Champa Không Biến Mất Năm 1471: 250 Năm Còn Lại Của Một Vương Quốc — Transcript

Full transcript

1. 0:09Ở Ninh Thuận
2. 0:11có một ngọn tháp gạch đỏ đã đứng hơn 700
3. 0:13năm trên đỉnh đồi. Mỗi năm vào tháng 7
4. 0:16âm lịch, người ta tổ chức một lễ hội tại
5. 0:18đây. Và có một điều rất lạ,
6. 0:21buổi lễ không bao giờ bắt đầu được nếu
7. 0:24chưa có người từ trên núi đi xuống mang
8. 0:26theo y phục của nhà vua. Những người ấy
9. 0:29không phải người Chăm.
10. 0:30Họ là người Raglai sống trên các vùng
11. 0:33núi Tây Nguyên cách đó vài chục km. Họ
12. 0:36đã gìn giữ y phục và bảo vật hoàng gia
13. 0:39trong suốt nhiều trăm năm qua.
14. 0:41Bởi vì đó là lời hứa mà tổ tiên họ đã
15. 0:43giữ từ khi vương quốc Champa còn tồn
16. 0:45tại. Điều đó đặt ra một câu hỏi, nếu
17. 0:48Champa đã diệt vong vào năm 1471
18. 0:52như sách giáo khoa vẫn ghi, thì tại sao
19. 0:54người Raglai vẫn còn đang giữ bảo vật
20. 0:56của một vương quốc đã mất từ hơn 500 năm
21. 0:58trước? Xin chào quý vị và các bạn. Chào
22. 1:01mừng đến với chương trình Á Lục Ký. Đây
23. 1:03là phần thứ sáu trong series cuộc đua
24. 1:05500 năm. Và hôm nay, chúng ta sẽ đi vào
25. 1:08một trong những chương ít được kể nhất
26. 1:10của lịch sử miền Nam Việt Nam. Câu
27. 1:12chuyện về Champa sau năm 1471.
28. 1:16Hầu hết chúng ta đều biết rằng năm đó
29. 1:19vua Lê Thánh Tông đem đại quân đánh
30. 1:22chiếm Vijaya, kinh đô của vương quốc
31. 1:24Champa ở vùng Bình Định ngày nay.
32. 1:27Và hầu hết chúng ta đều được học rằng đó
33. 1:29là ngày Champa kết thúc. Nhưng theo các
34. 1:32học giả từ Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp và
35. 1:34nhiều trung tâm nghiên cứu Đông Nam Á
36. 1:36quốc tế, đó không phải là ngày Champa
37. 1:39kết thúc.
38. 1:40Đó chỉ là ngày Champa thay đổi hình
39. 1:42dạng. Trong chương trình hôm nay,
40. 1:44chúng ta sẽ theo dõi những gì thực sự
41. 1:46diễn ra sau năm 1471.
42. 1:50Xuyên qua 250 năm mà Champa tồn tại
43. 1:53trong bóng tối của lịch sử, chúng ta sẽ
44. 1:55thấy một cuộc kháng chiến buộc chúa
45. 1:57Nguyễn phải nhượng bộ và khôi phục lại
46. 2:00vương quyền Chăm. Chúng ta sẽ nghe về
47. 2:02một hiệp ước kỳ lạ,
48. 2:04trong đó người Chăm vẫn có vua riêng,
49. 2:06quân đội riêng, luật pháp riêng ngay
50. 2:08trong lãnh thổ Đàng Trong. Và chúng ta
51. 2:10sẽ hiểu tại sao câu chuyện của Champa
52. 2:13không chỉ là câu chuyện của một vương
53. 2:15quốc đã mất, mà còn là câu chuyện của
54. 2:17chính chúng ta, những người Việt đang
55. 2:19sống ở miền Trung và miền Nam hôm nay.
