CAŁA podstawa programowa z BIOLOGII! Edycja 2027. Wielka powtórka maturalna. — Transcript
Full transcript
- 0:00Mam nadzieję, że nie jesteście smutni,
- 0:02ale nawet jak jesteście, to nic
- 0:04straconego, bo przed nami kilka, a może
- 0:07nawet kilkana godzin biologii, więc na
- 0:09pewno humor wam się poprawi. Z tej
- 0:12strony oczywiście Powel to ja z kanału
- 0:14Powel To ja i dzisiaj zajmiemy się
- 0:16omówieniem całej podstawy programowej z
- 0:19biologii punkt po punkcie. To omówienie
- 0:22będzie właśnie miało taką formę, że będę
- 0:24wyświetlał konkretny punkt podstawy, a
- 0:27potem robił do niego omówienie. Też
- 0:29zachęcamy do korzystania ze znaczników
- 0:31czasowych w filmie, żebyście mogli się
- 0:34łatwo orientować, gdzie omawiamy jaki
- 0:36działy z liceum. Zachęcam również do
- 0:39wbicia na mojego Discorda, link w
- 0:41opisie, jak i do pozostawienia po sobie
- 0:43śladu w komentarzach. I już zapraszam do
- 0:46materiału.
- 0:48Pierwszy punkt podstawy mówi o
- 0:50znajomości makroelementów i ich funkcji
- 0:52w organizmie. Ja nie jestem zwolennikiem
- 0:55uczenia się tego na pamięć, bo potem w
- 0:57toku nauki biologii mówimy w przeróżnych
- 1:00mechanizmach. O tych pierwiastkach,
- 1:02jeśli biorą one udział w danym
- 1:04mechanizmie, tak naturalnie
- 1:05zapamiętujemy funkcję tych pierwiastków.
- 1:08No ale mimo wszystko w tym punkcie tak
- 1:10pokrótce przedstawię po kolei funkcję
- 1:13każdego z makroelementów.
- 1:15No dobrze, a więc makroelementy, które
- 1:18występują u człowieka to węgiel, tlen,
- 1:20azot wodu, rysiarka, fosfor, potas, sód,
- 1:24chlor, magnez i wapń. Przy czym te
- 1:27pierwsze, te pierwsze sześć pierwiastków
- 1:29to pierwiastki biogenne, czyli
- 1:31pierwiastki, które budują najważniejsze
- 1:34elementy naszego organizmu. Tymi
- 1:37elementami będą cukry, tuszze obojętne,
- 1:40fosfolipidy, kwasy nukleinowe i białka.
- 1:44Węgiel, wodór i tlen wchodzą w skład
- 1:47wszystkich tych składników. Dodatkowo,
- 1:50gdy dołożymy fosfor, będziemy mieli do
- 1:53czynienia z fosfolipidami, a jeśli
- 1:55dołożymy azot, to będziemy mieli do
- 1:57czynienia z kwasami nukleinowymi.
- 2:00Jeśli mamy również białka, które są
- 2:02budowane przez aminokwasy, w skład
- 2:04aminokwasów wchodzi węgiel, tlen, wodór
- 2:09i azot. A w przypadku dwóch aminokwasów
- 2:12białkowych, czyli metioniny i cestiny,
- 2:15wchodzi jeszcze siarka. I tutaj drobna
- 2:19uwaga, że ktoś by mógł się burzyć i
- 2:21powiedzieć, że w przypadku fosfolipidów
- 2:23też na przykład wchodzi azot na
- 2:26przykładzie fosfatytetylocholiny
- 2:28i miałby rację. Jednak tutaj
- 2:30zgromadziłam tylko te cztery pierwiastki
- 2:33jako te budujące fosfolipidy, żeby
- 2:35przedstawić taki ogólny zamysł tych
- 2:38fosfolipidów. że to buduje fosfolipidy
- 2:42jest tym należy to kojarzyć. Gdy
- 2:43będziemy omawiać poszczególne związki to
- 2:46będziemy wchodzić w szczegóły i tam
- 2:49dopiero wszystko dokładniej wyjaśniać i
- 2:52i rozwiać takie wątpliwości. I właśnie w
- 2:55tym kursie czasem będą się zdarzały
- 2:57takie sytuacje, że na początku będą
- 3:00pewne niedopowiedzenia, a dopiero potem
- 3:03będą one lepiej rozwinięte, żeby
- 3:06zachować pewien rytm nauki i żeby nie
- 3:09zasypywać was bardzo dokładnymi
- 3:11szczegółami. Cały czas na przebiegu
- 3:13całego kursu będziemy mieli jeszcze dużo
- 3:16razy szansę wracać do niektórych
- 3:18zagadnień. No dobrze, ale idziemy do
- 3:20dalszych makroelementów, czyli do sodu,
- 3:23potasu, chloru. Są to makroelementy,
- 3:26które występują w płynach komórkowych. W
- 3:29zależności od tego, czy mówimy o płynie
- 3:32wewnątrz, czy zewnątrz komórkowym,
- 3:35stężenie tych pierwiastków jest różne. W
- 3:38płynie we wnątrz komórkowym dominują
- 3:41jony potasu, natomiast w zewnątrz
- 3:43komórkowym sodu i chloru. Póki co to
- 3:47jest dla nas najważniejsze i te
- 3:49pierwiastki będą brały udział w
- 3:52tworzeniu potencjału spoczynkowego płony
- 3:56komórkowej. Jest to zagadnienie bardzo
- 3:58ważne w przekaźnictwie nerwowym, ale do
- 4:01tego zagadnienia też będziemy wracać
- 4:04później na etapie fizjologii człowieka.
- 4:07Taka wymiana funkcji niektórych tych
- 4:10pierwiastków. Fosfor buduje ATP, czyli
- 4:13uniwersalny nośnik energii w organizmie,
- 4:15stabilizuje pechę krwi, jest budulcem
- 4:18kości. Siarka natomiast jest składnikiem
- 4:21koenysmu A, ryzyk bardzo ważnego związku
- 4:24w metabolizmie. bierze udział w
- 4:26detoksykacji organizmu. Również buduje
- 4:28centra siarkowo-żelazowe, które są grupą
- 4:31prostatyczną wielu enzymów. Chlor jest
- 4:34też składnikiem
- 4:36kwasu solnego w soku żołądkowym. Wapni
- 4:39to jest wewnątrzkomórkowy przekaźnik
- 4:41informacji. Buduje pektyny, czyli taką
- 4:44substancję w ścianach komórkowych roślin
- 4:47i buduje muszla oraz pancerza niektórych
- 4:50bezkręgowców. Magnez to również budu
- 4:52lckości, który wchodzi w skład
- 4:54hydroksyapatytu, czyli tego samego
- 4:57związku co fosfor. Jest on niezbędny w
- 5:00procesie translacji. Powarunkuje on
- 5:03prawidłowe łączenie dużej i małej
- 5:05podjednostki rybosomów. A jeśli chodzi o
- 5:07świat roślin, to jest on składnikiem
- 5:09chlorofilu, znajdując się w centralnej
- 5:12części tej cząsteczki.
- 5:15Kolejnym punktem jest przedstawienie
- 5:17znaczenia wybranych mikroelementów.
- 5:20Podstawa programowa wymusza na nas
- 5:23znaczenie tylko funkcji żelaza, jodu i
- 5:27fluoru. Dlatego ja proponuję zapamiętać
- 5:30te trzy pierwiastki i dzięki temu, gdy
- 5:33będą nas pytać o jakikolwiek inny
- 5:35pierwiastek w odniesieniu do człowieka,
- 5:37to będziemy wiedzieć, że to jest
- 5:39makroelement. Oczywiście makro i
- 5:41elementy, makroelementy i mikroelementy
- 5:44różnią się zawartością w organizmie
- 5:46człowieka i została wyznaczona pewna
- 5:49taka granica, która nas naprawdę nie
- 5:52obchodzi w zależności od tego, czy dany
- 5:55pierwiastek jest powyżej tej granicy.
- 5:57Jeśli chodzi o procent, który buduje
- 6:00nasz organizm, to jest makroelementem, a
- 6:03jeśli jest poniżej tej granicy, jest
- 6:04mikroelementem. Ale dla nas to jest
- 6:06naprawdę nieważne. I żelazo jest
- 6:09pierwiastkiem, który buduje dwa ważne
- 6:12barwniki. Hemoglobinę odpowiedzialną za
- 6:15transport tlenu w errocytach i
- 6:18mioglobinę odpowiedzialną za
- 6:20magazynowanie tlenu w mięśniach. Również
- 6:24wchodzi w skład w wiele białek łańcucha
- 6:27oddechowego, czyli bierze udział w
- 6:30oddychaniu komórkowym.
- 6:32żelazo znajdziemy też w grupach
- 6:34prostatycznych wielu enzymów, czyli w
- 6:37takich grupach, które nie są elementem
- 6:40białkowym, ale wchodzą w skład budowy
- 6:43danego enzymu. Na przykład żelezo
- 6:45wchodzi w skład białych
- 6:46żelazowo-osiarkowych,
- 6:48które zostały wcześniej wymienione jako
- 6:50właśnie centrum żelazowo-osiarkowe.
- 6:53J pierwiastkiem, który jest
- 6:55wykorzystywany przez nas przez nasz
- 6:58organizm, jedynie przez starczycę, gdzie
- 7:01bierze udział w budowie dwóch hormonów
- 7:03tyroksyny i trójodotyroniny.
- 7:06Tarszczyca i położone blisko
- 7:09przytarszczyce produkują również inne
- 7:12hormony. Przytarzczyca paradhormon,
- 7:15tarczyca kalcetonina, ale już te hormony
- 7:18nie mają w swojej budowie jodu. się
- 7:20spotykałem na swojej drodze z takim
- 7:23uproszczeniem wśród uczniów, że oni
- 7:25zapamiętują informację, że hormony
- 7:27tarczycy mają w sobie jod i potem piszą,
- 7:30że w budowę kalcytoniny wchodzą atomy
- 7:33jodu, co nie jest prawdą. Dlatego
- 7:36zapamiętujemy, że tarczyca to jedyny
- 7:39narząd, który wykorzystuje jod, ale
- 7:41produkuje również hormony takie jak
- 7:43kalcytonina, które jodu nie posiadają.
- 7:47Fluor to ostatni mikroelement. Z nim się
- 7:50raczej nie spotkacie, mimo że jest w
- 7:52podstawie i do niego wystarczy
- 7:54zapamiętać, że jest on odpowiedzialny w
- 7:57prawidłowym kształtowaniu i
- 7:59funkcjonowaniu szkliwa ząbów. Kolejny
- 8:02punkt podstawy. Uczenie wyjaśnia rolę
- 8:04wody w życiu organizmów z uwzględnieniem
- 8:07jej właściwości fizycznych i
- 8:09chemicznych. I wszystkie właściwości
- 8:11wody zaczynają się od tej budowy. Jest
- 8:14ona budowana przez jeden atom tlenu i
- 8:17dwa atomy wodoru, co raczej wie
- 8:19większość osób, ale bardzo ważne jest
- 8:22rozmieszczenie tych atomów. Po jednej
- 8:24stronie jest atom tlenu, a po drugiej
- 8:26stronie dwa atomy wodoru. Dodatkowo atom
- 8:31tlenu cechuje się o wiele wyższą
- 8:33elektroujemnością
- 8:35od atomów wodoru. Ta elektro, ta różnica
- 8:38elektroujemności jest spora, ale nie na
- 8:42tyle duża, żeby powstał nam związek
- 8:45jonowy. Jednak te elektrony z wodorów są
- 8:50bardzo silnie przyciągane w stronę
- 8:52tlenu. Przez to powstaje nam moment
- 8:55dipolowy. Woda ma budowę polarną i w
- 8:59pewnym uproszczeniu, jednak takim, które
- 9:02pozwoli nam zrozumieć właściwości wody.
- 9:05Z jednej strony mamy ładunek dodatni, a
- 9:08z drugiej strony ładunek ujemny. No i
- 9:12wychodzimy od tej budowy polarnej, która
- 9:15po pierwsze sprawia, że woda będzie
- 9:17dobrym rozpuszczalnikiem większości
- 9:19substancji organicznych, bo podobne
- 9:22rozpuszcza podobne. Wiele substancji
- 9:24organicznych ma budowę polarną, a więc
- 9:27będzie dobrze rozpuszczalna w wodzie. Do
- 9:29zajścia reakcji chemicznych, a
- 9:32przynajmniej do takiego szybszego,
- 9:34sprawniejszego zajścia tych reakcji,
- 9:36jest potrzebne rozpuszczenie tych
- 9:38substancji. A więc woda jest dobrym
- 9:42środowiskiem reakcji chemicznych, które
- 9:45pozwalają na zachodzenie metabolizmu
- 9:48wewnątrz komórki. Budowa polarna również
- 9:51warunkuje tworzenie licznych wiązań
- 9:54wodorowych między cząsteczkami wody. Te
- 9:56wiązania wodorowe są oddziaływaniami
- 9:59bardzo słabymi, ale sporej ilości mogą
- 10:03nabrać na silę. Jednak to nie jest na
- 10:06razie aż takie ważne. Ważne jest to, że
- 10:08te wiązania występują, przez co te
- 10:12oddziaływania między cząsteczkami wody
- 10:15są dosyć silne i to warunkuje nam trzy
- 10:19cechy wody. Po pierwsze woda ma duże
- 10:21ciepło parowania, czyli trzeba
- 10:24dostarczyć stosunkowo dużo energii, żeby
- 10:27woda zmieniła swój stan ciekłego na
- 10:29gazowy. Ma duże ciepło właściwe. To jest
- 10:32podobna właściwość, a mianowicie trzeba
- 10:35dostarczyć stosunkowo dużo energii, żeby
- 10:37woda podniosła swoją temperaturę o jeden
- 10:40stopień. Jeszcze mamy duże siły kohezji,
- 10:43czyli oddziaływanie między tymi
- 10:45poszczególnymi cząste tymi samymi
- 10:47cząsteczkami
- 10:49i duże ciepło parowania pozwala na
- 10:52zachodzenie termoregulacji. Na przykład
- 10:54w organizmie człowieka człowiek jest na
- 10:57słońcu, w dużej temperaturze zaczyna się
- 11:00pocić i ta woda jest w stanie pochłonąć
- 11:02dużo ciepła zanim wyparuje, tym samym
- 11:05regulując temperaturę tego człowieka.
- 11:09Duże ciepło właściwe pozwala na
- 11:10zachowanie stałej temperatury.
- 11:13Tyczy się to zarówno poszczególnych
- 11:15organizmów. Dzięki temu, jeśli wyjdziemy
- 11:18gdzieś na słońce, to się szybko nie
- 11:20przygrzejemy, nasze ciało nie podniesie
- 11:23szybko temperatury i dzięki temu te
- 11:25mechanizmy termoregulacyjne będą w
- 11:28stanie zachować tą stosunkowo stabilną
- 11:32temperaturę, bo z powodu, że te wzrosty
- 11:35temperatury nie będą takie szybkie, to
- 11:38te właśnie mechanizmy termoregulacyjne
- 11:40zdążą zadziałać, żeby zachować tą
- 11:43temperaturę w pewnym zakresie. Ale to
- 11:45zachowanie stałej temperatury nie
- 11:47dotyczy tylko poszczególnych organizmów,
- 11:50ale dotyczy również całych ekosystemów
- 11:52wodnych. Dzięki temu, że ta woda ma tu
- 11:55duże ciepło właściwe, jakieś jeziora,
- 11:57morza i oceany nie będą się
- 11:59błyskawicznie nagrzewać, a dzięki temu
- 12:02organizmy żyjące w tym środowisku nie
- 12:05będą narażone na znaczą zawahania
- 12:07temperatury. Właśnie jednym z jednym z
- 12:10takich czynników problemów, z którym
- 12:12organizmy żywe musiały sobie poradzić po
- 12:15wyjściu na ląd, było właśnie
- 12:18zapobieganie tym wahaniom temperatury i
- 12:20przystosowanie się do tych wahań. które
- 12:23nie występowały w wodzie i mamy również
- 12:26tą siłę kohezji, która też rzutuje na
- 12:29pewne właściwości wody. A więc mamy
- 12:32takie dwie siły kohezja i adhezja. I
- 12:36najważniejsze jest to, że przez wiązania
- 12:39wodorowe siła kohezji w wodzie będzie
- 12:41najczęściej silniejsza od siły adhezji,
- 12:45czyli oddziaływania wody z jakąś inną
- 12:48powierzchnią. I gdy mamy taką wodę, to
- 12:51na tafli wody może się stworzyć przez to
- 12:54płynka powierzchniowa, dzięki której
- 12:57niewielkie owady będą w stanie się po
- 12:59tej błądce poruszać. Również ta duża
- 13:02siła kohezji może warunkować możliwość
- 13:05przemieszczania się wody wzdłuż rośliny
- 13:09do góry bez przerwania tego słupa wody.
- 13:14Kolejną taką intrygującą właściwością
- 13:16wody jest anomalia gęstości. Woda
- 13:20największą gęstość ma w czterech
- 13:22stopniach. Gdy będzie dochodziło do
- 13:24wzrostu temperatury, to ta gęstość
- 13:27będzie spadać, aż w końcu woda będzie
- 13:30przechodziła w stan gazowy i wtedy w
- 13:32ogóle jej gęstość będzie minimalna.
- 13:35Natomiast jeśli temperatura spadnie, to
- 13:38woda przejdzie w stan stały, czyli
- 13:40będzie lodem. I lód ma taką właściwość,
- 13:44że ułożenie sząsteczek wody jest takie
- 13:47bardzo regularne. Jest tworzona taka
- 13:50struktura krystaliczna
- 13:53i jego gęstość będzie mniejsza od
- 13:56gęstości wody w 4 stopniach Celjusza, a
- 14:00jak wiemy substancja mniej gęste unoszą
- 14:03się na tych bardziej gęstych. A więc w
- 14:05przypadku, gdy w jakimś zbiorniku wodnym
- 14:09od powierzchni, gdzie jest najzimniej
- 14:11woda zaczyna zamarzać, to tworzy się
- 14:13warstawka lodu, która będzie wypływała
- 14:16na powierzchnię i będzie tworzyła taką
- 14:19barierę izolującą głębiej położone
- 14:22warstwy wody. I ta właściwość wody
- 14:25warunkuje możliwość przeżycia przeżycia
- 14:28organizmów w zbiorniku wodnym, nawet gdy
- 14:32jest zima i część tej wody na
- 14:34powierzchni zamarznie, bo na dole
- 14:37jeszcze mamy wodę w okolicy 4 stopni
- 14:40Celjusza, a na górze właśnie mamy tą
- 14:43warstwę lodu, która izoluje głębiej
- 14:45położone warstwy od niskiej temperatury.
- 14:50Dalej musimy zaznajomić się z cukrami,
- 14:52czyli węglowodanami. I ta nazwa mówi nam
- 14:55od razu, jakie atomy będą budować
- 14:57cukier. Po pierwsze, po pierwsze będzie
- 15:00to węgiel, na co wskazuje pierwsza część
- 15:03węglu, a po drugie będą to atomy tlenu i
- 15:07wodoru, na co wskazuje druga część
- 15:09wodany, która podchodzi od wody, czyli
- 15:12właśnie cząsteczki zbudowanej z tlenu i
- 15:14wodoru.
- 15:16Czyli cukry buduje węgiel, woda i wodór.
- 15:20Jeśli jakiegoś cukru nie możemy
- 15:22podzielić na mniejsze cukry w wyniku
- 15:25reakcji hydrolizy, to mówimy o
- 15:28monosacharyzie. Kilka, dwa, dwa
- 15:30monosahary mogą stworzyć disachary, a
- 15:34wiele monosacharyów połączonych ze sobą
- 15:37będzie nam tworzyło polisachary.
- 15:40Jeśli będziemy mieli od kilku do
- 15:42kilkunastu takich części cukrowych, to
- 15:45jeszcze możemy mówić o oligosacharydzie.
- 15:48I zobaczmy na najbardziej znany
- 15:50onosaharyt, czyli glukozę i disachary
- 15:54budowany przez dwie glukozy, czyli
- 15:56maltozę. Tutaj oczywiście te pojedynczej
- 15:59jednostki cukrowe łączą się wiązaniem
- 16:02glikozydowym, co zaznaczyłam tym
- 16:04wykrzyknikiem, ale tu chciałam zwrócić
- 16:07uwagę na jedną o wiele ważniejszą rzecz.
- 16:10Jak na przykład mówimy o maltozie
- 16:12disacharycie, to często tak potocznie
- 16:14mówimy, że składa się ona z dwóch glukoz
- 16:17i tak formalnie nie jest to do końca
- 16:19poprawne, bo jeśli te dwie glukozy się
- 16:22połączą, to od jednej glukozy odchodzi
- 16:26atom wodoru, a od drugiej glukozy
- 16:28odchodzi atom wodoru i atom tlenu
- 16:31podczas tworzenia wiązania
- 16:33glikozytowego, gdzie te atomy uciekają
- 16:35pod postacią wody. I tak naprawdę te
- 16:38dwie cząsteczki, które budują disachary
- 16:41już nie są glukozami, tylko poprawniej
- 16:44powinniśmy o nich mówić jak o reszczach
- 16:46glukozy. Więc chociaż potocznie w
- 16:49odniesieniu do tych disacharyów czy
- 16:51polisacharydów często mówimy na
- 16:53przykład, że glikokan budują glukozy, to
- 16:57to nie jest do końca prawda i powinniśmy
- 16:59na maturze uważać na to, żeby używać
- 17:02tego sformułowania reszczy glukozy, a
- 17:05nie glukoza. Oczywiście jeśli powiemy
- 17:07glukoza to każdy będzie wiedział o co
- 17:10chodzi i raczej w uproszczeniu często
- 17:12tak będziemy mówić i nawet nie zwracać
- 17:14na to uwagi, ale jednak na maturze
- 17:16powinniśmy zachować tą całkowitą
- 17:18precyzję żeby nie odjęli nam kilka
- 17:21punktów za to, że nie będziemy w pełni
- 17:23precyzyjni, bo głupio stracić punkty z
- 17:27uwagi na takie zamieszanie
- 17:28terminologiczne.
- 17:30No dobrze, jak mamy monosacharydy, to
- 17:33mogą być one albo trzywęglowe, czyli
- 17:35triozy, czterowęglowe tetrozy,
- 17:38pięciowęglowe pentozy, sześciowęglowe
- 17:41heksozy czy siedmiowęglowe heptozy. I
- 17:45wśród cukrów najwięcej mamy pentos i
- 17:48heksos. Z uwagi na to, że one są
- 17:50najbardziej stabilne i ich forma
- 17:53pierścieniowa właśnie przy jest
- 17:55najbardziej stabilna, stabilna spośród
- 17:58wymienionych. W cukrach możemy wyróżnić
- 18:01cukry D i cukry L. To jest forma
- 18:04stereoizomerii.
- 18:06Forma D cząsteczki będzie lustrzanym
- 18:09odbiciem formy L. I w przypadku cukrów w
- 18:12organizmach żywych występują głównie
- 18:15cukry w w konfiguracji D, a cukry w
- 18:19konfiguracji L spotykamy naprawdę
- 18:21sporadycznie. również możemy mieć albo
- 18:25aldozy, jeśli cukier będzie miał grupę
- 18:27aldehydową, albo ketozy, jeśli będzie
- 18:30miał grupę ketonową. Cukry również mogą
- 18:33występować w formie liniowej, która może
- 18:36przechodzić w formę pierścieniową, a
- 18:38forma pierścieniowa z powrotem w formę
- 18:41liniową. i w formie pierścieniowej. W
- 18:43zależności od ustawienia jednej grupy
- 18:47hydroksylowej względem płaszczyzny
- 18:49pierścienia, będziemy mówić o anomerach
- 18:52alfa i anomerach beta. Z jakim anomerem
- 18:55mamy do czynienia? ma bardzo duże
- 18:57znaczenie w wypadku tworzenia
- 18:59disacharyów i polisacharydów, bo w
- 19:02zależności od tego anomeru będą się
- 19:04tworzyły albo wiązania alfa, albo
- 19:06wiązania betaglikozydowe, które znacząco
- 19:09różnią się właściwościami biologicznymi.
- 19:12I teraz po kolei przejdziemy przez te
- 19:15niektóre cechy, które mogą wykazywać
- 19:18cukry.
- 19:19I tu po lewej mamy glukozę, która
- 19:22posiada grupę aldehydową zaznaczoną na
- 19:24czerwono, więc glukoza będzie aldozą. Po
- 19:28prawej mamy fruktozę posiadającą grupę
- 19:31ketonową, która będzie ketozą.
- 19:35Tutaj mamy te enansomary, czyli forma
- 19:38deglukozy i forma glukozy, które są
- 19:41niejako swoimi odbiciami lustrzanymi, bo
- 19:45widzimy, że ustawienie podstawników przy
- 19:47wszystkich węglach asymetrycznych, czyli
- 19:50takich węglach, które mają cztery różne
- 19:54podstawiki, różni się względem siebie.
- 19:57Te grupy są w deglukozie po jednej
- 20:00stronie, a te same grupy w Lukozie są po
- 20:02drugiej stronie. I przypomnę, że w
- 20:05przypadku cukrów w biologii organizmy
- 20:09żywe wykorzystują głównie formy D
- 20:11cukrów.
- 20:13Tutaj jest zaprezentowane to
- 20:15przechodzenie formy liniowej w formę
- 20:18pierścieniową. Widzimy, że grupa
- 20:20hydroksylowa usytuowana przy piątym
- 20:23węglu atakuje grupę aldehydową, przez co
- 20:26tworzy się forma pierścieniowa. I w
- 20:29wyniku tego przy pierwszym węglu grupa
- 20:32hydroksylowa może powędrować albo na
- 20:35dół, albo do góry. I w przypadku gdy
- 20:38będzie pod płaszczyzną pierścienia
- 20:40będziemy mówili o alfad glukozie. A w
- 20:43przypadku, gdy będzie na górze, to
- 20:46będziemy mówili o betdlukozie. Te dwie
- 20:49glukozy są względem siebie anomarami i
- 20:52oczywiście taka forma pierścieniowa może
- 20:54przyjmować formę z powrotem liniową, a
- 20:57potem z powrotem pierścieniową. I taka
- 20:59cząsteczka glukozy w zależności od tego
- 21:02ile razy będzie się zmieniać z formy
- 21:04liniowej na pierścieniową i z powrotem
- 21:07może na przemiennie przyjmować albo
- 21:09formę alfa, albo formę beta, albo
- 21:11czasami alfa, albo czasami beta. Nie
- 21:14jest to w żaden sposób uzależnione od
- 21:16konkretnej cząsteczki, tylko to jest
- 21:19bardziej proces stochastyczny i to jest
- 21:22dosyć losowe, czy będziemy mieli a numer
- 21:25alfa, czy beta.
- 21:27cukier przyjmuje formę pierścieniową, to
- 21:30w zależności od tego jak ten pierścień
- 21:32wygląda, to będziemy mówili albo o
- 21:34piranosie, jeśli pięć węgli tworzy ten
- 21:37pierścień, a jeden y nie tworzy tego
- 21:41pierścienia, albo z furanozą, gdy cztery
- 21:44węgle tworzą pierścień, a dwa węgle nie
- 21:46wchodzą w skład pierścienia i są poza
- 21:49płaszczyzną tego pierścienia. Jeśli
- 21:51chodzi o cukry, które musimy znać, to ze
- 21:54wszystkich heksos, jedynie fruktoza
- 21:57tworzy pierścień furanozowy, a pozostałe
- 22:00tworzą piranozy.
- 22:03Niedobrze. Podsumujmy wszystkie
- 22:06monosacharydy, które musimy znać według
- 22:08podstawy programowej. Ryboza będzie
- 22:11pentozą, aldozą, jak wszystkie cukry
- 22:15wykorzystywane przez organizm, które
- 22:17musimy znać na formę D, jest składnikiem
- 22:21rybonukleotydów,
- 22:22czyli będzie wchodziła w skład RNA jak
- 22:25jak i też na przykład ATP, czyli
- 22:28uniwersalnego nośnika energii.
- 22:31Okserroboza jest cukrem bardzo podobnym,
- 22:34tylko jest pozbawiona jednego atomu
- 22:36tlenu. Również opentoza, aldoza forma D
- 22:40jest składnikiem deoksyrybonukleytów.
- 22:44Glukoza, najbardziej znany cukier, to
- 22:46heksoza, aldoza, forma D. Jest to
- 22:49substrat oddychania komórkowego.
- 22:52Dodatkowo jest to też substrat przy
- 22:55tworzeniu wielu polisacharydów. Dalej
- 22:59mamy galaktozę, która również może być
- 23:01włączona do oddychania komórkowego.
- 23:04Jednak często galaktoza też ma jakieś
- 23:07funkcje strukturalne. Wchodzi na
- 23:09przykład w skład oligosacharydów, które
- 23:12występują na powierzchni niektórych
- 23:14komórek i spełniają różnorakie funkcje,
- 23:17na przykład receptorowe. Fruktoza jest
- 23:20też cukrem, który może być włączony do
- 23:23oddychania komórkowego. To jest cukier,
- 23:26który występuje w naszej sparmie jako
- 23:29cukier odżywający odżywiający plemniki.
- 23:32Też jest go dużo w różnego rodzaju
- 23:34owocach i to jedyny cukier wymieniony w
- 23:37podstawie programowej, który jest
- 23:39ketozą, a nie aldozą, czyli ma grupę
- 23:42ketonową.
- 23:44Przechodzimy do disacharydów. Altoza
- 23:48powstaje z połączenia glukozy i glukozy
- 23:51i między tymi resztami glukozy utworzy
- 23:53się wiązanie alfa 144 glikozydowe.
- 23:56Sacharoza powstaje z połączenia glukozy
- 23:59i fruktozy. Powstanie nam wiązanie alfa
- 24:02beta 12 glikozydowe.
- 24:04A laktoza powstaje z połączenia glukozy
- 24:08i galaktozy, które łączą się wiązaniem
- 24:11beta14 glikozydowym. I tutaj po lewej
- 24:14mamy schemat powstawania wiązania alfa 1
- 24:18glikozydowe między cząsteczkami glukozy
- 24:22w wyniku czego mamy do czynienia z
- 24:23maltozą i widzimy że ta nazwa bierze się
- 24:26od tego, że mamy do czynienia z anomerem
- 24:29alfa oraz z tego, że jedna cząsteczka
- 24:33glukozy ma węgiel pierwszy a druga
- 24:36czwarty w tym miejscu, gdzie to wiązanie
- 24:38powstaje.
- 24:40Tutaj mamy tworzenie sacharozy, w którym
- 24:44biorą
- 24:45dwie grupy hydroksylowe, które tworzą
- 24:49się w tym miejscu uzależnionym od tego,
- 24:52czy mówimy o anomerze alfa i beta. W
- 24:55jednym mamy do czynienia z anomerem
- 24:58alfa, w drugim przypadku z anomerem
- 25:00beta. Dlatego mówimy o wiązaniu alfa
- 25:04beta 1 2zydowym.
- 25:06Na końcu mamy galaktosa. Tutaj będziemy
- 25:09mieli do czynienia z anomerem beta w
- 25:12przypadku jednego cukru, w przypadku
- 25:15drugiego cukru mamy grupę hydroksylową,
- 25:19w której nie może się tworzyć albo
- 25:21anomer beta, albo alfa. W zależności od
- 25:23tej grupy. Ta grupa hydroroksylowa,
- 25:26która może być albo na dole, albo na
- 25:28górze jest przy pierwszym węglu. Tutaj
- 25:30ta grupa hydroroksylowa jest przy
- 25:32czwartym węglu, więc zawsze będzie na
- 25:34dole. I tutaj tworzy się wiązanie beta,
- 25:37które widzimy wygląda inaczej niż
- 25:39wiązania alfa i będzie miało też inne
- 25:41właściwości biologiczne.
- 25:44I tutaj jeszcze dwa słowa o funkcji
- 25:48każdego cukru. Maltoza nie jest
- 25:50produkowana w organizmie. To jest raczej
- 25:52produkt pośredni trawienia jakiś
- 25:55bardziej złożonych cukrów. Jeśli dostaną
- 25:57się one do naszego przewodu pokarmowego,
- 26:00są rozbijane na coraz drobniejsze
- 26:02fragmenty. W końcu zostaną rozbite na
- 26:05fragmenty dwucukrowe, które stanowią
- 26:08połączenie dwóch reszcz glukozy, czyli
- 26:10na maltozę i potem taka maltoza będzie
- 26:13trawiona do glukozy. Sacharoza jest
- 26:16dwucukrem, który pełni funkcję cukru
- 26:19transportowego u roślin. Czyli rośliny
- 26:22transportują cukry najczęściej w formie
- 26:24sacharozy. Dlaczego to robią? No to
- 26:27związek z tym, że sacharoza jest cukrem
- 26:29nieredukującym, więc taki cukier, który
- 26:32bardzo ciężko wchodzi w jakieś reakcje
- 26:34chemiczne, jest właśnie taką dobrą formą
- 26:37drot do transportu. Laktoza jest cukrem
- 26:40występującym w leku matki. Służy on do
- 26:44odżywienia niemowląd. Tutaj mamy
- 26:46wiązanie betaglikozydowe, które w
- 26:49przyrodzie jest o wiele cięższe do
- 26:51strawienia niż wiązanie alfaglikozydowe,
- 26:54dlatego że występuje o wiele mniej
- 26:56enzymów, które są w stanie to wiązanie
- 26:59hydrolizować. Dzieci jeszcze posiadają
- 27:02enzymy, które są w stanie zerwać to
- 27:04wiązanie w laktozie. jadę na krząstwo u
- 27:07dorosłych aktywność tych enzymów zanika
- 27:10i to jest jedną z przyczyn niet net
- 27:12nietolerancji laktozy, która jest dosyć
- 27:15rozpowszechniona u ludzi i u niektórych
- 27:18może występować.
- 27:20Kolejne mamy polisacharydy i tutaj do
- 27:24matury musimy znać cztery polisachary.
- 27:27Będzie to celuloza ich hityna, czyli
- 27:29polisacherydy strukturalne. Celluloza
- 27:32buduje ściany komórkowe roślin, a hityna
- 27:36występuje w ścianach komórkowych grzybów
- 27:38i w pancerzach bezkręgowców, konkretnie
- 27:41stawonogów, na przykład pająków, owadów,
- 27:44skropiaków. Klikogen będzie cukrem
- 27:48zapasowym u zwierząt, a skrobia cukrem
- 27:51zapasowym u roślin. I tutaj jeszcze raz
- 27:55mamy rozpisany ten podział na cukry
- 27:57zwierzęce, roślinne, strukturalne i
- 28:00zapasowe. I co nam rzuca się w oczy? To
- 28:03po pierwsze to, że cukry zapasowe mają
- 28:07taką strukturę silnie rozgałązioną, a
- 28:10cukry strukturalne tworzą
- 28:12nierozgałązioną strukturę liniową i
- 28:15poszczególne polimery tych cukrów są
- 28:17ułożone bardzo blisko siebie, tak
- 28:20równolegle. I między tymi właśnie
- 28:23łańcuchami, które są położone blisko
- 28:25siebie, tworzą się wiązania wodorowe,
- 28:28które jeszcze bardziej wzmacniają tą
- 28:30strukturę.
