Chuyện Gì Đã Xảy Ra Với Người Việt Ở Campuchia Trước Khmer Đỏ? — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký. Có một
3. 0:14dòng sông vào một tuần lễ của tháng tư
4. 0:17[âm nhạc] năm 1970
5. 0:19mang trên mình hai câu chuyện hoàn toàn
6. 0:21[âm nhạc] trái ngược nhau cũng chính
7. 0:23dòng nước ấy. Những chuyến tàu của hải
8. 0:25quân Việt Nam Cộng hòa ngược dòng lên
9. 0:28phía Bắc để đón hàng nghìn người Việt
10. 0:30đang chạy trốn. Họ đưa những người này
11. 0:32về miền Nam tìm đường sống. Và cũng
12. 0:35chính dòng nước ấy, hàng trăm thi thể
13. 0:37người Việt trôi dạt xuôi về phía Nam.
14. 0:40Nhiều người trong số họ bị chói vào nhau
15. 0:42thành từng bè. Đó là sông Mê Công giữa
16. 0:45thủ đô Phnom Peng của Campuchia. Trong
17. 0:48những ngày cả một cộng đồng người Việt
18. 0:50đã sống ở đây qua nhiều thế hệ bỗng chốc
19. 0:52trở thành mục tiêu bị săn đuổi. Chương
20. 0:55trình hôm nay của Á Lục Ký sẽ đi vào một
21. 0:58trong những chương ít được nhắc đến nhất
22. 1:00của quan hệ Việt Nam và Campuchia giai
23. 1:02đoạn từ năm 1970 đến năm 1975 dưới chính
24. 1:07quyền của tướng Lon N. Cần nói rõ ngay
25. 1:10từ đầu đây không phải là câu chuyện về
26. 1:12Khơ Me đỏ. Giai đoạn đó, á lục kỹ đã có
27. 1:15một loạt chương trình riêng. Đây là 5
28. 1:17năm trước đó, một giai đoạn mà ngay cả
29. 1:20trong xử học của chính Campuchia cũng
30. 1:22gần như bị bỏ trống. Chúng ta sẽ cùng
31. 1:24tìm hiểu vì sao lại là người Việt, con
32. 1:26số thương vong thật sự là bao nhiêu giữa
33. 1:28vô số con số đang lưu hành và vì sao
34. 1:31thảm kịch này gần như biến mất khỏi ký
35. 1:33ức công khai của cả hai quốc gia.
36. 1:39Trước khi nói về những gì đã xảy ra, cần
37. 1:42hiểu ai là những người đã ở đó. Sự hiện
38. 1:45diện của người Việt tại Campuchia không
39. 1:47phải chuyện mới của thế kỷ 20. Từ cuối
40. 1:50thế kỷ 19, dưới thời Pháp thuộc, chính
41. 1:53quyền thuộc địa Pháp đã đưa một lượng
42. 1:55lớn người Việt sang Campuchia để làm
43. 1:57công chức hành chính, công nhân đồn điền
44. 2:00cao su và thợ thủ công. Người Pháp khi
45. 2:02đó đánh giá người Việt có năng lực phù
46. 2:05hợp với bộ máy hành chính thuộc địa hơn.
47. 2:08Qua nhiều thập kỷ, cộng đồng này bén dễ
48. 2:11sâu vào đời sống kinh tế địa phương.