56. 2:25>> Để hiểu những gì xảy ra sau năm 1471,
57. 2:30trước tiên chúng ta cần hiểu đúng những
58. 2:32gì thực sự đã xảy ra trong năm đó. Vào
59. 2:35mùa xuân năm 1471,
60. 2:37vua Lê Thánh Tông huy động một đạo quân
61. 2:39khổng lồ tiến về phía Nam. Đại Việt sử
62. 2:42ký toàn thư ghi lại rằng,
63. 2:44quân đội Đại Việt bao gồm cả bộ binh,
64. 2:46thủy binh và tượng binh, vượt qua đèo
65. 2:49Hải Vân và bao vây thành Vijaya ở phía
66. 2:52Bắc Bình Định. Sau nhiều ngày vây hãm,
67. 2:55thành thất thủ. Vua Champa là Trà Toàn
68. 2:58bị bắt sống, toàn bộ hoàng gia bị dẫn về
69. 3:00Thăng Long. Con số thương vong trong sử
70. 3:03nhà Lê rất lớn.
71. 3:04Hàng chục nghìn người chết, hàng chục
72. 3:07nghìn người bị bắt làm tù binh. Các học
73. 3:10giả hiện đại,
74. 3:11trong đó có nhà nghiên cứu Po Dharma
75. 3:13thuộc Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp, cho
76. 3:16rằng những con số này có phần được phóng
77. 3:18đại để khuếch trương thanh thế của người
78. 3:20chiến thắng, một thủ thuật quen thuộc
79. 3:22trong sử liệu các triều đại phong kiến.
80. 3:24Điều chắc chắn là Vijaya bị san phẳng và
81. 3:26hàng ngàn nghệ nhân, thợ thủ công Chăm
82. 3:28bị đưa về Bắc. Nhưng có một chi tiết mà
83. 3:31sử Việt Nam không ghi lại.
84. 3:33Biên niên sử Mã Lai,
85. 3:35được gọi là Sejarah Melayu, cho biết
86. 3:37thành Vijaya không thất thủ đơn giản chỉ
87. 3:40vì sức mạnh quân sự áp đảo. Theo tài
88. 3:42liệu này,
89. 3:43một viên quan
90. 3:45giữ kho bạc của Champa
91. 3:47đã bị mua chuộc và lén mở cổng thành lúc
92. 3:49rạng sáng.
93. 3:50Chính khoảnh khắc đó đã kết thúc cuộc
94. 3:52vây hãm. Đây là một góc khuất của sự
95. 3:54kiện 1471
96. 3:57mà ít người biết đến. Vậy câu hỏi đặt ra
97. 3:59là
98. 4:00sau khi Vijaya thất thủ, Lê Thánh Tông
99. 4:02có tuyên bố xóa sổ hoàn toàn vương quốc
100. 4:05Champa không? Câu trả lời là không.
101. 4:07Và đây là điều bất ngờ đầu tiên trong
102. 4:10chương trình hôm nay.
103. 4:11Sau chiến thắng, Lê Thánh Tông sáp nhập
104. 4:14vùng đất từ đèo Hải Vân xuống đến Bắc
105. 4:16Phú Yên vào Đại Việt. Nhưng phần lãnh
106. 4:18thổ Champa ở phía Nam bao gồm vùng Khánh
107. 4:21Hòa và Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay,
108. 4:24ông không chinh phục. Thay vào đó, ông
109. 4:26tự tay chia phần đất còn lại thành ba
110. 4:28tiểu quốc chư hầu nhỏ hơn.
111. 4:31Nam Bàn ở phía Tây tương ứng vùng Tây
112. 4:32Nguyên,
113. 4:33Hoa Anh ở Phú Yên, Khánh Hòa và
114. 4:36Panduranga ở Ninh Thuận, Bình Thuận. Mỗi
115. 4:38tiểu quốc được giao cho một thủ lĩnh địa
116. 4:40phương cai quản.
