CIA, Ấn Độ Và Trung Quốc: Cuộc Chiến Bí Mật Vì Tây Tạng — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:11đến với chương trình Á Lục Ký. Có một
3. 0:14câu hỏi đã từng được đặt ra một cách
4. 0:16hoàn toàn nghiêm túc giữa núi tuyết Hy
5. 0:18Mã Lạp Sơn vào khoảng cuối thập niên
6. 0:211950. [âm nhạc]
7. 0:22Một chỉ huy du kích người Tây Tạng. Sau
8. 0:24nhiều năm chiến đấu bằng vũ khí lỗi thời
9. 0:26trước, một đội quân đông gấp nhiều lần
10. 0:29đã hỏi thẳng viên sĩ quan huấn luyện của
11. 0:31mình, người đến từ Cục Tình báo Trung
12. 0:33ương Mỹ rằng liệu có thể xin được một
13. 0:36loại vũ khí hạt nhân cầm tay hay không
14. 0:38để giày tiêu diệt lính Trung Quốc. Hàng
15. 0:41loạt viên sĩ quan CIA từ chối ngay lập
16. 0:44tức. Nhưng theo các tài liệu giải mật
17. 0:46sau này, đó không phải một câu hỏi đùa.
18. 0:49Nó phản ánh sự tuyệt vọng của những
19. 0:51chiến binh gần như không còn hiểu biết
20. 0:53gì về sức mạnh của thứ vũ khí họ đang
21. 0:55xin. Chỉ biết rằng họ đang thua trong
22. 0:58một cuộc chiến mà gần như cả thế giới
23. 1:00không hề hay biết. Phần lớn chúng ta
24. 1:01biết đến Tây Tạng qua hình ảnh những vị
25. 1:03lạt ma khoác áo cả sa đỏ, những ngôi
26. 1:06chùa nằm treo leo trên núi cao và một
27. 1:09tôn giáo gắn liền với sự bình yên tuyệt
28. 1:11đối. Nhưng phía sau hình ảnh đó là một
29. 1:13trong những chiến dịch bí mật kéo dài và
30. 1:15tốn kém nhất của Cục Tình báo Trung ương
31. 1:18Mỹ. Một cuộc chiến biên giới từng làm
32. 1:20thay đổi cán cân quyền lực ở châu Á và
33. 1:23một đội quân được lập ra để giải phóng
34. 1:25quê hương mình nhưng gần như chưa từng
35. 1:28được phép làm điều đó. Chương trình hôm
36. 1:30nay của Á Lục Ký sẽ đưa quý vị đi qua
37. 1:32toàn bộ tiến trình này. Từ nhiều góc
38. 1:34nhìn khác nhau, dựa trên tài liệu giải
39. 1:37mật, số liệu thống kê chính thức và các
40. 1:39công trình nghiên cứu học thuật quốc tế,
41. 1:41chúng tôi không đứng về phía nào. Mục
42. 1:44tiêu duy nhất là trình bày một bức tranh
43. 1:46đầy đủ nhất có thể.
44. 1:52Để hiểu vì sao Tây Tạng lại trở thành
45. 1:54quân cờ tranh giành giữa nhiều cường
46. 1:56quốc, trước tiên chúng ta cần quay lại
47. 1:58năm 1913 khi triều đại nhà Thanh sụp đổ,
48. 2:02Đạt Lai Lạt Ma Đệ Thập Tam đã trục xuất
49. 2:04toàn bộ quan chức và quân đội Trung Quốc
50. 2:06khỏi La Sa, tuyên bố Tây Tạng tái lập
51. 2:08chủ quyền. Từ đó cho đến năm 1950,
52. 2:12Tây Tạng vận hành gần như một quốc gia
53. 2:14độc lập. Trên thực tế, chính quyền địa
54. 2:17phương tại LASA gọi là CAS tự quản lý
55. 2:20luật pháp, phát hành tiền tệ riêng,
56. 2:23intembu chính riêng, xây dựng quân đội
57. 2:25riêng và tiến hành ngoại giao trực tiếp
58. 2:27với anh. Ấn Độ và Nepo, một tổ chức phi
59. 2:31chính phủ quốc tế gồm nhiều luật gia uy
60. 2:33tín gọi là Ủy ban luật gia quốc tế đặt
61. 2:36trụ sở tại Geneva đã công bố báo cáo vào
62. 2:40năm 1959
63. 2:42và 1960.
64. 2:45Trong đó kết luận rằng giai đoạn từ 1913
65. 2:49đến 1951 Tây Tạng đáp ứng đầy đủ các
66. 2:52tiêu chí của một quốc gia độc lập trên
67. 2:54thực tế theo luật pháp quốc tế. Cần nói
68. 2:57rõ đây là một tổ chức độc lập gồm các
69. 2:59luật gia không phải một cơ quan tư pháp
70. 3:02của Liên hợp quốc nên kết luận của họ
71. 3:04mang tính tham khảo học thuật chứ không
72. 3:05có giá trị giảng buộc pháp lý. Nhưng độc
73. 3:08lập trên thực tế lại không đồng nghĩa
74. 3:10với việc được công nhận trên giấy tờ.