49. 2:13Điều tra dân số chính thức của Campuchia
50. 2:16năm 1962 ghi nhận có 218.000 người Việt
51. 2:20sinh sống tại đây. Nhưng các ước tính
52. 2:22độc lập của giới học thuật, trong đó có
53. 2:25nhà nghiên cứu Michael Vicky và tổ chức
54. 2:27ân xá quốc tế cho rằng con số thực tế
55. 2:29trước năm 1970 cao hơn nhiều, dao động
56. 2:33từ 300.000 đến 500.000 người. Khoảng
57. 2:37cách lớn giữa con số trên giấy tờ và con
58. 2:39số thực tế đó không phải là một chi tiết
59. 2:41vô nghĩa. Nó phản ánh một cộng đồng phần
60. 2:44lớn sống bên lề hệ thống hành chính nhà
61. 2:46nước. Điều sẽ còn ám ảnh họ rất lâu về
62. 2:49sau. Người Việt phân bố dọc theo những
63. 2:51tuyến đường nước huyết mạch của
64. 2:52Campuchia, một bộ phận lớn sống trên
65. 2:54biển hồ thuộc các tỉnh Simri,
66. 2:57Campongang, Persat làm nghề đánh cá và
67. 3:00sống trên những làng nổi. Một bộ phận
68. 3:03khác canh tác dọc sông Mong ở các tỉnh
69. 3:05Breveng, Seng, Candan, Tateco. Tại thủ
70. 3:09đô Phnom Peng người Việt làm thợ cơ khí,
71. 3:12tiểu thương và lao động dịch vụ. Theo
72. 3:14một số ghi chép lịch sử, thợ thủ công
73. 3:17người Việt từng tham gia xây dựng nhiều
74. 3:19công trình mang tính biểu tượng của
75. 3:20Campuchia, trong đó có khu vực hoàng
76. 3:23cung tại Phnom Pank. Nhưng đóng góp kinh
77. 3:25tế không đồng nghĩa với sự hòa nhập,
78. 3:27khác biệt về ngôn ngữ và đặc biệt là tôn
79. 3:30giáo khi một tỷ lệ lớn người Việt theo
80. 3:33Công giáo giữa một xã hội Phật giáo đã
81. 3:35tạo ra một xã hội gần như song song. Sâu
82. 3:38hơn nữa, có một tầng trầm tích tâm lý mà
83. 3:41Á Lục Ký từng đề cập trong một chương
84. 3:43trình trước. Khi kể về giai đoạn trấn
85. 3:45Tây Thành, lúc triều đình Đại Nam từng
86. 3:47trực tiếp cai trị Campuchia trong thế kỷ
87. 3:4919, [âm nhạc]
88. 3:50ký ức đó chưa từng thực sự biến mất khỏi
89. 3:52tâm thức người Khơme. Và khi cơn khủng
90. 3:55hoảng chính trị ập đến vào đầu năm 1970,
91. 3:59chính tầng Trầm Tích ấy sẽ bị khơi dậy
92. 4:01theo cách không ai lường trước được.
93. 4:04[âm nhạc]
94. 4:08>> [âm nhạc]
95. 4:13[âm nhạc]
96. 4:15>> Vào tháng năm 1970,
97. 4:18quốc trưởng Norodom Sihanok đang công du
98. 4:21tại Pháp, Liên Xô và Trung Quốc. Tình
99. 4:25hình tại Phnom Peng khi đó rơi vào khủng
100. 4:28hoảng. Lúc này ước tính có khoảng 40.000
101. 4:31nghìn quân [âm nhạc] của quân đội nhân
102. 4:32dân Việt Nam và Mặt trận dân tộc Giải
103. 4:35phóng miền Nam đang sử dụng khu vực biên
104. 4:37giới [âm nhạc] phía đông Campuchia làm
105. 4:39nơi trú ẩn và tuyến hậu cần ngày 11
106. 4:41tháng
107. 4:42các cuộc biểu tình bài việc nổ ra dữ dội
108. 4:45tại [âm nhạc] Phompân được cho là có sự
109. 4:48ngầm tổ chức của phe quân đội dưới quyền
110. 4:50tướng Lo đám đông tấn công và cướp phá
111. 4:53đại xứ quán của miền Bắc Việt Nam và Mặt
112. 4:55trận dân tộc Giải phóng ngày 18 tháng
113. 4:58Quốc hội Campuchia bỏ phiếu phế truck
114. 5:01ở L nắm quyền tuyệt đối và thành lập
115. 5:05nước Cộng hòa Khơ Me. Gần như ngay lập
116. 5:07tức, chính quyền mới ban hành các chính
117. 5:10sách nhắm thẳng vào người Việt. Người
118. 5:11gốc Việt bị đặc dưới thiết quân luật,
119. 5:13chỉ được phép ra đường trong một khung
120. 5:15giờ giới hạn buổi sáng và bị cấm hành
121. 5:18nghề trong nhiều lĩnh vực phổ thông.