- 28:31To czego tu nie widać to wiązania, które
- 28:35są tworzone między reszami glukozy. W
- 28:37przypadku cukrów zapasowych będą to
- 28:40wiązania alfaglikozydowe, a w przypadku
- 28:43cukrów wzmacniających, strukturalnych to
- 28:47będą to wiązania betaglikozydowe. A to
- 28:50związek z tym, o czym mówiłam przy
- 28:52okazji laktozy. Wiązania beta są o wiele
- 28:55cięższe do zerwania niż wiązania alfa,
- 28:58bo w przyrodzie występuje naprawdę
- 29:00niewiele enzymów, które są w stanie
- 29:03zerwać te wiązania. Takie enzymy są
- 29:05produkowane na przykład przez bakterie,
- 29:08które żyją w przewodach pokarmowych
- 29:10przeżuwaczy i przez to przeżuwacze są w
- 29:13stanie korzystać z tych cukrów
- 29:16strukturalnych. Wszystkie tutaj
- 29:19wymienione cukry są zbudowane z reszcz
- 29:22glukozy z wyjątkiem hityny, która jest
- 29:25zbudowana z niecu zmodyfik
- 29:28zmodyfikowanej glukozy, a mianowicie
- 29:30jest to polimer n acetyloglukozoaminy.
- 29:35Jeśli się przyjrzymy skrobi, czyli
- 29:37cukrowi zapasowemu roślin, to zobaczymy,
- 29:41że składa się on z dwóch frakcji.
- 29:43Rozgałąj amylopektyny, nierozgałąj
- 29:47amylozy, która tworzy takie
- 29:48charakterystyczne pętelki. W zależności
- 29:51od stosunku tych dwóch frakcji w skrobi,
- 29:55to ta skrobia może mieć nieco inną
- 29:57strukturę. Też z uwagi na obecność tej
- 30:00amylozy skrobia może być w pokarmach
- 30:03wykrywana za pomocą płynu lugola, czyli
- 30:06takiego silnie fioletowego płynu. Jeśli
- 30:09polejemy materiał tym płynem, to ten
- 30:12płyn zablokuje się w tych pętelkach
- 30:14amylosy. Nie będzie mógł być z nich
- 30:17łatwo wymyty, przez co materiał odbarwi
- 30:20się na fioletowo, co będzie świadczyło o
- 30:22obecności skrobi. I to wykrywanie skrobi
- 30:26płynem Lugola jest zjawiskiem czysto
- 30:28fizycznym. Nie zachodzi tu żadna reakcja
- 30:30chemiczna, więc tutaj też zapamiętujemy,
- 30:33że wykrywanie skrobi płynem lugola to
- 30:36reakcja fizyczna, a nie chemiczna.
- 30:40I teraz możemy sobie zadać dwa pytania.
- 30:43Po co nam polisacharydy zapasowe i
- 30:45dlaczego są rozgałą? I ma to związek z
- 30:48osmoą, o której będziemy mówić później.
- 30:51Cukry są substancjami osmotycznie
- 30:53czynnymi, więc jeśli byśmy mieli cukry
- 30:56zmagazynowane w postaci monosacharydów i
- 30:59w komórce by było rozpuszczonych mnóstwo
- 31:02tych monosacharydów, to roztwór w
- 31:04komórce stałby się silnie hipertoniczny
- 31:07w stosunku do otoczenia i by do komórki
- 31:10napływały duże ilości wody, które by
- 31:12doprowadziły do rozerwania tej komórki.
- 31:15Dlatego cukry muszą być magazynowane w
- 31:19postaci cukrów. złożonych, czyli
- 31:22polisacharydów. A dlaczego też cukry są
- 31:24rozgałęzione? I ma to związek z tym, że
- 31:27takie arz cukrowe mogą być od tych
- 31:30polisacharydów oderwane tylko na tych
- 31:32zakończeniach, a nie mogą być tak
- 31:34wyrywane ze środka. A też NSM mają swoją
- 31:37szybkość działania. Dlatego gdybyśmy
- 31:39mieli takie jedno zakończenie to
- 31:42rozerwanie tych poszczególnych reszcz by
- 31:44zajmowało bardzo dużo czasu.
- 31:47A gdy mamy te rozgałą i kilka tych
- 31:50końcówek, to zarówno dobudowywanie
- 31:52polisacharydu, jak i odrywanie
- 31:54monosacharydów może przebiegać naprawdę
- 31:57bardzo sprawnie i zajmować stosunkowo
- 32:00mało czasu.
- 32:02Przechodzimy do białek. Tutaj
- 32:03szczególnie ważne jest poznanie
- 32:05organizacji poszczególnych struktur
- 32:08białek, ponieważ pojawia się to na
- 32:10prawie każdej maturze. A więc białka są
- 32:13polimerami aminokwasów i ten polimer,
- 32:16gdy zostanie sfałdowany w odpowiedni
- 32:18sposób, to będzie nazywany białkiem. I
- 32:21tutaj po lewej mamy przedstawione
- 32:24przedstawiony taki polimer aminokwasów,
- 32:26gdzie te kuleczki przedstawiają
- 32:28poszczególne aminokwasy. I tutaj
- 32:30zaznacza, że sytuacja wygląda tak samo
- 32:33jak w przypadku cukrów. Musimy pamiętać,
- 32:36że te aminokwasy, które już budują
- 32:38polipeptydy, nie nazywamy aminokwasami,
- 32:41a reszami aminokwasów. I gdy powstanie
- 32:45taki polipeptyd, to poszczególne reszty
- 32:47aminokwasów są połączone wiązaniami
- 32:50peptydowymi. Takie dwa wiązania zostały
- 32:53zaznaczone jedynką. I w skład takiego
- 32:55pojedynczego wiązania peptydowego
- 32:58wchodzi grupa aminowa jednego aminokwasu
- 33:00i grupa karboksylowa drugiego. I
- 33:03poszczególne te grupy mogą tworzyć takie
- 33:06wiązania polipeptydowe, żeby tworzył nam
- 33:09się polipeptyd. Jeśli białko już
- 33:12zostanie odpowiednio zwinięte, to możemy
- 33:14mówić o białku prostym,
- 33:17gdy buduje je jedynie odpowiednio
- 33:19zwinięty polipeptyd i obiałkoło i o
- 33:22białko złożonym, gdzie oprócz tego
- 33:24polipeptydu mamy jeszcze jakiś inny
- 33:27element. Na przykład może być to reszta
- 33:29kwasu fosforowego pięć, wtedy będziemy
- 33:31mówili o fosfoproteinie, jakiś element
- 33:34cukrowy, wtedy będzie to glikoproteina,
- 33:37jakiś element tłuszczowy, by mieć
- 33:39lipoproteinę, jakiś atom metalu, by mieć
- 33:43metaloproteinę czy jakąś grupę, która
- 33:46jest w stanie absorbować promieniowanie
- 33:48w zakresie promieniowania
- 33:50światłowidzialnego i wtedy mamy
- 33:52chromoproteinę. wśród białek prostych, w
- 33:55zależności od tego, jaki kształt
- 33:57przyjmuje to białko po zwinięciu
- 33:59łańcucha polipeptydowego. Możemy mówić o
- 34:02białkach globularnych, gdy ten kształt
- 34:05będzie taki bardziej kulisty lub o
- 34:07białkach fibrylarnych, gdy ten kształt
- 34:10będzie bardziej wydłużony. Jest to
- 34:12regułą, która sprawdza się zawsze, ale
- 34:14zwykle białka globularne są dobrze
- 34:16rozpuszczalne w wodzie, a fibrylarne
- 34:19gorzej, ponieważ pełnią zwykle one takie
- 34:22funkcje strukturalne, wzmacniające, a
- 34:25białka globularne to często są jakieś
- 34:27enzymy czy jakieś inne białka
- 34:29regulatorowe.
- 34:30I tu mamy przedstawiony aminokwas, czyli
- 34:34ten budulec polipeptydów. Taki aminokwas
- 34:37składa się z węgla, do którego
- 34:39podstawione są cztery elementy. Grupa
- 34:42karboksylowa, grupa aminowa, wodór i
- 34:45grupa boczna, która jest różna u różnych
- 34:48aminokwasów. I ten centralny węgiel
- 34:51nazywamy węgielem asymetrycznym,
- 34:53ponieważ ma cztery różne podstawiki.
- 34:56Przez to, że mamy węgiel asymetryczny,
- 34:59to wyróżniamy formy optyczne aminokwasów
- 35:02L i D, które są swoimi lustrzanymi
- 35:04odbiciami. Jak w przypadku cukrów w
- 35:07przyrodzie występowały głównie formy D,
- 35:09tak w przypadku aminokwasów będziemy
- 35:12mieli do czynienia głównie z formami L.
- 35:15Białka wyłącznie są budowane przez formę
- 35:17alaminokwasów, a formy D aminokwasów
- 35:20występują naprawdę sporadycznie w innych
- 35:23strukturach, na przykład u bakterii.
- 35:26I tu trzeba przywołać przykład glicyny,
- 35:29u której krupa boczna stanowi atom
- 35:32wodoru. Czyli skoro krupa boczna by była
- 35:36wodorem, to w glicynie nie mamy czterech
- 35:40różnych podstawników przy tym centralnym
- 35:43węglu. A więc nie możemy mówić o węglu
- 35:46asymetrycznym. A więc jest to ten
- 35:48wyjątek od reguły, czyli wszystkie
- 35:51aminokwasy poza glicyną występują w
- 35:54formie D i L i mają węgiel asymetryczny.
- 35:57Natomiast glicyna z uwagi na to, że ten
- 35:59węgiel nie ma czterech różnych
- 36:01podstawników, nie będzie tworzyła formy
- 36:04D i L
- 36:06aminokwasem optycznie czynnym. Jej
- 36:09roztwór nie będzie zaginał światła
- 36:11spolaryzowanego.
- 36:13Jeśli mówimy o budowie białka, możemy w
- 36:17tej budowie wyróżnić cztery struktury:
- 36:20pierwszo, drugą, trzecią i
- 36:22czwartorzędową. I te struktury nie są
- 36:25jakimiś różnymi aspektami tego samego
- 36:28białka, tylko to są kolejnymi poziomami
- 36:31organizacji tego łańcuchu
- 36:33polipeptydowego.
- 36:35Czyli inaczej to są po prostu jakieś
- 36:38stopnie organizacji tego łańcucha i
- 36:41osiągnięcie struktury drugorzędowej jest
- 36:45niemożliwe bez struktury
- 36:46pierwszorzędowej, a trzeciorzędowej bez
- 36:49osiągnięcia struktury drugorzędowej.
- 36:52Jednak nie są to jakieś różne elementy
- 36:54tego samego białka. Tutaj przedstawiłam
- 36:57to trochę na opak i na początku powiem
- 37:00czym się cechują te struktury, a dopiero
- 37:03potem pokażę czym te struktury są. A
- 37:06więc na dole mamy jakie wiązania
- 37:10stabilizują dane struktury białek.
- 37:13Strukturę pierwszorzędową stabilizują
- 37:15wiązania peptydowe, drugorzędową
- 37:18wiązania wodorowe i tu ważne tylko i
- 37:21wyłącznie wiązania wodorowe. Struktura
- 37:24trzeciorzędowa i czwartorzędowa jest
- 37:26stabilizowana przez wiązania wodorowe,
- 37:29wiązania jonowe, oddziaływania
- 37:31hydrofobowe i mostki dzisiareczkowe.
- 37:34Struktura pierwszo, drugo i
- 37:36trzeciorrzędowa występuje u wszystkich
- 37:38białek. Natomiast strukturę
- 37:41czwartorzędową przyjmują tylko niektóre
- 37:43białka i w wyniku denaturacji ulega to
- 37:47uszkodzenia struktury czwarto, trzecio i
- 37:50drugorzędowej. Natomiast struktura
- 37:52pierwszorzędowa nie ulega denaturacji,
- 37:56nie jest wtedy uszkodzona. I tutaj mam
- 37:59przedstawione te cztery poziomy
- 38:01organizacji. Od lewej strukturę
- 38:03pierwszorzędową, czyli po prostu łańcuch
- 38:07aminokwasów i poszczególne reszta
- 38:09aminokwasów są łączone przez wiązania
- 38:12peptydowe, które stabilizują strukturę
- 38:15pierwszorzędową. Ta struktura
- 38:17pierwszorzędowa zwija się fragmentami w
- 38:21odpowiednie struktury drugorzędowe albo
- 38:23alfa helisę albo beta harmonijkę, co
- 38:26jest stabilizowane regularnie
- 38:29występującymi wiązaniami wodorowymi.
- 38:32Potem jak niektóre fragmenty tego
- 38:34łańcucha polipeptydowego przyjmą alfa
- 38:37halisę, inne beta harmoniję, a jeszcze
- 38:39inne tak nie do końca przyjmą jakiejś
- 38:42konkretnej struktury, to te elementy
- 38:45muszą jakoś przestrzennie być
- 38:47zorganizowane między sobą. I właśnie to
- 38:50przestrzenne zorganizowanie
- 38:52poszczególnych fragmentów przyjmujących
- 38:55strukturę drugorzędową tworzy strukturę
- 38:58trzeciorzędową białka. I w tej
- 39:00strukturze trzeciorzędowej, co mamy w
- 39:03tym, na tym trzecim schemacie? To mamy
- 39:05też przedstawioną tą beta harmonijka
- 39:08tymi niebieskimi strzałkami i alfa
- 39:10helisa tymi żółtymi spiralkami. Czyli ta
- 39:13struktura trzeciorzędowa to jest
- 39:15odpowiednie przestrzenne zorganizowanie
- 39:18struktur drugorzędowych.
- 39:21Struktura trzeciorzędowa jest tuż
- 39:23stabilizowana przez różne oddziaływania.
- 39:26Bardzo ważne są ostki dysiareczkowe, o
- 39:28których jeszcze za chwilę i mamy
- 39:30strukturę czwartorzędową, która nie jest
- 39:33przyjmowana przez wszystkie białka, a
- 39:35jedynie przez niektóre. Mamy z nią do
- 39:37czynienia, jeśli dane białko buduje
- 39:41więcej niż jeden łańcuch polipeptydowy.
- 39:44Czyli my mamy dwa łańcuchy
- 39:45polipeptydowe, które osiągnęły strukturę
- 39:48trzeciorzędową. Te łańcuchy łączą się ze
- 39:51sobą jakimiś oddziaływaniami i mamy
- 39:53strukturę czwartorzędową. Te
- 39:55oddziaływania mogą być takie same jak w
- 39:58przypadku struktury trzeciorzędowej i
- 40:01oddziaływania, które stabilizują
- 40:02strukturę trzeciorzędową a strukturę
- 40:05czwartorzędową rozróżnimy tak, że w
- 40:08przypadku struktury trzeciorzędowej te
- 40:11oddziaływania będą w obrębie jednego
- 40:13łańcucha, a w przypadku czwartorzędowej
- 40:16te oddziaływania będą pomiędzy dwoma
- 40:19łańcuchami. Na przykład wspominiane
- 40:21mostki dzisiareczkowe tworzą się między
- 40:24dwiema reszczami cysteiny i taki mostek
- 40:27dzisiarczkowy będzie stabilizował
- 40:29strukturę trzeciorzędową. Jeśli te dwie
- 40:31cysteiny są w jednym łańcuchu
- 40:34polipeptydowym, natomiast
- 40:36czwartorzędową, jeśli mostek zostanie
- 40:38utworzony między cysteinami z dwóch
- 40:41różnych łańcuchów polipeptydowych.
- 40:44Tutaj właśnie mamy przedstawione te
- 40:46cysteiny, czyli jeden z dwóch
- 40:48aminokwasów białkowych poza mecioniną,
- 40:51który posiada siarkę. I te cy cysteiny
- 40:56lub w przypadku gdy budują białko
- 40:58reszcze cystain mogą uleć w utlenieniu
- 41:01by utworzyć mostek dziarczkowy który
- 41:03może zostać zerwany w wyniku redukcji.
- 41:06Inne nazwy tego mostka to mostek
- 41:08dzisiarczkowy albo najrzadziej spotykany
- 41:11mostek disulfidowy. To są po prostu inne
- 41:14nazwy na tą samą strukturę.
- 41:18I gdy białko utraci swoją strukturę
- 41:21czwart, trzecią i drugorzędową, to ulega
- 41:24denaturacji i traci swoją aktywność
- 41:26biologiczną, bo aktywność biologiczna
- 41:29białka jest uzależniona od utworzenia
- 41:32utworzenia specyficznej struktury przez
- 41:35łańcuchy boczne poszczególnych
- 41:37aminokwasów. I te łańcuchy boczne przez
- 41:40to uformowanie przestrzenne struktury
- 41:43trzeciorzędowej mogą współdziałać ze
- 41:45sobą, nawet jeśli w tym łańcuchu
- 41:47poliptydowym są bardzo oddalone od
- 41:51siebie.
- 41:53A taa denaturacja z powrotem rozwali tą
- 41:56strukturę trzeciorzędową, przez co te
- 42:00łańcuchy aminokwasów,
- 42:02które ze sobą współpracują są od siebie
- 42:05fizycznie oddalane. I z reguły
- 42:07denaturacja jest zawieskiem
- 42:09nieodwracalnym. Jest kilka przykładów,
- 42:12gdzie jest ona odwracalna i mówimy wtedy
- 42:14o renaturacji, ale z reguły jest to
- 42:17zjawisko właśnie nieodwracalne. Jeśli
- 42:20będziemy mówili o denaturacji, którą da
- 42:22się odwrócić, to na maturze zwykle
- 42:24będziemy mieli to zaznaczone w treści
- 42:26zadania. I takimi czynnikami, które
- 42:29wywołują denaturację to wysoka
- 42:31temperatura, kwasy i zasady w dużych
- 42:34stążeniach, jony metali ciężkich,
- 42:37bocznik w dużym stążeniu, alkohol.
- 42:40promieniowanie UV i ultradźwięki.
- 42:42Oczywiście to nie jest lista taksatywna,
- 42:46ale takie najważniejsze trzy czynniki
- 42:48zostały tu wymienione. też zawsze
- 42:51gdybyśmy zostali zapytani o podanie
- 42:53jakiegoś czynnika, który wywołuje
- 42:55denaturacja lub też jakiegoś czynnika do
- 42:59jakiegokolwiek innego zawiska, to
- 43:01najlepiej podawać taki przykład, który
- 43:04jest bardzo dobrze znany, żeby nie były
- 43:07było jak nie było jakieś wątpliwości
- 43:10przez nieprecyzyjny klucz, więc
- 43:12najlepiej właśnie się ograniczać do tych
- 43:14pierwszych czynników, jak na przykład
- 43:16wysoka temperatura czy jetali ciężkich.
- 43:20Koagulacja to zawiesko trochę inne,
- 43:23ponieważ jest odwracalne i ma zupełnie
- 43:26inną istotę, ponieważ jest to zlepianie,
- 43:30inaczej agregacja cząsteczek białek i
- 43:33przez to, że te białka się zlepią, to
- 43:35się wytrącają z roztworu i nie mogą
- 43:38pełnić swojej funkcji. Taki powrót
- 43:41białka do prawidłowej formy. Odklejenie
- 43:44poszczególnych białek i ponowne ich
- 43:45rozpuszczenie to peptyzacja
- 43:48zachodzi zwykle, gdy usuniemy czynnik,
- 43:51który doprowadził do koagulacji. Są to
- 43:54na przykład sole metalicz lekkich, które
- 43:57są takim najczęściej podawanym
- 43:59czynnikiem powodującym koagulację, ale
- 44:02również może być to promieniowanie
- 44:04ionizujące, substancja odwadniająca czy
- 44:07różnego rodzaju czynniki mechaniczne.
- 44:10Przejdziemy do funkcji białek. Białka
- 44:13pełnią bardzo różnorodne funkcje.
- 44:16Praktycznie jeśli pomyślimy o
- 44:18jakiejkolwiek funkcji biologicznej to
- 44:21niemal na pewno znajdziemy białko, które
- 44:23może taką funkcję pełnić. Mamy na
- 44:25przykład białka enzymatyczne jak amlaza
- 44:28czy peroksyta transportująca zarówno
- 44:32globalnie w skali organizmu jak
- 44:35hemoglobina transportująca tlan, czy
- 44:38lokalnie w skali komórki jak denne,
- 44:41która może transportować różne elementy
- 44:44wzdłuż mikrotubul. Mamy białka
- 44:47strukturalne, takie jak kolagen czy
- 44:50karatyna i keratyny nie mylmy z
- 44:54kreatyną. Mamy białka magazynujące,
- 44:57takie jak ferryna występująca w wątrobie
- 45:00i mogą zagromadzić atomy żelaza czy
- 45:02mioglobina gromadząca tlany w mięśniach.
- 45:06Białka motoryczne odpowiedzialne za
- 45:08skórę czy mięśni jakmiozyna i aktyna,
- 45:11białka immunologiczne, białka
- 45:14receptorowe,
- 45:16białka sygnalizacyjne, białka
- 45:18regulacyjne czy buforowe, które
- 45:21odpowiadają za zachowanie pH krwi na
- 45:25odpowiednim poziomie. I do wykrywania
- 45:28białek używamy kwasu azotowego 5 w
- 45:32reakcji ksantoproteinowej.
- 45:34Ta reakcja polega na tym, że pod wpływem
- 45:36tego kwasu azotowego 5 białko zacznie
- 45:40żółknieć. Konkretnie za to żółknięcie są
- 45:43odpowiedzialne dwa aminokwasy
- 45:46występujące w białkach, czyli tyrozyna,
- 45:49która jest widoczna po lewej i
- 45:51tryptofan, który jest widoczny po
- 45:53prawej. Alenina nie da pozytywnego
- 45:56wyniku w reakcji ksentoproteinowej, tak
- 45:59jak jest to zaznaczone na Wikipedii, a
- 46:02nie do tej reakcji z tego powodu, że ma
- 46:04ona co prawda pierścień aromatyczny, ale
- 46:07ten pierścień nie jest aktywowany żadnym
- 46:09podstawnikiem, a żeby ta reakcja zaszła,
- 46:12to pierścień musi być aktywowany.
- 46:16Kolejne są lipidy. Jest to grupa dosyć
- 46:19różnorodna, w której znajdziemy wiele
- 46:22związków różniących się budową. Przede
- 46:24wszystkim mamy tłuszcze, które są
- 46:26estrami alkoholi i wyższych kwasów
- 46:29tłuszczowych. W przypadku, gdy są to
- 46:32estry alkoholi monohydroksylowych,
- 46:34mówimy o woskach. A w przypadku, gdy to
- 46:37są estry alkoholi polihydroksylowych, to
- 46:41mówimy o tłuszczach właściwych albo o
- 46:44tłuszczach złożonych. Tłuszcze właściwe
- 46:46będą wtedy, kiedy to będą estry
- 46:49wyłącznie wyższych kwasów
- 46:52karboksylowych. Natomiast z tłuszczami
- 46:54złożonymi będziemy mieli do czynienia
- 46:56wtedy, kiedy do jednej z grup
- 46:58hydroksylowych
- 47:00alkoholu polhydroksylowego dołączy się
- 47:03coś innego niż wyższy kwas karboksylowy.
- 47:06Lipidy izoprenowe natomiast różnią się
- 47:09nieco obodową i powstają w wyniku
- 47:12kondensacji wielu cząsteczek izoprenu i
- 47:15mogą wtedy powstawać albo sterole, które
- 47:18pełnią funkcję wielu hormonów w naszym
- 47:21organizmie, albo karotenoidy, które są
- 47:24barwnikami pomocniczymi u roślin i
- 47:27pomagają w procesie fotosyntezy.
- 47:30Tuszowałaś powstają, gdy między grupą
- 47:32hydroksylową
- 47:33alkoholu polihydroksylowego
- 47:35i grupą karboksylową
- 47:38wyższego kwasu tłuszczowego powstaje
- 47:40wiązenie estrowe. Wtedy długi łańcuch
- 47:43wodorowęglowy, który jest hydrofobowy,
- 47:46doczepia się do takiego alkoholu i
- 47:48powstaje nam tuszcz właściwy. W tym
- 47:50procesie uwalnia się jeszcze woda. Jeśli
- 47:52jest przyłączony taki jeden łańcuch,
- 47:54mówimy o monoacyloglicerolach.
- 47:57Gdy dwa takie łańcuchy, to mówimy, to
- 47:59mówimy o diaceloglicerolach, a jeśli
- 48:02trzy łańcuchy, to o triacyloglicerolach.
- 48:06Tłuszcza złożone to natomiast te
- 48:08tłuszcza, w których oprócz łańcuchów
- 48:11wodorowęglowych do alkoholu
- 48:13polyhydroksylowego
- 48:15jest doczepiony jeszcze jakiś element
- 48:17polarny. W przypadku fosfolipidów będzie
- 48:20to reszta fosfora nowowa, reszta kwasu
- 48:22fosforowego 5 oraz jakiś związek
- 48:25organiczny. Na przykład jak w tym
- 48:28rysunku holina. W przypadku glikolipydów
- 48:32natomiast do tej trzeciej grupy
- 48:33hydroroksylowej doczepia się jakaś
- 48:36reszta cukrowa. Nie musi być to
- 48:38pojedynczy monosachary jak w tym
- 48:40przykładzie, ale może to być też jakiś
- 48:43dłuższy łańcuch, na przykład jakiś
- 48:45oligosachary.
- 48:47Ważną cechą lipidów złożonych jest to,
- 48:50że wykazują one budowę amfipatyczną. To
- 48:53znaczy, że cząsteczka zarówno jest
- 48:56hydrofilowa, jak i hydrofobowa. Jeden
- 49:00fragment tej cząsteczki jest
- 49:01hydrofobowy, a inny obszar tej
- 49:04cząsteczki jest hydrofilowy. Pozwala to
- 49:06na odpowiednią orientację tych
- 49:08cząsteczek względem wody, żeby części
- 49:11hydrofilowe były skierowane w kierunku
- 49:14wody, a części hydrofeofobowe kierowały
- 49:17się do siebie wzajemnie. Pozwala to na
- 49:19utworzenie wielu struktur biologicznych,
- 49:22jak na przykład błon biologicznych,
- 49:25które są budowane głównie przez właśnie
- 49:27fosfolipidy.
- 49:29I funkcjami tłuszcz właściwych będzie
- 49:31to, że stanowią one materiał zapasowy,
- 49:35mogą stanowić izolację termiczną jak i
- 49:38funkcję ochronną. Na przykład tkanka
- 49:41tłuszczowa w oczodole amortetyzuje oko
- 49:44podczas przemieszczania się organizmu.
- 49:47Również tłuszcze stanowią źródło wody
- 49:50metabolicznej. W wyniku spalania
- 49:52tłuszczy powstają duże ilości wody,
- 49:55która może być wykorzystana. Woski
- 49:58pokrywają
- 50:00powierzchnię liści, ograniczając
- 50:02transpirację. Również niektóre ptaki
- 50:05pokrywają woskami swoje pióra, żeby
- 50:08chronić je przed przemoczeniem.
- 50:10Szczególnie dobrze rozwinięte są
- 50:13kruczoły kuprowe, które wytwarzają
- 50:16tłuszczową wydzielinę wykorzystywaną
- 50:18przez ptaki u ptaków wodnych lub takich
- 50:21ptaków, które polują w wodzie.
- 50:24Karotenoidy są barwnikami pomocniczymy w
- 50:26fotosynte. nadają płatkom kwiatów i
- 50:30owocom barwy, co pozwala na kuszenie
- 50:34różnych zwierząt czy zapylaczy. I
- 50:37również na przykład betekar jest
- 50:39prekursorem witaminy A. Sterole
- 50:42stabilizują płynność połony komórkowej.
- 50:45W przypadku zwierząt to będzie
- 50:47cholesterol, w przypadku grzybów
- 50:49argosterol, a w przypadku roślin
- 50:53fitosterol. u organizmów
- 50:55prokariotycznych. Natomiast takie
- 50:58sterole, które stabilizują płynność błon
- 51:02komórkowych nie występują. Sterole
- 51:05również są prekursorami hormonów
- 51:07steroidowych. Fosfolipidy i glikolipidy
- 51:10tak bardzo ogólnie odpowiadają za
- 51:13współtworzenie błon komórkowych. Głównie
- 51:15tyczy się to fosfolipidów. Oczywiście te
- 51:18związki mają też różne inne funkcje, ale
- 51:21na razie ograniczmy się do tej jednej
- 51:23funkcji i zapamiętajmy, że to
- 51:26fosfolipidy stanowią główny budulec błon
- 51:29biologicznych.
- 51:31Kolejną grupą związków będą nukleotydy.
- 51:34Nukleotydy składają się z trzech
- 51:36elementów. Reszcze kwasu fosforowego 5,
- 51:39pentozy i zasady azotowej. Między resztą
- 51:43kwasu fosforowego 5 a pentozą występuje
- 51:45wiązanie estrowe, a między pentozą a a
- 51:49zasadą azotową wiązanie nglikozydowe.
- 51:52Pentozą może być albo deoksyrybosa i
- 51:55wtedy będziemy mieli do czynienia z
- 51:56deoksynukleotydami
- 51:58budującymi DNA albo ryboza i wtedy
- 52:01będziemy mieli rybonukleotydy budujące
- 52:04RNA. Zasadą azotową mogą być albo
- 52:06poryny, do których zaliczamy adeninę i
- 52:09guaninę, albo jednopierścieniowe
- 52:12piramidyny, w który w wśród których mamy
- 52:15cytozynę, tymę i uracyl. również
- 52:18nukleotydy oprócz tego, że są budulcem
- 52:22DNA i RNA, mogą pełnić inne funkcje. Na
- 52:25przykład ATP jest uniwersalnym nośnikiem
- 52:28energii w komórce i taki związek ATP ma
- 52:31trzy reszty kwasu fosforowego 5, które
- 52:34są połączone ze sobą
- 52:36wysokoenergetycznymi
- 52:38wiązaniami bezwodnikowymi, więc taki
- 52:40nukleotydyt nie musi mieć koniecznie
- 52:43jednej reszy kwasu fosforowego.
- 52:46Tutaj mam porównanie DNA i RNA. DN DNA
- 52:51występuje w jądrze komórkowym,
- 52:53mitochondriach i chloroplastach. W
- 52:55przypadku bakterii może występować w
- 52:58postaci pojedynczego chromosomu, jak
- 53:01również w postaci plazmidów. A taki
- 53:03obszar cytozolu u bakterii, który jest
- 53:06bardzo bogaty w DNA, jest nazywany
- 53:09nukleoidem.
- 53:11RNA natomiast występuje w cytozolu i
- 53:14występuje w trzech głównych formach.
- 53:17Tena, rna i mRNA. Oczywiście też
- 53:22znajdziemy rna w jądrze, gdzie jest ono
- 53:25syntezowane, a i dopiero z jądra zmierza
- 53:28do cytozolu. DNA jest [odchrząknięcie]
- 53:31związkiem trwałym, ran nietrwałym.
- 53:34Cukrem w DNA jest deoksyryboza w
- 53:36RNaryboza. DNA zwykle składa się z dwóch
- 53:39nici, a RNA z jednej nici. Nukleotydy,
- 53:43które budują DNA, jeśli chodzi o zasadę
- 53:46azotową, zawierają adeninę, guaninę,
- 53:50cytozynę i tyminę. Natomiast w RNA
- 53:53znajdziemy nukleotydy, które jako zasadę
- 53:55azotową będą miały adenina, guanina,
- 53:59cytuzzyna, uracyl. Czyli widzimy, że
- 54:02jest tu różnica na zasadzie tymi
- 54:05nauracyl. Funkcją DNA jest to, że ten
- 54:08związek jest nośnikiem informacji
- 54:10genetycznej, a RNA bierze udział w
- 54:13ekspresji tej informacji genetycznej.
- 54:16Tutaj mam model cząsteczki DNA. Z rzeczy
- 54:21najważniejsze z tego modelu, że
- 54:23regularnie w DNA tworzą się rowki małe i
- 54:27duże. Mogą być one wykorzystywane przez
- 54:29różne związki. które mogą wchodzić do
- 54:32tych rowków, wyłączyć się z DNA i
- 54:35wpływać na ekspresję genów. Kolejną
- 54:37cechą jest to, że szkielet stworzony z
- 54:41cukrów i reszt kwasu fosforowego 5 jest
- 54:45tak na zewnątrz budowy tej cząsteczki.
- 54:48Natomiast zasady azotowe są wewnątrz tej
- 54:51cząsteczki i są ułożone one do siebie
- 54:55równolegle. To znaczy, że powierzchnie
- 54:57tych pierścieni puryn i pirmidyn są
- 55:01skierowane w swoją stronę, przez co się
- 55:04tworzy taka jakby struktura warstwowa.
- 55:06Ostatnią ważną cechą jest to, że tymina
- 55:09z adeniną w DNA łączy się dwoma
- 55:12wiązaniami wodorowymi, a cytozyna z
- 55:15guaniną trzema wiązaniami wodorowymi. I
- 55:17tutaj zwracam uwagę, żeby nie mówić
- 55:20podwójnym wiązaniem wodorowym albo
- 55:22potrójnym wiązaniem wodorowym, bo to
- 55:24błąd. mówimy dwa wiązania wodorowe albo
- 55:26trzy wiązania wodorowe. Kolejny punkt
- 55:29mówi nam, że powinniśmy rozpoznawać
- 55:32budowy komórki eukariotycznej. Na
- 55:34schematach i na rysunkach będziemy mieli
- 55:37różne struktury przedstawione podczas
- 55:39omawiania kolejnych punktów. Tutaj
- 55:42przedstawiłam mikrofotografie czterech
- 55:44organelli. Lewy górny róg aparat Golgo,
- 55:48prawy górny mitochondrium, lewy dolny
- 55:51chloroplast, prawy dolny szorstka
- 55:53siateczka śródplazmatyczna. Tutaj
- 55:55właśnie są widoczne te szorstkości
- 55:58spowodowane obecnością rybosomów. Gdyby
- 56:01ich nie było, to byśmy mieli do
- 56:02czynienia z siateczką gładką.
- 56:05Przechodzimy do błony komórkowej. I na
- 56:07samym początku chciałam zaznaczyć, żeby
- 56:09nie mylić pojęć błona biologiczna i
- 56:12błona komórkowa. Błona komórkowa to jest
- 56:15ta błona, która otacza i wyodrąbnia nam
- 56:18całą komórkę jako najmniejszy element
- 56:21budujący organizm. Natomiast płona
- 56:23biologiczna to każda połona występująca
- 56:27w organizmie na poziomie komórkowym,
- 56:29czyli to będą zarówno błony retikulum
- 56:32endoplazmatycznego, to będą błony
- 56:34jądrowe, ale również błona komórkowa
- 56:37będzie błoną biologiczną. A więc błona
- 56:39biologiczna jest pojęciem szerszym, w
- 56:42którym zawiera się błona komórkowa.
- 56:45I tutaj na schemacie mamy typowy obraz
- 56:48błony komórkowej. Jest to dwuwarstwa
- 56:51fosfolipidowa, w której są zanurzone
- 56:54różnego rodzaju białka. Białka tutaj są
- 56:57zaznaczone na fioletowo.