75. 3:12không một cường quốc phương Tây nào. Kể
76. 3:15cả Anh và Mỹ chính thức công nhận Tây
77. 3:17Tạng là một quốc gia có chủ quyền hoàn
78. 3:19toàn. Còn phía Trung Quốc dù là chính
79. 3:21quyền quốc dân đảng trước đó hay Cộng
80. 3:23hòa nhân dân Trung Hoa sau này đều nhất
81. 3:26quán khẳng định Tây Tạng là một phần
82. 3:28lãnh thổ không thể tách rời. Sách trắng
83. 3:30chính thức của chính phủ Trung Quốc,
84. 3:32công bố nhiều lần từ năm 2009
85. 3:36đến năm 2021, lập luận rằng Tây Tạng đã
86. 3:40thuộc về bản đồ đế chế Trung Hoa từ thời
87. 3:42nhà Nguyên tức thế kỷ 13 và tiếp tục
88. 3:45được quản lý qua các triều đại minh
89. 3:47thanh. Theo quan điểm này, việc nhà
90. 3:50Thanh từng đặt các khâm sai đại thần tại
91. 3:52La Sa để giám sát quân sự và đối ngoại
92. 3:55chính là bằng chứng cho chủ quyền không
93. 3:56thể tranh cãi. Đối lập với cách nhìn
94. 3:59này, học giả Elliot Sperling, chuyên gia
95. 4:02[âm nhạc] lịch sử Tây Tạng tại Đại học
96. 4:04Indiana cho rằng mối quan hệ giữa các
97. 4:06lạt ma Tây Tạng và hoàng đế Trung Hoa
98. 4:09trong lịch sử thực chất là một dạng quan
99. 4:11hệ thầy trò về mặt tâm linh. Giới nghiên
100. 4:13cứu gọi đó là quan hệ đàn Việt. Các lạt
101. 4:16ma cung cấp sự chính danh tôn giáo cho
102. 4:19hoàng đế, đổi lại hoàng đế bảo trợ và
103. 4:21bảo vệ họ bằng quân sự. Sperling
104. 4:23[âm nhạc] lập luận rằng việc áp đặt khái
105. 4:26niệm chủ quyền lãnh thổ hiện đại lên một
106. 4:29mối quan hệ tôn giáo thời Trung Cổ là
107. 4:31một cách diễn giải, lịch sử phục vụ cho
108. 4:34mục tiêu chính trị của thế kỷ 20. Sách
109. 4:37trắng của Trung Quốc còn đưa ra một lập
110. 4:38luận khác, có lẽ mạnh mẽ nhất trong toàn
111. 4:41bộ diễn ngôn chính thức. Xã hội Tây Tạng
112. 4:43trước năm 1950 được mô tả là một chế độ
113. 4:47nông nô thần quyền nơi giới quý tộc và
114. 4:50tu viện, chỉ chiếm khoảng 5% dân số,
115. 4:53kiểm soát và bóc lột 95% dân số còn lại,
116. 4:57thậm chí có quyền tra tấn, cắt xẻo tay
117. 5:00chân nông nô tùy ý. Theo cách trình bày
118. 5:02này, việc quân đội Trung Quốc tiến vào
119. 5:04Tây Tạng không phải một cuộc xâm lược mà
120. 5:07là một cuộc giải phóng giai cấp cho
121. 5:09những người nông nô đó. Nhà nhân học
122. 5:11Melvin Goldstein thuộc Đại học Case
123. 5:13Western Reserve, người giành hàng chục
124. 5:15năm nghiên cứu xã hội Tây Tạng trước năm
125. 5:181959,
126. 5:20xác nhận rằng phần lớn nông dân Tây Tạng
127. 5:23khi đó đúng là bị giảng buộc pháp lý với
128. 5:25đất đai của lãnh chúa nên thuật ngữ nông
129. 5:28nô có thể áp dụng về mặt kỹ thuật. Nhưng
130. 5:31ông Bác bỏ việc gắn mặc định khái niệm
131. 5:33này với hình ảnh tra tấn có hệ thống.
132. 5:35Những hình phạt tàn khốc như cắt tay hay
133. 5:37móc mắt từng tồn tại, nhưng là các
134. 5:39trường hợp cực kỳ hiếm hoi và trên thực
135. 5:41tế đã bị chính đạt lai lạt ma đệ thập
136. 5:43tam cấm từ năm 1913. Nhưng những tranh
137. 5:47cãi học thuật này dù quan trọng cũng
138. 5:50không phải điều quyết định số phận của
139. 5:51Tây Tạng. Điều quyết định là sức mạnh
140. 5:54quân sự.