122. 5:20Nghiêm trọng hơn, quân đội Campuchia
123. 5:22tiến hành chiến dịch dồn người Việt vào
124. 5:24các khu trại tập trung với lý do dùng họ
125. 5:27làm con tin để gây áp lực lên lực
126. 5:29[âm nhạc] lượng cộng sản. Đây không phải
127. 5:31là bạo lực bộc phát từ binh lính hoảng
128. 5:33loạn mà là một chính sách được ban hành
129. 5:35từ chính quyền trung ương. Điều này rất
130. 5:38quan trọng để ghi nhớ khi chúng ta đi
131. 5:40tiếp vào những gì xảy ra sau đó. Chỉ
132. 5:42trong tháng tư năm đó, một chuỗi thảm
133. 5:44sát đã diễn ra được báo chí quốc tế ghi
134. 5:47nhận gần như ngay lập tức tại khu vực
135. 5:49Prasot thuộc tỉnh Spasian, binh lính Lo
136. 5:53đã lùa hàng trăm người Việt vào một
137. 5:55khoảng đất trống gần một đồn quân sự rồi
138. 5:57nổ súng vào đám đông không có vũ khí
139. 5:59bằng cả pháo binh. Ước tính ban đầu của
140. 6:02đại xứ quán Pháp tại thời điểm đó cho
141. 6:04biết khoảng 85 người thiệt mạng. Con số
142. 6:07này chưa tính đến những người bị thương
143. 6:09nhưng chi tiết ám ảnh nhất và cũng cho
144. 6:11thấy rõ nhất bản chất của thảm kịch này
145. 6:15xảy ra tại thị xã Tao. Toàn bộ đàn ông
146. 6:17và bé trai gốc Việt từ 6 tuổi trở lên bị
147. 6:20bắt giữ và dồn vào sân một trường tiểu
148. 6:22học, một nơi vốn được dựng lên để che
149. 6:24chở và dạy dỗ trẻ nhỏ, nay trở thành nơi
150. 6:27giam giữ họ. Họ bị bỏ đói trong nhiều
151. 6:30ngày, không có nước uống hay điều kiện
152. 6:32vệ sinh. Đêm 16 ràng sáng 17 tháng ,
153. 6:36binh lính nổ súng và đám đông đang ở đó
154. 6:38khiến khoảng 100 đến 150 người thiệt
155. 6:41mạng. Hai phóng viên của tạp chí Time đã
156. 6:43đến hiện trường ngay sau đó, trong đó có
157. 6:46Robert Anson. Họ ghi lại rằng mặc dù thị
158. 6:49xã có bệnh viện, không một cơ quan nào
159. 6:51của địa phương đứng ra cứu chữa cho
160. 6:53khoảng 50 người sống sót đang nằm chờ
161. 6:56chết trong góc sanh. Hai nhà báo,
162. 6:57[âm nhạc]
163. 6:58những người hoàn toàn xa lạ với vùng đất
164. 7:00này đã phải tự tay đưa những người bị
165. 7:02thương nặng nhất lên xe của mình để trở
166. 7:05về bệnh viện tại Phompen. Việc sinh mạng
167. 7:07của một cộng đồng phải phụ thuộc vào sự
168. 7:09can thiệp tình cờ của hai nhà báo nước
169. 7:11ngoài trong khi chính quyền và quân đội
170. 7:13Sở Tại đứng nhìn là minh chứng rõ ràng
171. 7:16cho việc cộng đồng ấy đã bị nhà nước
172. 7:18tước bỏ gần như hoàn toàn quyền được
173. 7:20luật pháp bảo vệ. Tại bán đảo Chui
174. 7:22Changa ở ngoại Ofnompen, hàng trăm người
175. 7:25Việt xác hại chỉ trong một đêm. Xác của
176. 7:28họ bị ném xuống sông, báo chí quốc tế
177. 7:30thời điểm đó, trong đó có tờ New
178. 7:32[âm nhạc] York Times ghi nhận khoảng 400
179. 7:35thi thể trôi nổi tại một điểm trên sông.
180. 7:37Các
181. 7:37>> [âm nhạc]
182. 7:37>> ước tính cho rằng hơn 1000 người đã
183. 7:40thiệt mạng trong và quanh khu vực thủ đô
184. 7:42trong giai đoạn này. Vậy tổng cộng có
185. 7:44bao nhiêu người Việt đã thiệp mạng trong
186. 7:46toàn bộ giai đoạn lon non cầm quyền? Đây
187. 7:50là lúc cần dừng lại một chút. Con số vẫn
188. 7:52thường được nhắc đến trên truyền thông
189. 7:54tiếng Việt, dao động từ 40.000 đến
190. 7:56150.000 người, không có nguồn học thuật
191. 7:59quốc tế độc lập nào, xác nhận cho riêng
192. 8:02đợt bạo lực năm 1970,
193. 8:05ước tính học thuật được trích dẫn hội tụ
194. 8:07nhất từ một đánh giá năm 2003,
195. 8:11đưa ra con số khoảng 10.000 đến 12.000
196. 8:14người trong giai đoạn cao điểm. Lý do
197. 8:16các con số vên nhau đến vậy một phần đến
198. 8:19từ chín khoảng chống nghiên cứu chưa
199. 8:21từng có một công trình nhân khẩu học hệ
200. 8:22thống nào dành riêng cho giai đoạn này.
201. 8:25Khác hẳn với giai đoạn khơ me đỏ, sau đó
202. 8:28vốn đã được nghiên cứu kỹ lưỡng hơn
203. 8:30nhiều.