- 56:59Zacznijmy od omówienia elementów
- 57:01tłuszczowych. Po pierwsze będą to
- 57:04fosfolipidy i glikolipidy. One mają
- 57:08dwojaką budowę, budowę amfipatyczną, to
- 57:11znaczy, że mają zarówno hydrofilową
- 57:14główkę, jak i hydrofobowy ogon. ten
- 57:17hydrofobowy ogon będzie się kierował w
- 57:20stronę innych hydrofobowych ogonów, a
- 57:23hydrofilowa główka będzie się kierowała
- 57:25w stronę wody do środowiska zewnętrznego
- 57:28i wnętrza komórki.
- 57:30Ten hydrofilowy, ten hydrofobowy ogon
- 57:33jest stworzony przez łańcuchy
- 57:35wodorowęglowe, które mogą być albo
- 57:38nasycone, wtedy są proste, albo
- 57:41nienasycone i wtedy są takie wygięte.
- 57:43Czym te łańcuchy są krótsze i czym jest
- 57:46więcej wiązań nienasyconych, tym błona
- 57:49jest płynniejsza. Natomiast czym
- 57:52łańcuchy są dłuższe i czym mniej
- 57:55łańcuchów nienasyconych, tym płynność
- 57:57płony spada.
- 58:00Dodatkowo w płonach u eukarontów mamy
- 58:03starole, które stabilizują płynność
- 58:05płony komórkowej,
- 58:07zapobiegając temu, by stała się za
- 58:11bardzo płynna i zapobiegając też
- 58:13nadmiarnej utracie płynności. Sterole,
- 58:17które występują u zwierząt to
- 58:19cholesterola, u roślin to będą
- 58:21fitosterole, a u grzybów ergosterole.
- 58:25Glikolipidy w błonie komórkowej będą
- 58:28występowały po zewnętrznej stronie tej
- 58:30błony, a ich reszty cukrowe będą
- 58:33tworzyły glikokaliks, który pełni
- 58:36różnorodne funkcje. Po części to są
- 58:38funkcje ochronne, po części receptorowe,
- 58:41ale też do tego glyokaliksa silnie
- 58:44będzie przylegała woda, przez co
- 58:46niektóre komórki, na przykład errocyty,
- 58:49nie będą się ze sobą sklejać i zapewni
- 58:52im to możliwość przeciskania się przez
- 58:55najdrobniejsze naczynka włosowate.
- 58:58Białka, które mamy w płonie możemy
- 59:00podzielić na białka powierzchniowe
- 59:03oznaczone przez A i białka integralne
- 59:06oznaczone przez b. Białka powierzchniowe
- 59:09możemy usunąć z powierzchni błony bez
- 59:11naruszenia jej struktury. Natomiast żeby
- 59:14usunąć białka integralne to trzeba
- 59:17uszkodzić strukturę błony. I białka
- 59:20integralne podzielimy na te, które nie
- 59:22przebijają całej błony komórkowej i
- 59:25białka transbłonowe.
- 59:27białek też mogą być doczepione równe
- 59:30komponenty cukrowe i chociaż ten schemat
- 59:32by sugerował, że białka powierzchniowe
- 59:36mogą występować tylko po błonie po
- 59:38stronie zewnętrznej błony, to mogą one
- 59:40występować też po stronie wewnętrznej,
- 59:43ale tutaj na schemacie tego niestety nie
- 59:45zaznaczyłem. i funkcje białek błonowych
- 59:49to przede wszystkim funkcje receptorowe,
- 59:51enestematyczne, adheyjne czy
- 59:54transportowe.
- 59:56I błona wykazuje takie trzy cechy. Po
- 59:58pierwsze to struktura płynna, w obrębie
- 1:00:01której może dochodzić do dyfuzji
- 1:00:03rotacyjnej, dyfuzji lateralnej i ruchów
- 1:00:07flipfop, czyli przeskakiwanie elementu z
- 1:00:10jednej strony błony na drugą stronę
- 1:00:13błony. długość łańcuchów w fosfolipidach
- 1:00:17i glikolipidach
- 1:00:19oraz liczba wiązań nienasyconych wpływa
- 1:00:22na płynność błony. Dodatkowo sterole
- 1:00:25wystabilizują tą płynność. Błona również
- 1:00:28jest asymetryczna, czyli inny będzie
- 1:00:30skład
- 1:00:32elementów po zewnętrznej i wewnętrznej
- 1:00:35stronie tej błony komórkowej. Przede
- 1:00:37wszystkim widać to w obecności elementów
- 1:00:40cukrowych, które są obecne tylko po
- 1:00:43stronie zewnętrznej.
- 1:00:45Kolejna cecha błony to heterogenność. To
- 1:00:48znaczy, że elementy błony, jak spojrzymy
- 1:00:50na nią tak na górę, nie są równomiernie
- 1:00:53rozmieszczone po całej jej powierzchni,
- 1:00:55ale występują fragmenty o
- 1:00:59specjalizowanej funkcji, w której
- 1:01:01przeważają jakieś elementy. Czyli po
- 1:01:03prostu jak spojrzymy tak na tą błonę, to
- 1:01:06w różnych miejscach możemy dostrzec, że
- 1:01:08mamy inny skład elementów białkowych czy
- 1:01:11tłuszczowych.
- 1:01:12I powiążmy sobie cechy połony komórkowej
- 1:01:16z skutkiem, które te cechy niosą i
- 1:01:19znaczeniem biologicznym. Białka
- 1:01:21przenośnikowe zapewniają błonie,
- 1:01:23możliwość importu i eksportu substancji,
- 1:01:26co pozwala na czerpanie potrzebnych
- 1:01:29produktów ze środowiska, pozbywanie się
- 1:01:31toksyn i zbędnych produktów przemiany
- 1:01:33materii i eksportu cząsteczek
- 1:01:36sygnałowych. Amfipatyczny charakter
- 1:01:39gliko i fosfolipidów. amfitatyczny.
- 1:01:42Przypomnę, żeka ma zarówno część
- 1:01:44hydrofobową, jak i hydrofilową. I ten
- 1:01:47charakter pozwala na wytworzenie warstwy
- 1:01:51hydrofobowej w obrębie błony. A z kolei
- 1:01:54do tej warstwy mogą się zakotwiczać inne
- 1:01:57hydrofobowe elementy po to, żeby w tej
- 1:01:59błonie się utrzymać. Na przykład w
- 1:02:01płonach tylakoidu
- 1:02:03yyy do takiej hydrofobowej części
- 1:02:06doczepiają się cząsteczki chlorofilu
- 1:02:08dzięki fitolowemu ogonowi, który również
- 1:02:11jest hydrofobowy.
- 1:02:13Obecność steroli w płonie wzmacnia ją
- 1:02:15mechanicznie, co sprawia, że ta błona
- 1:02:18jest mniej podatna na różne uszkodzenia.
- 1:02:22Jeszcze omówmy sobie transport. Tutaj
- 1:02:25będziemy mieli transporty, które
- 1:02:27zachodzą bez naruszenia błony i z
- 1:02:29naruszeniem błony. Zaczniemy od tych
- 1:02:31drugich, bo są prostsze. Transport z
- 1:02:34komórki to egzocetoza do komorki
- 1:02:36endocza. I to polega na tym, że jakiś
- 1:02:40pęcherzyk otaczający substancję, która
- 1:02:42ma być wytransportowana,
- 1:02:44dochodzi do błony, a potem dochodzi do
- 1:02:47fuzji tego pęcherzyka z błoną i
- 1:02:49transportowana substancja w pęcherzyku
- 1:02:51jest uwalniana. Natomiast w przypadku
- 1:02:54endoczy, gdy transportujemy jakieś
- 1:02:56substancje do komórki, to te komórki
- 1:02:59zbierają się przy błonie. Ta błona ulega
- 1:03:02takiemu wpukleniu do środka. Te
- 1:03:04substancje do tego wpuklenia wchodzą.
- 1:03:07Następnie ta błona jest oderwana,
- 1:03:10tworząc taki pęcherzyk, który dalej
- 1:03:13będzie transportowany do wnętrza
- 1:03:14komórki. Natomiast jeśli chodzi o
- 1:03:17transport bez naruszenia błony, to może
- 1:03:19on albo wymagać energii i wtedy to
- 1:03:22będzie transport aktywny, który którego
- 1:03:25kierunek jest niezgodny z gradientem
- 1:03:27stanę. Natomiast gdy jest zgodny z
- 1:03:30gradientem to nie wymaga dostarczenia
- 1:03:32energii i będzie to transport na
- 1:03:35zasadzie dyfuzji albo dyfuzji prostej
- 1:03:39gdy częstoczka bezpośrednio przenika
- 1:03:41przez bonę komórkową albo na zasadzie
- 1:03:44dyfuzji wspomaganej gdzie jakiś element
- 1:03:46musi przenikać przez jakieś białko
- 1:03:48pomocnicze.
- 1:03:50I tutaj po lewej mamy dyfuzję prostą, po
- 1:03:53prawej dyfuzję wspomaganą. I do dyfuzji
- 1:03:56prostej nie może dojść, gdy ta nacząka
- 1:03:59jest naładowana jakimś ładunkiem albo
- 1:04:02gdy jest wystarczająco duża. Wtedy jest
- 1:04:05już potrzebny transporter, który
- 1:04:07wspomoże transportowanie tej substancji
- 1:04:10na zasadzie dyfuzji wspomaganej.
- 1:04:13Natomiast gdy transport ma zachodzić
- 1:04:15niezgodzenie z gradentem stężeń, to już
- 1:04:18mówimy o transporcie aktywnym i wymaga
- 1:04:21on jakiegoś źródła energii. Najczęstszym
- 1:04:24źródłem energii będzie ATP. Widzimy to
- 1:04:27po lewej. To jest przykład transportu yy
- 1:04:31aktywnego pierwotnego, ale mamy jeszcze
- 1:04:33transport yyy aktywny wtórny, gdzie mamy
- 1:04:37jakieś substancje, w tym przypadku jony
- 1:04:40sodu, które są transportowane zgodnie z
- 1:04:42gradientem stężeń. I te jodu podczas
- 1:04:46transportu zgodnie z gradientem stężeń
- 1:04:49dają energię, nowej wapnia. I ta energia
- 1:04:52jest wymagana, żeby przetransportować
- 1:04:55ten jeden jon wapnia ze gradientem
- 1:04:57stężeń i to właśnie będzie transport
- 1:05:00aktywny wtórny. Mamy również trzy
- 1:05:03białka, które mogą brać udział w
- 1:05:05transporcie. Nie wiążcie ich z tymi
- 1:05:08pojęciami transport aktywny wtórny, bo
- 1:05:10to są osobne pojęcia, które mogą brać
- 1:05:14udział w tych transportach, ale nie są z
- 1:05:16nimi nierozerwalnie związane. To znaczy,
- 1:05:19że na przykład taki symport czy antyport
- 1:05:23jednoznacznie nie wskazuje na jakiś
- 1:05:26konkretny rodzaj transportu. Po prostu
- 1:05:28uniporty to te białka, w których jedna
- 1:05:30substancja jest transportowana w jedną
- 1:05:32stronę. symporty, dwie substancje w tą
- 1:05:35samą stronę i antyporty, jedna
- 1:05:38substancja w jedną stronę, druga
- 1:05:40substancja w drugą stronę.
- 1:05:43Teraz omówimy zjawisko osmozy i to jest
- 1:05:46proces, w którym mamy dwa roztwory
- 1:05:49przedzielone półprzepuszczalną błoną. Te
- 1:05:52roztwory mają różne stążenie substancji
- 1:05:54osmotycznych czynnych rozpuszczonych w
- 1:05:57tych roztworach. I woda przenika z
- 1:05:59jednego roztworu do drugiego roztworu,
- 1:06:02żeby wyrównać tą różnicę stężeń, a więc
- 1:06:04będzie przenikało z roztworu mniej
- 1:06:06stężonego do bardziej stężonego. I po
- 1:06:09pierwsze w roztworze bardziej stężonym
- 1:06:11będzie więcej rozpuszczalnika albo a
- 1:06:14więc stężenie maleje. Natomiast w
- 1:06:17rozstworze mniej stężonym liczba
- 1:06:20rozpuszczalnik, ilość rozpuszczalnika
- 1:06:22spada, a więc stężenie rośnie i to trwa
- 1:06:26do czasu, aż się wyrównają. I tutaj są
- 1:06:29takie trzy ważne pojęcia. Roztwór
- 1:06:32hipertoniczny, hipotoniczny i
- 1:06:34izotoniczny. I te pojęcia nigdy nie są
- 1:06:37używane tak bez odniesienia do innego
- 1:06:40roztworu. Nie możemy tak po prostu
- 1:06:42powiedzieć, że roztwór jest hiperizo czy
- 1:06:45hipotoniczny, tylko zawsze muszą być one
- 1:06:47w odniesieniu do jakiegoś innego
- 1:06:49roztworu. Na przykład roztwór 10%
- 1:06:53będzie hipotoniczny w stosunku do
- 1:06:56roztworu 20%,
- 1:06:58ale hipertoniczny w stosunku do roztworu
- 1:07:015%.
- 1:07:03Czyli te pojęcia zawsze rozpatrujemy w
- 1:07:05odniesienie do innego roztworu. I tak
- 1:07:08roztwory hipertoniczne to są te roztwory
- 1:07:11bardziej zdążone w porównaniu do
- 1:07:14roztworu, z którym je porównujemy.
- 1:07:17Hipotoniczne to mniej stężone, a
- 1:07:19izotoniczne to roztwory o takim samym
- 1:07:23stążeniu.
- 1:07:24I w przypadku, gdy umieścimy komórkę
- 1:07:28zwierzęcą w roztworze hipotonicznym, to
- 1:07:32ta komórka będzie hipertoniczna w
- 1:07:34stosunku do roztworu, a więc woda będzie
- 1:07:36do niej napływać i taka komórka
- 1:07:38zwierzęca pęknie. Natomiast w przypadku
- 1:07:41komóek roślinnych mamy ścianę komórkową,
- 1:07:44która zapobiega pęknięciu
- 1:07:47takiej komórki, przynajmniej przez jakiś
- 1:07:50czas działania takich sił, gdy też nie
- 1:07:52są one za duże. Natomiast w roztworze
- 1:07:55hiperatonicznym komórka jest
- 1:07:57hipotoniczna w stosunku do tego
- 1:07:59roztworu, a więc będzie z niej wypływała
- 1:08:02woda i będzie się obkurczała. W
- 1:08:04przypadku roślin takie zawisko nosi
- 1:08:07nazwę plazmolizy. Połączenie cytozolu i
- 1:08:12błony komórkowej ze ścianą komórkową
- 1:08:14będzie miało miejsce tylko w nielicznych
- 1:08:16punktach, w których są połączenia
- 1:08:18międzykomórkowe u roślin, mianowicie w
- 1:08:21plazmodesmach. Natomiast gdy z powrotem
- 1:08:24ta komórka wróci do roztworu
- 1:08:26izotonicznego lub delikatnie
- 1:08:28hipotonicznego, to woda znów będzie do
- 1:08:31niej napływać i będziemy mieli do
- 1:08:33czynienia ze zawiskiem te plazmolisy i
- 1:08:36komórka wróci do swojego pierwotnego
- 1:08:38wyglądu. Oczywiście jeśli w wyniku tego
- 1:08:41stresu osmotycznego nie zostanie
- 1:08:44uszkodzona w zbyt dużym stopniu.
- 1:08:47Kolejny punkt mówi o jątrze komórkowym.
- 1:08:50Więc skoro mowa o jątrze komórkowym, to
- 1:08:52na pewno będzie w komórce. Jak wiemy, ze
- 1:08:55względu na budowę komórki mamy dwa
- 1:08:57główne typy. Komórki prokariotyczne i
- 1:09:01komórki eukariotyczne. Komórki
- 1:09:03prokariotyczne są zawsze bestią, czyli
- 1:09:07nie mają ją [odchrząknięcie] dyra
- 1:09:07komórkowego, co jest cechą pierwotną.
- 1:09:10Natomiast komórki eukariotyczne mogą
- 1:09:13mieć jądro komórkowe, wtedy mówimy, że
- 1:09:16są jądrzaste, albo mogą nie mieć ją
- 1:09:18komórkowego i wtedy będą one bez
- 1:09:21jądrzaste. Jednak ten brak jądra tutaj
- 1:09:24nie będzie pierwotny, a będzie wtórny.
- 1:09:26Komórka na pewnym etapie swojego rozwoju
- 1:09:29pozbyła się jądra komórkowego, żeby
- 1:09:32lepiej pełnić swoją funkcję. Dobrym
- 1:09:34przykładem są tutaj erytrocyty z saków,
- 1:09:37które pozbywają się jątra, by ograniczyć
- 1:09:40metabolizm komórki i komórka nie
- 1:09:42zużywała transportowanego tlenu na
- 1:09:44własne potrzeby.
- 1:09:47Przykładem komórek bez jądrzastych są
- 1:09:50człony rurek sitowych u roślin.
- 1:09:53Jądra również znajdziemy w strukturach
- 1:09:56wielokomorkowych, którymi mogą być albo
- 1:09:59komoryczaki. To będzie ta linia po
- 1:10:01lewej, które powstają w taki sposób, że
- 1:10:04schodzi do kariokinezy bez cytokinezy,
- 1:10:08więc powstaje jedna wielka komórka z
- 1:10:11wieloma jąami komórkowymi.
- 1:10:14Również mamy struktury syncecjalne. To
- 1:10:17będzie po prawej, gdy wiele pojedynczych
- 1:10:19komórek zlewa się ze sobą i powstaje
- 1:10:23wielokomórkowe sensum. Dobrym przykładem
- 1:10:26będzie tutaj mięśnie szkieletowe
- 1:10:28poprzecznie prążkowane u człowieka albo
- 1:10:31tegument tasiemców.
- 1:10:33Jądro może być różnej wielkości.
- 1:10:36Najczęściej jest ono jednak mniejsze niż
- 1:10:38to jest przedstawione na schematach.
- 1:10:40Trochę większe będzie u komórek
- 1:10:42intensywnie dzielących się młodych
- 1:10:44komórek. Też jądro może przybierać
- 1:10:47różnorodne kształty. Ale nie będziemy w
- 1:10:50to wchodzić. Omówimy budowę takiego
- 1:10:52typowego jądra. Jest ona ograniczona
- 1:10:56przez otoczkę jątorową, która składa się
- 1:10:58z dwóch błon zewnętrznej i wewnętrznej.
- 1:11:02Wewnętrzna jest wzmocniona przez blaszki
- 1:11:05laminowe, które należą do filamentów
- 1:11:08pośrednich. Natomiast zewnętrzna może
- 1:11:11przechodzić w siateczkę środlaczną i też
- 1:11:14może być pokryta rybosomami, tak samo
- 1:11:16jak siateczka, w którą przechodzi.
- 1:11:20Wnętrze jądra wypełnia płynna
- 1:11:22substancja. nukleoplazma, inaczej
- 1:11:26kariolimfa. W niej znajdziemy takie
- 1:11:28struktury jak jąderko, w którym powstają
- 1:11:31podjednostki rybosomów oraz chromatyna
- 1:11:34występująca w skondensowanej nieaktywnej
- 1:11:39formie heterochromatyny i w luźnej
- 1:11:42aktywnie transkrypcyjnie formie
- 1:11:45euchromatyny.
- 1:11:46Jądro utrzymuje kontakt z cytozolem za
- 1:11:51pomocą za pomocą porów jądrowych, przez
- 1:11:54które może zachodzić eksport i import
- 1:11:57różnych substancji.
- 1:11:59Warto pamiętać, że te pory jądrowe to
- 1:12:02nie są po prostu takie dziury w otoczce
- 1:12:04jądrowej, ale w specjalizowane to
- 1:12:07kompleksy białkowe, które regulują ten
- 1:12:09transport z jądra do cyttozolu i w
- 1:12:13przeciwnym kierunku. Tutaj mamy schemat
- 1:12:15takiego poru jądrowego. Też ważne, że
- 1:12:18liczba tych porów jest stała i może być
- 1:12:21różna jąach różnych komórek, a nawet
- 1:12:24zmieniać się w okresie życia pojedynczej
- 1:12:27komórki. Ich liczba jest uzależniona od
- 1:12:31metabolizmu komórki, bo jeśli komórka
- 1:12:34produkuje dużo białek na eksport, to
- 1:12:36musi posiadać dużo rybosomów, które będą
- 1:12:39te białka produkować. Jeśli będzie
- 1:12:42posiadała liczne kompleksy porowe, to
- 1:12:45będzie możliwy intensywny transport tych
- 1:12:48podjednostek rybosomów komórkowego,
- 1:12:51które mogą budować te rybosomy.
- 1:12:54I przejdźmy do tych rybosomów, które
- 1:12:56musimy opisać. Rybosomy to są struktury
- 1:13:00nieobłonione, które składają się z R,
- 1:13:03RNA i białek. Taki pełny rybosom podują
- 1:13:06dwie podjednostki, duża i mała. W
- 1:13:10komórkach eukaryotycznych i
- 1:13:11prokariotycznych mają one trochę inną
- 1:13:14budowę. W przypadku eukarionów ich stała
- 1:13:17sedymentacji jest równa 80S. Duża
- 1:13:20podjednostka 60S, mała podjednostka 40S.
- 1:13:25W przypadku komórek prokariotycznych
- 1:13:27cały robosom ma stałom 70S, duża
- 1:13:30podjednostka 50S, mała podjednostka 30S.
- 1:13:35Rybosomy chloroplastów i mitochondriów
- 1:13:38są zbliżone do rybosomów komóek
- 1:13:41prokariotycznych. Jednak nie mają tej
- 1:13:43stałej sedymentacji 70S, co się powiela
- 1:13:46w starszych podręcznikach. Tylko te
- 1:13:48sedymentacja jest nieco inna. Nie jest
- 1:13:51to dla nas aż tak istotne.
- 1:13:53Najważniejsza, że te rybosomy są podobne
- 1:13:55do tych rybosomów z komórek
- 1:13:57bakteryjnych, ale jednak nie mają tej
- 1:13:59stałej sedymentacji 70s.
- 1:14:02Kolejną ważną kwestią jest to, że
- 1:14:04rybosomy nie są cały czas połączone w te
- 1:14:08całe duże struktury. One się łączą ze
- 1:14:11sobą dwie podjednostki tylko na czas
- 1:14:14procesu translacji, czyli produkcji
- 1:14:17białka na podstawie mRNA. I to odbywa
- 1:14:20się w taki sposób, że z małą
- 1:14:21podjednostką tu łączy się mRNA, potem do
- 1:14:25tego kompleksu dołącza się duża
- 1:14:27podjednostka i zachodzi proces
- 1:14:29translacji, w wyniku którego produkowane
- 1:14:32jest białko. Gdy ten proces ustaje, to
- 1:14:36mała podjednostka z powrotem odłącza się
- 1:14:39od podjednostki dużej. Bardzo ważne jest
- 1:14:42to, że w połączeniu pod jednostek
- 1:14:44rebosomów kluczową rolę odgrywają jony
- 1:14:48magnezu.
- 1:14:49Rybosomy mogą być wolne, zawieszone w
- 1:14:52cytozolu albo mogą być związane z
- 1:14:55siateczką śródplazmatyczną
- 1:14:57szorstką. W zależności od tego, z
- 1:15:00którymi rybosomami mamy do czynienia, to
- 1:15:03produkują one białka o nieco innym
- 1:15:05przeznaczeniu. Te rybosomy związane z
- 1:15:08siateczką będą produkowały białka
- 1:15:11przeznaczone do błony komórkowej, były
- 1:15:13białka przeznaczone na eksport i białka
- 1:15:16przeznaczone do lizosomów. I białka te w
- 1:15:19swojej drodze do punktów przeznaczenia
- 1:15:21będą jeszcze trafiały do aparatu
- 1:15:23Golgego, gdzie będą tam jeszcze
- 1:15:25modyfikowane, sprawdzane, sortowane i
- 1:15:28dalej przesyłane do odpowiednich miejsc.
- 1:15:31Natomiast wolne rybosomy produkują
- 1:15:34pozostałe białka, które są przeznaczone
- 1:15:37na potrzeby komórkowe.
- 1:15:40Kolejną kwestią jest tak zwana
- 1:15:42kompartmentacja komorki. I to słowo mówi
- 1:15:46nam, że właśnie przez te liczne błony
- 1:15:49wewnątrzkomowe,
- 1:15:50które tworzą taki złożony system, w
- 1:15:53komórce występują różne przedziały,
- 1:15:55które są od siebie odgraniczone i w tych
- 1:15:58przedziałach panują nieco inne warunki,
- 1:16:01znaczy mogą panować inne warunki i
- 1:16:03dzięki temu w tych przedziałach i dzięki
- 1:16:06tym przedziałom w jednej komórce mogą
- 1:16:08zachodzić jednocześnie procesy, które
- 1:16:12wymagają zupełnie innych warunków.
- 1:16:15i warunków, które mogą wzajemnie się
- 1:16:18wykluczać. Na przykład w tym punkcie J
- 1:16:20punkcie D mogą zachodzić dwa
- 1:16:23przeciwstawne sobie procesy wymagające
- 1:16:26innych warunków, mimo że te punkty są
- 1:16:29bardzo blisko siebie, jednak są
- 1:16:31odgrodzone błoną wewnątrzkomórkową i są
- 1:16:34w innych przedziałach tej komórki. Więc
- 1:16:36ta kompartmentacja jest bardzo ważna dla
- 1:16:40metabolizmu komórki i dla sprawnego
- 1:16:43zachodzenia wielu procesów
- 1:16:45metabolicznych na raz. W przypadku
- 1:16:47komórek prokariotycznych nie mamy
- 1:16:49[odchrząknięcie] rozwiniętego systemu
- 1:16:51błon wewnętrznych i tam nie mamy takiej
- 1:16:54kompartmentacji komórek.
- 1:16:57Przechodzimy do mitochondriów i
- 1:16:58plastydów. Na początku mamy chloroplast,
- 1:17:01który będziemy omawiać w odniesieniu do
- 1:17:04chloroplastów występujących u roślin
- 1:17:06wyższych, bo trzeba wiedzieć, że u
- 1:17:08roślin niższych i u niektórych
- 1:17:10pierwotniaków te chloroplasty mogą się
- 1:17:12nieco różnić budową i niektórymi
- 1:17:15elementami. No i zacznijmy od tego, że
- 1:17:18chloroplast jest otoczony podwójną
- 1:17:21błoną. Tutaj jednak zaznaczę, że to
- 1:17:23określenie podwójna błona nie jest
- 1:17:26akceptowalne przez CKE z nie wiadomo
- 1:17:28jakiego powodu i CKE uznaje jedynie, że
- 1:17:32jest, że te organelle są otoczone dwiema
- 1:17:35błonami. Wiąc na maturze weźcie to pod
- 1:17:39uwagę i już posłuchajcie jakie są
- 1:17:41elementy w budowie chloroplastu. Jedynką
- 1:17:44i dwójką zaznaczyłam błonę zewnętrzną i
- 1:17:47błonę wewnętrzną. Między nimi jest
- 1:17:50przestrzeń międzybłonowa. Tam po prawej
- 1:17:53trójką zaznaczyłam stromę, czyli
- 1:17:55substancję, która wypełnia chloroplast.
- 1:17:59Wnętrze tego chloroplasta tą przestrzeń
- 1:18:02ograniczoną przez ponę wewnętrzną
- 1:18:04czwórką jest zaznaczony rybosom, który
- 1:18:07jest budową zbliżony do rybosomów
- 1:18:09bakteryjnych. Jednak nie ma stałej
- 1:18:11sedymentacji 70S, tylko ta stała jest
- 1:18:15nieco inna, może być różna w zależności
- 1:18:17od konkretnej rośliny. Piątką jest
- 1:18:20zaznaczony materiał genetyczny w postaci
- 1:18:22DNA. W chloroplastach mamy kilka takich
- 1:18:25cząsteczek DNA, które mogą być albo w
- 1:18:28formie kolistej, albo w formie liniowej.
- 1:18:30Szóstką zaznaczyłam ziarno skrobi. W
- 1:18:33formie takiej skrobi chloroplasty
- 1:18:35magazynują wytwarzane w nich cukier. I
- 1:18:38mamy kolejne elementy. Siódemką, ósemką
- 1:18:42i dziewiątką zaznaczyłam elementy
- 1:18:45systemu błon wewnętrznych chloroplastu.
- 1:18:49Siódemką jest oznaczony tylakoid stromy,
- 1:18:53ósemką jest zaznaczony tylakoid gran, a
- 1:18:57dziewiątką jest zaznaczony taki stos
- 1:19:00tylkoidów gran, czyli granum. Z
- 1:19:03najważniejszych informacji, które będą
- 1:19:06szerzej poruszane na metabolizmie,
- 1:19:08musimy wiedzieć, że w chloroplastach
- 1:19:10zachodzi fotosynteza składająca się z
- 1:19:14dwóch faz. Fazy zależnej od światła,
- 1:19:16która zachodzi w błonach tylakoidów gran
- 1:19:20oraz mamy fazę niezależną od światła,
- 1:19:23inaczej fazę ciemną, która zachodzi w
- 1:19:26stromie. Oprócz tych elementów mamy
- 1:19:28również w chloroplastach elementy
- 1:19:31zaznaczone na schemacie. takie jak
- 1:19:33plastoglobulle, czyli takie tłuszczowe
- 1:19:35ciałka w obrębie chloroplastów, które
- 1:19:38mogą magazynować witaminy rozpuszczalne
- 1:19:40w tłuszczach i służą chloroplastą jako
- 1:19:43substrat do syntezy błon. Oprócz tego
- 1:19:46możemy mieć również taką strukturę,
- 1:19:49która jest nazywana pirenoidem. Ona
- 1:19:52silnie załamuje światło, ale ona raczej
- 1:19:55występuje jedynie w chloroplastach
- 1:19:58pierwotniaków czy tam roślin niższych. I
- 1:20:02ten piranoenoid w istocie jest takim
- 1:20:04dużym zgrupowaniem enzymuiso, o którym
- 1:20:07też będziemy mówić, gdy dojdziemy do
- 1:20:09fotosyntezy.
- 1:20:11I chloroplasty należą do plastydów,
- 1:20:14czyli takiej większej grupy, w obrębie
- 1:20:16której wyróżniamy proplastydy, które są
- 1:20:20prekursorami innych plastydów,
- 1:20:22etioplastydy, chromoplasty i
- 1:20:25laukoplastydy, w których wyruszamy
- 1:20:27ameloplasty, lajoplasty i
- 1:20:29proteinoplasty.
- 1:20:31Protoplastydy mogą dawać nam
- 1:20:34chloroplasty, które w ciemności
- 1:20:36przechodzą w atioplasty. Oplasty z kolei
- 1:20:40po wystawieniu na promieniowanie
- 1:20:41słoneczne mogą z powrotem przechodzić w
- 1:20:44chloroplasty. Chloroplasty u starszych
- 1:20:47roślin mogą też przechodzić w
- 1:20:49chromoplasty, które występują na
- 1:20:52przykład w płatkach kwiatów, nadając im
- 1:20:54taką intensywną barwę, co może pozwalać
- 1:20:58tym kwiatom na kuszenie owadów, czyli
- 1:21:01ich zapylaczy. Mamy leukoplasty, czyli
- 1:21:04plastydy wyspecjalizowane w
- 1:21:05magazynowaniu różnych substancji. I w
- 1:21:08przypadku, gdy tymi substancjami są
- 1:21:10cukry, mówimy o ameloplastach. Jeśli są
- 1:21:14to substancje tłuszczowe, mówimy o
- 1:21:16alejoplastach. Jeśli są to białka,
- 1:21:19mówimy o proteinoplastach.
- 1:21:21Przechodzimy do mitochondriów, które są
- 1:21:24również otoczone podwójną błoną. Jednak
- 1:21:27tutaj taka sama uwaga, żeby na maturza
- 1:21:30używać sformułowania dwiema błonami, bo
- 1:21:33podwójna błona nie będzie zaliczona.
- 1:21:35Jedynką mamy zaznaczoną błonę
- 1:21:37zewnętrzną, dwójką błonę wewnętrzną.
- 1:21:40Między nimi przestrzeń międzybłonowa
- 1:21:43błona wewnętrzna i ma bardzo duże
- 1:21:46pofałdowania. Jest ona bardzo
- 1:21:48selektywnie przypuszczana dla wielu
- 1:21:50substancji. Oprócz tego w tej błonie
- 1:21:53mamy wysoki stosunek białka. w stosunku
- 1:21:57do elementów tłuszczowych. A to związek
- 1:22:00z licznymi enzymami łańcucha
- 1:22:02oddechowego, które znajdują się w błonie
- 1:22:04wewnętrznej mitochondrium. Trójką
- 1:22:07zaznaczyłam matrix mitochondrium, czyli
- 1:22:10też takie coś, co wypełnia to
- 1:22:12mitochondrium. Jest to niejako
- 1:22:15substancja analogiczna do stromy w
- 1:22:18chloroplastach. Czwórką zaznaczyłam
- 1:22:20materiał genetyczny. Tu też mamy w
- 1:22:22obrębie mitochondrium kilka cząsteczek
- 1:22:25tego materiału. Piątką rebosomy podobne
- 1:22:29do rebosomów bakterii o stałej
- 1:22:31sedymentacji 55S.
- 1:22:33Szóstką są zaznaczone jakieś materiały
- 1:22:36zapasowe. Na przykład mogą być to jakieś
- 1:22:39fosforany, które mitochondria
- 1:22:41wykorzystują podczas syntezy ATP. i
- 1:22:44siódemką jest zaznaczona głowa syntazy
- 1:22:47ATP, która jest odpowiedzialna właśnie
- 1:22:51za wykorzystywanie gradientu
- 1:22:53chemiocznego
- 1:22:54ionów protonowych do syntazy ATP z ADP i
- 1:22:59wolnych fosforanów.
- 1:23:01I mamy teorię, która mówi nam, że
- 1:23:05mitochondria i chloroplasty pochodzą z
- 1:23:08endosymbiozy. Tutaj jednak wspomnę, że
- 1:23:11teoria w nauce to jest coś bardzo
- 1:23:13sprawdzonego, coś pewnego i coś, za czym
- 1:23:16stoi naprawdę wiele dowodów. No więc
- 1:23:19przedstawmy kilka z tych dowodów, które
- 1:23:22warto zapamiętać do matury. Po pierwsze,
- 1:23:24podział plastydów i mitochondriów jest
- 1:23:27niezależny od podziału komórkowego i
- 1:23:29przypomina podziały organizmów
- 1:23:31prokariotycznych. Rybosomy przypominają
- 1:23:34rybosomy prokariotyczne. Jednak ich
- 1:23:37rybosomy nie mają stałej sedymentacji
- 1:23:4070s jako prokariów, co niestety często
- 1:23:44jest powielane w różnych podręcznikach.