141. 5:59Năm 1949,
142. 6:03Cộng hòa nhân dân Trung Hoa được thành
143. 6:05lập Mao Trạch Đông, ngay lập tức đưa
144. 6:07việc thu hồi Tây Tạng vào ưu tiên hàng
145. 6:09đầu. Tháng 10 năm 1950,
146. 6:13tập đoàn Quân số 18 của quân Giải phóng
147. 6:15nhân dân Trung Quốc dưới sự chí đạo của
148. 6:18Đảng Tiếu Bình và Lưu Bá Thừa vượt sông
149. 6:20Kim Sa mở cuộc tấn công vào khu vực
150. 6:23Chamdô, cửa ngõ phía đông Tây Tạng. Lực
151. 6:25lượng phòng thủ Tây Tạng chỉ có khoảng
152. 6:278500 quân trang bị lạc hậu đối đầu với
153. 6:3140.000 quân Trung Quốc Thiện Chiến. Ngày
154. 6:3419 tháng 10, thống đốc Chamdo là Ngao
155. 6:37Ngawang Jigme đầu hàng cùng 2700 binh
156. 6:40sĩ. Thất bại này gần như xóa xổ mọi khả
157. 6:43năng phòng thủ quân sự của La. Trong thế
158. 6:46yếu tuyệt đối, phái đoàn Tây Tạng do
159. 6:48chính Ngao Ngawang Digm dẫn đầu được cử
160. 6:51đến Bắc Kinh đàm phán. Ngày 23 tháng năm
161. 6:551951,
162. 6:57hai bên ký [âm nhạc] kết hiệp định gồm
163. 6:5917 điều khoản về việc giải phóng hòa
164. 7:01bình Tây Tạng. Theo văn kiện này, Tây
165. 7:03Tạng công nhận chủ quyền của Bắc Kinh và
166. 7:06cho phép quân đội Trung Quốc đóng quân
167. 7:07tại Haa, đổi lại Trung Quốc cam kết
168. 7:10không thay đổi hệ thống chính trị hiện
169. 7:11có, không tước quyền lực của Đạt Lai Lạc
170. 7:14Ma và tôn trọng tự do tôn giáo, tính hợp
171. 7:17pháp của hiệp định này. Đến nay vẫn còn
172. 7:19tranh cãi. Chính quyền Tây Tạng Lưu Vong
173. 7:22khẳng định văn kiện vô hiệu vì bị ký
174. 7:24dưới áp lực quân sự, phái đoàn không
175. 7:26được phép liên lạc về La Sa để xin chỉ
176. 7:29thị và bị ép đóng dấu bằng những con dấu
177. 7:33do phía Trung Quốc tự khắc ngược lại.
178. 7:35Chính trưởng đoàn Ngao Nga Wan Jmer
179. 7:39người sau này trở thành quan chức cấp
180. 7:41cao của nhà nước Trung Quốc luôn phủ
181. 7:43nhận việc bị đe dọa vũ lực khi ký kết.
182. 7:45Dù tranh cãi ra sao đến ngày 24 tháng 10
183. 7:49năm 1951
184. 7:52Đạt lai [âm nhạc] lạt ma đệ thập tứ khi
185. 7:54đó mới 16 tuổi đã gửi điện tín cho Mao
186. 7:58Trạch Đông để chính thức phê chuẩn hiệp
187. 7:59định bất chấp lời khuyên từ phía Mỹ rằng
188. 8:02ông nên đào tẩu và từ chối ký giai đoạn
189. 8:05từ năm 1951
190. 8:08đến 1959
191. 8:11được nhà nghiên cứu Melvin Gosten gọi là
192. 8:14giai đoạn cùng tồn tại đầy gượng gạo.
193. 8:16Tại trung tâm La, quân đội Trung Quốc
194. 8:18hành xử tương đối chừng mực, cố gắng thu
195. 8:21phục lòng tin của Đạt Lai Lạt Ma. Nhưng
196. 8:23ở các khu vực phía đông như Kham và Am
197. 8:25Đô, những nơi không nằm trong phạm vi
198. 8:28bảo vệ của hiệp định 17 điều, các ủy ban
199. 8:30đảng địa phương đã tiến hành cải cách
200. 8:32ruộng [âm nhạc] đất và tịch thu tài sản,
201. 8:34tu viện một cách quyết liệt. Sự can
202. 8:36thiệp, thô bạo vào đời sống truyền thống
203. 8:38này đã châm ngòi cho các cuộc khởi nghĩa
204. 8:40vũ trang của người Khampa và Am từ năm.
205. 8:451956
206. 8:47và hàng chục nghìn người tị nạn đã đổ về
207. 8:49Lao những câu chuyện về sự tàn phá tôn
208. 8:52giáo ở quê nhà họ. Ở đây chúng ta cần
209. 8:55nhìn xa hơn một chút vì Tây Tạng không
210. 8:58chỉ là câu chuyện giữa hai bên. Từ đầu
211. 9:00thế kỷ 20 đế quốc anh đã đối xử với Tây
212. 9:03Tàng như một vùng đệm chiến lược để ngăn
213. 9:06chặn Nga mở rộng xuống Ấn Độ. Một mạc
214. 9:09anh ký hiệp [âm nhạc] ước trực tiếp với
215. 9:10La như thể đó là một quốc gia độc lập.
216. 9:13Mặt khác vẫn công nhận cái gọi là quyền
217. 9:16bá chủ của Trung Quốc đối với Tây Tạng
218. 9:18[âm nhạc] để tránh làm mất lòng Bắc
219. 9:19Kinh. Nói cách khác, ngay từ trước khi
220. 9:22quân đội Trung Quốc tiến vào trăm đô,
221. 9:24Tây Tạng đã bị dùng như một quân cờ trên
222. 9:26bàn cờ địa chính trị. Không phải vì lợi
223. 9:29ích của chính họ mà vì toan tính của
224. 9:31những nước lớn hơn và ngòi bút đó sẽ còn
225. 9:34tiếp tục được cầm bởi những bàn tay
226. 9:36khác.
