:50τα επεισόδια που συμπεριλαμβάνοντας τους
435. 19:52απολόγους δεν παρουσιάζονται από τον
436. 19:54ποιητή ως μία αντικειμενική διήγηση η
437. 19:58οποία του έχει παραδοθεί από την Μούσα
438. 20:01αλλά απευθείας από τον Οδυσσέα.
439. 20:04και ο Οδυσσέας κάθε άλλο παρά ουδέτερος
440. 20:06αφηγητής είναι. Μπροστά στους Φέακες
441. 20:09πρέπει να εξηγήσει γιατί έχασε όλα τα
442. 20:12πλοία του και όλους τους συντρόφους του,
443. 20:15γιατί άργισε τόσο να επιστρέψει και
444. 20:17γιατί αξίζει να λάβει βοήθεια, πολύτιμα
445. 20:20δώρα και να εξασφαλίσει την ασφαλή
446. 20:23μεταφορά του στην Ιθάκη με πλοία των
447. 20:26Φαιάκων.
448. 20:27Αυτή η αμφισμία υπάρχει ήδη από την αρχή
449. 20:30των απολόγων. Όταν ο Οδυσσέας παίρνει
450. 20:33τον λόγο μπροστά στους Φαέακες, ο
451. 20:36ποιητής τον παρουσιάζει ως πολύμυν,
452. 20:39δηλαδή ως άνθρωπο, ιδιαίτερα επινοητικό.
453. 20:42Και ο ίδιος ο ήρωας αποκαλύπτοντας το
454. 20:44όνομά του λέει, "Είμαι ο Οδυσσέας, ο
455. 20:47γιος του Λαέρτη, γνωστός σε όλους τους
456. 20:50ανθρώπους για τους δόλους μου και η φήμη
457. 20:52μου φτάνει ως τον ουρανό. Ο Οδυσσέας δεν
458. 20:55συστήνεται μόνο ως βασιλιάς της Ηθάκης ή
459. 20:58ως πολεμιστής της Τροίας. προβάλλει
460. 21:01αμέσως εκείνο που τον κάνει μοναδικό
461. 21:04ανάμεσα στους αχαίους, την ικανότητά του
462. 21:06να σκέπτεται, να επινοεί, αλλά και να
463. 21:09παραπλανά.
464. 21:11Είναι πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο
465. 21:13ποιητής φροντίζει να μας θυμίσει ακριβώς
466. 21:16αυτό το γεγονός λίγο πριν αρχίσει η
467. 21:19αφήγηση των απολόγων, δηλαδή όλων αυτών
468. 21:22των μυθικών περιπετειών του Οδυσσέα.
469. 21:25Η ίδια αμφισμία ενισχύεται κατά τη
470. 21:28διάρκεια της Νέκειας. Το πιο απίστευτο
471. 21:31σημείο των απολόγων, όπου ο Οδυσσέας
472. 21:33ισχυρίζεται ότι κατέβηκε μέχρι και τον
473. 21:35κάτω κόσμο.
474. 21:37Αφού ο Οδυσσέας έχει αφηγηθεί τη
475. 21:39συνάντησή του με τον Τηρεσία, τη μητέρα
476. 21:41του, αλλά και διάφορες ηρωίδες του
477. 21:44παρελθόντος, διακόπτει προσωρινά τη
478. 21:46δήγησή του. Τότε ο Αλκίνος τον επενεί
479. 21:50λέγοντας ότι δεν μοιάζει με τους
480. 21:53περιπλανόμενους απατεώνες που
481. 21:55κατασκευάζουν ψεύδη, τα οποία κανείς δεν
482. 21:58μπορεί να ελέγξει. Αλλά το αφηγείται με
483. 22:00τέχνη και σύνεση σαν αειδός, δηλαδή σαν
484. 22:04τραγουδιστής, σαν ποιητής. Στη συνέχεια
485. 22:07τον καλεί να συνεχίσει την αφηγήσή του
486. 22:09και να πει αν συνάντησε στον Άδη τους
487. 22:11συντρόφους του από την Τρία. Ο έπαινος
488. 22:15φαίνεται αρχικά να επιβεβαιώνει την
489. 22:17αξιοπιστία του Οδυσσέα. Ταυτόχρονα όμως
490. 22:20είναι ειρωνικά φορτισμένος γιατί ο
491. 22:22ακροατής γνωρίζει ήδη ότι ο Οδυσσέας
492. 22:26είναι ο άνθρωπος που μπορεί να κάνει μία
493. 22:28επινοημένη ιστορία να ακούγεται απολύτως
494. 22:31πιστική και αυτό δεν είναι απλά μία
495. 22:33ερμηνεία που έχουν προτείνει αρκετοί
496. 22:35νεότεροι φιλόλογοι. Το ίδιο το έπος το
497. 22:38υπογραμμίζει ξανά και ξανά.