204. 8:32[âm nhạc]
205. 8:35Câu hỏi đây dứt nhất của thảm kịch này
206. 8:37không phải là chuyện gì đã xảy ra mà là
207. 8:39vì sao lại là họ? Vì sao một cộng đồng
208. 8:42đã sống yên ổn qua nhiều thế hệ bỗng
209. 8:44chốc bị biến thành kẻ thù cần tiêu diệt?
210. 8:47Nhà nghiên cứu Coalpath tại Đại học
211. 8:49Brooklyn, thành phố New York đưa ra một
212. 8:52cách lý giải mang tính chính trị học.
213. 8:54Theo ông, sau khi lật đổ Shuku, một nhân
214. 8:57vật được tầng lớp nông dân xem gần như
215. 8:59một vị vua thần thánh, chính quyền Cộng
216. 9:02hòa Khơme rơi vào một khoảng chống tính
217. 9:04chính danh khổng lồ. Để lấp đầy khoảng
218. 9:06trống đó và gắn kết lại một xã hội đang
219. 9:08chia rẽ, chính quyền mới cần [âm nhạc]
220. 9:09một kẻ thù chung.
221. 9:11Họ cần một nhóm có thể bị biến thành mối
222. 9:13đe dọa để cả xã hội cùng đứng về một
223. 9:15phía chống lại. Và người Việt với vị trí
224. 9:18một cộng đồng thiểu số tương đối khép
225. 9:20kín về văn hóa đã trở thành lựa chọn đó.
226. 9:22[âm nhạc] Nhưng cơ chế này không dừng
227. 9:24lại ở việc chọn một kẻ thù trừu tượng.
228. 9:26Điều thực sự xảy ra là một sự đánh cháo
229. 9:29khái niệm có chủ đích. Quân đội của Lono
230. 9:31liên tục thất bại trước lực lượng quân
231. 9:33sự chính quy của miền Bắc Việt Nam ở khu
232. 9:36vực biên giới. Không thể đối đầu trực
233. 9:38diện với đối thủ thực sự đó. Bộ máy
234. 9:41tuyên truyền nhà nước thay vì thừa nhận
235. 9:43sự bất lực này đã chủ đích đánh đồng
236. 9:46toàn bộ thường dân người Việt, những
237. 9:48người thợ thủ công, tiểu thương, ngư dân
238. 9:51và cả trẻ em. Với lực lượng quân sự của
239. 9:54đối phương, biến những thường dân không
240. 9:56tấc sắt trong tay thành kẻ thù để tiêu
241. 9:58diệt là cách tạo ra một thứ ảo giác
242. 10:00chiến thắng, một chiến trường dễ đánh
243. 10:03hơn nhiều so với chiến trường thật. Giới
244. 10:05nghiên cứu về bạo lực tập thể gọi cơ chế
245. 10:07này là phi nhân tính hóa khi bộ máy
246. 10:10tuyên truyền tước bỏ hình ảnh con người
247. 10:12khỏi một nhóm dân, gán cho những người
248. 10:14đánh cá hay thợ mộc cái má kẻ thù quốc
249. 10:16gia. Một khi điều đó xảy ra, việc nổ
250. 10:19súng vào họ trở nên dễ dàng hơn nhiều
251. 10:21đối với những người lính đang thực thi
252. 10:23mệnh lệnh. Và tất cả những điều đó giúp
253. 10:25che giấu cuộc khủng hoảng chính danh và
254. 10:27quân sự đang nhấn chìm chính quyền Fnom
255. 10:29Peng. Sử Jaben Knan tại Đại học EO nhìn
256. 10:33nhận điều này qua khái niệm chủ nghĩa
257. 10:35dân tộc chính thức vốn được nhà nghiên
258. 10:37cứu Benedict Anderson đưa ra để mô tả
259. 10:40cách các nhà nước dựng lên một huyền
260. 10:42thoại về cuộc đối đầu sống còn với một
261. 10:44kẻ thù bên ngoài. Mục đích của huyền
262. 10:46thoại ấy là đánh lạc hướng dư luận khỏi
263. 10:48thảm họa đang diễn ra ngay trong nước.