227. 9:39>> [âm nhạc]
228. 9:41>> Bàn tay đó lộ diện nhanh hơn nhiều người
229. 9:43tưởng và điểm khởi đầu của nó nằm ngay
230. 9:46tại La. Tháng 3 năm 1959,
231. 9:51căng thẳng lên đến đỉnh điểm, quân đội
232. 9:54Trung Quốc mời Đạt Lai Lạt Ma đến xem
233. 9:56một buổi biểu diễn tại doanh trại quân
234. 9:58sự, nhưng yêu cầu ông không được mang
235. 10:00theo cận vệ vũ trang, tin đồn về một âm
236. 10:03mưu bắt cóc lan nhanh trong dân chúng.
237. 10:06Ngày 10 tháng , khoảng 30.000 người dân
238. 10:09La Xà đổ ra đường bao vây cung điện mùa
239. 10:13hè Nobulin Cà để bảo vệ Đạt Lai Lạt Ma,
240. 10:17biến thành một cuộc khởi nghĩa quy mô
241. 10:19lớn, công khai xé bỏ hiệp định 17 điểu.
242. 10:22Đêm 17 tháng , Đạt Lai Lạt Ma Đệ Thập Tứ
243. 10:25cải trang thành binh lính, bí mật rời
244. 10:27khỏi cung điện, bắt đầu hành trình vượt
245. 10:29dãy Hy Mã Lạp Sơn để tị nạn tại Ấn Độ.
246. 10:32Quân đội Trung Quốc sau đó dùng pháo
247. 10:34binh dập tắt hoàn toàn cuộc khởi nghĩa.
248. 10:37Hơn 80.000 người Tây Tạng theo Chân Đạt
249. 10:40Lai Lạt Ma vượt biên tạo nên một cộng
250. 10:42đồng lưu vong tồn tại đến tận ngày nay.
251. 10:44Nhưng đây mới chỉ là phần nổi. Đằng sau
252. 10:48đó là một chiến dịch bí mật mà phải
253. 10:50nhiều thập kỷ sau mới được giải mật. Từ
254. 10:53giữa những năm 1950, Cục Tình báo Trung
255. 10:57ương Mỹ viết tắt là CIA đã tiếp cận anh
256. 11:00trai [âm nhạc] của Đạt Lai Lạt Ma để
257. 11:01thiết lập một mạng lưới du kích chống
258. 11:03lại Trung Quốc. Đây là một trong những
259. 11:05chiến dịch hành động ngầm kéo dài và tốn
260. 11:07kém nhất của CEA trong thế kỷ 20. Nhưng
261. 11:11mục tiêu thực sự theo nhiều nhà nghiên
262. 11:13cứu không phải mang lại độc lập cho Tây
263. 11:16Tạng mà là làm tiêu hao sinh lực và kiềm
264. 11:18chế Trung Quốc. Trong bối cảnh chiến
265. 11:20tranh lạnh, CIA đưa hàng trăm thanh niên
266. 11:23Tây Tạng đến huấn luyện tại một trại bí
267. 11:25mật giữa vùng núi đá bang Colorado gọi
268. 11:28là Camp Hell, nơi có địa hình gần giống
269. 11:31cao nguyên Tây Tạng. Họ được huấn luyện
270. 11:32chiến thuật du kích, sử dụng vũ khí
271. 11:34truyền tin vô tuyến và kỹ năng sinh tồn
272. 11:37trong điều kiện khắc nghiệt. Sau đó, CIA
273. 11:39thả dù vũ khí và các toán biệt kích
274. 11:41xuống sâu trong lãnh thổ Tây Tạng giữa
275. 11:43đêm tuyết, nhưng để che giấu dấu vết của
276. 11:45Mỹ, phần lớn vũ khí được thả xuống lại
277. 11:48là loại đã lối thời từ thời thế chiến
278. 11:50thứ nhất. Giữa cao nguyên khắc nghiệt
279. 11:52bậc nhất thế giới, những người lính Tây
280. 11:54Tạng phải cầm lại chính những khẩu súng
281. 11:56cũ kỹ đó để đối đầu với pháo binh và xe
282. 11:59tăng hiện đại của quân đội Trung Quốc.
283. 12:01và không ít khẩu đã hỏng. Ngay khi vừa
284. 12:03chạm đất, không ít toán biệt kích bị
285. 12:05quân đội Trung Quốc phục kích tiêu diệt.
286. 12:07Gần như ngay sau khi tiếp đất vì mạng
287. 12:10lưới chỉ điểm dày đặc sau hàng loạt thất
288. 12:12bại. Từ năm 1960, CIA chuyển hướng giúp
289. 12:17xây dựng một căn cứ du kích quy mô lớn
290. 12:19tại Mustang, một vùng đất hẻo lãnh của
291. 12:21Nepal nhô sâu vào phía nam Tây Tạng. Căn
292. 12:24cứ này [âm nhạc] thu hút hơn 2000 chiến
293. 12:26binh tị nạn, được CIA tài trợ khoảng 1,7
294. 12:29triệu đô la Mỹ mỗi năm. Họ trải qua vô
295. 12:32vàn khó khăn hậu cần, có giai đoạn phải
296. 12:34chiến đấu và sinh tồn gần như bằng gậy
297. 12:37gộc sau khi các chuyến bay tiếp tế bị
298. 12:39cắt. Nhưng họ cũng tạo ra một trong
299. 12:41những chiến công tình báo lớn nhất thời
300. 12:43kỳ đó, tháng 10 năm.