498. 22:39Παραδείγματος χάρην αυτό γίνεται ακόμα
499. 22:42πιο σαφές μετά την επιστροφή του στην
500. 22:44Ηθάκη. Ο Οδυσσέας έχει φτάσει επιτέλους
501. 22:47στην πατρίδα του, αλλά δεν αποκαλύπτει
502. 22:49αμέσως την ταυτότητά του. Αντιθέτως,
503. 22:52αρχίζει να κατασκευάζει
504. 22:54αλεπάλληλες ψεύτικες αυτοβιογραφίες.
505. 22:57Η πρώτη πλαστή ιστορία απευθύνεται στην
506. 23:00ίδια την Αθηνά, η οποία εμφανίζεται
507. 23:02μπροστά του μεταμορφωμένη σε νεαρό
508. 23:04βοσκό. Ο Οδυσσέας δεν την αναγνωρίζει
509. 23:08και αμέσως επινοεί μία νέα ταυτότητα.
510. 23:11λέει ότι είναι κριτικός, ότι σκότωσε τον
511. 23:13ορσίλοχο ο γιος του Ιδομεναέα επειδή
512. 23:15εκείνος προσπάθησε να του στερήσει τα
513. 23:17λάφυρα από την Τρία και έτσι αναγκάστηκε
514. 23:20να φύγει κρυφά με φίνικες ναυτικούς. Η
515. 23:23ιστορία είναι λεπτομερή, πιστική, αλλά
516. 23:26εντελώς πλαστή. Τότε η Αθηνά αποκαλύπτει
517. 23:29την αληθινή της ταυτότητα και επενεί τον
518. 23:31Οδυσσέα με μία δόση ειρωνικής
519. 23:34τρυφερότητας, λέγοντάς του, "Θα πρέπει,
520. 23:36αν κάποιος παραβεί μαζί σου, να παραίνε
521. 23:39πονηρός. να ξέρει πώς να ξεγελά τους
522. 23:42άλλους τον κάθε δόλο. Ακόμα και αν Θεός
523. 23:45βρεθεί μπροστά σου, είσαι αλήθεια
524. 23:47φοβερός, πολύστροφε και αχόρταγε στους
525. 23:49δόλους που μητε εδώ στην πατρική σου γη
526. 23:52δεν λες να σταματήσεις σκέψεις απατυλές
527. 23:55και ιστορίες πλαστές. Αυτό είναι το
528. 23:58ριζικό σου. Στη συνέχεια οδυσσέας
529. 24:00επινοεί μία πολύ πιο εκτενή ψεύτικη
530. 24:02αυτοβιογραφία για τον Εύμαο. Εμφανίζεται
531. 24:05ξανά ως κριτικός που πολέμησε στην Τρία.
532. 24:08Ταξίδεψε στην Αίγυπτο. κινδύνευσε,
533. 24:11σώθηκε, περιπλανήθηκε και τελικά έφτασε
534. 24:13στην Ηθάκη.
535. 24:15Απέναντι στην Πινελόπη η πλαστή αφήγηση
536. 24:17γίνεται ακόμα πιο περίτεχνη. Ο Οδυσσέας
537. 24:20παρουσιάζεται ως έθον, ένας κριτικός
538. 24:22ευγενής και συγγενής του Ιδοέα.
539. 24:25Ισχυρίζεται ότι είχε φιλοξενήσει κάποτε
540. 24:28τον Οδυσσέα στην Κρήτη όταν εκείνος
541. 24:30παρασύρθηκε από τους ανέμους στο ταξίδι
542. 24:33του προς την Τρία. Για να γίνει
543. 24:35πιστευτός περιγράφει με ακρίβεια τα
544. 24:38ρούχα και την πόρπη που φορούσε τότε ο
545. 24:40Οδυσσέας. Η Πινελόπη συγκινείται γιατί
546. 24:44ακούει λεπτομέρειες που μόνο κάποιος που
547. 24:46είχε πράγματι δει τον άντρα της θα
548. 24:48μπορούσε να γνωρίζει. Το πιο εντυπωσιακό
549. 24:50παράδειγμα όμως είναι η περίπτωση του
550. 24:52ψέματος που λέει στον ίδιο τον πατέρα
551. 24:55του, τον Λαέρτη.