117. 4:41Phải triều cống Đại Việt nhưng vẫn có
118. 4:43quyền tự trị. Nói cách khác, người chiến
119. 4:46thắng năm 1471
120. 4:48đã tự tay duy trì sự tồn tại của Champa,
121. 4:52chỉ là dưới hình thức bị phân tán và
122. 4:54kiểm soát hơn.
123. 4:55Bằng chứng bên ngoài cũng xác nhận điều
124. 4:57này.
125. 4:58Minh thực lục của Trung Quốc ghi rằng
126. 5:00các sứ thần của vua Chăm vẫn tiếp tục
127. 5:02sang triều cống nhà Minh vào năm 1478
128. 5:07và các năm sau đó xin sắc phong và viện
129. 5:10binh. Trong mắt thiên triều Trung Hoa
130. 5:12lúc đó, Champa vẫn là một quốc gia tồn
131. 5:14tại. Học giả Po Dharma, người dành cả sự
132. 5:17nghiệp nghiên cứu lịch sử Champa qua các
133. 5:20tài liệu tiếng Chăm cổ lưu giữ tại Pháp,
134. 5:22đã viết rằng sự kiện 1471
135. 5:26là biến cố chia cắt lãnh thổ, không phải
136. 5:28ngày tàn của một dân tộc. Trung tâm
137. 5:30quyền lực của Champa dịch chuyển về phía
138. 5:32Nam,
139. 5:33lấy Panduranga làm nền tảng mới.
140. 5:48Để hiểu những thế kỷ tiếp theo, chúng ta
141. 5:50cần hiểu Champa là loại quốc gia gì.
142. 5:53Và đây là điều mà nhiều người chưa biết.
143. 5:55Champa không được tổ chức theo mô hình
144. 5:57một nhà nước tập trung quyền lực như Đại
145. 5:59Việt. Theo nhà sử học Michael Vickery,
146. 6:01người dành nhiều thập kỷ nghiên cứu Đông
147. 6:03Nam Á lục địa, Champa vận hành theo mô
148. 6:06hình mà giới học thuật gọi là Mandala,
149. 6:08tức là một mạng lưới các tiểu quốc bán
150. 6:10độc lập, nơi quyền lực mờ dần từ trung
151. 6:13tâm ra ngoài rìa. Vijaya là trung tâm
152. 6:16lớn nhất.
153. 6:17Nhưng sự sụp đổ của Vijaya không kéo
154. 6:19theo sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống. Vì
155. 6:22vậy, khi nói về 250 năm Champa tồn tại
156. 6:26sau 1471,
157. 6:28chúng ta chủ yếu nói về tiểu quốc
158. 6:29Panduranga ở vùng Ninh Thuận, Bình
159. 6:31Thuận. Nhưng 250 năm đó trông như thế
160. 6:35nào? Học giả Po Dharma mô tả thực trạng
161. 6:37của Panduranga trong thế kỷ 17 bằng một
162. 6:40khái niệm tiếng Pháp Peau de Léopard,
163. 6:42nghĩa là da báo. Hãy hình dung một tấm
164. 6:45da báo với những đốm đen lốm đốm trên
165. 6:47nền vàng. Đó chính xác là cách người
166. 6:50Việt và người Chăm cùng chung sống trên
167. 6:52vùng đất này. Không có một đường biên
168. 6:54giới rõ ràng phân chia đất của người
169. 6:56Việt và đất của người Chăm. Thay vào đó,
170. 6:59các cụm làng người Việt định cư hình
171. 7:01thành lấm tấm xen kẽ với các làng truyền
172. 7:03thống của người Chăm mà họ gọi là Paley.