301. 12:461961,
302. 12:47một toán du kích phục kích đoàn xe
303. 12:49[âm nhạc] quân sự Trung Quốc trên tuyến
304. 12:51đường nối Tân Cương với La Thu được một
305. 12:53chiếc cặp tài liệu chứa các ấn bản nội
306. 12:56bộ tuyệt mật của quân đội Trung Quốc, hé
307. 12:58lộ tình trạng thiếu lương thực nghiêm
308. 13:00trọng và sự rạn nứt nội bộ trong giai
309. 13:03đoạn đại nhảy vọt. Giới tình báo Mỹ sau
310. 13:05này đánh giá đây là một trong những
311. 13:07thành tựu tình báo giá trị nhất của họ
312. 13:09trong cả thời kỳ chiến tranh lạnh. Nhưng
313. 13:12số phận của những người lính này cuối
314. 13:13cùng không do chính họ định đoạt. Khi
315. 13:15Tổng thống Richard Nixon quyết định bình
316. 13:17thường hóa quan hệ với Bắc Kinh vào đầu
317. 13:20thập niên 1970 để đối trọng với Liên Xô,
318. 13:24sự tồn tại của căn cứ Mustang bỗng trở
319. 13:26thành một trở ngại ngoại giao. CE đột
320. 13:29ngột cắt toàn bộ viện trợ vào năm 1971
321. 13:34đến năm 1974.
322. 13:36Dưới áp lực từ Trung Quốc, chính phủ
323. 13:38Nepal đưa quân bao vây căn cứ Mustang.
324. 13:41Để tránh một cuộc đổ máu vô vọng, Đạt
325. 13:43Lai Lạt Ma đã phải gửi một đoạn băng ghi
326. 13:46âm đích thân kêu gọi các chiến binh của
327. 13:48mình hạ vũ khí. Nhiều người trong số họ
328. 13:51cảm thấy bị phản bội bởi chính đồng minh
329. 13:53mà họ tin tưởng suốt gần 20 năm đã không
330. 13:56chấp nhận đầu hàng trong y nộp. Một chỉ
331. 13:58huy tên Peniao nộp vũ khí xong lập tức
332. 14:00tự kết liễu đời mình bằng dao găm. Tướng
333. 14:03Wangu, chỉ huy cuối cùng của Mustang bị
334. 14:06quân đội Nepal phục kích và bắn chết khi
335. 14:08đang tìm đường chạy sang Ấn Độ ngay tại
336. 14:11Nepal, nơi từng là căn cứ địa của chính
337. 14:13ông. Cuộc chiến bí mật mà CEA từng dựng
338. 14:16lên kết thúc không phải bằng chiến thắng
339. 14:18hay thất bại quân sự mà bằng một quyết
340. 14:20định chính trị được đưa ra ở cách đó
341. 14:23hàng nghìn cây số. Câu chuyện về Ấn Độ
342. 14:26cũng không kém phần cay đắng. Việc Ấn Độ
343. 14:28chấp nhận cho Đạt Lai Lạt Ma Tỳ Nạm năm
344. 14:311959
345. 14:34đã phá vỡ hoàn toàn mối quan hệ hữu hảo
346. 14:36trước đó với Trung Quốc, góp phần dẫn
347. 14:38đến cuộc chiến tranh biên giới Trung Ấn
348. 14:40năm 1962
349. 14:43mà phần thắng nghiêng hẳn về phía Trung
350. 14:45Quốc. Từ sự nhục nhã quân sự đó, tình
351. 14:48báo Ấn Độ với sự hỗ trợ huấn luyện được
352. 14:51biết đến với mật danh lực lượng biên
353. 14:53phòng đặc biệt. Lực lượng này được huấn
354. 14:55luyện để một ngày nào đó quay về giải
355. 14:57phóng chính quê hương mình. Nhưng chớ
356. 14:59trêu thay, họ gần như chưa bao giờ được
357. 15:01cử qua biên giới cho mục đích ban đầu
358. 15:03đó. Thay vào đó, họ được điều động để
359. 15:06phục vụ lợi ích chiến lược của New Delhi
360. 15:08ở những mặt trận khác. 5 1971
361. 15:12họ được trang bị súng tiểu liên AK47 bí
362. 15:15mật tung vào chiến trường Đông Pakistan
363. 15:17nay là Bangladesh. Để chặn đường rút lui
364. 15:20của quân đội Pakistan, họ chiến đấu dũng
365. 15:23cảm nhưng mất 56 người, gần 190 người bị
366. 15:27thương và vì là một đội quân không quốc
367. 15:29tịch, sự hy sinh của họ khi đó không hề
368. 15:32được công khai vinh danh. Đến năm 2020,
369. 15:36tức hơn nửa thế kỷ sau khi được thành
370. 15:37lập, lực lượng này mới lần đầu tiên đối
371. 15:40mặt trực diện với đối thủ ban đầu của
372. 15:42mình. Trong các cuộc đụng độ tại khu vực
373. 15:44biên giới Trung Ấn, không chỉ Mỹ hay Ấn
374. 15:46Độ, sự bất lực của cộng đồng quốc tế còn
375. 15:50thể hiện rõ nét qua phản ứng của Liên
376. 15:52hợp quốc trong suốt giai đoạn này. Đại
377. 15:54hội đồng Liên hợp quốc chỉ có thể thông
378. 15:56qua ba nghị quyết mang tính biểu tượng
379. 15:58vào các năm 1959,
380. 16:021961
381. 16:03và 1965
382. 16:06không có giá trị giảng buộc pháp lý.