264. 10:51Có một sự trùng hợp đáng chú ý về mặt
265. 10:53thời điểm ở đây. Chính vào lúc quân đội
266. 10:55Cộng hòa Khơme thất bại nặng nề nhất
267. 10:57trên chiến trường thật, các chiến dịch
268. 10:59chống người Việt lại trở nên dữ dội
269. 11:01nhất. Một báo cáo tình báo giải mật của
270. 11:03CIA đã soạn thảo vào tháng 8 năm 1970,
271. 11:06[âm nhạc]
272. 11:07chỉ 4 tháng sau cuộc đảo chính. Báo cáo
273. 11:10này thừa nhận thẳng thắn rằng lực lượng
274. 11:12cộng sản khi đó đã uy hiếp 16/19 thủ phủ
275. 11:15tỉnh của Campuchia. Sự tồn tại của chính
276. 11:17quyền lon non theo chính đánh giá của
277. 11:19CIA phụ thuộc gần như hoàn toàn vào viện
278. 11:22trợ nước ngoài. Nói cách khác, ngay giữa
279. 11:25lúc chĩa súng và những người hàng xóm
280. 11:26tay không của mình, chính quyền ấy đang
281. 11:28đứng trên bờ vực sụp đổ trước kẻ thù
282. 11:31thực sự mà họ không thể đánh bại. Lý
283. 11:33thuyết chính trị học gọi hiện tượng này
284. 11:35là cơ chế vật tế thần. Khi một xã hội
285. 11:38đứng trước nguy cơ tan dã từ bên trong,
286. 11:40nó tìm đến một nhóm có thể hy sinh để
287. 11:42khôi phục sự gắn kết của phần còn lại.
288. 11:45Đó chính là lý do tiêu đề chương trình
289. 11:46hôm nay dùng đúng cụm từ này. Không phải
290. 11:49như một cách nói cho kịch tính mà như
291. 11:51một khái niệm phân tích được giới học
292. 11:53thuật sử dụng nghiêm túc. Lời tự bào
293. 11:55chữa sau này của chính No khi bị chất
294. 11:58vấn về việc thi thể người Việt trôi kín
295. 12:00trên sông cũng cho thấy rõ logic đánh
296. 12:03cháo ấy. Ông cho rằng rất khó phân biệt
297. 12:06ai là Việt Cộng và ai không phải nên
298. 12:08những phản ứng khó kiểm soát của quân
299. 12:10đội là điều khó tránh khỏi. Lời biện
300. 12:12minh đó đặt hàng chục nghìn dân thưởng
301. 12:14và chung một dổ với lực lượng quân sự
302. 12:17đối phương. tự nó. Đó đã là bằng chứng
303. 12:20cho cách nhà nước khi đó nhìn nhận và xử
304. 12:23lý cộng đồng người Việt.
305. 12:25[âm nhạc]
306. 12:28Để hiểu vì sao ngọn lửa ấy bùng lên
307. 12:31nhanh đến vậy, cần nhìn vào một tấm
308. 12:33gương không dễ chịu. Xử gia David
309. 12:36Candler tại Đại học Monash chỉ ra rằng
310. 12:39nỗi sợ người Việt trong tâm thức Khơme
311. 12:41không phải là điều bịa đặt từ hư không.
312. 12:44Nó có gốc rễ lịch sử thật. Đó là ký ức
313. 12:47về quá trình mở rộng lãnh thổ của các
314. 12:49chú Nguyễn và triều Nguyễn từ thế kỷ 17
315. 12:52khiến vương quốc Khơme mất quyền kiểm
316. 12:55soát vùng đất mà họ gọi là Campuchiaom.
317. 12:58Định điểm của ký ức ấy là giai đoạn trấn
318. 13:00Tây Thành mà chương trình đã kể ở một
319. 13:02chương trình trước khi Đại Nam trực tiếp
320. 13:05cai trị Campuchia trong những năm 1835
321. 13:08đến 1841.
322. 13:10Luận án tiến sĩ của Lương Ngọc Trâm bảo
323. 13:13vệ tại Đại học IA năm
324. 13:162022 mang tên thấu kính căm thù đưa ra
325. 13:20một khung phân tích cho thấy chủ nghĩa
326. 13:23dân tộc Sắc tộc Khơme đã nhìn người Việt
327. 13:25như nguồn gốc của mọi vấn đề chính trị
328. 13:27và xã hội. Cách nhìn ấy được nuôi dưỡng
329. 13:30qua ký ức tập thể và đã tái bùng phát
330. 13:32nhiều lần trong lịch sử hiện đại
331. 13:34Campuchia. cần nói rõ một điều quan
332. 13:36trọng ở đây. Để tránh mọi hiểu lầm, nhắc
333. 13:39lại gốc rễ lịch sử này không phải để
334. 13:41biện minh cho những gì xảy ra năm 1970.