552. 24:57Μετά τη μνηστηροφωνία, όταν όλα έχουν
553. 24:59πλέον κριθεί, ο Οδυσσέας πηγαίνει να
554. 25:02συναντήσει τον γέροντα πατέρα του. Θα
555. 25:05περίμενε κανείς ότι εδώ δεν υπάρχει πια
556. 25:08λόγος για δόλο. Ο Λαέρτης δεν είναι
557. 25:10κάποιος εχθρός του. Δεν είναι ένας
558. 25:13μνηστήρας. Δεν τον υποπτεύεται για κάτι.
559. 25:15Είναι ο πατέρας του που τον θρινεί επί
560. 25:1720 χρόνια. Και ο Οδυσσέας το γνωρίζει
561. 25:20αυτό. Στον κάτω κόσμο η μητέρα του, η
562. 25:22αντίκλια, του είχε ήδη πει πόσο βαθιά
563. 25:25υποφέρει ο Λαέρτης από την απουσία του.
564. 25:27Του είχε περιγράψει έναν γέροντα που ζει
565. 25:30απομονωμένο στην ύπαιθρο, μακριά από την
566. 25:32πόλη, ντυμένος φτωχικά, βυθισμένος στο
567. 25:35πένθος για το γιο του. Κι όμως ο
568. 25:37Οδυσσέας δεν το αποκαλύπτεται αμέσως. Το
569. 25:40ίδιο το ποίημα εξηγεί ότι θέλει πρώτα να
570. 25:43δοκιμάσει αν ο Λαέρτης θα τον
571. 25:45αναγνωρίσει ύστερα από τόσο μακρά
572. 25:47απουσία. Όταν τον βλέπει εξαθλιωμένο,
573. 25:50συγκινείται και σκέφτεται προς στιγμή να
574. 25:53τον αγκαλιάσει και να του πει αμέσως την
575. 25:55αλήθεια. Τελικά όμως επιστρέφει στη
576. 25:58γνώριμη στρατηγική του δόλου.
577. 26:00Παρουσιάζεται ως επύρητος από την
578. 26:02Αλίβαντα, γιος του Αφίδα και ισχυρίζεται
579. 26:05ότι είχε φιλοξενήσει τον Οδυσσέα πριν
580. 26:07από 5 χρόνια. Η σκηνή παραμένει παράξενη
581. 26:10και σκόπιμα δυσάρεστη. Ο Οδυσσέας
582. 26:13παρατείνει τον πόνο του πατέρα του
583. 26:15μολονότι γνωρίζει ήδη πόσο βαθιά
584. 26:18υποφέρει. Μόλις όμως βλέπει τον Λαέρτη
585. 26:21να ρίχνει στο κεφάλι του χώμα μία
586. 26:23ένδειξη μεγάλη στεναχώριας και πένθους,
587. 26:26δεν αντέχει περισσότερο και του
588. 26:28αποκαλύπτει την αληθινή του ταυτότητα.
589. 26:31Συνεπώς, ο Οδυσσέας εξαπατά ακόμα και
590. 26:34τον ίδιο του τον πατέρα χωρίς να υπάρχει
591. 26:37κάποια πρακτική ανάγκη για αυτό. το
592. 26:39κάνει σχεδόν από συνήθεια, σαν να μην
593. 26:42μπορεί να εγκαταλείψει αμέσως τον ρόλο
594. 26:45του αφηγητή που κατασκευάζει ταυτότητες.
595. 26:48Αυτό το επεισόδιο νομίζω είναι πολύ
596. 26:50χαρακτηριστικό. Δείχνει ότι ο δόλος του
597. 26:53Οδυσσέα δεν αποτελεί απλά ένα εργαλείο
598. 26:56επιβίωσης. Είναι πλέον τμήμα της ίδιας
599. 26:59του της φύσης.