173. 7:06Ở những vùng làng Việt tập trung đông
174. 7:08hơn, quan lại chúa Nguyễn cai trị. Ở
175. 7:11những vùng Paley Chăm bám trụ, luật tục
176. 7:13người Chăm vẫn có hiệu lực. Đây là hình
177. 7:15ảnh thực của quá trình mở rộng lãnh thổ
178. 7:17về phía Nam, không phải một đường biên
179. 7:19giới thẳng tắp di chuyển từ Bắc xuống
180. 7:21Nam, mà là sự chen lấn từ từ, đan xen,
181. 7:23phức tạp qua nhiều thế hệ. Trong khi quá
182. 7:26trình đó diễn ra ở phần đất liền,
183. 7:28Panduranga cũng đang thay đổi theo hướng
184. 7:30khác. Mất đi các vùng đồng bằng màu mỡ
185. 7:33phía Bắc, Panduranga chuyển hướng ra
186. 7:35biển. Họ mở rộng quan hệ thương mại với
187. 7:38công ty Đông Ấn Hà Lan,
188. 7:39với thương nhân Bồ Đào Nha và đặc biệt
189. 7:42là với mạng lưới Hồi giáo Mã Lai ở bán
190. 7:45đảo Mã Lai. Đây là giai đoạn mà giới
191. 7:47lãnh đạo Panduranga OA cải đạo sang Hồi
192. 7:50giáo. Vị vua đáng chú ý nhất trong thời
193. 7:52kỳ này là Po Rome, người trị vì từ 1627
194. 7:57đến 1651.
195. 8:00Ông từng đi học thần học tại Vương quốc
196. 8:02Kelantan trên bán đảo Mã Lai và khi trở
197. 8:04về đã đẩy mạnh việc cải đạo trong giới
198. 8:07quý tộc Chăm. Các tài liệu lưu trữ của
199. 8:09công ty Đông Ấn Hà Lan trong thế kỷ 17
200. 8:12ghi nhận các vua Chăm dùng tước hiệu
201. 8:14Sultan, viết thư bằng tiếng Mã Lai và
202. 8:17đón tiếp các giáo sĩ Ả Rập và Mã Lai tại
203. 8:19triều đình. Po Rome cũng thực hiện một
204. 8:22bước đi ngoại giao khác thường. Ông kết
205. 8:24hôn với công chúa Nguyễn Phúc Ngọc Khoa,
206. 8:26con gái của chúa Nguyễn Phúc Nguyên.
207. 8:28Cuộc hôn nhân này không phải tình cờ.
208. 8:31Đây là một thỏa thuận chính trị. Đổi
209. 8:33quan hệ gia đình lấy hòa bình. Tuy
210. 8:35nhiên, hòa bình không kéo dài mãi.
211. 8:42>> Cuối thế kỷ 17, vua Chăm là Po Sau,
212. 8:45người mà sử Việt gọi là Bà Tranh, ngày
213. 8:47càng thể hiện rõ ý chí độc lập. Ông dùng
214. 8:49tước hiệu Hồi giáo Paduka Seri Sultan
215. 8:52trong các văn thư gửi chính quyền Hà Lan
216. 8:55ở Batavia, tức là Jakarta ngày nay, và
217. 8:58từ chối thần phục Đàng Trong. Năm 1692,
218. 9:03chúa Nguyễn Phúc Chu quyết định ra tay.
219. 9:06Tướng Nguyễn Hữu Cảnh mang đại quân đánh
220. 9:08chiếm Panduranga, bắt sống vua Po Sau
221. 9:12ngay trong năm 1693.
222. 9:16Chúa Nguyễn tuyên bố xóa bỏ Vương quốc
223. 9:18Chăm, đổi vùng đất này thành Bình Thuận
224. 9:20phủ và bắt đầu đưa lưu dân Việt vào định
225. 9:22cư cùng với áp đặt chế độ thuế khóa mới.