- 1:23:46są otoczone podwójną błoną, co wskazuje
- 1:23:50na to, że mieliśmy jakiś organizm
- 1:23:52prokariotyczny, który został pochłonięty
- 1:23:56w pęcherzyku endocytarnym i jedna błona
- 1:23:58[odchrząknięcie] to pozostałość tej
- 1:24:00błony tego pierwotnego organizmu, a
- 1:24:03druga błona to błona tego pęcherzyka. No
- 1:24:06i tutaj znowu przypominam, żeby na
- 1:24:08maturze unikać tego sformułowania
- 1:24:10podwójna błona. Te organy L są wrażliwe
- 1:24:13też na niektóre antybiotyki, a niektóre
- 1:24:16na które są wrażliwe bakterie. Mamy też
- 1:24:19liczne podobieństwa genetyczne i
- 1:24:21biochemiczne między tymi organellami a
- 1:24:24bakteriami.
- 1:24:26I tutaj na górze mam przedstawioną
- 1:24:29endosymbiozę
- 1:24:30endosymbiozę pierwotną, w której
- 1:24:33organizm eukariotyczny pochłania na
- 1:24:35drodze endytozy organizm prokariotyczny.
- 1:24:39W wyniku ewolucji ten organizm
- 1:24:42prokariotyczny traci swoje funkcje i
- 1:24:44ogranicza się tylko do funkcji tych
- 1:24:47organelli i zostaje organellum tego
- 1:24:50organizmu eukariotycznego.
- 1:24:52Na dole mamy endosembiozę wtórną, gdzie
- 1:24:56organizm eukariotyczny pochłania inne
- 1:24:59organizm eukariotyczny i wtedy będziemy
- 1:25:02mieli więcej błon w takim organellum. Na
- 1:25:05przykład w chloroplastach wielu
- 1:25:08pierwotniaków. Mamy więcej niż tylko
- 1:25:10dwie błony otaczające to organellum.
- 1:25:13Więc też zapamiętajmy, że te dwie błony
- 1:25:16tyczą się tych chloroplastów roślin
- 1:25:19wyższych, gdzie mamy do czynienia z
- 1:25:21endosymbiozą pierwotną. wchodzimy w
- 1:25:24ścianę komórkową i tutaj musimy
- 1:25:27wykazywać związek budowy ściany
- 1:25:28komórkowej spełnioną funkcją oraz
- 1:25:31wskazać grupę organizmów, gdzie ona
- 1:25:33występuje. I w takim najprostszym opisie
- 1:25:37opisie ściana komórkowa występuje u
- 1:25:39roślin, gdzie jest cellulozowa, u
- 1:25:41grzybów, gdzie jest hitynowa i u
- 1:25:43bakterii, gdzie jest moreinowa. również
- 1:25:46występuje u archeów, gdzie może być z
- 1:25:49różnych substancji, które najczęściej
- 1:25:52zbiorowo są nazywane pseudomoreiną.
- 1:25:55Ściana komórkowa również występuje u
- 1:25:57pierwotniaków, gdzie może mieć
- 1:25:59różnorodną budowę, ale również
- 1:26:01znajdziemy pierwotniaki, u których ona
- 1:26:04nie występuje.
- 1:26:05I ta budowa ściany komórkowej jest taka
- 1:26:09jednolita. Tutaj po lewej mamy ścianę
- 1:26:12komórkową w komórce roślinnej i widzimy
- 1:26:15przede wszystkim mikrofibryle
- 1:26:17cellulozowe. Ale oprócz tych mikrofibryl
- 1:26:21z celulozy znajdziemy wiele innych
- 1:26:23związków, takie jak pektyny, czy
- 1:26:25chemicellulozy, czy jeszcze jakieś inne
- 1:26:28białka, które tworzą taką macierz, w
- 1:26:31której to dopiero są zanoszone te
- 1:26:33mikrofibryle cellulozowe i które tworzą
- 1:26:36taki podstawowy szkielet ściany
- 1:26:39komórkowej. W przypadku komórki
- 1:26:41grzybowej sytuacja wygląda podobnie.
- 1:26:44Mamy amorficzną macierz złożoną z
- 1:26:46różnych związków i mamy pręty, które są
- 1:26:50zbudowane z hityny.
- 1:26:53U roślin zazwyczaj występuje w komórkach
- 1:26:56jedna centralna fakuola, która może
- 1:26:59pełnić funkcję magazynującą dla różnych
- 1:27:02substancji. Może magazynować zbędne
- 1:27:04produkty przemiany materii. Wywiera ona
- 1:27:07również turgor na komórkę, czyli nadaje
- 1:27:10komóce odpowiednią prężność pod wpływem
- 1:27:13ciśnienia, które wywiera od wnętrza na
- 1:27:16ścianę komórkową, co zasymbolizowałam
- 1:27:19tymi strzałkami. Prócz tego w takiej
- 1:27:22wakuoli mogą się wykrystalizowywać
- 1:27:25kryształy szawianu wapnia. Są one
- 1:27:28oznaczone jedynką i dwójką. Jedynką się
- 1:27:32wykrystalizowały
- 1:27:34w postaci rafidu, dwójką w postaci
- 1:27:37drusty. I takie duże nagromadzenie tych
- 1:27:40struktur zaszczawianu wapnia może
- 1:27:42sprawić, że takie komórki roślinne będą
- 1:27:46mniej atrakcyjne dla różnych zwierząt je
- 1:27:48zgryzających.
- 1:28:00słabo zarysowany albo nie ma go wcale. I
- 1:28:03u eukarionów mamy trzy frakcje
- 1:28:05szkieletu. Filamenty pośrednie,
- 1:28:08mikrotubule i mikrofilamenty. Na tych
- 1:28:11schematach zaznaczyłam tak mniej więcej
- 1:28:13jaki jest rozkład tych struktur w
- 1:28:16komórce. I to nie znaczy, że w innych
- 1:28:18miejscach komórki nie ma tych struktur,
- 1:28:20tylko tam, gdzie zaznaczyłam jest ich
- 1:28:22najwięcej i to są takie jakby główne
- 1:28:25typowe miejsca ich wystąpowania i ich
- 1:28:28przebieg w filamentach. pośrednich. Też
- 1:28:31zwróćcie zwróćcie uwagę, że blaszki
- 1:28:33laminowe, które wzmacniają wewnętrzną
- 1:28:36błonę jądra komórkowego, również są
- 1:28:38zaliczane do filamentów pośrednich. I
- 1:28:41filamenty pośrednie stanowią grupę,
- 1:28:44która z jednej strony jest najbardziej
- 1:28:46zróżnicowana pod względem budowy
- 1:28:48chemicznej, ale z drugiej strony
- 1:28:51niezależnie od tej budowy pełnią
- 1:28:53stosunkowo jednolitą funkcję. I w
- 1:28:56filamentach pośrednich, w zależności od
- 1:28:58tkanki będziemy mieli filamenty
- 1:29:00karatynowe, fimentynowe, neurofilamenty,
- 1:29:04a w jądrach będziemy mieli laminy
- 1:29:06jądrowe. Jeśli chodzi o mikrotubule, to
- 1:29:09tworzą one takie tuby złożone z
- 1:29:12protofilamentów. Każda taka tuba jest
- 1:29:15stworzona przez najczęściej 13
- 1:29:17protofilamentów, a taki każdy
- 1:29:20protofilament na przemiennie jest
- 1:29:22stworzony przez alfa i beta tubulinę,
- 1:29:25które tworzą nam timery tubulinowe. Taka
- 1:29:28budowa pozwala różnicować jeden koniec
- 1:29:32mikrotubuli od drugiego końca, a tym
- 1:29:35samym pozwala na transport wys różnych
- 1:29:38pęcherzyków czy organelli z wzdłuż
- 1:29:41mikrotubul za pomocą różnych enzymów
- 1:29:44takich jak kina czy dynain.
- 1:29:48Mikrotubule odchodzą w komórce od centra
- 1:29:52organizacji mikrotubul. U zwierząt i u
- 1:29:56nielicznych roślin te centra organizacji
- 1:29:59mikrotubul występują w postaci
- 1:30:02centrosomów. A te centrosomy składają
- 1:30:05się z dwóch centrioli, które są
- 1:30:08ustawione względem siebie pod kątem 90
- 1:30:11stopni. I mamy mikrofilamenty,
- 1:30:15struktury zbudowane z aktyny. Mamy
- 1:30:18aktynę G, która polimeryzuje w
- 1:30:21fibrylarną aktynę F. Dwie splecone wokół
- 1:30:25siebie aktyny F tworzą mikrofilament. I
- 1:30:29choć nie jest to tak dobrze widoczne jak
- 1:30:30w przypadku tubuliny przy
- 1:30:32mikrofilamentach, też trzeba się
- 1:30:34odróżnić jeden koniec od drugiego końca,
- 1:30:37więc to też są struktury spolaryzowane i
- 1:30:40wzdłuż nich też może zachodzić
- 1:30:42transport. Też aktyna z miozyną może
- 1:30:45tworzyć struktury kurczliwe.
- 1:30:48Tu mamy porównanie tych struktur
- 1:30:51filamenty pośrednie. mają różnorodną
- 1:30:54budowę i są fibrylarne. Mikrotubule są
- 1:30:58zbudowane z polimerów timerów alfa i
- 1:31:00beta tubuliny, czyli z białek
- 1:31:03globularnych. A mikrofilamenty są
- 1:31:06budowane z polimerów monomerów aktyny G
- 1:31:09splesionych ze sobą. Grubość to kolejne
- 1:31:12około 10, 25,7 nanom.
- 1:31:17Jedynie filamenty pośrednie nie są
- 1:31:19spolaryzowane, czyli nie można odróżnić
- 1:31:23jednego końca od drugiego końca, a więc
- 1:31:26wzdłuż filamentów pośrednich nie będą
- 1:31:29możliwe molekularne mechanizmy
- 1:31:32transportu różnych substancji. Filamenty
- 1:31:34pośrednie cechuje duża oporność
- 1:31:37mechaniczna przez to, że są one sztywne
- 1:31:40i uczestniczą w tworzeniu wielu połączeń
- 1:31:43międzykomórkowych. Mikrotubule to są
- 1:31:46puste tuby, gdzie mamy zdolność do
- 1:31:48szybkiego montażu i demontażu tych
- 1:31:50struktur. Mikrofilamenty są cienkie,
- 1:31:53giętkie, niestabilne.
- 1:31:55Filamenty pośrednie głównie
- 1:31:57przeciwdziałają stresą mechanicznym i
- 1:32:00wzmacniają osłonki jądurowe. Mikrotubule
- 1:32:03tworzą szlaki transportu organelli. Są
- 1:32:06ważne. Podczas mitozy i mejozy potworzą
- 1:32:09wrześcion pododziałowe, które
- 1:32:11odpowiadają za odciąganie chromosomów do
- 1:32:14przeciwległych biegunów i tworzą one
- 1:32:18również rząski w komórkach
- 1:32:20eukariotycznych.
- 1:32:21Mikrofilamenty odpowiadają za utrzymanie
- 1:32:24kształtu komórki, tworzą struktury
- 1:32:27kurczliwe, na przykład pierścień, który
- 1:32:30uczestniczy w cytokinezie, biorą udział
- 1:32:32w ruchach komórki i pinocyzie.
- 1:32:36Omówmy różnica między prokariami i
- 1:32:39komórkami eukariotycznymi. Najważniejsza
- 1:32:41cecha obecność ciądra. U prokariantów
- 1:32:44nie ma. U eukaron u eukarionów jest.
- 1:32:48Białka histonowe są u prokarionów i
- 1:32:50eukarionów. Może to wzbudzić oburzenie,
- 1:32:53ale zostawmy to na koniec. Zaraz do tego
- 1:32:55wrócę. Rybosomy u prokariów są 70S, u
- 1:32:59eukarionów w cytozolu są 80S, a w
- 1:33:03organelach pół autonomicznych są podobne
- 1:33:06do rybosomów prokariotycznych, jednak
- 1:33:09nie mają tej całej sedymentacji 70s.
- 1:33:12Cytoszkielet u prokarantów jest słabo
- 1:33:14zaznaczony, u eukarontów silnie
- 1:33:17zaznaczony, zróżnicowany na trzy
- 1:33:19frakcje. Ściana komórkowa prokarontów
- 1:33:22jest orainowa lub pseudomoreinowa.
- 1:33:25U karionów mamy brak, u zwierząt, u
- 1:33:28rośliny mamy cellulozową, u grzybów
- 1:33:30hitynową.
- 1:33:32Wracam do do tej obecności białek
- 1:33:35histonowych. Co prawda często uczymy
- 1:33:38się, że u prokarionów ich nie ma, bo
- 1:33:42odnosimy się do bakterii. I gdy się
- 1:33:44odnosimy do bakterii, to to jest prawda,
- 1:33:46bo tam mamy białka histonopodobne, ale
- 1:33:48pamiętajmy, że do prokarionów należą
- 1:33:51jeszcze archey, które mimo, że mają
- 1:33:54budowę morfologiczną zbliżoną do
- 1:33:56prokarionów, to biochemicznie i
- 1:33:59genetycznie i są one bliżej eukarionom i
- 1:34:03mają one tam białka na tyle zbliżone do
- 1:34:05białek histonowych eukarionów, że te
- 1:34:08białka również są zaliczane do białek
- 1:34:10histonowych. Więc u prokarontów są
- 1:34:12białka histonowe. Należy jedynie
- 1:34:15pamiętać, że nie ma ich u bakterii,
- 1:34:17które również należą do prokarionów.
- 1:34:20I porównamy trzy typy komórek. Ściana
- 1:34:24komórkowa u zwierząt brak, roślin, u
- 1:34:27roślin celulozowa, u grzybów hitynowa.
- 1:34:30Mitochondria występują wszędzie.
- 1:34:32Chloroplasty jedynie u roślin. Wodniczka
- 1:34:35wakuola występuje wszędzie, przy czym u
- 1:34:38zwierząt i grzybów. częściej mówimy o
- 1:34:40wodniczce, a u roślin o vakuolii. Ona
- 1:34:43zazwyczaj jest taka tam duża i pokaźna.
- 1:34:47Lizosomy występują wszędzie. Centrosomy,
- 1:34:50czyli te dwie centriole w centrach
- 1:34:52organizacji mikrotubul występują u
- 1:34:55zwierząt i u niektórych roślin niższych.
- 1:34:58Nie ma ich natomiast u większości roślin
- 1:35:01i grzybów. Jednak zarówno u tych roślin,
- 1:35:04gdzie nie ma centrosomów i u grzybów są
- 1:35:06centra organizacji mikrotubul, tylko po
- 1:35:09prostu w tych centrach nie ma
- 1:35:10centrosomów. Jeszcze mogą zwrócić waszą
- 1:35:14uwagę te plusiki przy wodniczkach i
- 1:35:16lizosomach, które są wszędzie, bo w
- 1:35:19niektórych źródłach możecie na przykład
- 1:35:21spotkać informację, że nie ma lizosomów
- 1:35:24u roślin. I to nie jest tyle kwestia
- 1:35:27jakiś braków w wiedzy naukowej czy tak
- 1:35:29dalej, tylko bardziej kwestia
- 1:35:31terminologiczna, bo są struktury, które
- 1:35:35u roślin, które w roślinach przypominają
- 1:35:38lizosomy i mają do nich bardzo zbliżoną
- 1:35:40funkcję i skład enzymatyczny, ale nie
- 1:35:43przez wszystkich autorów są one do
- 1:35:45lizosomów zaliczane, więc to jest
- 1:35:48bardziej kwestia termitologiczna niż
- 1:35:51takiej właściwej wiedzy biologicznej.
- 1:35:53Miejmy nadzieję, że na maturze nie
- 1:35:55pojawi się takie pytanie, które będzie
- 1:35:58tego wprost dotyczyło, żeby nie
- 1:36:00nawarstwiały się wątpliwości, jak to
- 1:36:02będzie autor zadania traktował.
- 1:36:05Przechodzimy do metabolizmu, zaczynając
- 1:36:08od rzeczy bardzo prostej, czyli szlaki i
- 1:36:10cykle metaboliczne. Szlak to jest taki
- 1:36:13proces metaboliczny, w którym z jakiegoś
- 1:36:16substratu w ciągu przemian powstaje
- 1:36:19finalny produkt. Natomiast w cyklu
- 1:36:21metabolicznym ostateczny produkt takiego
- 1:36:25cyklu nie istnieje, bo kolejne związki
- 1:36:28tych przemian przechodzą w siebie
- 1:36:30nawzajem i oczywiście do takiegoż leku
- 1:36:33mogą być włączone na jakimś etapie nowe
- 1:36:35związki, a na innym etapie wypadać inne
- 1:36:39związki. I takimi najważniejszymi dla
- 1:36:43edukacji licealnej szlakami
- 1:36:45metabolicznymi jest glikoliza i
- 1:36:47glukoneogeneza, a cyklami cykle Krepsa i
- 1:36:50cykle Kelwina, czyli cykle zachodzące w
- 1:36:53ciemnej fazie fotosyntezy.
- 1:36:56Dwoma głównymi typami reakcji
- 1:36:58metabolicznych są reakcje anaboliczne i
- 1:37:00kataboliczne. W reakcjach anabolicznych
- 1:37:03z bardziej prostych substratów powstaje
- 1:37:06bardziej złożony produkt. Ten produkt ma
- 1:37:09wyższą energię niż te substraty i do
- 1:37:12stworzenia tego produktu potrzebne jest
- 1:37:14dostarczenie energii. Z kolei w reakcji
- 1:37:17kataboliczny, w reakcjach katabolicznej
- 1:37:20bardziej złożone związki są rozkładane
- 1:37:23na prostsze związki i w reakcjach tych
- 1:37:26uwalniana jest energia. Podczas reakcji
- 1:37:29anabolicznych substraty są redukowane za
- 1:37:33pomocą przenośników elektronów i
- 1:37:36protonów. Podczas tego te przenośniki
- 1:37:39się utleniają. Natomiast podczas reakcji
- 1:37:42katabolicznych substraty są utleniane, a
- 1:37:46przenośniki elektronów i protonów się
- 1:37:48redukują.
- 1:37:50Tutaj to jest pokazane w inny sposób.
- 1:37:53Reakcja anaboliczna. Z bardziej prostych
- 1:37:56substratów powstają bardziej złożone
- 1:37:58produkty. Potrzebna jest energia i tutaj
- 1:38:02dochodzi do redukcji tych substratów. W
- 1:38:04energiach katabolicznych dochodzi do
- 1:38:07utlenienia substratów. Energia jest
- 1:38:09utleniana, utleniana i z bardziej
- 1:38:12złożonych substratów powstają prostsze
- 1:38:14związki. I na tym schemacie widzimy
- 1:38:17dodatkowo, że reakcje anaboliczne są
- 1:38:20rozbieżne. To znaczy, że z kilku takich
- 1:38:22podstawowych elementów naprawdę mogą
- 1:38:24powstawać bardzo różnorodne związki.
- 1:38:27Natomiast produkty reakcji
- 1:38:29katabolicznych są zbieżne, co znaczy, że
- 1:38:32jak będziemy rozbijać te związki na
- 1:38:34coraz drobniejsze elementy, to w końcu
- 1:38:37będzie nam się gromadzić coraz więcej
- 1:38:39takich samych klocuszków. Czyli te
- 1:38:41związki wyjściowe są w zasiadzie takie
- 1:38:44same. Mamy ich tylko kilka różnych
- 1:38:46rodzajów i w katabolizmie dochodzi do
- 1:38:49zbieżności tych powstających związków.
- 1:38:52A jest uniwersalnym nośnikiem energii w
- 1:38:55organizmach. Pod względem chemicznym
- 1:38:58jest to nukleotyt, który ma trzy reszcze
- 1:39:01fosforowe.
- 1:39:03Mamy tutaj również cukier, pięciowęglową
- 1:39:06rybosę oraz zasadę azotową, w tym
- 1:39:08przypadku adenina. J adenina z ryboszą
- 1:39:11jest połączona oczywiście wiązaniem
- 1:39:13anglikozydowym. Ryboza z resztą kwasu
- 1:39:15fosforowego 5 wiązaniem esterowym a
- 1:39:18reszcze kwasu fosforowego są ze sobą
- 1:39:21połączone wysokoenergetycznymi
- 1:39:23wiązaniami bezwodnikowymi. Hydroliza
- 1:39:26tych wiązań będzie warunkowała
- 1:39:28uwolnienie dużej porcji energii, która
- 1:39:31będzie mogła być wykorzystywana przez
- 1:39:33organizm. I takie trzy główne źródła do
- 1:39:36zyskiwania ADP przez organizmy to jest
- 1:39:39fosforlacja substratowa, gdzie na AD ADP
- 1:39:44jest przekazywana reszta fosforanowa z
- 1:39:46jakiegoś innego związku. Jest to
- 1:39:48fosforylacasa oksydacyjna, gdzie
- 1:39:50powstają duże ilości ATP jako ostatni
- 1:39:54produkt oddychania tlenowego i w
- 1:39:56komorkach eukarotycznych zachodzi to w
- 1:39:59mitochondriach. Fosforylacja
- 1:40:01fotosyntetyczna to proces, w którym
- 1:40:04podczas jasnej fazy fotosyntezy powstaje
- 1:40:07licznie ATP jako siła asymilacyjna,
- 1:40:10która zostanie wykorzystana w drugiej
- 1:40:12ciemnej fazie fotosyntezy.
- 1:40:15Musimy przedstawić znaczenie tych
- 1:40:17związków NAD, FAD i NADP w procesach
- 1:40:22utleniania i redukcji. I powiem czym są
- 1:40:25te związki, bo NAD to jest dinukleotyt,
- 1:40:29mianowicie dinukleotyt nikotyno
- 1:40:32aminoadeninowy. NADP to jest fosfor
- 1:40:35nukleotydu, a fat to dinukleotydyt
- 1:40:38flawinoadeninowy.
- 1:40:40Jeśli jakiś związek jest utleniany, to
- 1:40:44ten przenośnik elektronów się redukuje.
- 1:40:47To mamy to tam po prawej. Zwązek jest
- 1:40:50utleniany. Zabierane są protony i
- 1:40:52elektrony, ale ten związek, który jest
- 1:40:55nośnikiem tych elektronów i protonów, ja
- 1:40:58otrzymuję i sam się redukuje. Natomiast
- 1:41:00gdy związek jest redukowany, co mamy po
- 1:41:03lewej? To ten nasz przenośnik się
- 1:41:05utlenia. Więc obecność tych związków w
- 1:41:08organizmie pozwala nam ograniczyć w
- 1:41:11czasie i przestrzeni reakcję utlenienia
- 1:41:13i redukcji, które zachodzą w jakiś
- 1:41:16procesach metabolicznych, bo ten związek
- 1:41:19przyjmuje funkcję tego czasowego związku
- 1:41:21utleniającego albo redukującego.
- 1:41:25I tutaj mamy wypisane wszystkie te trzy
- 1:41:28związki w formie utlenionej po lewej i
- 1:41:31zaredukowanej po prawej. Tutaj zapisałem
- 1:41:34jak proponuję zapisywać te związki, bo w
- 1:41:37niektórych źródłach możemy się spotkać z
- 1:41:39nieco innym zapisem tej formy
- 1:41:41zaredukowanej. Ja jednak zalecam tą
- 1:41:43formę po prawej, chyba że w zadaniu ta
- 1:41:45forma została inaczej zapisana. Wtedy
- 1:41:48bym stosował formę, która jest w
- 1:41:49zadaniu, ale tak bym stosował po
- 1:41:51pierwsze formę po prawej, a po drugie
- 1:41:53był konsekwentny w zapisie. Czyli jak
- 1:41:56zastosuję już jedną formę, to już tylko
- 1:41:58bym ją stosował.
- 1:42:00Dalej przechodzimy do enzymów, czyli
- 1:42:02związków, które znacząco ułatwiają
- 1:42:05zachodzenie reakcji metabolicznych. I
- 1:42:08taki enzym jako całość jest nazywany
- 1:42:10holoenzymem. Składa się on z części
- 1:42:13białkowej, czyli apoenszymu i z części
- 1:42:16niebiałkowej, czyli kofaktoru. Kofaktor
- 1:42:18może być organiczny albo nieorganiczny.
- 1:42:22Iko faktorem może być albo grupa
- 1:42:24prostatyczna, gdy jest ona z apoensymem
- 1:42:27związana w trwały kowalencyjny sposób.
- 1:42:30Albo może być to koensym, gdy jest
- 1:42:33związany z apoenzymem w taki nietrwały
- 1:42:35sposób, że ten koenzym może się od tego
- 1:42:38apoenzymu łatwo odłączyć.
- 1:42:41I enzymy mają właśnie tą swoją część
- 1:42:44piałkową, ten apozym. Jak pamiętamy
- 1:42:47białka mają swoje struktury. Pierwszo,
- 1:42:49drugą, trzecio, trzecią i niektóre
- 1:42:51czwartorzędową. I właśnie ta struktura
- 1:42:54trzeciorzędowa umożliwia osiągnięcie
- 1:42:56tego, że aminokwasy nawet oddalone,
- 1:43:00nawet znacznie od siebie oddalone w
- 1:43:02strukturze pierwszorzędowej mogą być
- 1:43:05przestrzennie blisko siebie i grupy
- 1:43:07boczne tych resz aminokwasów
- 1:43:10mogą współdziałać tworząc miejsce
- 1:43:12aktywne enzymu, gdzie będzie zachodziła
- 1:43:15dana reakcja metaboliczna. Tutaj takie
- 1:43:18miejsce zaznaczyłam żółtym punktem, bo
- 1:43:20jak mamy taki enzym, to głównie właśnie
- 1:43:22tylko jeden taki specyficzny punkt tego
- 1:43:24enzymu nazywany miejscem aktywnym w
- 1:43:27głównej mierze odpowiada zachłodzenie
- 1:43:29tej reakcji. A reszta tego enzymu to
- 1:43:32jest taka jakby obudowa tego specjalnego
- 1:43:35punktu w enzymie. I właśnie substrat do
- 1:43:38tego punktu może się łączyć za
- 1:43:41pośrednictwem dwóch modeli. Albo to jest
- 1:43:44taki model zamka i klucza. po lewej,
- 1:43:47gdzie miejsce aktywne enzymu jest
- 1:43:50przestrzennie dopasowane do substratu i
- 1:43:53substrat, jeśli jest odpowiedni dla tego
- 1:43:55enzymu, może się w to miejsce wcisnąć i
- 1:43:58może zajść tam reakcja. Drugi model to
- 1:44:02model ręki i rękawiczki po prawej, gdzie
- 1:44:05miejsce aktywne enymu nie jest idealnie
- 1:44:08dopasowane do substratu, ale pod wpływem
- 1:44:11odpowiedniego substratu jego forma
- 1:44:14przestrzenna się modyfikuje, żeby ten
- 1:44:16substrat mógł się dobrze w to miejsce
- 1:44:19wślizgnąć. W rzeczywistości większość
- 1:44:22NSMów działa w sposób pośredni między
- 1:44:25tym pierwszym i drugim modelem. Czyli to
- 1:44:27miejsce aktywne trochę jest podobne do
- 1:44:30substratu, ale jednak też ulega pod jego
- 1:44:32wpływem lekkiej modyfikacji, żeby tak
- 1:44:36idealnie się dopasować.
- 1:44:38Sposobów regulacji aktywności
- 1:44:40enzymatycznej jest wiele. Ja wymienię
- 1:44:43tylko niektóre. Pierwsze z takich
- 1:44:45sposobów to aktywacja, która może
- 1:44:47zachodzić za pośrednictwem fosforylacji
- 1:44:50lub defosforylacji. Tutaj mamy
- 1:44:52przykładowy enzym po lewej, który jest
- 1:44:55nieaktywny. Kinaza może przenieść resztę
- 1:44:58fosforanową z ATP na ten enzym i przez
- 1:45:01to ten enzym się aktywuje i może
- 1:45:04prowadzić swoje reakcje. Natomiast taka
- 1:45:08fosfataza może zabrać tą grupę
- 1:45:10fosforanową, by znowu dezaktywować ten
- 1:45:12nesmem. I to nie jest reguła, że
- 1:45:15fosforylacja to jest aktywacja enzymu, a
- 1:45:17defosforylacja deaktywacja, bo mamy
- 1:45:20zarówno takie enzymy, które
- 1:45:22fosforylowane są aktywne, jak również
- 1:45:25znajdziemy enzymy, które fosforylowane
- 1:45:27są nieaktywne, a dopiero defosforylacja
- 1:45:29je aktywuje. Ale też znajdziemy w ogóle
- 1:45:32enzymy, które nie są zależne od tego
- 1:45:35aktywacyjno deaktywacyjnego procesu
- 1:45:37fosforylacji.
- 1:45:39Kolejnymi kwestiami są inhibicje i tutaj
- 1:45:42muszę zaznaczyć, że inhibicje są bardzo
- 1:45:45szerokim pojęciem. W przyrodzie mamy
- 1:45:48bardzo dużo wariantów i odmian
- 1:45:50poszczególnych inhibicji. Mamy różne
- 1:45:52warianty pośrednie i tak naprawdę dla
- 1:45:55bardzo wielu inhibicji moglibyśmy
- 1:45:57wyznaczyć pewien właściwy specyficzny
- 1:46:00model. Więc to co tu przedstawię może
- 1:46:02być trochę inne od informacji, które
- 1:46:05znajdziecie w innych podręcznikach, więc
- 1:46:07się jakoś bardzo mocno do tego nie
- 1:46:09przywiązujcie. Najważniejsze, żeby
- 1:46:12załapać tą ideę inhibicji i zawsze w
- 1:46:15odniesieniu do zadania tak zrozumieć o
- 1:46:18co tutaj konkretnie chodzi.
- 1:46:20No ale jak tu zobaczymy na górze to mam
- 1:46:23sytuację bez inhibicji. Substrat dołącza
- 1:46:26się do enzymu, zachodzi reakcja
- 1:46:28enematyczna i są uwalniane produkty.
- 1:46:32Niżej mam inhibicję kompetycyjną, w
- 1:46:35której inhibitor konkuruje z substratem
- 1:46:39o miejsce aktywne enzymu. W takiej
- 1:46:42inhibicji zwykle możliwe jest jej
- 1:46:45przełamanie przez znaczące zwiększenie
- 1:46:48stężenia substratu nad stężeniem
- 1:46:50inhibitora. Ale to właśnie też będzie
- 1:46:53taka uniwersalna zasada, bo jeśli ten
- 1:46:55inhibitor będzie się naprawdę bardzo
- 1:46:57mocno wiązał z miejscem aktywnym enzymu,
- 1:47:01to też takie zwiększenie stążenia nie
- 1:47:03przełamie tej inhibicji. No i na dole
- 1:47:05mamy inhibicję niekompetencyjną, w
- 1:47:08której inhibitor nie wiąże się z
- 1:47:10miejscem aktywnym enzymu, tylko wiąże
- 1:47:13się w jakimś innym miejscu, zmieniając
- 1:47:15strukturę enzymu w te miejsca aktywnego.
- 1:47:18Przez to substrat nie może się dołączyć
- 1:47:21do centrum aktywnego enzymu, albo to
- 1:47:24dołączenie jest mniej efektywne i przez
- 1:47:27to praca enzymu staje albo spowalnia.
- 1:47:31Kolejnym zagadnieniem często spotykanym
- 1:47:33nie tylko w metabolizmie, ale również w
- 1:47:36fizjologii człowieka jest przełążenie
- 1:47:38ujemne zwrotne. Zobaczmy sobie taką
- 1:47:41sytuację. Mamy pierwotny substrat 1 i
- 1:47:44końcowy produkt 4 oraz nesm a b i c.
- 1:47:48A przekształca jedynkę w dwójkę, bękę i
- 1:47:52c3 w cę, ale czwórka też pełni funkcję
- 1:47:57hamującą dla enzymu A. Czym więcej
- 1:48:00będzie produktu czary, tym enzym A
- 1:48:03będzie wolniej działał i tym samym
- 1:48:06produkt czczery będzie wolniej
- 1:48:08powstawał. I tu jest taki samoregulujący
- 1:48:11się mechanizm, który pozwala nam
- 1:48:13wytwarzać więcej ostatecznego produktu
- 1:48:15czy czary, gdy jest go mało, ale gdy
- 1:48:18będzie go dużo, to już a będzie
- 1:48:20hamowało, żeby go też za dużo nie
- 1:48:22powstawało.
- 1:48:23Przyjrzymy się czynnikom, które mogą
- 1:48:26wpływać na aktywność enzymów. Po
- 1:48:28pierwsze to będzie temperatura. Czym
- 1:48:31wyższa temperatura, tym z reguły
- 1:48:33aktywność enzymów będzie rosła. Jednak
- 1:48:36będzie działo się to tylko do pewnego
- 1:48:38punktu, w którym już część białkowa
- 1:48:40enzymu stenaturuje, a tym samym enzym
- 1:48:44całkowicie utraci swoją aktywność. to
- 1:48:46właśnie będzie taki wzrost, a ten spadek
- 1:48:49po osiągnięciu pewnej temperatury będzie
- 1:48:51gwałtowny. Oczywiście każdy enzym ma
- 1:48:53swoją wrażliwość, więc ta temperatura
- 1:48:56będzie nieco inna, ale zwykle będzie to
- 1:48:59gdzieś w okolicach 40 stopni trochę
- 1:49:01powyżej tej temperatury albo w
- 1:49:04niektórych przypadkach nawet trochę
- 1:49:06poniżej po prawej. Mamy przedstawioną
- 1:49:09aktywność enzymów w zależności od od pH
- 1:49:12środowiska. Zwykle enzymy mają swoją
- 1:49:16aktywność w niewielkim zakresie pH.
- 1:49:19Jednak różne enzymy mają różne pH
- 1:49:23optymalne dla swoich aktywności. Na
- 1:49:25przykład pepsyna idealnie działa w pH
- 1:49:28kwaśnym, w zasadowym, amelaza w takim
- 1:49:31obojętnym. Większość enzymów właśnie
- 1:49:34podobnie jak amylasa działa optymalnie w
- 1:49:36pH obojętnym, ale pamiętamy, że dla
- 1:49:39każdego enzymu jest to kwestią
- 1:49:41indywidualną.
- 1:49:43Kolejnym czynnikiem jest stążenie
- 1:49:45substratu. I zobaczmy jak zachodzi taka
- 1:49:48reakcja enzymatyczna. Mamy enzym i
- 1:49:50substrat. One się łączą w kompleks enzym
- 1:49:53substrat. Substrat jest zamieniany w
- 1:49:56produkt i dochodzi do odłączenia.
- 1:49:59Powstaje enzym i wolny produkt. Enzym
- 1:50:02może wejść w reakcję w kolejnym
- 1:50:04substratem. Jednak w tym okresie, gdzie
- 1:50:06mamy kompleks enzym substrat, to ten
- 1:50:10enzym nie może wiązać kolejnego
- 1:50:12substratu. I choć z naszego punktu
- 1:50:14widzenia to trwa niezauważalny okres, bo
- 1:50:17są, bo jest to kwestia naprawdę
- 1:50:19milisekund, jak nie krótszych
- 1:50:22jedzonostek czasu, to z punktu
- 1:50:24molekularnego jednak ten enzym ma swoją
- 1:50:27zdolność. Jeśli znacząco zwiększymy
- 1:50:30liczbę substratu, to w końcu dojdziemy
- 1:50:33do punktu, gdzie wszystkie enzymy będą
- 1:50:36pracować i będziemy mieli wolne
- 1:50:38substraty niepołączone w danym momencie
- 1:50:40z żadnym enzymem. Więc w tym punkcie już
- 1:50:43zwiększenie zdążenia substratu nie
- 1:50:46będzie przyspieszało reakcji. Jednak gdy
- 1:50:49mamy jeszcze sytuację, gdzie nie
- 1:50:51wszystkie enzymy są wysycone
- 1:50:52substratami, to wtedy jeszcze
- 1:50:54zwiększenie stążenia substratu
- 1:50:57przyspiesza reakcję.