600. 27:07Όλα όσα είδαμε μέχρι τώρα δημιουργούν
601. 27:09αναπόφευκτα ένα ερώτημα. Πρέπει άρα για
602. 27:13να θεωρήσουμε ότι οι απόλογοι είναι
603. 27:15απλώς μία μεγάλη σειρά από ψέματα και
604. 27:18πως αυτό το γνώριζε και ο ίδιος ο
605. 27:20Όμηρος.
606. 27:22Όσο και αν νοιάζει περίεργο, αυτό το
607. 27:24ερώτημα δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. Ο
608. 27:27ποιητής δεν μας καλεί να απορρίψουμε
609. 27:30ολόκληρη την αφήγηση του Οδυσσέα ως
610. 27:32πλαστή. μας τοποθετεί όμως στην ίδια
611. 27:36θέση με τους Φέακες. Καθόμαστε απέναντι
612. 27:39του και ακούμε έναν άγνωστο μέχρι πριν
613. 27:41από λίγο να διηγείται ότι συνάντησε
614. 27:44μονόφθαλματέρατα,
615. 27:45ανθρωποφάγους γίγαντες, μάγισες, ειρήνες
616. 27:48και θαλάσσια όντα και ότι μάλιστα
617. 27:51κατέβηκε στον κάτω κόσμο και πως είναι ο
618. 27:54μοναδικός επιζών από την καταστροφή 12
619. 27:57πλοίων. όπως οι Φέακές, έτσι και εμείς
620. 28:00πρέπει να αποφασίσουμε αν θα τον
621. 28:02πιστέψουμε.
622. 28:04Το ίδιο το έπος μας εμποδίζει να
623. 28:06θεωρήσουμε ότι όλα αυτά είναι απλές
624. 28:08επινοήσεις του Οδυσσέα. Ορισμένα βασικά
625. 28:11σημεία της αφήγησης του επιβεβαιώνονται
626. 28:13ανεξάρτητα πριν ακόμη αρχίσουν οι
627. 28:16απόλογοι.
628. 28:17Ήδη στην πρώτη ραψοδία κατά τη συνέλευση
629. 28:20των Θεών μαθαίνουμε ότι ο Ποσειδώνας
630. 28:23οργίζεται με τον Οδυσσέα επειδή εκείνος
631. 28:26τύφλωσε τον γιο τουν Πωλύφημο.
632. 28:29Η πληροφορία αυτή προέρχεται από τον
633. 28:31ίδιο τον Όμηρο. Επομένως ο Πολύφιμος και
634. 28:34η σύγκρουση μαζί του δεν αποτελούν απλώς
635. 28:36μία ιστορία που επινοεί αργότερα ο
636. 28:38Οδυσσέας μπροστά στους Φέακες. Το ίδιο
637. 28:41συμβαίνει και με την καταστροφή των
638. 28:42συντρόφων του στη Θρνακία.
639. 28:45Ήδη στο προήμιο της Οδύσας ο ποιητής
640. 28:47δηλώνει ότι οι σύντροφοί του χάθηκαν
641. 28:50εξαιτίας της δικής τους απερισκεψίας
642. 28:53επειδή έφαγαν τα βόδια του ήλιου.
643. 28:56Πρόκειται για ένα από τα βασικά στοιχεία
644. 28:58που αργότερα αφηγείται ο Οδυσσέας στη
645. 29:01ραψοδία μη. Και εδώ λοιπόν το έπος
646. 29:04επιβεβαιώνει ανεξάρτητα τον πυρήνα της
647. 29:07ιστορίας του Οδυσσέα.
648. 29:09Ακόμη σαφέστερη είναι η περίπτωση της
649. 29:11Καλυψός. Η παραμονή του Οδυσσέα στην
650. 29:13ογηγία, η απόφαση των Θεόν να τον
651. 29:16ελευθερώσουν και η αναχώρησή του με τη
652. 29:18σχεδία δεν αποτελούν μέρος μιας αφήγησης
653. 29:21που ακούμε μόνο από το στόμα του
654. 29:24Οδυσσέα. Παρουσιάζονται απευθείας από
655. 29:27τον ποιητή στη Ραψοδία Ε. Γνωρίζουμε
656. 29:30επομένως ότι ο Οδυσσέας πράγματι
657. 29:32κρατήθηκε για χρόνια στο νησί της
658. 29:35Καλυψός και ότι έφτασε από κει μόνος του
659. 29:38στη Σχερία.