383. 16:08Đáng chú ý, chính phái đoàn Ấn Độ dù
384. 16:11đang cho Đạt lai lạt ma tỷ nạn lại bỏ
385. 16:14phiếu trắng trong hai nghị quyết đầu
386. 16:16tiên. Vì thủ tướng Neru khi đó vẫn theo
387. 16:19đuổi chính sách không liên kết và lo
388. 16:21ngại đối đầu trực diện với Bắc Kinh. Ủy
389. 16:24ban luật gia quốc tế mà chúng tôi nhắc
390. 16:26đến ở phần đầu cũng công bố kết luận
391. 16:28rằng có bằng chứng cho thấy đã xảy ra
392. 16:31hành vi diệt chủng tại Tây Tạng, cụ thể
393. 16:34là nhắm vào người Tây Tạng như một nhóm
394. 16:36tôn giáo. Dù tổ chức này không tìm thấy
395. 16:38đủ [âm nhạc] bằng chứng cho diệt chủng
396. 16:40theo chủng tộc hay dân tộc, đây là một
397. 16:43kết luận gây chấn động vào thời điểm đó,
398. 16:45nhưng gần như bị bỏ qua hoàn toàn tại
399. 16:47Hội đồng Bảo An Liên Hợp Quốc. Có một sự
400. 16:50kiện khác, ít được nhắc đến hơn nhưng có
401. 16:53lẽ phản ánh rõ nhất sự tuyệt vọng của
402. 16:55giai đoạn này. Năm 1969,
403. 16:58tại một vùng có tên Nhamo, một cựu ni cô
404. 17:01trẻ tên Trinley Chon tự nhận mình đã
405. 17:04được một nữ thần trong xử thi Tây Tạng
406. 17:06nhập thể. Sau một nghi lễ tâm linh. Bà
407. 17:09vừa xưng là cánh tay phải của chủ tịch
408. 17:11Mao, vừa kêu gọi thành lập một đội quân
409. 17:13để khôi phục Phật giáo. Một sự pha trộn
410. 17:16kỳ lạ giữa tín ngưỡng cổ truyền và khẩu
411. 17:18hiệu cách mạng đang bao trùm khắp nơi.
412. 17:21Binh sĩ của bà tin rằng những giải lụa
413. 17:24nghi lễ có thể che chở họ khỏi đạn pháo
414. 17:26hiện đại. Họ tấn công một doanh trại
415. 17:28quân đội nhưng niềm tin đó nhanh chóng
416. 17:31sụp đổ trước hỏa lực thật. Quân đội
417. 17:33Trung Quốc dập tắt cuộc nổi dậy. Trinley
418. 17:36Cher bị bắt và cùng 33 người khác bị
419. 17:39hành quyết công khai. Đây không hẳn là
420. 17:41một hành động ngu ngốc như cách nó
421. 17:44thường bị mô tả. Nó giống một nỗ lực
422. 17:46vùng vẫy tuyệt [âm nhạc] vọng cuối cùng
423. 17:48của một nền văn hóa đang bị nghiền nát
424. 17:50giữa hai cỗ máy khổng lồ, ý thức hệ cách
425. 17:53mạng và bộ máy quân sự hiện đại mà bản
426. 17:55thân họ gần như không có công cụ nào để
427. 17:57chống đỡ ngoài đức tin. [âm nhạc]
428. 18:04Ngay sau khi dập tắt cuộc khởi nghĩa năm
429. 18:071959,
430. 18:09Trung Quốc phát động một chiến dịch mang
431. 18:11tên cải cách dân chủ, kéo dài đến khoảng
432. 18:14năm 1962
433. 18:17nhằm xóa bỏ hoàn toàn hệ thống chính trị
434. 18:20và tôn giáo truyền thống của Tây Tạng.