- 1:50:59I ostatnia rzecz, o której powiem, co
- 1:51:01prawda jej nie ma w podstawie
- 1:51:03programowej, co mnie trochę zaskoczyło,
- 1:51:05bo pamiętałem, że ona była, ale to może
- 1:51:08źle pamiętałem albo tą rzecz wykreślili,
- 1:51:10a jednak szybko o niej powiem, bo według
- 1:51:12mnie jest ważna. To wykres Michalis
- 1:51:16Mentena, który mówi nam o szybkości
- 1:51:19działania danych nsmów w zależności od
- 1:51:22stążenia substratu. Jest tu taki punkt
- 1:51:25określony jako stała michalisa. yyy
- 1:51:28tutaj zaznaczyłam go na czerwono, w
- 1:51:30którym mamy i ten punkt mówi nam przy
- 1:51:34jakim stężeniu danego substratu enzym
- 1:51:38osiągnie połowę swojej szybkości i
- 1:51:41naszej połowa enzymów będzie wyszucona
- 1:51:43substratem. I tu należy pamiętać, że
- 1:51:46czym ta stała będzie mniejsza, to
- 1:51:48znaczy, że przy mniejszym stężeniu ta
- 1:51:50połowa maksymalnej szybkości jest
- 1:51:53osiągalna, a więc substrat ma większe
- 1:51:55powinienztwo do enzymu. A jeśli to, a
- 1:51:58jeśli ta stała będzie większa, to
- 1:52:00znaczy, że jest większe stążenie
- 1:52:02potrzebne, by wysycić połowę enzymów. A
- 1:52:05więc to powinadztwo substratu do enzymu
- 1:52:07będzie mniejsze.
- 1:52:10Przechodzimy do fotosyntezy. I proces
- 1:52:13fotosyntezy składa się z dwóch etapów.
- 1:52:15fazy zależnej od światła, która zachodzi
- 1:52:18w tylakoidach i fazy niezależnej od
- 1:52:21światła, która zachodzi w stromie, czyli
- 1:52:23w tym płynie, który wypełnia wnętrze
- 1:52:26chloroplastu. Fazie zależnej od światła
- 1:52:29dochodzi do fotolizy wody, w wyniku
- 1:52:32czego wydziela się tlen jako zbędny
- 1:52:35produkt tej reakcji.
- 1:52:38Istotą fazy zależnej od światła jest
- 1:52:40wytworzenie siły asymilacyjnej w postaci
- 1:52:43ATP i NADPH, która posłuży w drugiej
- 1:52:48fazie fotosyntezy, czyli fazie
- 1:52:50niezależnej od światła, w której
- 1:52:52dwutlenek węgla jest włączany w związki
- 1:52:55organiczne i produkowana jest glukoza.
- 1:52:58Jeśli byśmy chcieli znaleźć jakieś
- 1:53:00adaptacje w budowie chloroplastów do
- 1:53:02przebiegu tych faz, to na pewno ta
- 1:53:05budowa systemu tylakoidów będzie
- 1:53:07sprzyjała zachodzeniu fazy jasnej
- 1:53:10fotosyntezy, czyli tej pierwszej
- 1:53:12zależnej do od światła. A to z tego
- 1:53:14powodu, że taka pęcherzykowata budowa
- 1:53:17tego systemu błon znacząco zwiększa
- 1:53:20powierzchnię, na której ta pierwsza faza
- 1:53:23fotosyntezy może zachodzić. Również na
- 1:53:26terenie chloroplastów będą powstawały
- 1:53:30skupienie skrobi jako materiału
- 1:53:32zapasowego roślin. I ta skrobia jest
- 1:53:35blisko tego miejsca, gdzie powstaje
- 1:53:38glukoza. Więc mamy tutaj takie
- 1:53:40powiązanie przestrzenne procesu i
- 1:53:43produktu tego procesu, który jest
- 1:53:45magazynowany w postaci skrobi. W fazie
- 1:53:48jasnej fotosyntezy bardzo ważną rolę
- 1:53:51odgrywają fotoukłady. Mamy fotookład
- 1:53:54pierwszy i fotookład drugi. Pierwszy
- 1:53:57jest nazywany inaczej P700 z uwagi na
- 1:54:00to, że jego szczyt absorbacji jest przy
- 1:54:05700 nanomet długości fali świetlnej.
- 1:54:09Natomiast szczyt fotookładu drugiego
- 1:54:11jest przy 680
- 1:54:14nanometrach fali świetlnej. I oba te
- 1:54:17układy składają się z takiej anteny.
- 1:54:20Tutaj jest ona zaznaczona na zielono i w
- 1:54:23skład tej anteny wchodzą różne barwniki
- 1:54:26fotosyntetyczne, takie jak chlorofile i
- 1:54:29karotenoidy. W środku tych anten,
- 1:54:32zarówno fotookładu pierwszego, jak i
- 1:54:35drugiego, znajdują się dwie cząsteczki
- 1:54:37chlorofilu A. A więc skoro ta budowa
- 1:54:40fotoukładów jest tak podobna, to czemu
- 1:54:42jeden ma maks absorpcji przy 700, a
- 1:54:45drugi przy 680 nm. I ma to związek
- 1:54:49właśnie z innym składem ilościowym
- 1:54:52barwników w tych antenach, które
- 1:54:55wspomagają te centralne chlorofile, z
- 1:54:58których to jest wybijany elektron.
- 1:55:01Fotoukłady te również różnią się
- 1:55:03rozmieszczeniem na terenie
- 1:55:04chloroplastów.
- 1:55:05Fotoukład pierwszy dominuje w
- 1:55:08tylakoidach stromy, gdy fotoukład drugi
- 1:55:11dominuje w tylakoidach kran. I to, że
- 1:55:14dany związek może odbierać
- 1:55:17promieniowanie świetlne jest związane z
- 1:55:19jego budową. Tutaj na dole mamy
- 1:55:22przedstawiony barwnik pomocniczy, jeden
- 1:55:25z karotenów i on ma takie i on ma wiele
- 1:55:28takich wiązań sprzężonych i obecność
- 1:55:31takich wiązań pozwala nam właśnie
- 1:55:34odbierać promieniowanie świetlne w
- 1:55:37pewnym zakresie i zbierać jakby tą
- 1:55:39energię i potem ta energia może być
- 1:55:41przekazywana dalej w kierunku tych
- 1:55:44centralnych chlorofilii
- 1:55:47i musimy dosyć dokładnie analizować
- 1:55:50fotosyntezę, znać jej substraty i
- 1:55:53produkty. Ten schemat jest właśnie
- 1:55:55tylko, żeby zapoznać się z tymi
- 1:55:57substratami i produktami. W fazie
- 1:55:59zależnej od światła i w naszej fazie
- 1:56:01jasnej substratami jest energia
- 1:56:04słoneczna i woda. Natomiast produktami
- 1:56:07jest tlen jako zbędny produkt tej
- 1:56:10reakcji oraz siła asymilacyjna, czyli
- 1:56:13ATP i NADPH. Natomiast w cyklu Kelwina
- 1:56:17substratami jest ta siła asymilacyjna
- 1:56:20wytworzona w fazie jasnej dwutlenek
- 1:56:23węgla, a produktami jest NADP i ADP i
- 1:56:28wolny fosforan. Natomiast takim
- 1:56:30ostatecznym produktem jest aldehydr 3
- 1:56:34fosfoglicerynowy,
- 1:56:35którym z którego łatwo mogą być
- 1:56:37syntezowane cukry. Przeanalizujmy
- 1:56:40schemat fazy jasnej fotosyntezy. Na
- 1:56:42początku ten schemat może trochę
- 1:56:44przerażać. Ale nie martwcie się,
- 1:56:46zobaczymy to potem jeszcze na innym
- 1:56:48schemecie i mam nadzieję, że się to
- 1:56:50trochę ułoży. Zacznijmy od lewego
- 1:56:52górnego rogu, gdzie fala świetlna
- 1:56:55pobudza fotoukład drugi, wybijając z
- 1:56:58niego elektron. Ten elektron w tym
- 1:57:01fotkładzie musi zostać uzupełniony, bo
- 1:57:04jest pewna luka, która nie może istnieć.
- 1:57:07W tym celu dochodzi do fotolizy wody, w
- 1:57:11wyniku której ta woda rozpada się na
- 1:57:13tlan, protony i elektrony. Elektrony
- 1:57:17będą służyły do uzupełniania luk w
- 1:57:20fotookładzie drugim, a te protony już
- 1:57:23wewnętrzutylakoidu
- 1:57:25będą potrzebne do zwiększenia stążenia
- 1:57:28protonów w tym wnętrzu, co będzie
- 1:57:30wykorzystane potem. Dalej ten elektron z
- 1:57:34fotookładu drugiego przechodzi na
- 1:57:37plastochinon,
- 1:57:38redukując go do plastochinolu. Dalej z
- 1:57:42tego związku elektron przechodzi na
- 1:57:45kompleks cyetochromów P6F. Gdy ten
- 1:57:48elektron przechodzi, to energia, którą
- 1:57:52uwalnia przechodząc jednego związku na
- 1:57:54inny, jest wykorzystywana do
- 1:57:57przepompowywania protonu z stromy do
- 1:58:01wnętrza tylakoidu. Dalej elektron
- 1:58:04przechodzi na plastocyjaninę,
- 1:58:06potem trafia na fotookład pierwszy,
- 1:58:09potem na ferodoksynę i potem na NADP,
- 1:58:14ułatwiając redukcję tego związku do
- 1:58:17NADPh. I ten i ten związek będzie
- 1:58:20wykorzystywany w fazie ciemnej
- 1:58:23fotosyntezy. Jak widzimy tutaj do
- 1:58:27zachodzenia tego procesu konieczna jest
- 1:58:29woda i proces stan nazywamy fotosyntezą
- 1:58:33niecykliczną. Oprócz tego istnieje
- 1:58:36również fotosynteza cykliczna, gdzie
- 1:58:39elektron jest wybijany bezpośrednio z
- 1:58:42fotoukładu pierwszego, trafia na
- 1:58:44ferodoksynę i z fererodoksyny z powrotem
- 1:58:47wraca na cytochrom B6F, gdzie jest
- 1:58:50przepompowywany tylko ten proton. Dalej
- 1:58:54elektron trafia na plastocyjaninę, a na
- 1:58:57końcu uzupełnia tą samą lukę, z której
- 1:59:00został on wybity, a więc krąży on w
- 1:59:03układzie. Tutaj więc nie powstaje nam
- 1:59:06NADPH, a jednak tworzy się gradient
- 1:59:10stężeń protonów między wnętrzem tylkoidu
- 1:59:13a stromą, co potem zostanie wykorzystane
- 1:59:17do syntezy ATP. Tutaj mam to
- 1:59:19przedstawione na innym schemacie. Po
- 1:59:22lewej elektron jest wybijany z
- 1:59:25fotoukładu pierwszego i trafia na
- 1:59:27plastochinon, redukując go do
- 1:59:31plastochinolu.
- 1:59:32Potem elektron ten trafia na kompleks
- 1:59:35cytochromów B6F. W międzyczasie protony
- 1:59:38są przepompowywane ze stromy do wnętrza
- 1:59:41tylakoidu. Dalej dalsza droga to
- 1:59:44plastocyjanina. Fotoukład pierwszy,
- 1:59:47ferodoksyna i dalej ten elektron trafia
- 1:59:50na NADP, pozwalając zredukować ten
- 1:59:54związek do NADPH, który zostanie
- 1:59:57wykorzystany w fazie ciemnej
- 1:59:58fotosyntezy. W procesie tym we wnętrzu
- 2:00:01tylakoidu tworzy się gradent protonowy,
- 2:00:04który może być wykorzystany przez
- 2:00:07syntezę ATP synteza ATP w procesie
- 2:00:10fosforylacji fotosyntetycznej. to
- 2:00:13powstające ATP również zostanie
- 2:00:15wykorzystane w fazie ciemnej
- 2:00:17fotosyntezy.
- 2:00:20I tutaj mam przedstawioną tą fazę ciemną
- 2:00:22fotosyntezy. Ona zachodzi w stromie
- 2:00:25chloroplastów. Składa się z trzech
- 2:00:27głównych faz. Asymilacji, redukcji,
- 2:00:30regeneracji. W fazie asymilacji
- 2:00:33dwutlenek węgla wiąże się ze swoim
- 2:00:35pierwotnym akceptorem, czyli z
- 2:00:37pięciowęglowym rebulozo 1.5
- 2:00:40bisfosforanem. Powstaje tutaj
- 2:00:43sześciowęglowy związek, który szybko
- 2:00:46rozpada się na dwa związki trzywęglowe.
- 2:00:49Tymi związkami są kwasy
- 2:00:52trzyfosfoglicerynowe.
- 2:00:54Tutaj one są oznaczone jako PGA. Czyli w
- 2:00:57naszym przykładzie, skoro trzy dwutlenki
- 2:01:00węgla połączyły się z trzema rebulo 15
- 2:01:03blis fosforanami, to powstały trzy
- 2:01:06przejściowe produkty sześciowęglowe,
- 2:01:09które szybko się rozpadły na sześć
- 2:01:11produktów trzywęglowych, w tym przypadku
- 2:01:14na sześć kwasów trzyfosfoglicerynowych.
- 2:01:17W fazie redukcji te kwasy
- 2:01:20trzyfosfoglicerynowe
- 2:01:22będą sprowadzane do aldehydu
- 2:01:24trzyfosfoglicerynowego
- 2:01:26i pięć cząsteczek tego aldehydu trafia
- 2:01:29dalej do tego cyklu Kelwina, a jedna
- 2:01:32cząsteczka jest wyłączona jako produkt
- 2:01:36tej fazy ciemnej fotosyntezy i dalej z
- 2:01:39dwóch takich cząsteczek będzie mogła być
- 2:01:42zsyntezowana glukoza. Natomiast pięć
- 2:01:45tych cząsteczek może posłużyć w fazie
- 2:01:47regeneracji do odnowy trzech rebulozo 15
- 2:01:51bisfosforanów, które są gotowe na
- 2:01:54kolejny obrót cyklu i są gotowe na
- 2:01:57przyjęcie kolejnego dwutlenku węgla.
- 2:02:00Ważny jest tuensym rubisko, który
- 2:02:03właśnie uczestniczy w tej fazie
- 2:02:06dołączania dwutlenku węgla do cząsteczki
- 2:02:09trybulozo 1.5 bisfosforanu. Powtarzam
- 2:02:12nazwę enzymu rubisko. Zresztą to jest
- 2:02:15enzym, który świadczy nie o pół
- 2:02:18autonomii chloroplastów, bo jest to
- 2:02:20enzym wielopodjednostkowy.
- 2:02:22Niektóre podjednostki tego enzymu są
- 2:02:24syntezowane w jątrze komórkowym, a inne
- 2:02:27są syntezowane na podstawie DNA
- 2:02:30chloroplastowego.
- 2:02:32I wyjaśnij mechanizm powstawania ATP w
- 2:02:35procesie chemiiosyntezy w chloroplaście.
- 2:02:38Tutaj zachodzi to podobnie w
- 2:02:39chloroplastach i mitochondriach, więc
- 2:02:41tutaj się nie ograniczałem i chodzi o
- 2:02:44to, żeby zostało w jakimś przedziale
- 2:02:47wytworzony gradent protonowy. Gradent
- 2:02:50protonowy, który następnie posłuży do
- 2:02:53napędzania syntazy ATP, by mogły być
- 2:02:57syntezowane w dużej ilości cząsteczki
- 2:02:59ATP. I w przypadku mitochondrów to duże
- 2:03:02stążenie protonów jest zgromadzone w
- 2:03:05przestrzeni międzybłonowej, a w
- 2:03:07przypadku chloroplastów jest gromadzone
- 2:03:10w świetle tylkoidów.
- 2:03:13Łatwo to zapamiętać w ten sposób, że one
- 2:03:17są gromadzone w tym miejscu, gdzie na
- 2:03:19schematach wizualnie tego miejsca jest
- 2:03:22mniej, bo jak spojrzymy na każdy taki
- 2:03:24schemat, to w przestrzeni międzybłonowej
- 2:03:27jednak jest mniej tego miejsca niż w
- 2:03:29matrix i w tylakoidach oczywiście też
- 2:03:32jest mniej tego miejsca niż w stromie. I
- 2:03:35dzięki temu, że jest ta duża różnica
- 2:03:37stężań, to te protony mogą przepływać
- 2:03:40zgodnie z gradientem stęszeń przez
- 2:03:43syntezę ATP, napędzając ją do produkcji
- 2:03:47ATP. Przeanalizujmy jeszcze fotosyntezę
- 2:03:50cykliczną i niecykliczną. Już o tym
- 2:03:54wspominałem. Tutaj mamy jeszcze raz to
- 2:03:56na schemacie, który jest wzięty wprost z
- 2:03:59matury. Kiedyś pojawiło się zadanie na
- 2:04:01podstawie tego schematu i po lewej mamy
- 2:04:04proces cykliczny, po prawej mamy proces
- 2:04:08niecykliczny. Jak widzimy, w procesie
- 2:04:11cyklicznym elektron krąży w układzie, a
- 2:04:14w procesie niecyklicznym elektron jest
- 2:04:18niezbędny do pozyskania z wody w
- 2:04:21procesie fotolizy wody. W tym procesie
- 2:04:24też bierze udział pewien ensem, który ma
- 2:04:27taki nietypowy, rzadko spotykany atom
- 2:04:30manganu.
- 2:04:31Myślę, że lepiej te wszystkie różnice
- 2:04:33między tymi procesami zaprezentować na
- 2:04:36podstawie tabeli. I w fotosyntezie
- 2:04:39cyklicznej bierze udział jedynie fotoład
- 2:04:42pierwszy, czyli ten P700, a w
- 2:04:45fotosyntezie niecyklicznej oba układy,
- 2:04:48czyli pierwszy P700 i drugi P680.
- 2:04:52W fotosyntezie cyklicznej
- 2:04:55elektron krąży w układzie i on uzupełnia
- 2:04:58tą samą lukę, z której wcześniej jest
- 2:05:00wybijany. A w fotosyntezie niecyklicznej
- 2:05:04donorem elektronów jest woda. W
- 2:05:06fotosyntezie cyklicznej nie powstaje
- 2:05:09tlan, natomiast w niecyklicznej powstaje
- 2:05:12jako zbędny produkt tego procesu.
- 2:05:15Natomiast takimi właściwymi produktami,
- 2:05:17które które są dalej wykorzystywane w
- 2:05:20fazie ciemnej fotosyntezy jest ATP,
- 2:05:23który powstaje w fotosyntezie cyklicznej
- 2:05:26i ATP z NADPH, które powstają w
- 2:05:29fotosyntezie niecyklicznej.
- 2:05:32Przechodzimy do mitochondrów. Na
- 2:05:34początku zacznijmy od związku budowy z
- 2:05:38procesem oddychania komórkowego.
- 2:05:40Najważniejsza jest ta bułona wewnętrzna,
- 2:05:43gdzie są białka łańcucha oddechowego,
- 2:05:45czyli ostatniego etapu oddychania
- 2:05:47komórkowego. Pofałdowanie tej błony
- 2:05:50zwiększa z naszą powierzchnię, na której
- 2:05:53ten proces może zachodzić. Drugą cechą
- 2:05:56jest skrajna nieprzepuszczalność tej
- 2:05:59błony wewnętrznej i ona ma kluczowe
- 2:06:01znaczenie do tego, żeby tworzący się
- 2:06:05gradient protonów nie mógł tak po prostu
- 2:06:08przenikać przez tą błonę a mógł
- 2:06:10przenikać tylko w specyficznych
- 2:06:12miejscach gdzie zostaje on
- 2:06:13wykorzystywany do napędzania syntazy ATP
- 2:06:17na siłę by można było znaleźć więcej
- 2:06:20powiązań między budową a funkcją
- 2:06:22mitochondrów jednak to pofałdowanie płon
- 2:06:25jest najważniejsza.
- 2:06:27Przeanalizujmy sobie etapy oddychania
- 2:06:30komórkowego. To są cztery etapy.
- 2:06:33Pierwszy etap, czyli glikoliza zachodzi
- 2:06:35w cytozolu, pozostałe zachodzą w
- 2:06:38mitochondriach. Reakcja pomostowa i
- 2:06:40cyklykrepsa w matryks mitochondrium, a
- 2:06:44łańcuch oddechowy w płonie wewnętrznej
- 2:06:47mitochondrium. i glikoliza, reakcja
- 2:06:50pomostowa i cykly krepsa to etapy, w
- 2:06:54których istotą jest jak największe
- 2:06:57utlenianie danego produktu celem
- 2:06:59wygenerowania jak największej liczby
- 2:07:02zredukowanych przenośnika przenośników
- 2:07:05protonów i elektronów, które następnie
- 2:07:08zostaną wykorzystane w łańcuchu
- 2:07:10oddechowym do generacji gradientu
- 2:07:13protonowego, który z kolei posłuży do
- 2:07:16zasilania syntazy
- 2:07:18syntazy ATP to produkcji cząsteczek ATP.
- 2:07:22Oprócz tego jeszcze w glikolizie i w
- 2:07:24cyklu Krepsa powstaje nam ATP. Jednak to
- 2:07:28są ilości małe w stosunku tego, co
- 2:07:31powstaje w łańcuchu oddechowym.
- 2:07:34I tak mamy tu rozrysowane te etapy z ich
- 2:07:38produktami i substratami. W przypadku
- 2:07:41glikolizy substratem jest sześciowęglowa
- 2:07:45glukoza. Pierwsze etapy glikolizy mają
- 2:07:48charakter anaboliczny. Potrzebna jest
- 2:07:50energia w postaci ATP. Kolejne etapy już
- 2:07:53mają charakter kataboliczny i glikoliza
- 2:07:56jako całość jest reakcją kataboliczną. W
- 2:08:00tych katabolicznych fazach powstają dwie
- 2:08:02cząsteczki NADH, cztery cząsteczki ADP,
- 2:08:07czyli jesteśmy na plusie z dwiema
- 2:08:09cząsteczkami ATP i dwa trzywęglowe
- 2:08:12pierogroniany.
- 2:08:15W reakcji pomostowej substratami są
- 2:08:18pierogroniany i koMa w wyniku tej
- 2:08:22reakcji powstaje NADH. Również
- 2:08:25pierogronian ulega dekarboksylacji
- 2:08:28i zamienia się w w resztę acetylową,
- 2:08:32która będzie niesiona przez koenma i w
- 2:08:35tej postaci włączana do cyklu Krabsa.
- 2:08:39Będzie się ona łączyła ze szczawianem
- 2:08:42dając sześciowęglowy cytrynian. I tutaj
- 2:08:44mamy kilkanaście różnorodnych przemian,
- 2:08:47gdzie zachodzą różne dwie
- 2:08:50dekarboksylacje, jeszcze jakieś tam inne
- 2:08:52reakcje. To jest mniej ważne.
- 2:08:54Najważniejsze jest to, że ten dwuwęglowy
- 2:08:56element w tym cyklu Krabsa jest silnie
- 2:08:59utleniony, by wytworzyć tą siłę
- 2:09:02redukcyjną w postaci NADH i FADH2.
- 2:09:08Również powstaje tutaj ATP, ale to są,
- 2:09:10jak już mówiłam wcześniej, minimalne
- 2:09:12wartości.
- 2:09:15Musimy sobie jeszcze powiedzieć, czym
- 2:09:16jest fosforylacja substratowa. Ja to
- 2:09:19zrobię na przykładzie glikolizy. Jak
- 2:09:21widzimy, ten proces jest skomplikowany,
- 2:09:24ale oczywiście nie będziemy go omawiać,
- 2:09:26a ja zwrócę uwagę tylko na ten
- 2:09:28zaznaczony czerwony segment, gdzie
- 2:09:30dochodzi właśnie do fosforylacji
- 2:09:32substratowej, gdzie z jakiegoś związku
- 2:09:35wysokoenergetycznego
- 2:09:37grupa fosforanowa jest przenoszona na
- 2:09:41ADP i w wyniku tego powstaje ATP. Jak
- 2:09:45widzimy 13 bifosfoglicerynian ma dwie
- 2:09:49reszcze kwasu fosforowego, a
- 2:09:51trzyfosfoglicerynian ma już jedną
- 2:09:53reszczę, bo jedna reszcza została
- 2:09:55przeniesiona na ADP przy użyciu właśnie
- 2:10:00tej reszczy i energii, która się
- 2:10:02uwolniła w wyniku oderwania tej reszczy.
- 2:10:06I przechodzimy do ostatniego etapu
- 2:10:08oddychania komórkowego, czyli do
- 2:10:10łańcuchau oddechowego, który zachodzi w
- 2:10:13wewnętrznej płonie mitochondriów. I
- 2:10:16tutaj mamy różnorodne kompleksy
- 2:10:18białkowe. Naprawdę ich kolejność i nazwy
- 2:10:21nie są istotne. Dla nas najważniejsza
- 2:10:24jest istota. Czyli elektrony z NADH i
- 2:10:28FADH2 są przenoszone na kolejne
- 2:10:32kompleksy białkowe i są tam przenoszone
- 2:10:35coraz dalej. Energia [odchrząknięcie]
- 2:10:37uwalniana podczas ich przenoszenia jest
- 2:10:39wykorzystywana do pompowania protonów z
- 2:10:42matriks mitochondrów do przestrzeni
- 2:10:45międzybłonowej, tak żeby tam znacząco
- 2:10:48wzrosło stążenie tych protonów. Na
- 2:10:50koniec te elektrony trafiają na tlan,
- 2:10:53gdzie potem z tym tlenem mogą się łączyć
- 2:10:56protony i może nam powstawać woda jako
- 2:10:59produkt uboczny tego procesu. Natomiast
- 2:11:02te protony, które zostaną zgromadzone w
- 2:11:05przestrzeni międzybłonowej i dzięki temu
- 2:11:08zgromadzeniu utworzy się gradient
- 2:11:10stężeń, mogą być wykorzystywane do
- 2:11:13napadzania syntezy ATP, żeby mógł być
- 2:11:16produkowany ATP w wyniku napędzania tego
- 2:11:19białka. Proces bardzo podobny do
- 2:11:22fosforylacji fotosyntetycznej w
- 2:11:24chloroplastach. Tutaj mówimy o
- 2:11:26fosforylacji oksydacyjnej.
- 2:11:30I tak przedstawiłem tu jedną możliwość,
- 2:11:33gdzie w wyniku przemian tlenowych
- 2:11:36związki są całkowicie utlenione i
- 2:11:39powstaje bardzo dużo nośników energii,
- 2:11:42które mogą być wykorzystywane przez
- 2:11:44komórki. Jednak niektóre organizmy nie
- 2:11:47korzystają z dróg tlenowych i mogą
- 2:11:50prowadzić procesy beztlenowe, na
- 2:11:53przykład fermentację alkoholową czy
- 2:11:55mleczanową. Tutaj przedstawiłem dwa te
- 2:11:58procesy, bo i pierwszy etap zarówno
- 2:12:01fermentacji alkoholowej i tlenowej jest
- 2:12:05taki sam. Zachodzi nam reakcja
- 2:12:07glikolisy, w której komorka zyskuje dwie
- 2:12:11cząsteczki ATP i powstają nam dwa
- 2:12:14piorogroniany. I taka glikoliza nie może
- 2:12:17zachodzić w nieskończoność, bo w wyniku
- 2:12:19jej kończy nam się NAD i powstają nam
- 2:12:23cząsteczki NADH2.
- 2:12:26I musimy te tych cząsteczek się jakoś
- 2:12:29pozbyć z powrotem, odnawiając cząsteczki
- 2:12:32NAD. I żeby tego dokonać możemy
- 2:12:36wykorzystać to NADH + H, żeby zredukować
- 2:12:40pierogronian i powstał nam kwas mlekowy
- 2:12:43w procesie fermentacji mleczanowej lub
- 2:12:47ten pierogronian możemy jeszcze
- 2:12:49zdarboksylować do aldehydu octowego i
- 2:12:52dopiero na tym etapie zredukować ten
- 2:12:55aldehydr octowy, żeby powstał nam etanol
- 2:12:58w obu tych procesach, czyli w redukcji
- 2:13:01pierogronianu i aldehydu octow.
- 2:13:04NADH + H z powrotem powraca nam do formy
- 2:13:08NAD. NAD, która może być wykorzystywana
- 2:13:12w kolejnym przebiegu glikolizy. Czyli
- 2:13:14widzimy, że ten proces jest o wiele
- 2:13:16mniej wydajny niż klasyczne oddychanie
- 2:13:20komórkowe tlenowe.
- 2:13:22Uczeń wyjaśnia, dlaczego utlenienie
- 2:13:24substratu energetycznego w warunkach
- 2:13:26tlenowych dostarcza więcej energii niż w
- 2:13:29warunkach beztlenowych. Tutaj nie ma
- 2:13:32żadnego schematu, tylko przed chwilą już
- 2:13:35szybko o tym opowiedzieliśmy, a
- 2:13:37sprowadza się to głównie do tego, że po
- 2:13:40pierwsze w wyniku oddychania tlenowego
- 2:13:44ten substrat jest o wiele bardziej
- 2:13:46utleniany niż w wyniku fermentacji czy
- 2:13:49innych procesów beztlenowych. A po
- 2:13:52drugie w wyniku procesów oddychania
- 2:13:55tlenowego może być prowadzony tlenowy
- 2:13:59łańcuch oddechowy, który dostarcza dużej
- 2:14:02ilości ATP.
- 2:14:04Jeszcze musimy znać takie procesy jak
- 2:14:07glukoneogeneza i glikogenoliza oraz
- 2:14:11wykorzy wykazywać związek tych procesów
- 2:14:14pozyskiwaniem energii przez komórkę. No
- 2:14:16dobrze, poznaliśmy już proces glikolizy,
- 2:14:19w której glukoza przekształca się w
- 2:14:21pierogronian. Jednak związki
- 2:14:24trzywęglowe, nie tylko pierogronian,
- 2:14:27mogą być z powrotem sprowadzane do
- 2:14:29glukozy w wyniku procesu glukoneogenezy.
- 2:14:33Glukoza natomiast może być magazynowana
- 2:14:36w postaci polisacharydu glikogenu. Ten
- 2:14:39proces tworzenia glikogenu z cząsteczek
- 2:14:42glukozy nazywamy glikogenogenezą.
- 2:14:46A jeśli glikogen rozpada się na z
- 2:14:48glukozy, mówimy o glikogenolisie.
- 2:14:51I wszystkie te procesy pozwalają
- 2:14:54magazynować energię, gdy jest jej
- 2:14:56nadmiar, czy aktywować związki
- 2:15:00energetyczne, gdy mamy niedobory energii
- 2:15:03i potrzebujemy przeprowadzać jakieś
- 2:15:06procesy oddychania tlenowego.
- 2:15:09Aby DNA, które jest stosunkowo długą
- 2:15:12cząsteczką, mogły się zmieścić w jątrze
- 2:15:15komórkowym, to musi być odpowiednio
- 2:15:17upakowane. Przyjmuje ono zatem
- 2:15:20odpowiednie struktury, które pozwalają
- 2:15:23pomieścić tą duszą cząsteczkę w
- 2:15:26stosunkowo małej objętości ją
- 2:15:28draomorkowego.
- 2:15:30I pierwszy poziom organizacji to jest
- 2:15:33helisa DNA, czyli po prostu nasza
- 2:15:36cząsteczka DNA bez żadnych udziwnienień.
- 2:15:39I ta cząsteczka się nawija na oktamery
- 2:15:42histonowe tworząc nukleosomy. Po prawej
- 2:15:46na górze mamy taki pojedynczy nukleosom.
- 2:15:48Jedynką jest zaznaczony oktamer
- 2:15:51histonowy. W jego skład wchodzą cztery
- 2:15:54białka histonowe. Każde białko w dwóch
- 2:15:56szczukach. Białko H2B, H2A. Haczczary T,
- 2:16:02oktamary histonowe mają takie ogonki. To
- 2:16:05są pewne fragmenty białek. odchodzące od
- 2:16:08tych histonów i te ogonki mogą być
- 2:16:12modyfikowane przez różne substancje,
- 2:16:14różne enzymy i takie modyfikacje
- 2:16:17wpływają na organizację materiału
- 2:16:20genetycznego.
- 2:16:22Białka histonowe dodatkowo mogą być
- 2:16:25jeszcze wspierane przez histon H1. Ten
- 2:16:29histon tutaj jest zaznaczony dwójką i
- 2:16:32taki nukleosom z histonem H1, który
- 2:16:36zabezpiecza tą nić DNA jest nazywany
- 2:16:39chromatosomem.
- 2:16:41Duże powinowadztwo oktamerów histonowych
- 2:16:44do DNA ma związek z silnym ładunkiem
- 2:16:48zasadowym, który posiadają białka
- 2:16:50histonowe. DNA jest ujemnie naładowane,
- 2:16:54więc białka, które wiążą DNA muszą być
- 2:16:57naładowane dodatnio.
- 2:17:00Nie nukleosomów formują się strukturę,
- 2:17:04która jest nazywana solenoidem. Ta
- 2:17:06struktura jest widoczna po prawej i
- 2:17:09widzimy, że to jest takie specyficzne
- 2:17:12ułożenie tych oktamerów histonowych z
- 2:17:15nawiniętym DNA, by utworzyła się taka
- 2:17:19liniowa struktura. Ta struktura ma swoją
- 2:17:22charakterystyczną średnicę 30 nanom.
- 2:17:26Dalej ten solenoid będzie tworzył
- 2:17:29chromatynę, gdy będzie się dalej
- 2:17:31fałdował i łączył z innymi białkami,
- 2:17:34które dodatkowo będą go stabilizowały. I
- 2:17:37chromatyna to już jest ta najwyższa
- 2:17:39forma organizacji
- 2:17:42DNA w takiej aktywnej komórce, która
- 2:17:44prowadzi swój metabolizm. Ta chromatyna
- 2:17:47może być albo bardzo skondensowana,
- 2:17:50wtedy mówimy o heterochromatynie, która
- 2:17:53jest nieaktywna transkrypcyjnie.
- 2:17:56Albo ta chromatyna też może być mniej
- 2:17:58skondensowana, gdy DNA jest aktywne
- 2:18:01transkrypcyjnie i wtedy mówimy o
- 2:18:03euchromatynie. Jednak gdy dochodzi do
- 2:18:06podziału komórkowego, to chromatyna i
- 2:18:10DNA w tej chromatynie można wskoczyć na
- 2:18:12jeszcze jeden wyższy poziom organizacji
- 2:18:15przestrzennej przechodząc [śmiech] w
- 2:18:18chromosomy metafazowy.