660. 29:39Η Οδύσσεια συνεπώς δεν παρουσιάζει τον
661. 29:42Οδυσσέα ως κάποιον που κατασκευάζει εξ
662. 29:45αρχής ένα εντελώς φανταστικό παρελθόν. Ο
663. 29:48βασικός κορμός των περιπλανήσεων του
664. 29:51εντάσσεται στην πραγματικότητα του ίδιου
665. 29:54του έπους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι
666. 29:56κάθε λεπτομέρεια της αφήγησής του πρέπει
667. 29:59να θεωρηθεί αντικειμενική και απολύτως
668. 30:01ακριβής. Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι
669. 30:04μόνο αν τα γεγονότα συνέβησαν, αλλά και
670. 30:07πώς επιλέγει ο Οδυσσέας να τα αφηγηθεί.
671. 30:12Ο ήρωας δεν μιλά ως ουδέτερος
672. 30:13χρονικογράφος, ο οποίος ενδιαφέρεται
673. 30:16απλώς να καταγράψει με ακρίβεια ένα
674. 30:18ταξίδι. Βρίσκεται μπροστά σε ένα ξένο
675. 30:21ακροατήριο από το οποίο εξαρτάται η
676. 30:23επιστροφή του στην ΗΘάκη.
677. 30:26Οι Φαιάκες μπορούν να του προσφέρουν
678. 30:27φιλοξενία, πολύτιμα δώρα και κυρίως ένα
679. 30:31πλοίο που θα τον μεταφέρει στην πατρίδα
680. 30:32του. Ο Οδυσσέας πρέπει επομένως να τους
681. 30:35συγκινήσει, να κερδίσει την εμπιστοσύνη
682. 30:38τους και να τους πείσει ότι αξίζει τη
683. 30:41βοήθειά τους. Ταυτόχρονα πρέπει να
684. 30:43εξηγήσει κάτι εξαιρετικά δύσκολο.
685. 30:46Αναχώρησε από την Τρία ως αρχηγός 12
686. 30:49πλοίων και τώρα εμφανίζεται μόνος του
687. 30:52γυμνός και ναβαγός. Όλα τα πλοία του
688. 30:55έχουν καταστραφεί και όλοι οι άντρες που
689. 30:58βρίσκονταν υπό την ηγεσία του έχουν
690. 31:00πεθάνει. Η αφήγησή του πρέπει να
691. 31:02εξηγήσει αυτή την ολοκληρωτική αποτυχία
692. 31:05χωρίς όμως να καταστρέψει την ηρωική του
693. 31:08εικόνα. Στους απολόγους η ευθύνη για τις
694. 31:11περισσότερες συμφορές μεταφέρεται στους
695. 31:14συντρόφους του. Μετά την επίθεση στη
696. 31:16χώρα των Κυκόνων ο Οδυσσέας λέει ότι
697. 31:19τους διέταξε να αναχωρήσουν, αλλά
698. 31:21εκείνοι δεν τον υπάκουσαν. Στο νησί του
699. 31:23Αιόλου, ενώ η Ηθάκη έχει ήδη φανεί στον
700. 31:26ορίζοντα, οι σύντροφοί ανοίγουν τον ασκό
701. 31:29των ανέμων επειδή πιστεύουν ότι περιέχει
702. 31:32θησαυρούς που ο αρχηγός τους κρατά
703. 31:34κρυφούς. Στη Θρινακία, παρά τις
704. 31:37προειδοποιήσεις του Τηρεσία, της Κύρκης
705. 31:40και του ίδιου του Οδυσσέα, σφάζουν τα
706. 31:43ιερά βόδια του ήλιου. Στην αφήγηση του
707. 31:45Ηρωά επανέρχεται επομένως ένα σταθερό
708. 31:48σχήμα. Ο Οδυσσέας γνωρίζει τον κίνδυνο,
709. 31:52προειδοποιεί τους άντρες του, αλλά
710. 31:54εκείνοι παρασύρονται από την απειθαρχία,
711. 31:56την πείνα ή και την απληστεία τους. Αυτό
712. 31:59το σχήμα υπάρχει ήδη στο προήμιο του
713. 32:02έπους, όπου ο ποιητής αποδίδει την
714. 32:04τελική καταστροφή των συντρόφων του στη
715. 32:07δική τους ατασταλή, δηλαδή στην
716. 32:10απερίσκεπτη και παράνομη συμπεριφορά
717. 32:12τους. Ο Οδυσσέας λοιπόν δεν επινοεί
718. 32:15μόνος του αυτή την ερμηνεία.