335. 13:45Không có ký ức lịch sử nào biện minh
336. 13:47được cho việc sác hại thường dân. Mục
337. 13:49đích của việc nhắc lại là để hiểu vì sao
338. 13:51một chính quyền đang khủng hoảng có thể
339. 13:53khơi dậy vết sẹo tâm lý ấy nhanh đến
340. 13:56vậy. Và chính đài phát thanh nhà nước
341. 13:58dưới thời Loano đã chủ đích vũ khí hóa
342. 14:01vết sẹo đó. biến một nỗi đau lịch sử có
343. 14:04thật thành công cụ kích động cho một
344. 14:06chính sách tàn bảo. Bằng chứng cho thấy
345. 14:09đây là bạo lực được tổ chức từ trên
346. 14:10xuống, không phải sự bộc phát ngẫu nhiên
347. 14:13của toàn thể xã hội Khơ Me. Đài phát
348. 14:15thanh quốc gia kích động thù hành,
349. 14:17trường học và cửa hàng của người Việt bị
350. 14:19lệnh đóng cửa ngay trước khi những vụ
351. 14:21thảm sát đầu tiên nổ ra cho thấy một sự
352. 14:24chuẩn bị có tính toán chứ không phải cơn
353. 14:26giận mất kiểm soát và ở giữa bức tranh u
354. 14:29ám đó. Lịch sử vẫn ghi lại những đốm
355. 14:32sáng của lương tri. Nhiều người sống sót
356. 14:34sau này kể lại rằng chính những người
357. 14:36hàng xóm Khơ Me hoặc các nhà sư tại các
358. 14:39ngôi chùa địa phương đã âm thầm che giấu
359. 14:41người Việt trong nhà mình. Giữa lúc cả
360. 14:43một chính sách nhà nước đang coi việc
361. 14:45chứa chấp người Việt là hành động nguy
362. 14:47hiểm. Có người lén báo tin để họ kịp
363. 14:50chạy trốn trước khi lính lon non ập đến.
364. 14:52Dù bản thân người báo tin cũng không hề
365. 14:54chắc chắn về sự an toàn của chính mình.
366. 14:57Đây là bằng chứng cốt lõi cho [âm nhạc]
367. 14:58thấy bản chất của thảm kịch năm 1970 là
368. 15:02tội ác có tính toán của một bộ máy chính
369. 15:04trị, không phải là sự thù hằn đồng loạt
370. 15:07của một dân tộc đối với một dân tộc
371. 15:09khác.
372. 15:12[âm nhạc]
373. 15:14Giữa cơn bạo lực ấy, Campuchia dưới thời
374. 15:17lon non lâm vào một nghịch lý gần như
375. 15:19phi lý. Chính quyền đang tàn sát người
376. 15:21Việt trong nước lại hoàn toàn phụ thuộc
377. 15:23vào Việt Nam Cộng hòa và Hoa Kỳ để tồn
378. 15:27tại trước sức ép của quân miền Bắc Việt
379. 15:29Nam. Quân lực Việt Nam Cộng hòa đã phối
380. 15:31hợp cùng quân đội Hoa Kỳ tiến hành các
381. 15:34chiến dịch quân sự vượt biên giới nhằm
382. 15:36đánh bật các căn cứ hậu cần của đối
383. 15:38phương, giữ cho chính quyền Phnôm PNG
384. 15:40khỏi sụp đổ ngay lập tức. Đây chính là
385. 15:43thế kẹt của chính quyền Sài Gòn. Một mặt
386. 15:46hàng chục nghìn quân của họ đang tiến
387. 15:48vào Campuchia để hỗ trợ và bảo vệ chính
388. 15:50chế độ lon non đồng minh chống cộng của
389. 15:53mình. Mặt khác, cũng chính quân đội của
390. 15:55đồng minh ấy đang chĩa súng vào đồng bào
391. 15:57của họ ngay trên đất Campuchia. Một tài
392. 15:59liệu tình báo giải mật của Mỹ ghi lại
393. 16:02những căng thẳng giữa quân đội hai nước
394. 16:03thời điểm đó cho thấy binh lính Việt Nam
395. 16:06Cộng hòa khi chứng kiến cảnh đồng bào
396. 16:08mình bị tàn sát đã mang theo tâm lý trả
397. 16:10đũa khi sang Campuchia. Điều này dẫn đến
398. 16:13xung đột công khai với phía quân đội
399. 16:15Khơme ngay trên chiến trường trước sức
400. 16:17ép dữ dội từ dư luận trong nước. Khi
401. 16:20sinh viên và người dân Sài Gòn xuống
402. 16:21đường biểu tình, bao vây tòa Đại sứ
403. 16:24Campuchia, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa
404. 16:27buộc phải hành động theo một hướng khác.