- 2:18:21Chromosomy metafazowe składają się z
- 2:18:24chromaty. W przypadku, gdy do tej
- 2:18:26kondensacji dojdzie, gdy materiał
- 2:18:29genetyczny nie uległ po podwojeniu, to
- 2:18:33taki chromosom metafazowy będzie tożsamy
- 2:18:36zną chromatydą. Jednak w takim wypadku
- 2:18:38typowym, gdzie doszło do powielenia
- 2:18:41materiału genetycznego, a potem przed
- 2:18:44normalnym podziałem doszło do
- 2:18:46kondensacji w chromosom metafazowy, to
- 2:18:48taki chromosom składa się z dwóch
- 2:18:51chromatyc siostrzanych, czyli z tych
- 2:18:53dwóch stron tego chromosomu, który
- 2:18:55przypomina XA. I te dwie strony są ze
- 2:18:59sobą identyczne.
- 2:19:01Jak już wspomniałam o powieleniu DNA, to
- 2:19:04omówmy mechanizmy jego replikacji z
- 2:19:07uwzględnieniem enzymów ważnych w tym
- 2:19:10mechanizmie. I schemat może się wydawać
- 2:19:13skomplikowany, ale omówmy wszystko po
- 2:19:16kolei. Zacznijmy od enzymu helikasy. To
- 2:19:20jest ten enzym przedstawiony niebieskim
- 2:19:21trójkątem po prawej. Enzym ten warunkuje
- 2:19:25rozplatanie podwójnej helisy, żeby dalej
- 2:19:29inne enzymy miały dostęp do tych
- 2:19:32pojedynczych nici. Alikaza zwykle
- 2:19:35zaczyna swoją działalność od punktów,
- 2:19:38gdzie jest dużo par nukleoydów adeinaty
- 2:19:42adeninatymina, więc takie fragmenty
- 2:19:45łatwiej rozerwać niż fragmenty, w
- 2:19:47których jest cytocyna guanina, bo
- 2:19:50adenina i tymina łączą się ze sobą dwoma
- 2:19:52wiązaniami wodorowymi, a cyzyna goanina
- 2:19:56trzema. I ta helisa, gdy już w jednym
- 2:19:59miejscu tą nić rozplecie, to dalej ona
- 2:20:03się wbija przez tą Helisę i już łatwiej
- 2:20:06jej zrywać te wiązania wodorowe. Gdy nić
- 2:20:09jest rozplecona, to do pojedynczych nici
- 2:20:13przyłącza się specyficzne białko. Tutaj
- 2:20:15jest ono zaznaczone na fioletowo, które
- 2:20:18zapobiega odtwarzaniu się podwójnej
- 2:20:21halisy lub inaczej stabilizuje
- 2:20:23pojedynczą formę, w której mamy
- 2:20:26pojedynczą nić. Kolejne enzymy, które
- 2:20:30wkraczają do akcji to jest polimeraza
- 2:20:32DNA oraz prymazy. Prymaszy to są enzymy,
- 2:20:37które syntezują króciutki fragment RNA,
- 2:20:41od którego będzie działać polimeraza
- 2:20:43DNA. Jest to konieczne z tego powodu, że
- 2:20:47polimeraza DNA nie jest w stanie
- 2:20:49syntezować ni DNA od nowo z jakiegoś
- 2:20:54pustego miejsca, tylko ta polimeraza DNA
- 2:20:57może jedynie dobudowywać nukleotydy do
- 2:21:00już istniejącej nici. Więc ta prymaza
- 2:21:04daje takie króciutkie fragmenty RNA, do
- 2:21:07których polimeraza DNA będzie już
- 2:21:09dobudowywała nić DNA. Na koniec tego
- 2:21:12procesu oczywiście te króciutkie
- 2:21:15fragmenty RNA zostaną za pośrednictwem
- 2:21:19odpowiednich enzymów zastąpione
- 2:21:21odpowiednimi nukleotydami DNA.
- 2:21:24Polimerasa jak idzie to może dobudowywać
- 2:21:28kolejne nukleotydy tylko do końca trzy
- 2:21:32prim tej nici. Więc skoro w jednej nici
- 2:21:37dobudowywany koniec jest od stron 3, a w
- 2:21:40drugiej nici dobudowywany koniec jest od
- 2:21:43strony 5, to mamy pewien problem. Przez
- 2:21:46to jedna nić może być syntezowana w
- 2:21:49sposób ciągły, a druga nić musi być
- 2:21:51syntezowana takimi fragmentami, żeby
- 2:21:54nadążyć za tą nicią, która jest
- 2:21:57syntezowana w jednym kierunku. I takie
- 2:21:59syntezowane nici są nazywane fragmentami
- 2:22:03okazaki. A ta nić, na której to DNA jest
- 2:22:07syntezowane fragmentami, jest nazywana
- 2:22:10niicią opóźnioną. Nieć, na której
- 2:22:12synteza zachodzi w sposób ciągły, jest
- 2:22:15nazywana nią wiodącą. Gdy już dojdzie do
- 2:22:18syntezy, to te poszczególne fragmenty
- 2:22:21okazaki są ze sobą łączone za
- 2:22:24pośrednictwem enzymu ligna.
- 2:22:28Cykl szycia komórki składa się z kilku
- 2:22:31faz. Zaczyna się od fazy G1, która jest
- 2:22:34najdłuższą fazą cyklu w tej fazie
- 2:22:37komórka. Prowadzi swój standardowy
- 2:22:39metabolizm. ilość materiału genetycznego
- 2:22:43w takiej komórce, jeśli jest to komórka
- 2:22:45diploidalna, określa się jako 2N z uwagi
- 2:22:49na liczbę chromosomów i 2C z uwagi na
- 2:22:53ilość DNA. To 2N to tak dokładniej
- 2:22:57floidalność komórki, czyli liczba
- 2:22:59garniturów chromosomów. Ale o tym, co
- 2:23:02dokładnie to oznacza, będziemy mówić za
- 2:23:05kilka slajdów. No dobrze i fazy i
- 2:23:08komórka z fazy G1 albo wchodzi w fazę S,
- 2:23:12jeśli ta komórka będzie dalej się
- 2:23:14dzielić albo w fazę G0 jeśli ta komórka
- 2:23:18już rezygnuje rezygnuje z podziałów jest
- 2:23:20to w pełni zróżnicowana komorka i będzie
- 2:23:24ona już do końca pełniła swoją funkcję w
- 2:23:27organizmie wejście w taką fazę G0
- 2:23:30sprawia już komorka raczej nie będzie
- 2:23:32znów wchodziła na drogę podziałów może
- 2:23:35się to zdarzyć tylko w jakiś
- 2:23:36specyficznych sytuacjach, gdy tkanka na
- 2:23:39przykład jest uszkadzana i są potrzebne
- 2:23:41jakieś komórki, które mogą się dzielić
- 2:23:44celem odnowy tej tkanki. I po fazie G1
- 2:23:48mamy fazę S, w której dochodzi do
- 2:23:51replikacji DNA oraz do wsmożonej
- 2:23:55syntezy, ale tylko niektórych białek, na
- 2:23:57przykład białek histonowych, które są
- 2:24:00niezbędne dla otrzymania tego
- 2:24:02nowosyntezowanego DNA. ploidalność
- 2:24:05komórki tutaj się nie zwiększa,
- 2:24:07natomiast podwaja się ilość materiału
- 2:24:10genetycznego. Faza G2 faza o wiele
- 2:24:14krócej trwająca niż faza G1. Tutaj
- 2:24:17dochodzi do ostatnich przygotowań do
- 2:24:20podziału komórkowego.
- 2:24:22Zmienia się tuploidalność, liczba i
- 2:24:25ilość DNA. Natomiast komórka wkrótce już
- 2:24:29wejdzie w podział komórkowy, którym jest
- 2:24:32albo mejoza, albo mitoza. Tutaj tą mką
- 2:24:35zaznaczyłam mitozę. Po omejosie będziemy
- 2:24:37mówili później. I w wyniku mitozy
- 2:24:41zmienia się ploidalność komórki, a spada
- 2:24:44liczba, a spada ilość DNA i z innej
- 2:24:47komórki powstają nam dwie komórki
- 2:24:49potomne. I przyjrzyjmy się teraz tej
- 2:24:53różnicy między ploidalnością a ilością
- 2:24:56DNA.
- 2:24:58Jeśli mamy komórkę diploidalną oznaczoną
- 2:25:02jako 2n, oznacza to, że każdy chromosom
- 2:25:06ma swój chromosom homologiczny. Tutaj po
- 2:25:09lewej zielony chromosom będzie
- 2:25:12chromosomem homologicznym dla chromosomu
- 2:25:15białego. Na górze jest to chromosom w
- 2:25:18formie zdekondensowanej, na dole już w
- 2:25:21formie skondensowanej. i chromosomy
- 2:25:24homologiczne posiadają dokładnie te same
- 2:25:27geny. Jednak te geny mogą występować w
- 2:25:30swoich innych wariantach nazywanych
- 2:25:32allelami. Na przykład na tym chromosomie
- 2:25:35mamy gen odpowiadający za kolor oczu. I
- 2:25:38ten gen występuje na tych dwóch
- 2:25:41chromosomach homologicznych, ale mogą
- 2:25:43ale może występować jako inny wariant.
- 2:25:46Czyli gen mówi o kolorze oczu, ale mamy
- 2:25:49wariant, który mówi oczy będą brązowe. I
- 2:25:52mamy drugi wariant, który mówi, że oczy
- 2:25:54będą niebieskie. Oczywiście może się
- 2:25:57zdarzyć, że na obu chromosomach
- 2:25:59homologicznych ten wariant będzie taki
- 2:26:01sam, ale przy bardzo wielu genach, które
- 2:26:05są na tych chromosomach, to na pewno się
- 2:26:07zdarzy, że część aleleli na tych samych
- 2:26:11genach będzie innej jakości. I tutaj na
- 2:26:14dole, jak mówiłam, mamy chromosomy
- 2:26:16homologiczne. Dochodzi do replikacji.
- 2:26:19Wtedy już każdy chromosom metafazowy
- 2:26:22składa się z dwóch chromatyd
- 2:26:23siostrzanych, które tworzą takiego XA. I
- 2:26:26tutaj nasza chromatyda siostrzana jest
- 2:26:30dokładnie taka sama. Czyli nie dość, że
- 2:26:32na tych chromatydach mamy te same geny,
- 2:26:35to jeszcze występują one w tej samej
- 2:26:37formie allelalicznej. Natomiast na
- 2:26:39białym chromosomie homologicznym te geny
- 2:26:43mogą występować w innych formach
- 2:26:45allelicznych. Czyli ta ploidalność mówi
- 2:26:48nam ile mamy takich jakby prób, by
- 2:26:51posiadać dany allel jednego genu. Czyli
- 2:26:54jak mamy dwa chromosomy homologiczne, to
- 2:26:57mamy niejako dwie próby, że będziemy
- 2:27:00mieli dwa różne allele. Gdybyśmy mieli
- 2:27:04jeden chromosom bez swojego chromosomu
- 2:27:07homologicznego, jak jest to jak jest to
- 2:27:10u komorek aploidalnych, to zawsze każdy
- 2:27:13gen będzie miał tylko jeden swój wariant
- 2:27:16z jednym allelem. Nie będziemy mogli już
- 2:27:19w tej komórce znaleźć innego allelu tego
- 2:27:22genu. Natomiast liczba DNA po prostu
- 2:27:26mówi o tym, ile mamy cząsteczek DNA w
- 2:27:30komórce. Jeśli chodzi o DNA jądrowe po
- 2:27:34lewej 2C, po replikacji to się podwaja i
- 2:27:37mamy 4C. Natomiast wzrasta liczba tych
- 2:27:41prób, że gen będzie miał jakiś inny
- 2:27:44wariantele liczny genu, więc nadal to
- 2:27:47pozostaje komórka diploidalna 2n.
- 2:27:51Przykłady, żeby lepiej to zobrazować, na
- 2:27:54górze mamy komórkę diploidalną. Jeśli ją
- 2:27:58skondensujemy, ten materiał genetyczny,
- 2:28:01to wyjdą nam dwa chromosomy
- 2:28:03homologiczne. Niebieski z fioletowym i
- 2:28:06pomarańczowy z żółtym. Jeśli dojdzie do
- 2:28:09replikacji, to na dole mamy ten sam
- 2:28:12efekt po kondensacji.
- 2:28:15Mamy dwie pary chromosomów
- 2:28:16homologicznych. Każdy z chromosomów
- 2:28:19składa się z dwóch chromatyt
- 2:28:21siostrzanych.
- 2:28:22Też tutaj w tej komórce możemy
- 2:28:25powiedzieć, że 2n = 4, co znaczy, że w
- 2:28:30organizmie diploidalnym w komórce
- 2:28:33będziemy mieli cztery chromosomy
- 2:28:36lub alternatywnie dwie pary chromosomów
- 2:28:39homologicznych.
- 2:28:42Tutaj mamy już inną komórkę. Na jej
- 2:28:44przykładzie byśmy powiedzieli, że 2n = 6
- 2:28:49lub alternatywnie 2n =ów 3 pary
- 2:28:53chromosomów homologicznych. Tutaj też po
- 2:28:56lewej stany zdekondensowane, po prawej
- 2:28:59stany chromosomów metafazowych, na górze
- 2:29:02przed replikacją, na dole po replikacji.
- 2:29:06Jeszcze raz przykłady. Pierwszy przykład
- 2:29:092n = 6, bo mamy 6 chromosomów.
- 2:29:14Kolejny przykład 2n = 4 i ostatni 2n =
- 2:29:202.
- 2:29:21I zobaczmy jak to wygląda w przypadku
- 2:29:24mejozy i mitozy. Nie będziemy się na
- 2:29:27razie skupiać na komórce, a jedynie
- 2:29:29skupimy się na tych chromosomach. Czyli
- 2:29:32mamy komórkę 2n. W tym przypadku 2n
- 2:29:35będzie = 4. Dochodzi do fazy replikacji
- 2:29:40oznaczonej jako s podwaja się nam ilość
- 2:29:43materiału genetycznego, lecz ploidalność
- 2:29:46zostaje taka sama, czyli 2n. Po podziale
- 2:29:50mitodycznym powstają nam dwie komórki
- 2:29:53diploidalne 2n i widzimy, że stan jest
- 2:29:56wyjściowy w stosunku do komórki
- 2:29:58macierzystej. Gdy dojdzie jednak do
- 2:30:01mejozy, to mamy pierwszy podział. w
- 2:30:04którym powstają nam komórki już
- 2:30:06haploidalne 1N, a powstają dlatego, że
- 2:30:10chromosomy homologiczne zostały od
- 2:30:12siebie oddzielone. A więc teraz każdza
- 2:30:15komórka będzie miała tylko jeden jedną
- 2:30:19wersję alleliczną genu. W kolejnym
- 2:30:23podziale y mejotycznym powstają nam
- 2:30:26cztery komórki haploidalne 1N, ale jak
- 2:30:30już widzimy, te komórki są zróżnicowane
- 2:30:32względem komórki wyjściowej.
- 2:30:36Przechodzimy do omówienia tej mitozy i
- 2:30:39mejozy, czyli tego co było przed chwilą
- 2:30:42w odniesieniu do chromosomów już na
- 2:30:45schemacie komórek. Mitoza składa się z
- 2:30:48czterech faz. Profaza, metafaza, anafaza
- 2:30:51i telofaza. Natomiast mejoza składa się
- 2:30:55z ośmiu faz podzielonych na dwa
- 2:30:57podziały. Przy pierwszym podziale mamy
- 2:31:00profazę pierwszą, metafazę pierwszą,
- 2:31:02anafazę pierwszą i telofazę pierwszą, a
- 2:31:04w podziale drugim te same fazy, ale z
- 2:31:07dwójką, czyli profaza druga, metafaza
- 2:31:10druga, anafaza druga i telefofaza druga.
- 2:31:13Na początku przedstawmy podział
- 2:31:16mityczny.
- 2:31:18W profazie zanika osłonka jądra
- 2:31:21komórkowego. W jądrze zanika jąderko.
- 2:31:24Chromatyna kondensuje do chromosomów
- 2:31:27metafazowych. Zakładają się wrzeciona
- 2:31:30podziałowe, od których wychodzą pęczki
- 2:31:33mikrotubul. W metafazie chromosomy
- 2:31:37ustawiają się w płotce metafazowej w
- 2:31:40centrum komórki do centromerów, czyli
- 2:31:43takich punktów pośrodku chromosomów
- 2:31:46homologicznych to łączają się włókna
- 2:31:49wrzecion podziałowych. Te włókna w
- 2:31:52anafazie będą odciągały chromatydy
- 2:31:54siostrzane do przeciwległych biegunów.
- 2:31:58Dodatkowo w tej anafazie będzie się
- 2:32:00zakładał aktynowy pierścień kurczliwy,
- 2:32:03którego aktywność będzie już
- 2:32:05rozpoczynała cytokinezę, czyli podział
- 2:32:08cytoplazmy. W telofazie dochodzi do
- 2:32:11odtworzenia jądra komórkowego. Z
- 2:32:14powrotem chromosomy dekondensują do
- 2:32:16chromatyny. W jądrze też odtwarza się
- 2:32:19jądarko.
- 2:32:20I teraz przechodzimy do pierwszego
- 2:32:23podziału majotycznego. Jest on dosyć
- 2:32:25podobny, więc skupię się tylko na
- 2:32:27różnicach. W profileie może dojść do
- 2:32:30zawiska crossing over, o którym powiem
- 2:32:33później. Po prostu na razie zanotujcie,
- 2:32:36że crossing over zachodzi podczas
- 2:32:38pierwszego podziału majotecznego w fazie
- 2:32:41profazy. W metafazie, w płaszczyźnie
- 2:32:44metafazowej nie układają się już
- 2:32:47chromosomy, tylko epwalenty chromosomów
- 2:32:50homologicznych. Czyli chromosomy
- 2:32:52homologiczne
- 2:32:54ustawiają się razem w pewnym punkcie i
- 2:32:57jeden i jedno wrzecion podziałowe łączy
- 2:33:00się z centromerem jednego chromosomu, a
- 2:33:03drugie z centromerem drugiego
- 2:33:05chromosomu. A nafaza wygląda podobnie.
- 2:33:09również zakłada się pierścien kurczliwy,
- 2:33:11tylko do przeciwległych biegunów nie są
- 2:33:14odciągane chromatydy siostrzane tych
- 2:33:17samych chromosomów, ale dwa różne
- 2:33:20chromosomy tej samej pary chromosomów
- 2:33:23homologicznych.
- 2:33:25W anafazie nie ma różnic, tylko że
- 2:33:28finalnie już powstają dwie komórki,
- 2:33:30które są haploidalne. Również w tej
- 2:33:33fazie często nie dochodzi do tej
- 2:33:36całkowitej dekondensacji, odtworzenia
- 2:33:38jąderka i otoczki jądrowej, bo zwykle
- 2:33:42zanim do tego dojdzie już zaczyna się
- 2:33:45drugi etap podziału majotycznego. Tutaj
- 2:33:49to wygląda niemal identycznie jak w
- 2:33:52przypadku podziału metodycznego. z tą
- 2:33:54różnicą, że wszystko właśnie odbywa się
- 2:33:57już na komórce haploidalnej i w efekcie
- 2:34:00tego podziału mamy cztery komórki
- 2:34:02potomne.
- 2:34:04Jakbyśmy mieli wskazać to wszystko na
- 2:34:07komórkach, to mamy tu takie zadanie z
- 2:34:10matury, na której właśnie była
- 2:34:12mikrofotografia i trzeba było wskazać
- 2:34:15jaką mamy fazę. Na komórce A w mitozzie
- 2:34:19mamy fazę profazy. Widzimy to z tego
- 2:34:22powodu, że jeszcze mamy zdekondensowaną
- 2:34:25chromatynę, która zaczyna powoli
- 2:34:27kondensować. Gdyby to była tlofaza,
- 2:34:30gdzie też chromatyna może być już
- 2:34:32zdekondensowana, to po pierwsze te
- 2:34:34komórki byśmy mieli mniejsze, a po
- 2:34:37drugie byśmy mieli dwie komórki, które
- 2:34:40są jeszcze oddzielane tym pierścieniem
- 2:34:43kurczliwym. Co prawda tego pierścienia
- 2:34:46nie powinno
- 2:34:48tego pierścienia nie będzie widać, ale
- 2:34:50będzie prawdopodobnie jeszcze połączenie
- 2:34:52cytoplazmatyczne.
- 2:34:54W B mamy wyraźnie ustawione chromosomy w
- 2:34:58płuczce metafazowej, a więc to metafaza,
- 2:35:01komórka C, wyraźne odciąganie chromatyt
- 2:35:04siostrzanych, anafaza.
- 2:35:07Jeszcze raz to wszystko na takim
- 2:35:10dowcipnym schemacie. W mitozie mamy
- 2:35:13jedną serię podziału i komórki
- 2:35:16ostateczne są podobne do komórki
- 2:35:19macierzystej. W Mejozie mamy dwie serie
- 2:35:22podziałów. Występ powstają cztery
- 2:35:25komórki potomne, które genetycznie są
- 2:35:28zróżnicowane względem siebie i są
- 2:35:30zróżnicowane względem komórki
- 2:35:33macierzystej. I podczas mejoszy dzieje
- 2:35:35się coś dziwnego. Tym czymś jest
- 2:35:38crossing over, o którym mówiłem.
- 2:35:40Zachodzi on w profazie pierwszego
- 2:35:42podziału mejotycznego
- 2:35:45i wszystko w tabeli. Mitoza jeden
- 2:35:47podział, majoza dwie serie podziałów.
- 2:35:50Mooza dwie komórki potomne, za cztery
- 2:35:53komórki potomne. W mitozie komórki
- 2:35:56potomne są identyczne z komórką
- 2:35:58macierzystą względem genetycznym. W
- 2:36:01mejozie dochodzi do zróżnicowania.
- 2:36:03W mitozie nie dochodzi do redukcji
- 2:36:05garnituru chromosow chromosomowego. A
- 2:36:09więc komórki mają taką samą liczbę
- 2:36:11chromosomów co komórka macierzysta.
- 2:36:14Natomiast w mejosie komórki potomne mają
- 2:36:17o połowę niższą liczbę chromosomów.
- 2:36:20Komórki z diploidalnych stają się
- 2:36:22haploidalne.
- 2:36:24Mitoza zachodzi w komorkach
- 2:36:26somatycznych, a mejoza w komórkach linii
- 2:36:29płciowej. Ostatniego wiersza nie
- 2:36:32omawiam, bo już dokładniej zrobimy to na
- 2:36:34kolejnym slajdzie, gdzie musimy
- 2:36:36przedstawić znaczenie mitozy i mejozy. I
- 2:36:39mitoza u zwierząt umożliwia nam wzrost i
- 2:36:43regenerację organizmu, a u zwierząt
- 2:36:46majoza będzie służyła produkcji gamet. U
- 2:36:49roślin sytuacja wygląda nieco inaczej,
- 2:36:53bo co prawda mitoza służy do wzrostu i
- 2:36:55regeneracji organizmu, ale produkuje
- 2:36:59również gamety. Zapamiętajcie, gamety u
- 2:37:02roślin powstają na drodze mitozy i po
- 2:37:06połączeniu gamet będzie nam powstawał
- 2:37:09sporofit. Natomiast w wyniku mejozy u
- 2:37:12roślin powstają zarodniki, z których
- 2:37:15będą powstawały
- 2:37:17gamatofity.
- 2:37:19U roślin występuje takie coś, co się
- 2:37:21nazywa przemianą pokoleń. Będziemy o tym
- 2:37:24mówić, jak dojdziemy właśnie do roślin.
- 2:37:26Tylko tu zwracam uwagę na bardzo ważną
- 2:37:28rzecz, że gamety u roślin powstają na
- 2:37:31drodze mitozy, zarodniki na drodze
- 2:37:33mejozy. To trzeba zapamiętać. I te
- 2:37:36procesy mitozy i mejozy pozwalają na
- 2:37:39zastępowanie starych pokoleń nowymi
- 2:37:42pokoleniami. Po prostu te procesy są
- 2:37:44niezbędne. Po pierwsze do wzrostu
- 2:37:46organizmu, po drugie do reprodukcji
- 2:37:49organizmów.
- 2:37:51wchodzimy w ten crossing over, czyli to
- 2:37:55co się dzieje w profazie pierwszej
- 2:37:57podziału majotycznego. Jednak raczej
- 2:38:00powinienem powiedzieć co może się
- 2:38:02wydarzyć, bo to zawisko zawsze zachodzi
- 2:38:05w tej fazie i nie dotyczy wszystkich par
- 2:38:08chromosomów homologicznych, ale ma pewne
- 2:38:10prawdopodobieństwo zajścia. No ale tutaj
- 2:38:13mam dwie pary chromosomów
- 2:38:14homologicznych. Na tych chromosomach
- 2:38:17zaznaczyłam pewne geny, gen A, B, E i D
- 2:38:21i przypisałam im inne ale lele, które
- 2:38:25tutaj zaznaczyłam tak, że mamy albo dużą
- 2:38:28literę, albo małą literę, które
- 2:38:30oznaczają inne warianty alleleiczne tego
- 2:38:33samego genu. I wyobraźmy sobie, że
- 2:38:37tworzą nam się gamety na zasadzie
- 2:38:40niezależnej segregacji i tutaj każda z
- 2:38:43tych chromatyt trafi do innej gamety.
- 2:38:46Czyli będziemy mieli gametę, w której
- 2:38:49wtrafi ta chromatyda pomarańczowego
- 2:38:52chromosomu z niebieskim, gam
- 2:38:54pomarańczowego z fioletowym, gamet
- 2:38:57czerwonego z niebieskim i gamet
- 2:38:59czerwonego z fioletowym. Czyli będziemy
- 2:39:01mieli przy takiej ilości genów i przy
- 2:39:04takiej ilości chromosomów, co oczywiście
- 2:39:08jest pewnym uproszczeniem dla
- 2:39:09zrozumienia mechanizmu, czary, warianty
- 2:39:12gamet. Ale jak się przyjrzymy tym
- 2:39:15wariantom gamet, to zobaczymy, że duży
- 2:39:17allel A zawsze występuje z małym allelem
- 2:39:20B, a duży allel E zawsze występuje z
- 2:39:24małym allelem D. I na odwrót mały allel
- 2:39:28A z tużm B i duży E i mały E z tużm D.
- 2:39:33Ale może zajść zawisko crossing over, w
- 2:39:37którym te fragmenty chromosomów
- 2:39:40homologicznych zastąpią się ze sobą.
- 2:39:43Dojdzie do pewnego rodzaju wymiany. I
- 2:39:45gdy dojdzie już do takiej wymiany, to
- 2:39:47zobaczcie, że może nam się zdarzyć, że
- 2:39:50mały allel A wystąpi z małym allelem B,
- 2:39:53a duży allel A z dużym allelem B. Więc
- 2:39:57zjawisko crossing overząco zwiększa
- 2:40:00możliwą różnorodność genetyczną w
- 2:40:03pokoleniu potomnym potomnym. Zwróćcie
- 2:40:06też uwagę, że tu duże znaczenie ma
- 2:40:08fizyczna odległość między genami, bo
- 2:40:11jeśli dwa geny yyy leżą blisko siebie,
- 2:40:15to jest małe prawdopodobieństwo,
- 2:40:17że crossing over zajdzie akurat między
- 2:40:20tymi genami. Jednak gdy one są oddalone
- 2:40:24od siebie, to jest duża szansa, że przy
- 2:40:26crossing over dojdzie do rekombinacji i
- 2:40:30będą mogły powstać gamety o
- 2:40:32zrekombinowanym typie.
- 2:40:35Jeszcze powiedzmy o apoptosie. Tym
- 2:40:38terminem określamy prawidłową,
- 2:40:41niepatologiczną, zaprogramowaną śmierć
- 2:40:43komórki. Zawisko apoptozy jest ważne dla
- 2:40:47formowania naszego organizmu w życiu
- 2:40:49płodowym, ale też ma ważną funkcję już u
- 2:40:52organizmów dorosłych w życiu płodowym.
- 2:40:55Między innymi przez śmierć niektórych
- 2:40:58komórek mogą się kształtować nasze
- 2:41:01narządy, jak na przykład zanika nam
- 2:41:04bułona między palcami w naszych rałkach,
- 2:41:08ale w życiu dorosłym też apoptoza służy
- 2:41:11do eliminacji niektórych komórek, w
- 2:41:14których pewne mechanizmy stwierdziły,
- 2:41:17oczywiście stwierdziły w cudzysłowiu, że
- 2:41:19ta komórka jest niebezpieczna. Mogą się
- 2:41:22zacząć tam jakieś procesy nowotworowe i
- 2:41:25taka komórka będzie usuwana na drodze
- 2:41:28tej kontrolowanej śmierci.
- 2:41:31Przechodzimy do wnioskowania
- 2:41:32filogenetycznego, czyli działu, o którym
- 2:41:35byśmy mogli mówić bardzo dużo, ale na
- 2:41:37potrzeby maturalne musimy wiedzieć tylko
- 2:41:40kilka podstawowych kwestii. Pierwszą z
- 2:41:43nich jest wnioskowanie o pokrewieństwie
- 2:41:46na podstawie kledogramów. Czasami na
- 2:41:48maturze zdarzy się zadanie, gdzie
- 2:41:50będziemy musieli stwierdzić, które dwie
- 2:41:53grupy są bliżej za sobą spokrawnione. I
- 2:41:56na tym przykładzie zobaczmy, czy bliżej
- 2:41:59spokrawnione są ptaki i krokodyle, czy
- 2:42:02krokodyle, jaszczurki i węże. Żeby
- 2:42:05wykonać to zadanie, musimy znaleźć
- 2:42:08ostatniego wspólnego przodka krokodyli i
- 2:42:11ptaków. Będzie on zaznaczony tą czerwoną
- 2:42:14strzałką. również znajdujemy wspólnego
- 2:42:17przodka jaszczurek i węszy oraz
- 2:42:20krokodyli. Tego przodka zaznaczyłam
- 2:42:22fioletową strzałką i widzimy, że wspólny
- 2:42:26przodek jaszczurek, węczy i krokodyli
- 2:42:29jest starszy od wspólnego przodka
- 2:42:32krokodyli i ptaków. A więc pokrowieństwo
- 2:42:34między krokodylami i ptakami będzie
- 2:42:36większe niż między krokodylami a
- 2:42:39jeszczurkami i wężami.
- 2:42:42Tutaj mamy kolejny przykład. Yyy,
- 2:42:44porównajmy pokrowieństwo między ptakami
- 2:42:47a promieniopłatwymi a promieniopłatwymi
- 2:42:49a chrząsnoszkieletowymi.
- 2:42:51Na niebiesko jest zaznaczony wspólny
- 2:42:54przodek ptaków i promieniopłatwych, a na
- 2:42:57czerwono chrząsnoszkieletowych i
- 2:43:00promieniopłatwych. Widzimy, że wspólny
- 2:43:02przodek chrząsnoszkieletowych i
- 2:43:04promieniopłatwych jest starszy niż
- 2:43:07wspólny przodek promieniopłatwych i
- 2:43:10ptaków. A więc promieniopłatwe i ptaki
- 2:43:13będą bliżej spokrawnione niż
- 2:43:15chrząstnoszkieletowe
- 2:43:16i promieniopłatwe.
- 2:43:19Kolejna kwestia to rozróżnianie grup
- 2:43:22monofiletycznych, parafiletycznych i
- 2:43:25polifiletycznych. Tutaj na przykładowym
- 2:43:28drzewku zaznaczyłam te trzy grupy i
- 2:43:31grupa monofiletyczna to jest ta grupa,
- 2:43:35która obejmuje wszystkie organizmy i ich
- 2:43:37wspólnego przodka. Grupa parafilatyczna
- 2:43:41to ta grupa, która obejmuje wspólnego
- 2:43:43przodka, ale nie obejmuje wszystkich
- 2:43:46gatunków, które pochodzą od tego
- 2:43:48przodka. A grupa polifilatyczna to jest
- 2:43:51grupa, która w ogóle nie daje nam
- 2:43:53żadnych odzwierciedleń ewolucyjnych, a
- 2:43:56po prostu organizmy zostały pogrupowane
- 2:44:00z uwagi na jakieś podobieństwa
- 2:44:02fizjologiczne czy morfologiczne. Na
- 2:44:04przykład organizmy latające będą grupą
- 2:44:08polifilatyczną albo organizmy, które
- 2:44:11jako główny składnik przemiany materii
- 2:44:14wydalają kwas azotowy. To też będzie
- 2:44:17grupa polifilatyczna. do której będzie
- 2:44:19należało wiele organizmów, które są
- 2:44:22czasem ze sobą niespokrewnione.
- 2:44:24Przykładem grupy parafiletycznej będą
- 2:44:27gady, a przykładem grupy monofiletycznej
- 2:44:30będą ptaki.
- 2:44:33I uczeń porządkuje hierarchicznie
- 2:44:35podstawowe rangi taksonomiczne. I to
- 2:44:38wygląda trochę inaczej u roślin i u
- 2:44:40zwierząt. U zwierząt pierwsze mamy
- 2:44:43królestwo, potem typ, potem gromadę,
- 2:44:46potem rząd, rodzinę, rodzaj gatunek.
- 2:44:49Roślin mamy królestwo, gromadę, klasę,
- 2:44:53rząd, rodzinę, rodzaj i gatunek. Nazwa
- 2:44:57gatunkowa organizmu dodatkowo jest nazwą
- 2:45:00dwuczłonową, która jest pisana kursywą.
- 2:45:03Pierwsza część tej nazwy to nazwa
- 2:45:06rodzajowa, a druga część nazwy to epitet
- 2:45:09gatunkowy. Gdybyśmy pisali nazwę
- 2:45:12rodzajową gatunku, ale nie w odniesieniu
- 2:45:15do tej całej nazwy gatunkowej, ale byśmy
- 2:45:18pisali cygnus jako rodzaj, to byśmy już
- 2:45:21nie pisali tego kursywą. Byśmy tu mieli
- 2:45:24zaznaczone, że chodzi o rodzaj. A jeśli
- 2:45:26piszemy cygnus z kursywą, to odnosimy
- 2:45:29się do nazwy rodzajowej tego gatunku. A
- 2:45:33olor w tym przypadku to będzie epitet
- 2:45:35gatunkowy tego gatunku.
- 2:45:38Również jeśli na przykład napiszemy samą
- 2:45:41nazwę rodzajową, a potem napiszemy SP
- 2:45:44kropeczka, to chodzi nam o konkretnie
- 2:45:47nieokreślony do końca gatunek należący
- 2:45:49do tego rodzaju.