719. 32:18Εμφανίζεται ως ο άνθρωπος που προβλέπει
720. 32:20τους κινδύνους, διατηρεί την ψυχραιμία
721. 32:23του και επινοεί λύσεις όταν όλοι οι
722. 32:26άλλοι αποτυγχάνουν.
723. 32:28Αυτός σώζει τους συντρόφους του από τους
724. 32:30λωτοφάγους, τυφλώνει τον πολίφημο,
725. 32:33αντιστέκεται στα μάγια της Κύρκης,
726. 32:35οργανώνει το πέρασμα από τις ειρήνες και
727. 32:38επιβιώνει από τη σκύλα και τη χάρυβδη.
728. 32:40Όσο πιο τρομεροί είναι οι αντίπαλοι και
729. 32:43όσο πιο αδύναμοι εμφανίζονται οι
730. 32:45σύντροφοί του, τόσο περισσότερο
731. 32:47αναδεικνύεται η δική του εξαιρετική
732. 32:50ευφία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο
733. 32:53Οδυσσέας απαλλάσει πλήρως τον εαυτό του
734. 32:56από κάθε ευθύνη. Αντίθετα αφηγείται και
735. 32:59περιστατικά που τον εκθέτουν. Στη χώρα
736. 33:02των κυκλόπων για παράδειγμα οι σύντροφοί
737. 33:05του τον προτρέπουν να πάρουν τα τυριά
738. 33:07και τα ζώα από την σπηλιά και να φύγουν
739. 33:09αμέσως. Εκείνος όμως επιμένει να
740. 33:12περιμένει τον ιδιοκτήτη της επειδή θέλει
741. 33:14να τον γνωρίσει και να λάβει δώρα
742. 33:16φιλοξενίας.
743. 33:18Η απόφασή του οδηγεί στον εγκλεισμό τους
744. 33:21μέσα στη σπηλιά και στον θάνατο έξι
745. 33:24ανδρών. Ακόμη σοβαρότερο είναι το λάθος
746. 33:27του μετά τη διαφυγή τους. Ενώ το πλοίο
747. 33:29απομακρύνεται με ασφάλεια, ο Οδυσσέας
748. 33:32δεν μπορεί να αντισταθεί στην επιθυμία
749. 33:35να αποκαλύψει το πραγματικό του όνομα
750. 33:37στον Πολύφυμο. Θέλει ο κύκλοπας να
751. 33:40γνωρίζει ποιος τον νίκησε. Με αυτή την
752. 33:43πράξη αλαζωνίας επιτρέπει όμως στον
753. 33:45Πολύφυμο να επικαλεστεί τον Ποσειδώνα
754. 33:48και έτσι προκαλεί την κατάρα που θα
755. 33:51καθυστερήσει για χρόνια τον νόστο του.
756. 33:55Αυτές οι παραδοχές κάνουν την αφήγησή
757. 33:57του πιο σύνθετη και ταυτόχρονα πιο
758. 33:59πιστική.
759. 34:01Ένας αφηγητής που παρουσιάζεται τον
760. 34:03εαυτό του ως απολύτως αλάνθαστο θα
761. 34:06προκαλούσε εύκολα δυσπιστία.
762. 34:09Ο Οδυσσέας αντίθετα αναγνωρίζει ορισμένα
763. 34:12λάθη του, ιδίως όταν αυτά μπορούν να
764. 34:15ενταχθούν σε μία ευρύτερη εικόνα
765. 34:17αυτογνωσίας αλλά και ηρωϊκού πόνου.