435. 18:22Mức [âm nhạc] độ tàn phá của giai đoạn
436. 18:23này được chính ban Thiền Lạt Ma Đệ Thập,
437. 18:26một trong hai vị lạt ma cao cấp nhất của
438. 18:28Phật giáo Tây Tạng. ghi lại cho một bản
439. 18:30kiến nghị gửi Thủ tướng Chu Ân Lai năm
440. 18:331962
441. 18:35sau này được biết đến với tên gọi kiến
442. 18:38nghị 70.000 chữ. Theo văn kiện này, hơn
443. 18:4097% tu viện trên khắp Tây Tạng đã bị phá
444. 18:44hủy chỉ trong vài năm cải cách đó. Số
445. 18:46lượng tăng ni giảm 93%, phần lớn do bị
446. 18:50giết, bỏ tù hoặc bị ép buộc hoàn tục. B
447. 18:53năm sau khi cách mạng văn hóa chính thức
448. 18:55nổ ra trên toàn Trung Quốc, từ năm 1966
449. 19:01đến 1976,
450. 19:03những gì còn sót lại ở Tây Tạng vốn đã
451. 19:06rất ít ỏi. tiếp tục hứng chịu một nhát
452. 19:09giao cuối cùng. Các đội hồng vệ binh gồm
453. 19:11cả thanh niên Hán và thanh niên Tây Tạng
454. 19:13bị cực đoan hóa, phá nốt những tu viện
455. 19:16còn hoạt động, đốt hàng loạt kinh thư cổ
456. 19:19và tháo dỡ các pho tượng bằng vàng bạc
457. 19:21để chuyển về nội địa. Sau khi Mao Trạch
458. 19:23Đông qua đời, nhà lãnh đạo cải cách Hồ
459. 19:26Diệu mang đến thăm Tây Tạng năm 1980
460. 19:30được cho là đã sốc trước cảnh nghèo đói
461. 19:32và tàn phá dẫn đến các chính sách nới
462. 19:35lỏng, cho phép phục hồi văn hóa và ngôn
463. 19:37ngữ Tây Tạng. Nhưng sự mở cửa kinh tế đi
464. 19:40kèm lại kéo theo làn sóng di cư lớn của
465. 19:43người Hán làm gia tăng cạnh tranh kinh
466. 19:46tế từ năm 1987
467. 19:50đến 1989.
468. 19:53Hàng loạt cuộc biểu tình do các nhà sư
469. 19:55dẫn đầu nổ ra tại La buộc chính quyền
470. 19:58phải ban bố. Tình trạng thiết quân luật
471. 20:01kéo dài 13 tháng năm 2008.
472. 20:06Ngay trước thềm thế vận hội Bắc Kinh,
473. 20:08Tây Tạng chứng kiến làn sóng bất ổn lớn
474. 20:11nhất kể từ năm 1959,
475. 20:15lang rộng ra hơn 125 sự kiện riêng biệt
476. 20:19trên khắp cao nguyên. Tại La, tình hình
477. 20:21biến thành bảo loãng sắc tộc với các cửa
478. 20:24hàng của người Hán và người Hồi bị tấn
479. 20:26công dẫn đến thương vong ở cả hai phía.
480. 20:29Chính quyền Trung Quốc phản ứng bằng một
481. 20:31chiến dịch an ninh [âm nhạc] quy mô lớn
482. 20:34phong tỏa toàn bộ khu vực. Từ năm 2009
483. 20:38đến
484. 20:402019, Tây [âm nhạc] Tạng chứng kiến một
485. 20:42hình thức phản kháng chưa từng có tiền
486. 20:44lệ. Theo thống kê của các tổ chức theo
487. 20:46dõi nhân quyền quốc tế, hơn 155 người
488. 20:49Tây Tạng, bao gồm cả nhà sư, ni cô, giáo
489. 20:53viên, sinh viên và người du mục đã tự
490. 20:55thiêu ngay trên đường phố. Ít nhất 127
491. 20:58người trong số đó đã tử vong. Đây là một
492. 21:00hành vi mang tính nghịch lý sâu sắc đối
493. 21:03với Phật giáo vốn đề cao sự sống và cấm
494. 21:06kỵ việc tự sát. Nhưng theo các nhà
495. 21:09nghiên cứu, người Tây Tạng đã biến chính
496. 21:11thân thể mình thành một hình thức lên
497. 21:14tiếng khi mọi con đường phản kháng khác
498. 21:16đều bị đóng lại. Hầu hết các thông điệp
499. 21:18[âm nhạc] để lại đều có chung một nội
500. 21:20dung yêu cầu Đạt Lai Lạt Ma được trở về
501. 21:23và đòi quyền tự do tôn giáo.
502. 21:25>> Để công bằng cần nói rõ những gì chính
503. 21:27quyền Trung Quốc đã đạt được về mặt phát
504. 21:30triển. Theo sách tráng năm 2021 của
505. 21:33chính phủ Trung Quốc, Tây Tạng đã xóa bỏ
506. 21:35hoàn toàn tình trạng nghèo đói cùng cực
507. 21:38vào năm 2019. Tuổi thọ trung bình tăng
508. 21:41từ khoảng 35 tuổi trước năm, 1959
509. 21:46lên hơn 72 tuổi hiện nay. Theo số liệu
510. 21:49điều tra dân số công bố năm 2020,
511. 21:52hệ thống y tế và giáo dục công cộng cũng
512. 21:54được mở rộng đáng kể. Những điều mà
513. 21:57người dân Tây Tạng trước đó gần như chưa
514. 21:59từng được tiếp cận trên diện rộng. Nhưng
515. 22:01những con số này cũng có một mặt khác.