- 2:45:52Przechodzimy do bakterii. Tutaj mam
- 2:45:54przykładową budowę bakterii. Pierwsze co
- 2:45:57się rzuc rzuca w oczy to to, że w
- 2:46:00cytozolu nie mamy [odchrząknięcie] jakiś
- 2:46:02mocno rozbudowanych struktur. Nie ma tu
- 2:46:04zaznaczonej kompartmentacji komórki i
- 2:46:07nie ma jakiś organeli błoniastych. W
- 2:46:10takiej bakterii znajdziemy na pewno
- 2:46:12jakieś ziernistości, materiał
- 2:46:14genetyczny, który jest w postaci po
- 2:46:17pierwsze genoforu, a po drugie w postaci
- 2:46:20plazmidów. również możemy się spotkać z
- 2:46:24z terminem nukleoid, który oznacza taki
- 2:46:27fragment cytozolu, gdzie jest duże
- 2:46:29stążenie materiału genetycznego.
- 2:46:31Znajdziemy również robosomy, które u
- 2:46:34bakterii mają stałą sedymentację 70S.
- 2:46:38Mała podjednostka 30S, duża podjednostka
- 2:46:4150S. I tutaj przypominam, że
- 2:46:44podjednostki rebosomów łączą się w
- 2:46:46kompletne rebosomy tylko na czas
- 2:46:48translacji.
- 2:46:51Taka komorka bakteryjna będzie otoczona
- 2:46:54płoną komórkową. Dalej mamy ścianę
- 2:46:56komórkową i dalej mamy różnego rodzaju
- 2:46:59otoczki i inne strukturę, które mogą
- 2:47:02być, ale nie muszą być. również mogą,
- 2:47:05choć nie muszą być różne fibrie, które
- 2:47:09wystają z powierzchni komórki i komórka
- 2:47:11może mieć jedną wić, więcej wici lub
- 2:47:15może wcale nie mieć wici.
- 2:47:18Jeśli przyjrzymy się ścianie komórkowej
- 2:47:21bakterii, to widzimy, że istnieją takie
- 2:47:24dwa główne typy ścian komórkowych i ze
- 2:47:27względu na te typy bakterie dzielimy na
- 2:47:30gram ujemne i gram dodatnie. Bakterie
- 2:47:33gram ujemne mają dwie błony. Błonę
- 2:47:36komórkową zaznaczoną dwójką i błonę
- 2:47:39zewnętrzną zaznaczoną piątką. Za błoną
- 2:47:43komórkową jest pewna wolna przestrzeń.
- 2:47:46Ona jest naprawdę bardzo subtelna. A
- 2:47:49potem mamy ścianę komórkową
- 2:47:52zbudowaną z moriny. U bakterii gram
- 2:47:56dodatnich nie mamy błony zewnętrznej,
- 2:47:59ale ta ściana morinowa jest o wiele
- 2:48:01grubsza. i mogą w niej występować pewne
- 2:48:04substancje, które nie występują u
- 2:48:06bakterii gramujemnych, na przykład kwasy
- 2:48:09tej hojowe. Również mamy pewną grupę
- 2:48:11bakterii, która w ogóle nie posiada
- 2:48:13ściany komórkowej. Te bakterie są
- 2:48:16pasożytami wewnątrz komórkowymi. Na
- 2:48:19przykład to będą mikoplazmy.
- 2:48:22Jeśli bakterie będziemy barwić metodą
- 2:48:25grama, to bakterie gram dodatnie będą w
- 2:48:29tej metodzie zabarwiać się na fioletowo,
- 2:48:31a gram ujemne na różowo. I to jest taka
- 2:48:35klasyczna mikrobiologiczna metoda
- 2:48:37różnicująca bakterie na gram dodatnie i
- 2:48:40gram ujemne.
- 2:48:43Prócz bakterii w mikroświecie mamy
- 2:48:45jeszcze takie organizmy, które nazywamy
- 2:48:48archeowcami i które są mniej znane. One
- 2:48:51mimo, że mają prokariotyczną budowę, to
- 2:48:54bliżej są spokrewnione z eukarionami i
- 2:48:57genetycznie oraz biochemicznie bliżej im
- 2:48:59do eukarionów. Czyli archeowce
- 2:49:02morfologicznie bardziej przypominają
- 2:49:05bakterie, a z innych względów bardziej
- 2:49:08przypominają eukarionty, z którymi są
- 2:49:11bliżej spokrewnione. Też wiele
- 2:49:13archeowców jest w stanie żyć w skrajnych
- 2:49:16środowiskach, takich jak naprawdę duże
- 2:49:19temperatury, duże stążenia alkoholi,
- 2:49:22jakieś bardzo słone środowiska i tak
- 2:49:24dalej, i tak dalej. W tej grupie
- 2:49:26znajdziemy organizmy, które są naprawdę
- 2:49:29w stanie przeżyć skrajne warunki
- 2:49:31fizyczne.
- 2:49:33Po prawej mamy przedstawione formy
- 2:49:35morfologiczne bakterii, czyli formy albo
- 2:49:39kuliste, albo wydłużone. W kulistych
- 2:49:41mamy ziarniaki. Dwa ziarniaki dają
- 2:49:44dwoinki. Dwoinki mogą tworzyć tetrady.
- 2:49:48Mamy również paciorkowce, które tworzą
- 2:49:51takie ciąki ziareniaków i gronkowce,
- 2:49:54czyli takie slabki ziarniaków. W formach
- 2:49:57wydłużonych mamy pałaczki i laseczki. I
- 2:50:00w literaturze anglojęzycznej nie ma
- 2:50:03rozróżnienia na pałeczki, laseczki. To
- 2:50:06bardziej jest polski wymysł. I głównie
- 2:50:09chodzi o to, że tak naprawdę te formy
- 2:50:12bardzo ciężko odróżniać morfologicznie.
- 2:50:15jednoznacznie wskazać, że to pałeczka to
- 2:50:18laseczka, ale tak ogólnie nazwa pałeczka
- 2:50:22jest zarezerwowana dla wydłużonych form
- 2:50:24gram ujemnych, a laseczka dla gram
- 2:50:27dodatnich. Też są mimo wszystko przy
- 2:50:30obserwacji pewna różnice, ale to już
- 2:50:34wymaga wprawienia i opatrzenia się z
- 2:50:36tymi bakteriami. Mamy maczugowce, które
- 2:50:40tworzą takie charakterystyczne skupienia
- 2:50:43po dwa i są dobrze rozróżnialne w
- 2:50:46obrazie mikroskopowym. Mamy przecinkowce
- 2:50:49i mamy różne różnego rodzaju formy
- 2:50:52spiralne takie jak krątki i omówmy
- 2:50:55różnicę, prokariony, archey. Uukarionów
- 2:51:00materiał genetyczny jest w chromosomie,
- 2:51:03zorganizowanych chromów w chromosomy
- 2:51:05jest w jątrze komórkowym i oczywiście
- 2:51:08występuje również w organelach
- 2:51:10półautomonomicznych,
- 2:51:11czyli mitochondriach i chloroplastach. U
- 2:51:14prokariów i archeonów mamy materiał
- 2:51:18genetyczny w nukleoidzie, czyli w
- 2:51:21fragmencie cytozolu, gdzie mamy duże
- 2:51:23stążenie DNA, a taka cząsteczka jest
- 2:51:26nazywana genoforem. Oprócz tego mamy
- 2:51:28plazmidy, które u prokarionów i archeów
- 2:51:31są powszechne, a u eukarionów występują
- 2:51:34sporadycznie, na przykład w komorkach
- 2:51:37drożdży. U eukarionów nie mainy, u
- 2:51:40prokarionów buduje ona ścianę komórkową,
- 2:51:43a u archeów mamy pseudomoreinę. Wiązania
- 2:51:47lipidowe w płonie. U eukarontów to
- 2:51:49estrowe, u prokarionów też estrowe, a u
- 2:51:53archanonów eterowe. Lipidy było nowowe
- 2:51:57to u eukarionów kliserol, glicerol i
- 2:52:00pranol. Rybosomy w cytoplazmie w stanie
- 2:52:03połączonym mają stałą sedymentację 80s,
- 2:52:0870s.
- 2:52:09Ss. Dalej przechodzimy do kwestii
- 2:52:12genetycznych. inicjatorowem terena u
- 2:52:15eukarionów maionina u prokarionów
- 2:52:17formello maationina u archeonów maionina
- 2:52:21struktura promotoru u eukarionów to
- 2:52:24często jest kaseta tata tak samo u
- 2:52:27archeonów a u porokarionów często mamy
- 2:52:30strukturę -10-35
- 2:52:33i u eukarionów introny występują w
- 2:52:35większości genów a u prokarionów i
- 2:52:38archeonów intronów raczej nie znajdziemy
- 2:52:42tutaj Jeszcze wzięła mnie taka myśl, że
- 2:52:44na górze zamiast prokarontów lepiej by
- 2:52:47było napisać e bakterie, bo czasem
- 2:52:50niektórzy mówiąc prokariony mają na
- 2:52:53myśli prokarionyczną budowę komórki, co
- 2:52:56by obejmowało zarówno eubakterie i
- 2:52:59archeony a tutaj pod hasłem prokariony
- 2:53:02mam na myśli tylko eubakterie dla
- 2:53:05odróżnienia od archeów.
- 2:53:08I przechodzimy do czynności życiowych
- 2:53:09bakterii. I każdy organizm musi czarpać
- 2:53:13jakieś źródło węgla albo autotroficznie,
- 2:53:16czyli pozyskuje je z środowiska z
- 2:53:19nieorganicznych związków węgla albo z
- 2:53:23innych organizmów lub szczątek innych
- 2:53:25organizmów heterotroficznie.
- 2:53:28Każdy organizm może mieć, musi czerpać
- 2:53:30źródło energii. W przypadku fototrofów
- 2:53:34będzie to promieniowanie słoneczne. W
- 2:53:37przypadku hemotrofów energia zgromadzona
- 2:53:41w wiązaniach chemicznych innych związków
- 2:53:43i każdy organizm musi mieć tonor
- 2:53:46elektronów. W przypadku litotrofów tonor
- 2:53:49będzie nieorganiczny, w przypadku
- 2:53:51organotrofów organiczny.
- 2:53:55I tak strategia po lewej jest typowa dla
- 2:53:58roślin, a strategia po prawej typowa dla
- 2:54:01zwierząt. U bakterii natomiast spotkamy
- 2:54:04zarówno te strategie typowe dla roślin,
- 2:54:07te typowe dla zwierząt, ale również
- 2:54:10znajdziemy strategie mniej typowe, gdzie
- 2:54:12te sposoby będą ze sobą mieszane. Na
- 2:54:15przykład będziemy mieli hemautotrofa, co
- 2:54:18się dosyć często zdarza, lub jakieś inne
- 2:54:21zmieszanie tych strategii, co już się
- 2:54:24nie tak często zdarza, ale jednak
- 2:54:26czasami się zdarza. wszystkie możliwości
- 2:54:28zmieszania tych strategii nie są
- 2:54:30możliwe, bo są pewne warianty, które w
- 2:54:33przyrodzie nie występuje. Ale dla
- 2:54:35większości tych kombinacji znajdziemy
- 2:54:37chociaż jeden taki wyjątkowy organizm,
- 2:54:40który korzysta z tej strategii.
- 2:54:42Najważniejsze jest zapamiętanie właśnie,
- 2:54:45że te strategie mogą być mieszane i
- 2:54:47zapamiętanie szczególnie, że wiele
- 2:54:49bakterii jest hemaotrofami,
- 2:54:52czyli źródło węgla jest nieorganiczne, a
- 2:54:55źródło energii to jest utlenianie
- 2:54:58związków zwykle nieorganicznych w
- 2:55:00procesie chemosyntezy.
- 2:55:03tych poprzednich rzeczy nie możemy mylić
- 2:55:05z oddychaniem, bo to jest zupełnie co
- 2:55:08innego. Oddychanie to jest strategia, w
- 2:55:11której bakteria pozyskuje użyteczną
- 2:55:15formę energii. I jeśli ten proces nie
- 2:55:19wymaga obecności tlenu, to może być to
- 2:55:22albo fermentacja, albo oddychanie
- 2:55:24beztlenowe. Jeśli bierze w tym procesie
- 2:55:27udział łańcuch oddechowy, to będzie to
- 2:55:29albo oddychanie tlenowe, albo oddychanie
- 2:55:32beztlenowe. Czyli widzimy tutaj, że
- 2:55:35żebyśmy mówili o oddychaniu, to musi
- 2:55:37brać udział łańcuch oddechowy. A więc
- 2:55:40fermentacja nie jest rodzajem oddychania
- 2:55:43beztlenowego, co niestety często pojawia
- 2:55:46się w podręcznikach,
- 2:55:48czyli oddychanie tlenowe, cztery etapy:
- 2:55:50glikoliza, reakcja pomostowa,
- 2:55:52cyklykrepsa, łańcuch oddechowy. W
- 2:55:55oddychaniu beztlenowym mamy różne
- 2:55:57warianty, ale musi być łańcuch
- 2:55:59oddechowy. Czasam u niektórych bakterii
- 2:56:02też pojawi się wcześniej, ale to nie
- 2:56:04jest zawsze schemat, który w każdym
- 2:56:07wypadku wygląda tak samo. Więc tutaj
- 2:56:09zaznaczyłem ten najważniejszy element,
- 2:56:11czyli łańcuch oddechowy. W fermentacji
- 2:56:14zachodzi glikoliza. Potem ten produkt
- 2:56:17glikolisyst, czyli pirogronian, może być
- 2:56:19jakoś zmieniany albo już bezpośrednio
- 2:56:22redukowany w celu regeneracji
- 2:56:25utlenionego dinukleotydu
- 2:56:27nikotynoaminoadeninowego.
- 2:56:29Oczywiście ten pierogronian na przykład
- 2:56:31może być wcześniej dekarboksylowany, a
- 2:56:34dopiero potem produkt może być
- 2:56:36redukowany, żebyśmy mieli fermentację
- 2:56:39alkoholową, a nie tyle nową jak w
- 2:56:41przypadku redukcji pierogronianu.
- 2:56:44I tutaj schematycznie przedstawiłam to,
- 2:56:47żeby nie pomylić chemosyntezy z
- 2:56:50oddychaniem beztlenowym, ale zaznaczę
- 2:56:53tu, że tu jest tylko taki schemat, żeby
- 2:56:56wyjaśnić mechanizm danego procesu. Ale
- 2:56:59ten przedstawiony schemat nawet nie musi
- 2:57:02występować w przyrodzie. Nawet nie wiem
- 2:57:04czy występuje. Tutaj po prostu dałam
- 2:57:07jakiś hipotetyczny przykład na podstawie
- 2:57:10związków azotu, który pomoże nam
- 2:57:12rozróżnić chemosyntezę od oddychania
- 2:57:16beztlenowego.
- 2:57:17Dobrze. A więc na górze, jak już
- 2:57:19wspominałem, mamy chemosyntezę, czyli
- 2:57:22źródłem energii będzie utlenianie
- 2:57:25związków nieorganicznych, czyli NO2
- 2:57:29utlenia się do NO3. W wyniku czego
- 2:57:32uwalniana jest energia. Tutaj jeszcze
- 2:57:35raz zwrócę uwagę, żeby nie mówić o
- 2:57:37tworzeniu energii, bo to jest fizycznie
- 2:57:39niemożliwe. I ta energia jest uwalniana
- 2:57:42w postaci transportu elektronów przez
- 2:57:45białka łańcucha oddechowego. Protony są
- 2:57:48pompowane po jedną, na jedną stronę
- 2:57:50błony, bo łańcuch oddechowy u bakterii
- 2:57:53przechodzi na błonie komórkowej i potem
- 2:57:55gradient protonowy zostanie wykorzystany
- 2:57:58do syntezy ATP. Natomiast elektrony
- 2:58:01ostatecznie trafiają na tlan. Ten tlen
- 2:58:04będzie się łączył z protonami i będzie
- 2:58:06powstawała woda. Ostatnim akceptorem
- 2:58:10elektronów jest tlen, a więc to jest
- 2:58:12oddychanie tlenowe. Poniżej ostatnim
- 2:58:17akceptorem elektronów jest siarka, a nie
- 2:58:21tlan, związki siarki. A więc nie mówimy
- 2:58:24tu o oddychaniu tlenowym, a oddychaniu
- 2:58:28beztlenowym.
- 2:58:29Tutaj poniżej też mamy proces
- 2:58:32hemosyntezy, w której dochodzi do
- 2:58:34utleniania nieorganicznego wodoru celem
- 2:58:38uwolnienia tej energii, która zostanie
- 2:58:40wykorzystana w łańcuchu oddechowym.
- 2:58:43Procesy płciowe u bakterii umożliwiają
- 2:58:47bardzo szybkie rozprzestrzenianie się
- 2:58:50zmienności u bakterii. Warto jednak
- 2:58:52wspomnieć, że te procesy nigdy nie będą
- 2:58:56warunkowały wytworzenia nowych cech.
- 2:58:59mogą jedynie zmieniać kombinacje cech,
- 2:59:03które występują u danej bakterii, ale
- 2:59:05nigdy w wyniku tych procesów nie
- 2:59:07powstaje nowy gen. Do powstania nowych
- 2:59:10genów i wariantów genów, czyli alleli,
- 2:59:13potrzebne są mutacje. Jeszcze tutaj
- 2:59:16nadmienię, że bakterie oczywiście są
- 2:59:19haploidalne i procesy płciowe bakterii
- 2:59:22to jest transformacja po lewej.
- 2:59:25Bakteriach wchłania materiał genetyczny
- 2:59:27z otoczenia. Koniugacja pośrodku. Dwie
- 2:59:30bakterie łączą się mostkiem
- 2:59:31koniugacyjnym. Jedna bakteria kopiuje
- 2:59:34swój materiał genetyczny i przekazuje
- 2:59:37jego część drugiej bakterii oraz
- 2:59:40transdukcja po prawej, gdzie do jakiegoś
- 2:59:43bakteriofaga nie został zapakowany
- 2:59:45materiał genetyczny bakteriofaga, ale
- 2:59:48fragment materiału genetycznego bakterii
- 2:59:50i ten materiał zostanie przekazany z
- 2:59:53bakteriofagiem innej bakterii. I te
- 2:59:56procesy nazywamy procesami płciowymi, a
- 2:59:59nie rozmnażaniem płciowym z uwagi na to,
- 3:00:02że tutaj dochodzi jedynie do
- 3:00:04przekazywania materiału genetycznego, a
- 3:00:06nie do powstawania nowych organizmów, bo
- 3:00:09bakterie rozmnażają się przez podział i
- 3:00:12po prostu przez zwykły podział. Nigdy tu
- 3:00:15nie mówimy o mitozie czy tam mejozie, bo
- 3:00:18to są terminy zarezerwowane dla komórek
- 3:00:21eukariotycznych, gdzie mamy jądra
- 3:00:22komórkowe i inną organizację materiału
- 3:00:25genetycznego.
- 3:00:27Z chorób bakteryjnych musimy znać
- 3:00:29gruźlicę, tężec boreliozę, salmonellozę,
- 3:00:32kiłę i rżączkę. Więc zapamiętujemy, że
- 3:00:35też sześć chorób jest wywoływana przez
- 3:00:38bakterie. Zarażenie gruźlicą jest drogą
- 3:00:41kropelkową. Tęzec przenosi się razem z
- 3:00:45ziemią przez zakażone rany. Jeśli
- 3:00:48zabrudzimy ranę ziemią, czy się
- 3:00:51skalzyczymy jakimś zarzewiałym nożem,
- 3:00:54prętem i tak dalej, to jest ryzyko
- 3:00:56zarażenia tężcem. Na tążec mamy
- 3:00:59szczepionki. One są powtarzane. Ostatnia
- 3:01:02z tego co pamiętam była 18 roku życia.
- 3:01:06Toreliosa to jest choroba przenoszona
- 3:01:08przez wektor. Tym wektorem będą
- 3:01:11kleszcze. Salmonellosa przenosi się
- 3:01:13drogą pokarmową. Tutaj szczególna
- 3:01:17szczególne zwrócenie uwagi na jajka,
- 3:01:19które często są właśnie kojarzone z
- 3:01:22przenoszeniem Salemonello z Pieła i
- 3:01:25żeączka. To są choroby płciowe
- 3:01:27przenoszące się właśnie tą drogą.
- 3:01:31Przechodzimy do pierwotniaków, które
- 3:01:33mogą mieć albo ciało jednokomórkowe,
- 3:01:36albo mogą tworzyć formy wielokomórkowe.
- 3:01:39W przypadku ciała jednokomórkowego to
- 3:01:42możemy wyróżnić cztery formy
- 3:01:44morfologiczne. Formę amoidalną,
- 3:01:48monadalną, kokoidalną i kapsalną.
- 3:01:52Forma ameboidalna jest ruchliwa, ale nie
- 3:01:55posiada wici i ściany komórkowej. Forma
- 3:01:58monadalna jest ruchliwa i posiada wć.
- 3:02:01Forma kokoidalna jest ruchliwa, nie
- 3:02:03posiada wici, ale ma ścianę komórkową. A
- 3:02:07forma kapsalna nie ma wici, nie ma
- 3:02:09zdolności ruchu i nie posiada ściany
- 3:02:12komórkowej.
- 3:02:13Ważne jest też, że pierwotniak nie ma
- 3:02:16jakiejś przypisanej formy
- 3:02:18morfologicznej, tylko czasem w
- 3:02:21zależności od stadium życiowego, u
- 3:02:23jednego gatunku pierwotniaka [śmiech] ta
- 3:02:25forma morfologiczna komórki może się
- 3:02:28zmieniać. Oczywiście znajdziemy też
- 3:02:30formy, które przez całe życie mają jedną
- 3:02:33formę morfologiczną, ale inne na
- 3:02:36poszczególnych etapach będą zmieniać tą
- 3:02:38formę. Na przykład istnieją ameby, które
- 3:02:41tak zasady mają formę ameboidalną, ale
- 3:02:44na pewnym etapie swojego życia również
- 3:02:47mają formę wiciową onadalną. Jeśli
- 3:02:50chodzi o formy wielokomórkowe, to tutaj
- 3:02:53wyróżniamy dosyć sporo form. Ja
- 3:02:55przedstawiłem tutaj tylko takie czary.
- 3:02:58Canobia to są takie zgrupowania komórek,
- 3:03:02które tworzą taką trochę bardziej
- 3:03:05uorganizowaną zbieraninę. Z plechami
- 3:03:08komoreczakowymi mamy do czynienia wtedy,
- 3:03:11kiedy pierwotniak występuje w formie
- 3:03:14komóczaka, czyli formy, która ma wiele
- 3:03:16ją komórkowych i powstaje w taki sposób,
- 3:03:20że po kariokinesie nie następuje
- 3:03:22cytokineza, w wyniku której dojdzie do
- 3:03:26rozdzielenia komórek na dwie komórki
- 3:03:28potomne. Lech nitkowate to są już formy,
- 3:03:32w których poszczególne komórki występują
- 3:03:35po sobie, tworząc takie nicia. A plechy
- 3:03:40plektenchematyczne to inaczej plechy
- 3:03:43nibykankowe, w których właśnie komórki
- 3:03:45tworzą niby tkankę, czyli struktura,
- 3:03:48która przypomina tkankę, jednak tkanką
- 3:03:51nie jest i ta niby tkanka formuje różne
- 3:03:55struktury.
- 3:03:56U pierwotniaków możemy zarówno znaleźć
- 3:03:59strategię odżywiania typowo
- 3:04:01autotroficzną, typową dla roślin, czyli
- 3:04:04źródłem węgla będzie węgiel
- 3:04:07nieorganiczny, źródłem energii będzie
- 3:04:10promieniowanie świetlne, a do norem
- 3:04:12elektronów będą związki nieorganiczne,
- 3:04:15jak również znajdziemy formy typowo o
- 3:04:18zwierzącym sposobie odżywiania, czyli
- 3:04:21będziemy mieli heterotrofy, hemotrofy,
- 3:04:24organotrofy.
- 3:04:26Jednak u pierwotniaków czasami jak na
- 3:04:29przykład u Eugleny będziemy mieli do
- 3:04:31czynienia ze zjawiskiem miksotrofii.
- 3:04:34Czyli dany pierwotniak jest fototrofem,
- 3:04:37ale w przypadku gdy wpłynie do jakiegoś
- 3:04:41środowiska zacienionego, nie będzie miał
- 3:04:44dostępu do światła, to zmieni swoją
- 3:04:46strategię odżywiania na heterotrofię.
- 3:04:50Tutaj mam przedstawioną budowę dwóch
- 3:04:52pierwotniaków. Po lewej jakiś orząsek,
- 3:04:55po prawej auglana. Bułona komórkowa u
- 3:04:58pierwotniaków
- 3:05:00wzmocniona często jakimiś białkami czy
- 3:05:03jakimiś innymi związkami. Jest nazywana
- 3:05:06pelikulą. Często w takim pierwotniaku
- 3:05:09muszą być takie wyspecjalizowane
- 3:05:12fragmenty błony, które służą do
- 3:05:16endoczowania
- 3:05:17jakiś elementów, których ten pierwotniak
- 3:05:20potrzebuje, bo takie normalne fragmenty
- 3:05:22błony są zbyt wzmocnione, żeby ten
- 3:05:25pobierany substrat mógł przejść na
- 3:05:29rodzaj endoczy. Dlatego są w płonie
- 3:05:32takie wyspecjalizowane fragmenty, które
- 3:05:34czasami są nazywane jako cytostomy. Z
- 3:05:38kolei mamy również inne fragmenty błony,
- 3:05:41w których dochodzi do egzoscytozy,
- 3:05:44różnych produktów przemiany materii czy
- 3:05:48reszek pokarmowych. I taki fragment
- 3:05:50błony jest nazywany cytop. Ważnym
- 3:05:53elementem u wielu pierwotników są
- 3:05:56wodniczki tątniące, które mogą usuwać
- 3:06:00nadmiar wody z pierwotniaka. O tych
- 3:06:02wotniczkach będę mówił za chwila.
- 3:06:04Niektóre pierwotniaki jak tauglna po
- 3:06:07prawej ma zdolność
- 3:06:10odbierania promieniowania świetlnego. Na
- 3:06:12jednej ze swoich swoich wici ma
- 3:06:15fotoreceptor, który właśnie jest w
- 3:06:17stanie odbierać natężenie światła.
- 3:06:21Również niedaleko jest taka barwna
- 3:06:23plamka, która jest nazywana stigmą i
- 3:06:25która służy regulacji intensywności
- 3:06:29światła padającego na ten fotoreceptor.
- 3:06:32Aparat jąłowy u pierwotniaków może
- 3:06:35wyglądać różnie. U Eugleny widzimy, że
- 3:06:38mamy typowe pojedyncze jądro komórkowe,
- 3:06:41a u orząska po lewej mamy aparat jądrowy
- 3:06:45w postaci dwóch jąder. Dużego
- 3:06:47poliploidalnego makronukleusa, tego
- 3:06:50niebieskiego i małego mikronukleusa,
- 3:06:54który jest tu zaznaczony na żółto. Jest
- 3:06:56diploidalny makronukleus.
- 3:06:59uczestniczy w regulacji czynności
- 3:07:03życiowych orząska, a mikronukleus będzie
- 3:07:06brał udział w procesach płciowych. Jeśli
- 3:07:09chodzi o ruch pierwotniaków, to zwykle
- 3:07:12jest związane z różnymi strukturami
- 3:07:14takimi jak wici czy żąski. Jednak u
- 3:07:18niektórych, jak u przedstawionej po
- 3:07:20prawej euglenie występuje również ruch
- 3:07:23metaboliczny, a inaczej nazywany ruchem
- 3:07:26eugloidalnym, który jest związany z
- 3:07:29takimi specyficznymi skrubieniami
- 3:07:31pelikuli, dzięki którym jest możliwa
- 3:07:34taka forma ruchu.
- 3:07:36U orząsków jest możliwy proces płciowy
- 3:07:40nazywany koniugacją, czyli taka sama
- 3:07:42nazwa jak do procesu płciowego u
- 3:07:45bakterii. Jednak te procesy nie mają ze
- 3:07:48sobą za wiele wspólnego, oprócz tego, że
- 3:07:51ich istota jest mniej więcej taka sama.
- 3:07:53No dobrze, ale dwa orząski się
- 3:07:55spotykają, makronukleusy zanikają,
- 3:07:58mikronukleusy podlegają podziałowi
- 3:08:01majotycznemu.
- 3:08:03Trzy z powstałych mikronukleusów zanika,
- 3:08:06a jeden zostanie
- 3:08:08podlega podziałowi mitycznemu.
- 3:08:12Czyli w każdej komórce mamy dwa
- 3:08:14haploidalne jądra i po jednym z tych
- 3:08:17jądar jest wysyłanych do drugiej
- 3:08:19komórki. Tamte ją ulegają fuzji, żeby
- 3:08:23odtworzyły się mikronukleusy, a dalej są
- 3:08:27w tych komórkach, gdy się już one
- 3:08:29odłączą od siebie, odtwarzane
- 3:08:32makronukleusy.
- 3:08:34I rozmnażanie u pierwotniaków może
- 3:08:37przybierać naprawdę różnorodne formy.
- 3:08:39Mamy rozmnażania bezpłciowe, w których
- 3:08:42mamy wegetatywne i tutaj mamy zwykły
- 3:08:45podział komórki, fragmentylechy,
- 3:08:49rozmnażanie przez rozmnóżki czy
- 3:08:51wyspecjalizowane
- 3:08:53struktury, które są tworzone na plechach
- 3:08:57form wielokomórkowych. W w rozmnażeniu
- 3:09:00bezpłciowym również może dochodzić do
- 3:09:04rozmnażania przez zarodniki, które albo
- 3:09:07powstają na organach wegetatywnych, albo
- 3:09:10powstają w zarodniach. Przyną na
- 3:09:12zanężeniu płciowym. Możemy mieć do
- 3:09:14czynienia z cyklem chaplantycznym,
- 3:09:16diplantycznym lub cyklem z przemianą
- 3:09:19pokoleń. Zaraz te wszystkie cykle
- 3:09:22omówimy, bo to jest bardzo ważne z uwagi
- 3:09:26na to, że cały punkt o cyklach jest
- 3:09:29wyszczególniony w podstawie programowej.
- 3:09:31Ale wróćmy na chwilę do środowiska życia
- 3:09:35protistów i pewnych przystosowań.
- 3:09:38Mianowicie chodzi mi o te wodniczki tą
- 3:09:40tnią se, które są dobrym wskaźnikiem
- 3:09:43tego, że dany pierwotniak żyje w
- 3:09:45środowisku słodkowodnym. Bo jeśli żyje w
- 3:09:48środowisku słodkowodnym, to jest
- 3:09:50hipertoniczny względem otaczającego go
- 3:09:53środowiska, a więc woda będzie napływała
- 3:09:55do jego komórki. Żeby taki pierwotniak
- 3:09:59nie pękł, to właśnie ma on tą umocnioną,
- 3:10:03wyspecjalizowaną błonę komórkową w
- 3:10:05formie pelikuli oraz przede wszystkim
- 3:10:08wodniczki tętniące, które mogą aktywnie
- 3:10:11wypompowywać wodę z komórki, a tym samym
- 3:10:15ograniczać stres osmotyczny działający
- 3:10:19na daną komórkę. Jeśli dany pierwotnik
- 3:10:23by miał chloroplasty, to oczywiście to
- 3:10:25wskazuje na sposób odżywiania tego
- 3:10:28pierwotniaka. A więc też możemy
- 3:10:29zakładać, że żyje on w takim środowisku,
- 3:10:32w którym będzie miał dostęp do
- 3:10:34promieniowania słonecznego.
- 3:10:37I teraz przechodzimy już do tych cykli
- 3:10:39rozwojowych pierwotniaków. Na początku
- 3:10:42zaczniemy od cykli bez przemiany
- 3:10:44pokoleń, gdzie możemy mieć albo do
- 3:10:46czynienia z cyklem diplomatycznym po
- 3:10:48lewej, gdzie mamy mejozę pragamiczną i w
- 3:10:51której dominuje forma diploidalna, a
- 3:10:55formą haploidalną są jedynie gamety.
- 3:10:58Możemy również mieć cykl haplantyczny z
- 3:11:02mejozą postkamiczną po prawej, gdzie
- 3:11:05jedyną formą diploidalnym w cyklu jest
- 3:11:08zygota i mejoza pregamiczna bierze się
- 3:11:11od tego, że jest przed gamią czyli
- 3:11:15połączeniem gamet. A mejoza postgamiczna
- 3:11:18bierze się od tego, że jest
- 3:11:21po gami, czyli po łączeniu gamet, gdzie
- 3:11:24powstaje zygota i meza będzie wytwarzała
- 3:11:26już komplowe organizmy. Bo jak zwrócicie
- 3:11:30uwagę w takim cyklu chaplantycznym, gdy
- 3:11:33organizm dorosły jest haploidalny, to on
- 3:11:37się niejako przemienia na ostatnim
- 3:11:39etapie w gametę albo w wyniku mitozy, bo
- 3:11:44produkuje gametę. by taka gameta mogła
- 3:11:47się złączyć z inną gametą i dać
- 3:11:50krótkotrwałą zgotę.
- 3:11:53Jeśli faza haploidalna i diploidalna nie
- 3:11:56ogranicza się tylko albo do gamet w
- 3:11:59przypadku haploidalnej lub tylko do
- 3:12:02zygoty w przypadku diploidalnej, to
- 3:12:04mówimy o cyklu rozwojowym z przemianą
- 3:12:07pokoleń. I mam tutaj trzy różne cykle
- 3:12:11rozwojowe z przemieną pokoleń. Ale na
- 3:12:13początku zwróćcie uwagę, że tak naprawdę
- 3:12:16są one identyczne. Sporofit, który jest
- 3:12:19diploidalny w wyniku mejozy produkuje
- 3:12:23haploidalne zarodniki, z których
- 3:12:25powstaje gametofit. Gametofit w procesie
- 3:12:29mitozy tworzy gamety. Gamety się łączą
- 3:12:32ze sobą. Powstaje diploidalna zygota, z
- 3:12:35której będzie się rozwijał sporofit.
- 3:12:38Więc skoro każdy z tych cykli jest taki
- 3:12:40sam, można się zastanawiać, dlaczego są
- 3:12:43aż trzy takie cykle. A to chodzi
- 3:12:46mianowicie o zróżnicowanie formy
- 3:12:50gametofitu i sporofitu, bo albo sporofit
- 3:12:54może być taką pokryśniejszą rośliną,
- 3:12:57która żyje przez większość tego cyklu
- 3:13:00życiowego, albo gametofit. lub też mamy
- 3:13:03sytuację, gdzie gametofit i sporofit są
- 3:13:06podobne pod względem morfologicznym i
- 3:13:09pod względem długości życia. Jeśli mamy
- 3:13:11tą ostatnią sytuację, czyli sporofit i
- 3:13:14gametofit jest podobny, to mamy cykl
- 3:13:17życiowe z przemieną pokoleń
- 3:13:19izomorficzne.
- 3:13:20Jeśli sporofit dominuje nad gametofitem,
- 3:13:23to mamy cykl życiowy heteromorficzny z
- 3:13:27przemieną pokoleń z dominacją sporofitu.
- 3:13:30Analogicznie przy te przy sytuacji,
- 3:13:33gdzie gametofit jest taką trwałą,
- 3:13:35długowieczną rośliną, a sporofit jest
- 3:13:38mały, niepozorny i tylko powstaje
- 3:13:41krótkookokresowo, to mamy cykl życiowy z
- 3:13:44przemieną pokoleń, hetero
- 3:13:46zheteromorficzną przemieną pokoleń i
- 3:13:48dominacją gametofitu.