766. 34:21Η απόλογοι είναι συνεπώς μία αφήγηση που
767. 34:25δεν μπορεί να ελεγχθεί από τους Φέακες,
768. 34:27αλλά ούτε και από μας σήμερα. Οι τόποι
769. 34:30που αναφέρονται είναι μακρινοί και η
770. 34:32θέση τους δεν προσδιορίζεται με
771. 34:34ακρίβεια. Οι σύντροφοί του έχουν
772. 34:36πεθάνει. Οι υπόλοιποι πρωταγωνιστές της
773. 34:39ιστορίες του είναι θεοί, νύμφες ή
774. 34:41τέρατα. Ο Αλκίνος μπορεί να θαυμάσει την
775. 34:44αφηγηματική ικανότητα του Οδυσσέα, αλλά
776. 34:47δεν έχει κανέναν τρόπο να εξακριβώσει
777. 34:50την αλήθεια όσον αναφέρει. Ο Οδυσσέας,
778. 34:54όπως θα έκανε ένας καλός αειδός, δεν
779. 34:57καταγράφει απλώς γεγονότα. δημιουργεί
780. 35:00μία συναρπαστική αφήγηση που προκαλεί
781. 35:02συγκίνηση. Μετατρέπει την καταστροφή των
782. 35:05πλοίων του σε μία συνεκτική ιστορία
783. 35:08δοκιμασιών. μετατρέπει την απώλεια των
784. 35:11συντρόφων του σε απόδειξη της δικής του
785. 35:13αντοχής και ικανότητας και μετατρέπει
786. 35:16τον εαυτό του από έναν ιτμένο αρχηγό
787. 35:19ενός χαμένου στόλου στον μοναδικό
788. 35:22άνθρωπο που αντιμετώπισε τον άγνωστο
789. 35:24κόσμο και επέζησε για να αφηγηθεί όσα
790. 35:28συνέβησαν.
791. 35:29Ο Όμηρος δεν μας λέει ότι πρέπει να μην
792. 35:32τον πιστέψουμε. Μας καλεί όμως να τον
793. 35:35ακούσουμε προσεκτικά. Γιατί ο άνθρωπος
794. 35:38που αφηγείται αυτά τα θαυμαστά γεγονότα
795. 35:40είναι ο Οδυσσέας, ο πιο επιδέξε αφηγητής
796. 35:44του έπους, ο ήρωας που ξέρει όσο κανείς
797. 35:47άλλος να κάνει μία φανταστική ιστορία,
798. 35:50να ακούγεται αληθινή.
799. 35:59Ήδη από την αρχαιότητα οι άνθρωποι
800. 36:01αναζητούσαν τους τόπους των
801. 36:02περιπλανήσεων του Οδυσσέα. προσπάθησαν
802. 36:05να εντοπίσουν την χώρα των κυκλόπων και
803. 36:07των λεστριγόνων, το νησί της Κύρκης, τις
804. 36:10ακτές όπου βρίσκονταν οι σειρήνες και το
805. 36:13πέρασμα της Κύλας και της Χάριευδης.
806. 36:15Ταύτησαν αυτούς τους τόπους με τη
807. 36:17Συκελία, την Ιταλία, την Κέρκυρα, τον
808. 36:19Πορθμό της Μεσίνης, τη Μάλτα ή τις ακτές
809. 36:22της Βόρειας Αφρικής. Άλλοι, όπως ο
810. 36:25ερατοσθένης, αντιμετώπισαν όμως με
811. 36:28ειρωνία την προσπάθεια να αποτυπωθεί
812. 36:31επάνω σε πραγματικό χάρτη ένας κόσμος.
813. 36:34στον οποίο οι άνεμοι μπορούν να
814. 36:35κλειστούν μέσα σε έναν ασκό. Ωστόσο, η
815. 36:38γεωγραφική ασάφεια του έπους δεν
816. 36:41αποτελεί αδυναμία. Είναι ένα από τα
817. 36:43στοιχεία που επέτρεψαν στην Οδύσειια να
818. 36:46επιβιώσει και να αποκτήσει διαχρονική
819. 36:48σημασία. Επειδή οι τόποι δεν
820. 36:51προσδιορίζονται με ακρίβεια, κάθε
821. 36:53ακροατής μπορούσε να τους τοποθετήσει
822. 36:56στον δικό του ορίζοντα. Η μυθική
823. 36:58γεωγραφία μπορούσε να μετακινείται μαζί
824. 37:01με τους ανθρώπους που την αφηγούνταν.