226. 9:25Nhưng điều xảy ra tiếp theo là điều ít
227. 9:27sách vở Việt Nam nhắc đến. Ngay sau khi
228. 9:29chính quyền chúa Nguyễn áp đặt luật lệ
229. 9:31mới, một cuộc kháng chiến toàn diện bùng
230. 9:34nổ. Người Chăm dưới sự lãnh đạo của các
231. 9:36quý tộc và tu sĩ, trong đó có một nhân
232. 9:38vật tên Aban mà nguồn sử liệu gọi là
233. 9:40lãnh tụ chính của giai đoạn đầu, liên
234. 9:42tục tập kích và tiêu hao lực lượng đồn
235. 9:44trú của quân Nguyễn. Cuộc kháng cự kéo
236. 9:47dài từ 1693
237. 9:49đến 1696,
238. 9:51không kể đến dịch bệnh và điều kiện thời
239. 9:54tiết khắc nghiệt khiến quân đồn trú hao
240. 9:56mòn nặng nề. Chúa Nguyễn Phúc Chu,
241. 9:58vị chúa có quyền lực đáng kể vào thời
242. 10:01điểm đó, đứng trước một bài toán khó,
243. 10:04phía Bắc còn phải đối phó với họ Trịnh,
244. 10:07phía Nam đang mở rộng vào vùng đất Chân
245. 10:09Lạp của Campuchia,
246. 10:11mặt trận Bình Thuận tiêu hao binh lực mà
247. 10:13không có kết quả rõ ràng. Năm 1697,
248. 10:17triều đình Phú Xuân ra quyết định đảo
249. 10:19ngược, bãi bỏ Bình Thuận phủ, phục hồi
250. 10:22lại thể chế tự trị cho người Chăm
251. 10:24và đưa em trai của vua Po Sao là Kế Bà
252. 10:26Tử, mà tên tiếng Chăm là Po Saktiray
253. 10:30Dappati, lên làm Thuận Thành Vương. Đây
254. 10:33là một sự kiện đáng chú ý. Champa đã có
255. 10:36vua trở lại sau khi bị tuyên bố xóa sổ
256. 10:39chỉ 4 năm trước đó, nhưng câu chuyện
257. 10:42chưa dừng ở đó.
258. 10:43Năm 1712,
259. 10:46chúa Nguyễn và Po Saktiray Dappati ký
260. 10:49kết một hiệp ước mà Po Dharma gọi là ngũ
261. 10:51thập tứ điều, tức là 54 điều khoản. Theo
262. 10:55hiệp ước này, vua Chăm có quyền duy trì
263. 10:57lực lượng dân binh riêng, áp dụng luật
264. 10:59tục Chăm trong các cộng đồng của mình và
265. 11:02tự quản lý toàn bộ người Chăm trong
266. 11:04vùng. Ngược lại, quan lại chúa Nguyễn
267. 11:06chỉ có thẩm quyền với người Việt định cư
268. 11:08trên cùng vùng đất đó. Nhà nước giao bảo
269. 11:09của Po Dharma lúc này đã được ghi thành
270. 11:11văn bản chính thức.
271. 11:13Hai hệ thống quản trị song song nhau
272. 11:15trên cùng một lãnh thổ. Quan Nguyễn cai
273. 11:17người Việt, vua Chăm cai người Chăm.
274. 11:20Hình thức tự trị này tiếp tục tồn tại
275. 11:21cho đến tận năm 1832
276. 11:24khi hoàng đế Minh Mạng mới thực sự bãi
277. 11:27bỏ hoàn toàn vương quyền Chăm và lập
278. 11:29tỉnh Bình Thuận. Những khán giả đã theo
279. 11:30dõi phần trước của series này sẽ nhớ
280. 11:33rằng Minh Mạng chính là nhân vật mà
281. 11:35chúng ta đã nói đến, người theo đuổi
282. 11:37chính sách đồng hóa cứng rắn với tất cả
283. 11:40các nhóm không phải người Kinh trong đế
284. 11:41quốc Nguyễn.