405. 16:29Bắt đầu từ tháng 5 năm 1970, hải quân
406. 16:33Việt Nam Cộng hòa đã điều động các chiến
407. 16:35hạm, trong đó có những dương vận hạm cỡ
408. 16:38lớn do Hoa Kỳ viện trợ. Ngược dòng sông
409. 16:41Mê Công tiến lên Phnom Peng và Nik Loang
410. 16:43để đón người tị nạn. Hàng chục nghìn
411. 16:46người Việt trắng sau khi mất toàn bộ tài
412. 16:49sản tích [âm nhạc] cóp qua nhiều thế hệ
413. 16:51đã chen trúc lên những con tàu ấy. Đến
414. 16:53năm 1971, tổng cộng có khoảng 200.000
415. 16:57đến 310.000 người đã được đưa về miền
416. 16:59Nam Việt Nam theo cách này, cùng một
417. 17:01dòng sông Mê Công, nơi từng mang theo
418. 17:04hàng trăm thi thể trôi về phía Nam. Giờ
419. 17:06đây cũng chính là con đường duy nhất đưa
420. 17:08hàng trăm nghìn người khác thoát khỏi
421. 17:10cái chết. Điều xảy ra với cộng đồng
422. 17:12người Việt tại Campuchia năm đó nhìn
423. 17:14rộng ra không phải là một trường hợp cá
424. 17:17biệt của riêng khu vực này. Giới nghiên
425. 17:19cứu về bạo lực sắc tộc thường xếp nó
426. 17:21cùng một nhóm với các vụ việc khác trong
427. 17:23khu vực Đông Nam Á thời hậu thuộc địa
428. 17:26như cuộc thảm sát nhắm vào cộng đồng
429. 17:28người Hoa tại Indonesia trong những năm
430. 17:311965
431. 17:33và 66 hay bạo loạn sắc tộc tại Malaysia
432. 17:37năm 1969.
433. 17:39Cả ba trường hợp đều liên quan đến những
434. 17:41cộng đồng thiểu số nắm giữ vai trò trung
435. 17:43gian trong nền kinh tế, buôn bán nhỏ
436. 17:46dịch vụ và kỹ thuật. Đó là một vị trí
437. 17:49tương đối khá giả nhưng cũng tương đối
438. 17:51khép kín khiến họ trở thành mục tiêu dễ
439. 17:54bị chỉ mặt mỗi khi quốc gia rơi vào
440. 17:56khủng hoảng.
441. 18:02Có một điều cần nói cho thật rõ vì ngay
442. 18:05cả nhiều tài liệu tiếng Việt phổ thông
443. 18:07cũng thường nhầm lẫn ở điểm này. Bạo lực
444. 18:09dưới thời Lô trong giai đoạn 1970 đến
445. 18:131975 và tội ác của Khơ Me đỏ sau đó là
446. 18:17hai tầng bi kịch khác nhau về bản chất
447. 18:19pháp lý. Dù cùng nhắm vào một cộng đồng,
448. 18:22giới sự học quốc tế gọi bạo lực thời
449. 18:24Loan No là những cuộc thảm sát hoặc
450. 18:26thanh lọc sắc tộc với mục tiêu là khủng
451. 18:29bố tinh thần để xua đuổi người Việt ra
452. 18:31khỏi lãnh [âm nhạc] thổ Campuchia, con
453. 18:32tôi ác của Khơ Me đỏ với mục tiêu tiêu
454. 18:35diệt hoàn toàn một nhóm sắc tộc mới là
455. 18:38điều được tòa án đặc biệt xét [âm nhạc]
456. 18:39xử tội ác khơme đỏ do Liên hợp quốc bảo
457. 18:42trợ chính thức định danh là [âm nhạc]
458. 18:44diệt chủng phán quyết đó đưa ra năm 2018
459. 18:49áp dụng cho giai đoạn 197
460. 18:52đến 1978.
461. 18:54Phân biệt điều này không phải để giảm
462. 18:56nhẹ tội ác nào cả. Ngược lại đó là cách
463. 19:00để mỗi chính quyền phải gánh đúng phần
464. 19:02trách nhiệm lịch sử của mình thay vì gộp
465. 19:04chung mọi thứ vào một khái niệm mơ hồ.