825. 37:04Η Οδύσει άλλωστε δεν είναι ούτε ένας
826. 37:07ακριβής ναυτικός χάρτης, ούτε ένα απλό
827. 37:10παραμύθι. Είναι ένα ποίημα στο οποίο
828. 37:12πραγματικές μνήμες θαλάσσιων ταξιδιών,
829. 37:15εμπορίου και επαφών με τη Δύση
830. 37:18συνυπάρχουν με αρχαιότερες ιστορίες
831. 37:20φόβου, κινδύνου και θαυμασμού. Το πιο
832. 37:24εντυπωσιακό όμως είναι ότι τις πιο
833. 37:26απίστευτες ιστορίες του δεν τις
834. 37:28αφηγείται απευθείας ο ποιητής. Τις
835. 37:31αφηγείται ο ίδιος ο Οδυσσέας. Ο άνθρωπος
836. 37:34που γνωρίζει να επιβιώνει, να πηθεί, να
837. 37:36μεταμφιέζεται και να κατασκευάζει
838. 37:39ταυτότητες. Η απόλυγη επομένως δεν είναι
839. 37:42μόνο η γεωγραφία ενός νόστου. Καθώς ο
840. 37:46Οδυσσέας αφηγείται τις περιπέτειές του,
841. 37:48κατασκευάζει την εικόνα με την οποία
842. 37:51επιθυμεί να τον γνωρίσουν οι Φαίακες και
843. 37:53να τον θυμούνται οι μεταγενέστεροι.
844. 37:56αιώνεσα αργότερα ο Καβάθης θα μεταφέρει
845. 37:58αυτή τη γεωγραφία ακόμα βαθύτερα από τη
846. 38:02θάλασσα στην ανθρώπινη ψυχή. Στο ποίημά
847. 38:06του με τίτλο Ηθάκη οι Λεστριγώνες, οι
848. 38:09Κύκλοπες και ο θυμωμένος Οδυσσέας δεν
849. 38:12αποτελούν πλέον τέρατα που περιμένουν
850. 38:15τον Ταξιδιώτη σε κάποια μακρινή ακτή.
851. 38:18Υπάρχουν μόνον εφόσον ο ίδιος ο
852. 38:21ταξιδιώτης τους κουβαλά μέσα του. Η
853. 38:24Ηθάκη δεν έχει αξία επειδή υπόσχεται
854. 38:27πλούτο ή μία τελική ανταμιβή. Η αξία της
855. 38:30είναι ότι προσφέρει στον άνθρωπο τον
856. 38:33λόγο για να ξεκινήσει το ταξίδι του,
857. 38:36αλλά και να αποκτήσει μέσα από τη μακρά
858. 38:39πορεία, γνώση και εμπειρία.
859. 38:42Όταν φτάσει στον προορισμό του θα έχει
860. 38:44πλέον καταλάβει τι σημαίνουν οι Ηθάκες.
861. 38:48Ο Καβάφης μετατρέπει έτσι το ομηρικό
862. 38:50ταξίδι σε μία εικόνα ολόκληρης της
863. 38:53ανθρώπινης ζωής. Τα τέρατα δεν
864. 38:55εξαφανίζονται. Παύουν όμως να έχουν
865. 38:58σταθερή θέση στο χάρτη. Οι κύκλοπες
866. 39:01γίνονται ο φόβος που μας εμποδίζει να
867. 39:03προχωρήσουμε. Οι λεστριγώνες γίνονται οι
868. 39:06απειλές που μεγενθύνει η φαντασία μας. Ο
869. 39:09Ποσειδώνας γίνεται η δύναμη που θεωρούμε
870. 39:12ότι αντιστέκεται στην πορεία μας. Η νίκη
871. 39:15απέναντί τους δεν επιτυγχάνεται. μόνο με
872. 39:18όπλα ή τεχνάσματα, αλλά με τον τρόπο με
873. 39:21τον οποίο επιλέγουμε να αντιληφθούμε το
874. 39:23ταξίδι. [ξεφυσάει]
875. 39:25Ίσως αυτή να είναι τελικά η ισχυρότερη
876. 39:27κληρονομιά της Οδύσσεας. Δεν μας έδωσε
877. 39:29έναν χάρτη που πρέπει να ανασυνθέσουμε,
878. 39:32αλλά μία διαχρονική ιστορία που
879. 39:34παραμένει μέχρι και τις μέρες μας ένα
880. 39:36από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας
881. 39:38λογοτεχνίας. Και ο λόγος γ αυτό δεν
882. 39:41είναι επειδή μπορούμε να αποδείξουμε ότι
883. 39:44υπήρξαν κύκλοπες ή πως μπορούμε να τους
884. 39:46εντοπίσουμε στο χάρτη. Οι κύκλοπες δεν
885. 39:49χάθηκαν από το χάρτη επειδή ποτέ δεν
886. 39:52βρίσκονταν εκεί. Τους κουβαλούμε μέσα
887. 39:55μας.
888. 39:57[μουσική]
889. 40:05Κύριε