285. 11:43Vậy là từ năm
286. 11:441471
287. 11:47đến năm 1832,
288. 11:50Champa với tư cách là một thực thể chính
289. 11:52trị đã tồn tại thêm 361 năm, không phải
290. 11:56đã chết ngay từ ngày Vijaya thất thủ.
291. 12:03>> Có một chương nữa trong câu chuyện hậu
292. 12:051471
293. 12:07mà ít được nhắc đến. Vai trò của người
294. 12:10Chăm trong phong trào Tây Sơn cuối thế
295. 12:12kỷ 18, giai đoạn từ 1771
296. 12:16đến 1802,
297. 12:18vùng Thuận Thành trấn bị kéo vào cuộc
298. 12:21nội chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh.
299. 12:23Người Chăm không đứng ngoài cuộc chiến
300. 12:25đó. Nhân vật tiêu biểu nhất là Po Tisun
301. 12:28Tirai Dapuram.
302. 12:30Tên gọi Việt Nam là Nguyễn Văn Tá, hậu
303. 12:32duệ của dòng quý tộc Chăm từ Po Sak
304. 12:34Tirai Dapati.
305. 12:36Ông quyết định ủng hộ phong trào Tây Sơn
306. 12:38ngay từ giai đoạn đầu và được Tây Sơn
307. 12:40tin tưởng giao quyền cai trị Thuận Thành
308. 12:42trấn trong hai giai đoạn 1780
309. 12:45đến 1781
310. 12:47và 1786
311. 12:49đến 1793.
312. 12:52Lực lượng dân binh Chăm dưới quyền ông
313. 12:54liên tục quấy rối quân Nguyễn Ánh, bảo
314. 12:56vệ sườn phía Nam cho căn cứ Tây Sơn ở
315. 12:59Quy Nhơn. Tức là vùng Vijaya cũ. Nhưng
316. 13:02khi Nguyễn Ánh củng cố được thế lực ở
317. 13:03Gia Định và bắt đầu phản công, canh bạc
318. 13:05chính trị của Nguyễn Văn Tá chấm dứt.
319. 13:07Ông bị bắt và bị xử tử tại Gia Định vào
320. 13:09khoảng năm 1793.
321. 13:12Sự kiện này chia rẽ sâu sắc cộng đồng
322. 13:14Chăm và theo các nhà nghiên cứu lịch sử
323. 13:17Champa sự suy yếu của cộng đồng sau biến
324. 13:20cố đó là một trong những lý do khiến
325. 13:22vùng Thuận Thành trấn không còn đủ sức
326. 13:24kháng cự khi Minh Mạng quyết định xóa bỏ
327. 13:27hoàn toàn thể chế tự trị vào năm 1832.
328. 13:31>> Đến đây, có thể có người hỏi,
329. 13:34tại sao câu chuyện của Champa lại quan
330. 13:36trọng với chúng ta hôm nay?
331. 13:38Champa là lịch sử của họ,
332. 13:40không phải của chúng ta. Câu trả lời,
333. 13:42thú vị thay, là không hoàn toàn như vậy.
334. 13:45Các nhà nghiên cứu di truyền học, bao
335. 13:47gồm các nhóm tác giả trong hai nghiên
336. 13:48cứu quy mô lớn về DNA người Đông Nam Á
337. 13:51là McColl và cộng sự, cùng Lipson và
338. 13:55cộng sự, đã phân tích DNA ti thể, tức là
339. 13:58loại DNA chỉ di truyền theo dòng mẹ, của
340. 14:01người Kinh ở miền Trung và miền Nam Việt
341. 14:04Nam.
342. 14:05Kết quả cho thấy nhóm dân cư này mang
343. 14:08một tỷ lệ đáng chú ý gen của nhóm ngôn
344. 14:10ngữ Nam Đảo, tức là nhóm ngôn ngữ đặc
345. 14:13trưng của người Chăm và các dân tộc đảo
346. 14:15biển. Điều này có ý nghĩa gì?