516. 22:04Giáo sư kinh tế học Andrew Fisser dựa
517. 22:07trên điều tra dân số năm 2020
518. 22:10ghi nhận rằng gần 92% tổng chi tiêu công
519. 22:13của khu tự trị Tây Tạng đến từ trợ cấp
520. 22:15của chính quyền Trung ương cho thấy nền
521. 22:17kinh tế địa phương gần như không có khả
522. 22:20năng tự chủ. Đường sắt Thanh Tạng Khánh
523. 22:23Thành năm 2006
524. 22:25với chi phí khoảng 3,68 tỷ đô la Mỹ đã
525. 22:28mang lại tăng trưởng đáng kể, nhưng cũng
526. 22:31vô tình đẩy nhanh làn sóng người Hán di
527. 22:33cư đến khu vực đô thị, khiến dân số
528. 22:36người Hán tại khu tự trị Tây Tạng tăng
529. 22:38vọt 81% chỉ trong giai đoạn từ năm 2010
530. 22:42đến 2020. Theo cùng nghiên cứu này, gần
531. 22:46đây nhất, các tổ chức nhân quyền quốc tế
532. 22:48ghi nhận rằng khoảng 1 triệu trẻ em Tây
533. 22:51Tạng, tương đương khoảng 3/4 tổng số trẻ
534. 22:54em trong khu vực đang theo học tại các
535. 22:56trường nội trú do nhà nước quản lý, nơi
536. 22:58ngôn ngữ giảng dạy chính là tiếng phổ
537. 23:01thông Trung Quốc. Đồng thời, theo điều
538. 23:04tra của nhiều tổ chức nghiên cứu độc
539. 23:05lập, cảnh sát địa phương được cho là đã
540. 23:07thu thập mẫu DNA của gần 1 triệu người
541. 23:10Tây Tạng. Dưới danh nghĩa các chương
542. 23:12trình y tế công cộng, chính quyền Trung
543. 23:13Quốc phủ nhận mọi động cơ chính trị đằng
544. 23:15sau các chương trình này. Vấn đề Tây
545. 23:18Tạng cũng chưa hề khép lại trên bàn cờ
546. 23:20ngoại giao quốc tế. Ngày 12 tháng năm
547. 23:242024, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã ký ban
548. 23:27hành một đạo luật có tên gọi thúc đẩy
549. 23:29giải quyết tranh chấp Tây Tạng và Trung
550. 23:30Quốc, thường được gọi tắt là đạo luật
551. 23:33giải quyết vấn đề Tây Tạng. Đạo luật này
552. 23:35tuyên bố rằng lập luận của Bắc Kinh về
553. 23:37việc Tây Tạng thuộc Trung Quốc từ thời
554. 23:39cổ đại là không chính xác về mặt lịch
555. 23:40sử, đồng thời yêu cầu Bộ Ngoại giao Mỹ
556. 23:43tích cực phản bác các thông tin mà
557. 23:44Washington cho là sai lệch từ phía Trung
558. 23:47Quốc, Bộ Ngoại giao Trung Quốc, ngay sau
559. 23:49đó tuyên bố đạo luật này là sự can thiệp
560. 23:52thô bạo và công việc nội bộ của Trung
561. 23:54Quốc.
562. 23:57[âm nhạc]
563. 24:00Nhìn lại toàn bộ hành trình hơn 70 năm
564. 24:02này, có một điều lặp đi lặp lại, Đế Quốc
565. 24:05Anh từng dùng Tây Tạng làm vùng đệm
566. 24:07trước khi rời khỏi Ấn Độ. Cục tình báo
567. 24:10Trung ương Mỹ từng dùng Tây Tạng làm
568. 24:12công cụ tiêu hao sức mạnh Trung Quốc rồi
569. 24:15lặng lẽ rút lui khi cần bắt tay với Bắc
570. 24:17Kinh. Ấn Độ từng thành lập cả một đội
571. 24:20quân từ những người tị nạn Tây Tạng
572. 24:22nhưng gần như chưa bao giờ đưa họ trở về
573. 24:25nơi họ thực sự muốn đến. Còn Bắc Kinh
574. 24:28sau 70 năm vẫn đang tiếp tục định hình
575. 24:30lại Tây Tạng bằng chính sách phát triển
576. 24:31kinh tế và công nghệ giám sát hiện đại.
577. 24:34Người chỉ huy du kích mà chúng ta nhắc
578. 24:36đến ở đầu chương trình. Người từng hỏi
579. 24:39xin một quả bom nguyên tử cầm tay đã
580. 24:41không bao giờ nhận được thứ vũ khí đó.
581. 24:43Nhưng có lẽ điều đó cũng không còn quan
582. 24:45trọng bởi ngay từ đầu ông và cả dân tộc
583. 24:48mình chưa bao giờ thực sự là người cầm
584. 24:51trịch trong cuộc chiến của chính họ. Khi
585. 24:53một dân tộc nằm giữa lợi ích chiến lược
586. 24:54của những nước lớn hơn mình rất nhiều
587. 24:56lần. Liệu tiếng nói của họ có bao giờ
588. 24:58thực sự là yếu tố quan trọng nhất trong
589. 25:00ván cờ mà người khác đang chơi? Hẹn gặp
590. 25:02lại quý vị và các bạn trong kỳ phát sóng
591. 25:04tiếp theo của Á Lục Ký.
592. 25:09[âm nhạc]