466. 19:06Có một sự trớ trêu đáng suy ngẫm nối hai
467. 19:09giai đoạn này với nhau. Trước năm 1970,
468. 19:14Khơ Me Đỏ chỉ là một nhóm du kích nhỏ,
469. 19:17gần như vô danh với đa số người dân
470. 19:20Campuchia. Chính sự hỗn loạn, bạo lực và
471. 19:23những đợt ném bom mở rộng của không lực
472. 19:25Hoa Kỳ trong giai đoạn lon non cầm quyền
473. 19:28đã đẩy hàng vạn nông dân Khơme về phía
474. 19:30lực lượng này, giúp họ lớn mạnh nhanh
475. 19:33chóng. Năm sau, khi Khơme đỏ tiến vào
476. 19:36Phonom Pen, chính những người việc còn
477. 19:38kẹt lại, những người đã sống sót qua
478. 19:41thời Loano lại phải đối mặt với một thảm
479. 19:44họa còn triệt để hơn. Đó là một câu
480. 19:46chuyện khác mà Á Lục Ký đã kể riêng
481. 19:49trong một loạt chương trình khác. Thảm
482. 19:50kịch năm 1970 tưởng như đã khép lại từ
483. 19:54hơn nửa thế kỷ trước, nhưng nó để lại
484. 19:56một vết đứt gãy vẫn còn dị ra đến tận
485. 19:59hôm nay. Những cuộc lùa bắt, trục xuất
486. 20:01và tháo chạy hối hạ năm đó đã khiến toàn
487. 20:04bộ giấy tờ hộ tịch bằng chứng pháp lý về
488. 20:07sự tồn tại của cả một cộng đồng trên đất
489. 20:09Campuchia bị mất, bị thiêu dụi hoặc đơn
490. 20:12giản là không kịp mang theo. Trong những
491. 20:14phút giây chỉ đủ để bồng con chạy ra bến
492. 20:17tàu, không ai còn nghĩ đến việc giữ lại
493. 20:20một tờ giấy khai sinh. Nhưng chính sự
494. 20:22vội vã đánh đổi lấy mạng sống trong
495. 20:24những ngày tháng đó, nửa thế kỷ sau lại
496. 20:27trở thành căn nguyên pháp lý cho tình
497. 20:29trạng không quốc tịch của các thế hệ kế
498. 20:31tiếp. Sự xóa xẩu danh tính bằng bạo lực
499. 20:34khi đó là nguyên nhân trực tiếp tạo ra
500. 20:36một thế hệ không quốc tịch hôm nay. Theo
501. 20:38một báo cáo về tình trạng không quốc
502. 20:40tịch công bố năm 2024, dẫn lại số liệu
503. 20:45từ cơ quan tị nạn Liên hợp quốc, có
504. 20:47khoảng 75.000 người không quốc tịch được
505. 20:49ghi nhận tại Campuchia phần lớn được cho
506. 20:53là gốc Việt. Một số ước tính rộng hơn
507. 20:56cho rằng con số thực tế có thể lên tới
508. 20:58400.000 người. Nhiều người trong số họ
509. 21:01theo ghi nhận của các tổ chức nhân đạo
510. 21:02quốc tế hoạt động tại khu vực hiện đang
511. 21:05sống trên những căn nhà nổi ở biển hồ
512. 21:07không đọc được tiếng Việt cũng không nói
513. 21:09được tiếng khơ mã Lục Ký từng có một
514. 21:11chương trình riêng kể về những con người
515. 21:13không quốc tịch ấy. Quý vị quan tâm có
516. 21:15thể tìm xem lại.
517. 21:19[âm nhạc]
518. 21:22Dòng sông Mê Công của những ngày tháng
519. 21:23tư năm 1970
520. 21:26giờ vẫn trải qua Phnôm Peng mỗi ngày,
521. 21:28[âm nhạc] lặng lẽ như chưa từng mang
522. 21:30trên mình hai câu chuyện trái ngược đến
523. 21:32vậy. Những chuyến tàu chở người đi tìm
524. 21:34sự sống và những thi thể trôi về phía
525. 21:38không còn sự sống đã cùng tồn tại trên
526. 21:40một dòng nước trong cùng một tuần lễ.
527. 21:43Nửa thế kỷ sau, một phần của cộng đồng
528. 21:45ấy hoặc con cháu của họ vẫn đang sống
529. 21:48trên chính dòng nước đó ở biển hồ, không
530. 21:51thuộc trọn vẹn về bên nào. Lịch sử của
531. 21:53những cộng đồng kẹt giữa hai quốc gia
532. 21:55thường có một số phận chung. Họ dễ dàng
533. 21:58bị cả hai phía cùng lãng quên vì câu
534. 22:00chuyện của họ không vừa vặn với bất kỳ
535. 22:02câu chuyện dân tộc nào được kể một cách
536. 22:04trọn vẹn. Có lẽ câu hỏi đáng suy ngẫm
537. 22:06nhất sau chương trình hôm nay không phải
538. 22:09là ai đúng ai sai trong quá khứ mà là
539. 22:12những cộng đồng như vậy ở bất kỳ đâu
540. 22:14trên thế giới đang được nhìn nhận như
541. 22:16thế nào trong hiện tại. Hẹn gặp lại quý
542. 22:18vị và các bạn trong kỳ phát sóng tiếp
543. 22:20theo của Á Lục Ký.
544. 22:25H