347. 14:18Nó cho thấy quá trình Nam tiến không
348. 14:20phải là thay thế dân số, tức là không
349. 14:23phải người Việt đến và người Chăm biến
350. 14:25mất.
351. 14:26Thay vào đó là sự hòa huyết qua nhiều
352. 14:29thế hệ. Những người nam giới Việt di cư
353. 14:31vào Nam thường lấy vợ tại địa phương.
354. 14:34Con cái của họ lớn lên nói tiếng Việt và
355. 14:36tự nhận là người Kinh, nhưng dòng gen
356. 14:39của người mẹ Chăm vẫn được truyền lại
357. 14:40đến ngày nay. Tiếng Việt ở miền Trung và
358. 14:43miền Nam cũng mang dấu ấn đó.
359. 14:46Các nhà ngôn ngữ học như Lý Tùng Hiếu đã
360. 14:48chỉ ra rằng nhiều từ ngữ trong phương
361. 14:51ngữ miền Trung và miền Nam có gốc từ
362. 14:53tiếng Chăm. Từ ghe chỉ thuyền nhỏ, từ cù
363. 14:56lao chỉ cồn đất giữa sông, đều có nguồn
364. 14:59gốc từ ngôn ngữ người dân bản địa vùng
365. 15:01duyên hải này. Bản thân nhiều địa danh ở
366. 15:04vùng duyên hải miền Trung và Tây Nguyên
367. 15:06cũng có gốc tiếng Chăm. Tên sông, tên
368. 15:08núi mà người Việt đọc theo phiên âm quen
369. 15:10thuộc mà không biết chúng đến từ một
370. 15:12ngôn ngữ cổ hơn. Và có lẽ ví dụ sinh
371. 15:15động nhất là tín ngưỡng. Rất nhiều người
372. 15:17Việt ở miền Trung và miền Nam thờ Bà
373. 15:19Thiên Y A Na và Bà Chúa Xứ. Tháp Bà
374. 15:23Ponagar ở Nha Trang, mỗi năm đón hàng
375. 15:26trăm nghìn người đến lễ bái, nhưng ít
376. 15:28người biết rằng vị nữ thần được thờ ở đó
377. 15:31ban đầu là Po Ino Nữ An trong tiếng
378. 15:33Chăm, nghĩa là mẹ xứ sở, vị thần tối cao
379. 15:37của người Chăm. Khi lưu dân người Việt
380. 15:39đến định cư ở vùng đất này, họ tiếp nhận
381. 15:41tín ngưỡng địa phương, Việt hóa tên gọi
382. 15:43và nghi thức. Và tín ngưỡng đó lan rộng
383. 15:46dần thành Bà Thiên Y Ana ở miền Trung và
384. 15:49Bà Chúa Xứ ở Nam Bộ. Đây là một quá
385. 15:51trình giao thoa văn hóa tự nhiên, không
386. 15:54ai lên kế hoạch, nhưng kết quả là hàng
387. 15:56triệu người Việt ngày nay đang thực hành
388. 15:58một nghi thức thờ phụng có gốc rễ từ văn
389. 16:01minh Champa. Người Chăm hôm nay ở Việt
390. 16:04Nam có khoảng 178.000 người, chủ yếu ở
391. 16:07Ninh Thuận và Bình Thuận. Họ duy trì hai
392. 16:10hệ thống tín ngưỡng song song. Người
393. 16:12Chăm Ahiar theo dòng Ấn Độ giáo đã bản
394. 16:15địa hóa sâu sắc, thờ các vị vua Chăm như
395. 16:17những vị thần bảo hộ. Và người Chăm Awal
396. 16:20theo Hồi giáo đã biến đổi qua nhiều thế
397. 16:22kỷ tiếp xúc với đất liền, gọi là Chăm
398. 16:25Bani. Điều đặc biệt là hai cộng đồng này
399. 16:28không mâu thuẫn nhau mà bổ sung cho
400. 16:30nhau, cùng tổ chức lễ Kate hàng năm như
401. 16:32một sự kiện chung của cả dân tộc. Và
402. 16:35trong lễ Kate đó, như chúng ta đã thấy
403. 16:37từ đầu chương trình, người Raglai từ
404. 16:40trên núi vẫn mang y phục hoàng gia xuống
405. 16:42để buổi lễ được bắt đầu. Mối liên kết
406. 16:45giữa người Chăm vùng duyên hải và người
407. 16:47Raglai vùng núi hình thành từ khi Champa
408. 16:50còn là một đế quốc vẫn tiếp tục tồn tại
409. 16:52đến hôm nay như một bằng chứng sống của
410. 16:55lịch sử.
411. 17:00>> Champa diệt vong năm 1471.
412. 17:04Đó là điều chúng ta được học. Nhưng sau
413. 17:06năm đó, họ vẫn còn hai tiểu quốc, còn
414. 17:08nhiều thế hệ vua, còn một cuộc kháng
415. 17:10chiến buộc chúa Nguyễn phải lùi bước và
416. 17:12ký hiệp ước. Còn một thể chế tự trị kéo
417. 17:15dài thêm 135 năm nữa cho đến khi Minh
418. 17:19Mạng bãi bỏ vào năm 1832.
419. 17:22Và ngay cả sau năm đó, di sản của Champa
420. 17:25vẫn còn trong DNA của người miền Trung,
421. 17:27miền Nam, trong từng địa danh, trong
422. 17:30phương ngữ và trong những ngôi tháp đỏ
423. 17:32mà du khách chụp ảnh mỗi ngày ở Ninh
424. 17:33Thuận, Bình Định, Khánh Hòa. Diệt vong
425. 17:37nghĩa là gì? Một dân tộc mất đi khi nào?
426. 17:39Khi không còn đất, khi không còn vua hay
427. 17:42khi không còn ai nhớ đến? Lịch sử không
428. 17:45có đáp án dứt khoát cho câu hỏi đó.
429. 17:47Người Việt nhìn quá trình này theo một
430. 17:50cách,
431. 17:51người Chăm nhìn theo một cách khác.
432. 17:54Các học giả quốc tế tiếp tục tranh luận
433. 17:56về cách đặt tên cho những gì đã xảy ra.
434. 17:59Cả ba cách nhìn đều phản ánh một phần sự
435. 18:02thật của 500 năm đó. Điều chúng ta có
436. 18:04thể nói chắc chắn là
437. 18:06miền Nam Việt Nam không phải là vùng đất
438. 18:09trống chờ được khai phá.
439. 18:11Và câu chuyện của nó không bắt đầu từ
440. 18:13khi người Việt đến. Nhưng câu chuyện
441. 18:16thực sự không bắt đầu từ Champa.
442. 18:19Trước Champa,
443. 18:20trên chính vùng đồng bằng sông Cửu Long
444. 18:22này từng có một nền văn minh cổ hơn
445. 18:24nhiều. Khi các nhà khảo cổ đào xuống, họ
446. 18:27tìm thấy đồng tiền vàng của hoàng đế La
447. 18:29Mã, ngọc bích Ba Tư và tượng Phật Ấn Độ
448. 18:32nằm cạnh nhau dưới lớp bùn, một mạng
449. 18:34lưới thương mại quốc tế rực rỡ.
450. 18:37Để rồi biến mất khỏi mặt đất một cách bí
451. 18:39ẩn và 99% người Việt hôm nay chưa từng
452. 18:42nghe tên của nó. Đó sẽ là câu chuyện của
453. 18:45phần tiếp theo. Hẹn gặp lại quý vị và
454. 18:47các bạn trong kỳ phát sóng tiếp theo của
455. 18:48Á Lục Ký.