- 3:13:51z chorób, które są wywołane wywoływane
- 3:13:55przez protisty. Najważniejsze, które
- 3:13:58musimy znać do matury, to malaria. Jest
- 3:14:01to choroba przenoszona przez wektory.
- 3:14:04Tymi wektorami są komary i do zakażenia
- 3:14:07dochodzi podczas ukąszenia, jeśli
- 3:14:11pierwotniak malarii przeniknie do naszej
- 3:14:13krwi. Tutaj ważne jest też pamiętanie,
- 3:14:16że w przypadku malarii żywicielem
- 3:14:18ostatecznym jest komar, bo w komarze
- 3:14:21dochodzi do rozmnażania płciowego, a
- 3:14:24człowiek jest jedynie żywicielem
- 3:14:26pośrednim.
- 3:14:29działaniami profilaktycznymi przeciw
- 3:14:32malarii. Na pewno będzie unikanie
- 3:14:35ukouszeń komarów w regionach zagrożonych
- 3:14:37malarią. Jeśli się wybieramy w takie
- 3:14:39regiony, to stosowanie odpowiednich
- 3:14:43leków, które przeciwdziałają malarii.
- 3:14:47Często te leki jednak mają negatywne
- 3:14:50efekty uboczne i są dosyć drogie, ale to
- 3:14:53to jest każdego indywidualna decyzja,
- 3:14:55czy się na nie zdecyduje, czy nie, jeśli
- 3:14:57w takie regiony będzie jeździł. Kolejną
- 3:15:00chorobą jest toksoplazmo i w przypadku
- 3:15:03tej choroby to zarażenia następuje drogą
- 3:15:07pokarmową. Albo jeśli dostaną się do
- 3:15:10naszego przewodu pokarmowego oocysty,
- 3:15:14które są produkowane przez formę dorosłą
- 3:15:19toksoplazmozy, która żyje w jelitach
- 3:15:21kota. Albo możemy też się zarazić
- 3:15:24toksoplazmo jeśli zjemy jakiś jakieś
- 3:15:28niedokotowane mięso kurczaków czy
- 3:15:31jakiegoś bydła, w których znajdowały się
- 3:15:34cysty z formami toksoplazmozy. również
- 3:15:37toksoplazmoza może być przenoszona z
- 3:15:40matki na dziecko podczas ciąży i wtedy
- 3:15:44taka toksoplazmoza sieje bardzo duże
- 3:15:46zniszczenia w organizmie i przy takiej
- 3:15:50toksoplazmoie są duże wady noworodka.
- 3:15:53Teraz oczywiście przy ciąży chyba
- 3:15:56badanie na toksoplazmoę jest
- 3:15:58obowiązkowe. Jest to odpowiednio
- 3:16:00wcześnie wyłapywane, by można było temu
- 3:16:02przeciwdziałać. Ale jeśli chodzi o takie
- 3:16:05ogólne przeciwdziałanie toksoplazmosie
- 3:16:07to oczywiście odpowiednia obróbka
- 3:16:10termiczna pokarmu, też sprzątanie po
- 3:16:12swoim kocie i niewypuszczanie kota na
- 3:16:15zewnątrz, by nie mógł zjeść jakiegoś
- 3:16:18ptaka czy jakiegoś małego saka, z
- 3:16:21którego by mógł się zarazić toksoplazmo
- 3:16:25tutaj też jest ważne, że te oocysty,
- 3:16:28żeby wywołać toksoplaszmoę, muszą przez
- 3:16:31kilka dni w środowisku niejako dojrzeć.
- 3:16:34Dlatego szybkie sprzątanie kupy po
- 3:16:36naszych kotach [śmiech] jest takie
- 3:16:38ważne, żeby pozbyć się tych ewentualnych
- 3:16:41ooczyst, zanim dojrzeją do tej formy, że
- 3:16:44będą w stanie wywołać toksoplazmoę.
- 3:16:48Lambioza to jest choroba układu
- 3:16:51pokarmowego, która jest przenoszona
- 3:16:54drogą pokarmową, często też brudną wodą.
- 3:16:57Więc tutaj rozwiązaniem będzie takie
- 3:17:00ogólne zasady higieny, jeśli chodzi o
- 3:17:03pite, pite płyny i spożywane pokarmy. A
- 3:17:06częsistkowica to choroba przenoszona
- 3:17:09drogą płciową i tutaj rozważne życie
- 3:17:12seksualne i unikanie spania z wieloma
- 3:17:15partnerami.
- 3:17:17I ostatnia rzecz, jeśli chodzi o
- 3:17:19protisty, to ich znaczenie dla przyrody
- 3:17:22i człowieka. I oczywiście zacznijmy od
- 3:17:25tych negatywnych, czyli te wszystkie
- 3:17:27choroby, o których była przed chwilą
- 3:17:29mowa i nie tylko te, bo jest bardzo dużo
- 3:17:32pierwotniaków chorobotwórczych, ale z
- 3:17:34takich rzeczy pozytywnych to będziemy
- 3:17:37mieli na pewno dużą produkcję tlenu.
- 3:17:40Pierwotniaki też na pewno są
- 3:17:42wykorzystywane. Teraz mówię o tych
- 3:17:44pierwotniakach plechowych w niektórych
- 3:17:47krajach azjatyckich jako źródło pokarmu.
- 3:17:50też na pewno są źródłem wielu jakiś
- 3:17:52ważnych substancji chemicznych, czyli
- 3:17:55będą brały udział w jakimś przemyśle
- 3:17:59farmaceutycznym czy jakiś innych
- 3:18:01gałąiach przemysłu.
- 3:18:04I na pewno jeszcze tych zastosowań
- 3:18:06dałoby się trochę wymyśleć, ale ale
- 3:18:09uważam, że nie jest to takie istotne. I
- 3:18:12pierwotniki mamy już trochę za sobą.
- 3:18:14Przepraszam, jeśli było trochę
- 3:18:16chaotycznie, ale tematu pierwotniaków
- 3:18:19zbytnio nie lubię.
- 3:18:20lubię, ale na szczęście już przechodzimy
- 3:18:23dalej do ciekawszych jak dla mnie
- 3:18:24tematów, czyli roślin pierwotnie
- 3:18:27wodnych.
- 3:18:29Musimy rozróżnać sielenice i
- 3:18:31krasnorosty. Sielenica to ta grupa
- 3:18:33glonów, która da początek roślinom
- 3:18:36lądowym, tym wyższym roślinom. Dlatego
- 3:18:39zauważymy tu dużo podobieństw do tych
- 3:18:41roślin. Pierwszą cechą będą barwniki. I
- 3:18:44u zielenic mamy chlorofil A oraz B i
- 3:18:47karotanoidy. Natomiast u krasnorostów
- 3:18:50mamy chlorofil A oraz chlorofil D,
- 3:18:54karotenoidy i fikiliny. Fikobiliny to
- 3:18:57taki mocno specyficzny barwnik, który
- 3:19:00oprócz krasnorostów występuje jeszcze
- 3:19:03tylko u sinic. Barwa zielenic będzie
- 3:19:07zwykle zielona. U krasnorostów mamy
- 3:19:09takie ciemniejsze barwy od czerwonych do
- 3:19:12brunatno-czerwonych, a nawet nieraz
- 3:19:14czarnych. Ściana komórkowa i zielenic
- 3:19:17jest cellulozowa i mamy tutaj również
- 3:19:20pektyny. U krasnorostów jest tak samo.
- 3:19:23Jednak te ściany się różnią, bo u
- 3:19:26zielenic mamy takie mikrofibryle
- 3:19:29cellulozowe, niejako zanurzone w takiej
- 3:19:32macierzy bezpostaciowe. A ta macierz
- 3:19:35składa się między innymi z pektyn. u
- 3:19:37krasnorosów. Natomiast ta ściana
- 3:19:40przyjmuje bardziej taką formę
- 3:19:42dwuwarstwową. Mamy wewnętrzną warstwę
- 3:19:45cellulozową i zewnętrzną warstwę warstwę
- 3:19:48pektynową. I ta warstwa pektynowa
- 3:19:51dodatkowo jest wysycona różnymi
- 3:19:53substancjami
- 3:19:55higrofilowymi, które chłoną wodę i
- 3:19:58zapobiegają wysychanie
- 3:20:00krasnorostów, gdy te na przykład zostaną
- 3:20:03chwilowo wyrzucone na brzeg poziom wody
- 3:20:07się chwilowo obniży i będą narażone na
- 3:20:09wyschnięcie. I właśnie te substancje,
- 3:20:13które są w tej pektynowej części ściany
- 3:20:15komórkowej zapobiegają wysychaniu. A
- 3:20:19tymi substancjami na przykład będzie
- 3:20:21agar, kwas alinowy czy karagen.
- 3:20:25Substancją zapasową u zielenic jest
- 3:20:27skrobia. U krasnorostów to jest
- 3:20:30fluorydzyna, nazywana inaczej skrobią
- 3:20:33krasnorostową i różnego rodzaju
- 3:20:35substancje tłuszczowe. U zielenic
- 3:20:38występuje cegle życiowe z przemianą
- 3:20:40pokoleń sporofit gametofit, sporofit
- 3:20:43gametofit. U krasnorostów również
- 3:20:46występuje przemiana pokoleń, jednak ona
- 3:20:48jest skrajnie nietypowa dla świata
- 3:20:51żywego, ponieważ mamy tutaj trzy
- 3:20:54pokolenia. dwa pokolenie sporofitu i
- 3:20:56pokolenie gametofitu. Jest to jest to
- 3:20:59coś typowe tylko dla krasnorostów.
- 3:21:03U zielenic występują komórki z rząskami.
- 3:21:06Na przykład to będą gamety. U
- 3:21:08krasnorostów z kolei nie znajdziemy
- 3:21:10żadnych komórek, które są wyposażone w
- 3:21:12rząski. Budowa plechy u zielenic jest
- 3:21:15różnorodna. Znajdziemy tutaj naprawdę
- 3:21:18bardzo dużo form. A u krasnorostów mamy
- 3:21:21plechę plectematyczną lub nitkowatą.
- 3:21:25Okazjonalnie też znajdziemy krasnorosty
- 3:21:27jednokomórkowe.
- 3:21:29Jeśli natomiast chodzi o zastosowanie
- 3:21:31krasnorostów i zielenic w przyrodzie i
- 3:21:34dla człowieka, to na pewno będą one
- 3:21:37pokarmem wielu zwierząt. Również pewnie
- 3:21:39jakieś zgromadzenia zielenicy
- 3:21:41krasnorostów mogą tworzyć środowiska
- 3:21:44życia wielu zwierząt. Dla ludzi
- 3:21:47szczególnie w Azji, niektóre krasnorosty
- 3:21:49są wykorzystywane pokarmowo. Z tych
- 3:21:51organizmów też na pewno da się
- 3:21:53wyizolować różne jakieś substancje
- 3:21:55przydatne człowiekowi. Na przykład te
- 3:21:58różne substancje krasnorostów jak
- 3:22:00karagen, agar i tak dalej są
- 3:22:02wykorzystywane w niektórych gałąziach
- 3:22:05przemysłu.
- 3:22:07I gdy rośliny wychodziły na ląd, to
- 3:22:10spotkały się ze zmianą warunków, bo
- 3:22:13warunki w środowisku wodnym i lądowym są
- 3:22:15zróżnicowane. Po pierwsze, dostępność
- 3:22:18wody jest w środowisku wodnym. duża, a
- 3:22:22na lądzie jest mniejsza. Jest
- 3:22:23różnicowana w zależności od miejsca. Na
- 3:22:26przykład przy jakiejś rzece czy na
- 3:22:28mokradle dostępność wody będzie o wiele
- 3:22:31większa niż wysoko w górach czy na
- 3:22:33pustyni. W środowisku wodnym dostępność
- 3:22:36światła jest mniejsza i zależna od
- 3:22:39głębokości. Natomiast w środowisku
- 3:22:41lądowym jest duża dostępność tlenu. W
- 3:22:44środowisku wodnym jest mniejsza,
- 3:22:46zróżnicowana, w lądowym większa. Tutaj
- 3:22:49przypomnę, że rozpuszczalność większości
- 3:22:51gazu w wodzie zwiększa się wraz ze
- 3:22:55spadkiem temperatury. Dlatego pod
- 3:22:58biegunami mamy dosyć dużą różnorodność
- 3:23:01biologiczną w wodach związaną właśnie z
- 3:23:04tymi niższymi temperaturami i z większą
- 3:23:06ilością tlenu rozpuszc rozpuszczonego w
- 3:23:10tamtych wodach. Wahania temperatury w
- 3:23:13wodach są niewielkie, a to związek z
- 3:23:16wysokim ciepłem właściwym wody. A w
- 3:23:18środowisku lądowym wahania temperatury
- 3:23:21bywają znaczne. W środowisku wodnym
- 3:23:24gęstość środowiska jest duża, a w
- 3:23:26lądowym mała. Wiatr w środowisku wodnym
- 3:23:29jest nieobecny, a w lądowym jest obecny.
- 3:23:34I żeby rośliny mogły eksplorować ląd, to
- 3:23:37te wszystkie problemy musiały jakoś
- 3:23:39rozwiązać. Dwie najważniejsze kwestie,
- 3:23:42które się z tym wiązały, to mniejsza
- 3:23:44dostępność wody i mała gęstość
- 3:23:47powietrza. i związany z tym wiatr, który
- 3:23:50narażał rośliny na różne uszkodzenia. i
- 3:23:53rośliny z mniejszą dostępnością wody
- 3:23:55poradziły sobie wytwarzając tkanki
- 3:23:58okrywające i tłuszczową cuticulle, które
- 3:24:01ograniczały transpirację, czyli
- 3:24:04uciekanie wody z powierzchni rośliny.
- 3:24:07Zostały wykształcone tkanki przewodzące,
- 3:24:10które umożliwiały transport wody w
- 3:24:13obrębie rośliny oraz wykształciły się
- 3:24:16systemy pobierające wodę. Mała gęstość
- 3:24:19powietrza została rozwiązana przez
- 3:24:22wykształcenie tkanek mechanicznych,
- 3:24:24które umacniały rośliny i pozwalały tym
- 3:24:28roślinom pnąć się wyżej ku górze bez
- 3:24:30jakiś uszkodzeń pod własnym ciężarem
- 3:24:33rośliny, bo po prostu ta roślina się nie
- 3:24:36przewracała w żaden sposób mimo
- 3:24:39mniejszej [odchrząknięcie] gęstości.
- 3:24:41również rośliny wykształciły strukturę
- 3:24:44czapne. Głównie chodzi tutaj korzeń,
- 3:24:47który zakotwicza roślinę w podłożu i
- 3:24:50przez to taka roślina jest stabilniej do
- 3:24:53niego przymocowana.
- 3:24:55I kolejny punkt jest taki dosyć
- 3:24:57obszarny. Uczeń przedstawia na
- 3:24:59przykładzie rodzimych gatunków cechy
- 3:25:01charakterystyczne mchów, widłakowych,
- 3:25:03skrzypowych, paprociowych i nasiennych
- 3:25:05oraz na podstawie tych cech identyfikuje
- 3:25:07organizmy jako przedstawiciele jednej z
- 3:25:09tych rodzin. I o tym punkcie można by
- 3:25:12było mówić naprawdę dużo i po kolei
- 3:25:15analizować te wszystkie grupy, ale też
- 3:25:17do końca nie widzę sensu wdawać się w te
- 3:25:20totalne szczegóły dotyczące rozmnażania,
- 3:25:23wytwarzaniach poszczególnych gametowitów
- 3:25:26i sporofitów. Więc tutaj poszedłam na
- 3:25:29taki kompromis. Przedstawiłam tylko
- 3:25:31takie najważniejsze cechy, nie wchodząc
- 3:25:33w takie najdrobniejsze szczegóły. A
- 3:25:36osoby, które są bardziej zainteresowane
- 3:25:38tematem, odsyłam do swojego filmiku na
- 3:25:41temat botaniki, który kiedyś
- 3:25:43przygotowałem i tam te wszystkie grupy
- 3:25:46naprawdę dokładnie omawiam. Tutaj
- 3:25:49jedynie się skupię na najważniejszych
- 3:25:51rzeczach, bo też na maturze nie
- 3:25:54pamiętam, by pojawiały się takie
- 3:25:55zadania, które wymagają w tych kwestiach
- 3:25:58bardzo dokładnej wiedzy bez
- 3:26:00odpowiedniego tekstu wstępnego.
- 3:26:03Zaczniemy od omawiania mychów, które
- 3:26:05mamy na schemacie i których jest tutaj
- 3:26:07przedstawiony cykl życiowy. Zaczynając
- 3:26:10od jego lewej strony, gdy mamy dwa
- 3:26:13podobnie wyglądające niewielkie
- 3:26:15osobniki. Jeden osobnik jest męski i
- 3:26:18wytwarza plemnie, drugi osobnik jest
- 3:26:21żeński i wytwarza rodnie. W plemniach
- 3:26:24powstają komórki plemnikowe, które z
- 3:26:26wodą są przenoszone na rodnie, gdzie
- 3:26:30potem te komórki trafiają do komórek
- 3:26:32jajowych, dochodzi do zapłodnienia i
- 3:26:35rozwija się diploidalny bezzieleniowy
- 3:26:38sporofit, który jest uzależniony od
- 3:26:42gametofitu. kametofit karmi ten
- 3:26:44sporofit. No a w tym sporoficie na
- 3:26:47szycie w puszcze w puszce zarodnikowej w
- 3:26:51wyniku mejozy powstają haploidalne
- 3:26:54zarodniki. Te zarodniki dadzą nam
- 3:26:57splątki, a z tych splątków będą się z
- 3:27:00powrotem rozwijały haploidalne
- 3:27:03gamatofity.
- 3:27:05Ważne jest tutaj, że dominującym
- 3:27:08pokoleniem jest ten gamatofit. A więc do
- 3:27:10tych struktur kametofitu nie możemy
- 3:27:13używać tego samego nazewnictwa jak do
- 3:27:16roślin nasiennych chociażby, gdzie mamy
- 3:27:20sporo fity. Dlatego nie mówimy tutaj o
- 3:27:22liściach, tylko o listkach. Nie mówimy o
- 3:27:25łodydze, tylko łodyżce. I nie mówimy o
- 3:27:29korzeniach, tylko o chwytnikach albo
- 3:27:32rezoidzie. Swoją drogą główną funkcją
- 3:27:35chwytników nie jest pobieranie wody,
- 3:27:37tylko jest funkcja szczepna. Chwytniki
- 3:27:40praktycznie wcale nie pobierają wody.
- 3:27:42Jeszcze zwrócę uwagę na jedną kwestię.
- 3:27:45Tutaj prawej mamy zbliżenie na sporofit
- 3:27:48i na tym sporoficie jest czepek. Warto
- 3:27:50pamiętać, że ten czepek jest
- 3:27:52haploidalny, bo jest to pozostałość
- 3:27:55rodni z gametofitu. Ten czepek po prostu
- 3:27:58zostaje jak się rozwije nam sporofit,
- 3:28:01rozrywa on rodnie i fragment tej rodni
- 3:28:04zostaje na puszce z zarodnikami.
- 3:28:08I wśród myszaków wyróżniamy mchywą
- 3:28:11trobowca i glewiki. Tam podstawa
- 3:28:14programowa mówiła nam, że musimy znać
- 3:28:16tylko mchy, ale wyświetlam te zdjęcia
- 3:28:19dla opatrzenia. po lewej mchy, na środku
- 3:28:22wątrobowca po prawej glawiki. Pokolle
- 3:28:25dominującym zawsze jest gametofit. Jest
- 3:28:29brak typowej tkanki przewodzącej.
- 3:28:32Większość z tych organizmów w ogóle nie
- 3:28:34ma komórek przewodzących. U mszaków, u
- 3:28:38niektórych mszaków wytwarzają się już
- 3:28:41jakieś tam komórki, które zaczynają
- 3:28:44pełnić funkcję przewodzącą, ale nie
- 3:28:46możemy tutaj jeszcze mówić o typowej
- 3:28:47tkance. I to przewodzenie jest jeszcze
- 3:28:50takie jakoś mocno zaawansowane i tutaj
- 3:28:53woda jest niezbędna do zapłodnienia.
- 3:28:57Dalej mamy paprotniki, w których
- 3:29:00wyróżnimy paprocie, skrzypy i i widłaki.
- 3:29:04U paprotników dominuje już sporo fit,
- 3:29:07natomiast należy wiedzieć, że to jest
- 3:29:09grupa sztuczna, a nie jest to grupa
- 3:29:12systematyczna. Te organizmy są zabrane
- 3:29:15ze sobą z uwagi na pewne podobieństwa, a
- 3:29:18nie pokrowieństwa ewolucyjne.
- 3:29:21Wśród paprotników znajdziemy różne
- 3:29:25strategie, jeśli chodzi o rozmnażanie.
- 3:29:27Zarodniki mogą być albo zróżnicowane
- 3:29:30morfologicznie, albo nie zróżnicowane.
- 3:29:33Zróżnicowane będą u niektórych widłaków
- 3:29:36i uoprociwodnych.
- 3:29:38A więc skoro te zarodniki są
- 3:29:39zróżnicowane morfologicznie, to będziemy
- 3:29:42mieli gametofity dwupienne. A więc będą
- 3:29:45potrzebne dwa gametofity do rozmnażania
- 3:29:48płciowego, ponieważ na jednym będą
- 3:29:51struktury rozmnażania płciowego męskie,
- 3:29:54a na drugim żeńskie. Wśród tych
- 3:29:57niezróżnicowanych morfologicznie mamy
- 3:30:00zarodniki niezróżnicowane
- 3:30:02fizjologicznie, które dają gametofit
- 3:30:05jednopienny. To będzie u większości
- 3:30:08paproci niektórych widłaków. Oraz mamy
- 3:30:11zarodniki zróżnicowane fizjologicznie,
- 3:30:14które które występują u skrzypów. Tutaj
- 3:30:17nie napisałam, czy tu będziemy mieli
- 3:30:20gametowit dwupienny, czy jednopienny, bo
- 3:30:23u skrzypów mamy sytuację bardzo ciekawą,
- 3:30:27która się różni u wielu gatunków, a
- 3:30:30która też może być zróżnicowana u
- 3:30:32pojedynczego osobnika, bo zarodnik
- 3:30:36z czasem może dać gametofit jednopienny,
- 3:30:38a czasem gametofit dwupienny, nawet u
- 3:30:41tego samego osobnika. I do końca jeszcze
- 3:30:44nie wiadomo dlaczego tak się dzieje. W
- 3:30:46wielu źródłach możecie właśnie znaleźć
- 3:30:49sprzeczne informacje na temat gametofitu
- 3:30:51skrzypu właśnie dlatego, że występuje
- 3:30:54tutaj ta atypowość jeśli chodzi o
- 3:30:57wytwarzenie gametofitu.
- 3:31:00I tutaj również nie wdając się w
- 3:31:02szczegóły wypisałem cechy tych
- 3:31:03poszczególnych grup. U wszystkich tych
- 3:31:07grup mamy dominację sporofitu. Widłaki
- 3:31:10są widlasco rozgałęzione, stąd ich
- 3:31:13nazwa. W większości przypadków ich
- 3:31:16przedrośle jest wieloletnie i
- 3:31:18bezsieleniowe. Czyli skoro jest
- 3:31:21bezzieleniowe, to nie może wytwarzać
- 3:31:23substancji, a substancje czerpie w
- 3:31:27relacji symbiotycznej z grzybami. Są te
- 3:31:30przedrośla albo jedno, albo dwupienne,
- 3:31:32liście są mikrofilne i wszystkie w
- 3:31:35Polsce są chronione. Tutaj nie będę
- 3:31:38wchodził mocno w szczegóły, co to liść
- 3:31:40mikro, a co to makrofilny.
- 3:31:42Najważniejsze, żebyście zapamiętali, że
- 3:31:45u współczesnych roślin, jedynie u
- 3:31:47widłaków, znajdziemy liście mikrofilne.
- 3:31:49U skrzypowych mamy łuskowate,
- 3:31:52zredukowane liście. A więc łodyga
- 3:31:55musiała przyjąć przejąć funkcję
- 3:31:57asymilacyjną, a więc jest zielona.
- 3:32:00Rozgałązienia występują w okółkach, a
- 3:32:03tarczowe liście zarodnikonośne są
- 3:32:06zebrane w kłosu skrzypowych, tworząc
- 3:32:08kłos zarodnikonośny.
- 3:32:10Oprócz tego jeszcze można wspomnieć o
- 3:32:13inkrustacji komórek skrzypowych
- 3:32:15krzemionką, przez co mają one taką swoją
- 3:32:18charakterystyczną formę jeśli chodzi o
- 3:32:21dotyk. Jeśli na skrzypt taki nadepniemy,
- 3:32:24to będzie on skrzypiał. U paproci mamy
- 3:32:27liście złożone. One są bardzo
- 3:32:30charakterystyczne.
- 3:32:31Znaczy jeszcze tu wspomnę, że nie mamy u
- 3:32:34wszystkich paproci takiego
- 3:32:36charakterystycznego liścia, ale u
- 3:32:38większości tutaj one występują, bo jak
- 3:32:41mówię to ja przedstawiam takie cechy,
- 3:32:43które są tendencyjne, występujące w
- 3:32:45większości przypadków, co nie oznacza,
- 3:32:48że w danej grupie nie znajdziemy jakichś
- 3:32:50wyjątków od tych cech. No paproci
- 3:32:53zarodniki są zgrupowane po spodniej
- 3:32:55stronie liścia w tak zwane kubki.
- 3:32:58Gametofit jest sercowaty oraz gametofit
- 3:33:02jest jednopienny. Czyli na gametoficie
- 3:33:05znajdziemy zarówno plemnie jak i rodnie.
- 3:33:08Jedynie u paproci wodnych mamy gam
- 3:33:11metofity dwupianne dwupianne i u paproci
- 3:33:15mamy katapultowe mechanizmy uwalniania
- 3:33:18zarodników co jest pokazane po lewej i
- 3:33:22przechodzimy do rośliny nasiennych gdzie
- 3:33:24znajdziemy rośliny nagonasienne i
- 3:33:27okrytonasienne. Tutaj przedstawię
- 3:33:29różnicę między nago i ukrytonasiennymi i
- 3:33:32mam nadzieję, że podczas tego też się
- 3:33:34wyłonią pewne cechy, które ogólnie są
- 3:33:37typowe dla nasiennych i formy życiowe
- 3:33:40nagonasiennych to głównie grzewa i
- 3:33:42grzewy. A u kry a u okretonasiennych
- 3:33:46mamy naprawdę dużą różnorodność form.
- 3:33:49Rośliny zielne, drzewy, drzewa. tkanką
- 3:33:52przewodzącą. Uagonasiennych jest ksylem
- 3:33:55zwkami, a we floemie jest brak komórek
- 3:33:58towarzyszących. Jednak występują
- 3:34:00komórki, które pełnią funkcję
- 3:34:03analogiczną do komórek towarzyszących.
- 3:34:06Natomiast u okrytoasiennych w ksylemie
- 3:34:08głównie znajdziemy naczynia, a we
- 3:34:10floemie obecne są komórki towarzyszące.
- 3:34:15Liście u nagonasiennych bardzo często są
- 3:34:18przy wąskie, grube, takie skórzaste i
- 3:34:21wieloletnie, co ma związek z
- 3:34:23niesprzyjającymi warunkami, w których
- 3:34:26wiele nagonasiennych żyje. U
- 3:34:28okretonasiennych przeważnie mamy liścia
- 3:34:30o dużej powierzchni, jednoroczne, ale
- 3:34:33naprawdę tu też jest olbrzymia
- 3:34:35różnorodność tych form liści. Kwiaty u
- 3:34:38nagonasiennych są szyszkowate,
- 3:34:41przeważnie rozdzielnopłciowe, a u
- 3:34:44okrytonasiennych mamy dobrze rozwinięte
- 3:34:47pokrywy kwiatowe i przeważne kwiaty są
- 3:34:50obupłciowe. Tutaj jednak zwrócę uwagę,
- 3:34:53żeby u nagonasiennych zamiast używać
- 3:34:55sformułowania kwiaty, używać
- 3:34:57sformułowania szyszki. A to dlatego, że
- 3:35:00unikamy ryzyko, że pomylimy kwiat z
- 3:35:04kwiatostanem, a używając pojęcia Żyszka
- 3:35:07jesteśmy zabezpieczeni. Nieważne czy
- 3:35:09dana struktura będzie kwiatem czy
- 3:35:11kwiatostanem. Zalążek u nagonasiennych
- 3:35:14jest osłonięty
- 3:35:16na owocolistku i ten owocolistek jest
- 3:35:19cyną osłonką. I tutaj nieosłonięty, ale
- 3:35:23jednak ma osłonkę. I tu chodzi o to, że
- 3:35:26ten zalążek nie jest w zalążni. która
- 3:35:29jest obecna tylko u okrytonasiennych, a
- 3:35:33jest bezpośrednio na owocolistku.
- 3:35:36ukrytonasiennych. Natomiast owocolistki
- 3:35:39tworzą zalążnię, w której znajdują się
- 3:35:42zalążki z dwiema osłonkami. Zapylenia u
- 3:35:46nagonasiennych najczęściej wiatropylne,
- 3:35:48u okretunasiennych częściej owadopelna.
- 3:35:52Owoców nagonasiennych się nie
- 3:35:53wykształca, a u okretunasiennych
- 3:35:56wykształca się z zalążni słupka.
- 3:35:59Kamatowitmęski
- 3:36:01u nagonasiennych to komorka
- 3:36:03przedroślowa, komórka wegetatywna i
- 3:36:05komórka generatywna u okretonasiennych
- 3:36:09to już tylko komórka wegetatywna i
- 3:36:11generatywna u nagonasiennych gametowi
- 3:36:14drzański to wielokomórkowe bielmo
- 3:36:18pierwotne a u okretonasiennych worek
- 3:36:20zalążkowy który najczęściej jest ośmioją
- 3:36:24więc widzimy że u nasiennych doszło do
- 3:36:26skrajnej redukcji gemato tofitu męskiego
- 3:36:29i żeńskiego, ale tutaj też zapłodnienie
- 3:36:32jest uniezależnione od wody, co daje
- 3:36:35pewną przewagę nad roślinami
- 3:36:38zarodnikowymi.
- 3:36:40Tutaj przedstawiłam typową budowę kwiatu
- 3:36:44ukrytonasiennych. Będziemy mieli tutaj
- 3:36:46elementy wegetatywne, takie jak płatki
- 3:36:50korony, ciałki kielicha i dnokwiatowe
- 3:36:52oraz generatywne, czyli słupek i
- 3:36:55prąciki. Jeszcze chciałam pokazać jak to
- 3:36:58wygląda. Jeśli mamy taką dojrzałą
- 3:37:01roślinę w postaci sporofitu, to ona
- 3:37:04wytwarza kwiaty. W tych kwiatach
- 3:37:06powstaje zredukowany gametofit żeński i
- 3:37:10na ten gametofit żeński, na ten ogólny
- 3:37:12kwiat będzie przeniesiony zredukowany
- 3:37:14gametofit żeński i tam dojdzie do
- 3:37:17zapłodnienia i wytwarza się młody
- 3:37:20sporofit, który jest osłaniany jeszcze w
- 3:37:22owocu. Jeśli chodzi o okretonasienne,
- 3:37:25gametofit żeński może wciąż występować w
- 3:37:29jakichś strukturach reszczkowych, które
- 3:37:32otwarzają o które odżywijają rozwijający
- 3:37:35się sporofit. Na przykład w przypadku
- 3:37:37nagonasiennych gametofit żeński będzie
- 3:37:41pełnił funkcję prabielma, o który która
- 3:37:44będzie odżywiało rozwijający się młody
- 3:37:46sporofit. No ale ja chcę tutaj przede
- 3:37:49wszystkim zwrócić uwagę, że na takiej
- 3:37:51innej roślinie jest szansa, że
- 3:37:53jednocześnie znajdziemy dojrzały
- 3:37:55sporofit, reszczkowy gametofit i młody
- 3:37:59kolejny rozwijający się sporofit. A więc
- 3:38:02widzimy, że tutaj to pokolenie
- 3:38:04gamatofitu jest bardzo zaredukowane i
- 3:38:07bardzo ukryte tak naprawdę w tym cyklu
- 3:38:10rozwojowym.
- 3:38:12I na koniec porównanie wszystkich
- 3:38:15gruponów.
- 3:38:17Pokolenie dominujące może być różne.
- 3:38:19Nawet nie musi być pokolenia
- 3:38:21dominującego. U mszaków dominuje
- 3:38:24gametofit, a u kolejnych występuje
- 3:38:27sporofit. Natomiast gametofit jest coraz
- 3:38:30bardziej zredukowany. Komórka plemnikowa
- 3:38:33lub plamnik. Z plemnikiem mamy do
- 3:38:36czynienia, gdy mamy wić, a z komórką
- 3:38:38plemnikową, gdy już wici nie ma. To u
- 3:38:40glonów często mamy sytuację, że mamy
- 3:38:44widć. U mszaków i paprotników jest wć. U
- 3:38:46nagonasiennych zwykle nie ma wici, a u
- 3:38:49okretonasiennych nie ma wici. Do
- 3:38:52zapłodnienia jest niezbędna woda u
- 3:38:54glonówszaków i u paprotników
- 3:38:57negonasiennych i okretonasiennych.
- 3:38:59Zapłodnienie jest uniezależnione od
- 3:39:01wody, a dodatkowo o ukrytonasiennych
- 3:39:04mamy do czynienia z tak zwanym
- 3:39:06zapłodnieniem podwójnym, gdzie zapłodnie
- 3:39:10zapoładniana jest nie tylko komórka
- 3:39:12jajowa, ale również wtórne jądro
- 3:39:15centralne w woreczku zalążkowym. I
- 3:39:18zalążki są obecne tylko u nasiennych,
- 3:39:21jednak jedynie u okryto nasiennych
- 3:39:23znajdują się one w zalążni. U
- 3:39:25nagonasiennych są one poza zalążnią po
- 3:39:28zalążne się wykształca. Kametofit u
- 3:39:32glonów przyjmuje różnorodne formy. U
- 3:39:34myszaków to jest forma plechowata albo
- 3:39:37jest forma ulistnionej łodyżki. U
- 3:39:40paprotników ma postać przetrośla. U
- 3:39:43nagonasiennych kamatofit męski to
- 3:39:45komórka wegetatywna, generatywna i kilka
- 3:39:48przedroślowych. A a gametowidzeński to
- 3:39:53bielmo pierwotne i rodnie. To bielmo
- 3:39:56pierwotne po zapłodnieniu zamieni się w
- 3:39:59prabielmo u okretonasi. Gamatofit mąski
- 3:40:02to komórka wegetatywna i komórka
- 3:40:04generatywna, a gamato rzeński to zwykle
- 3:40:08woreczek zalążkowy złożony jedynie z
- 3:40:11siedmiu komórek.
- 3:40:14Przejdziemy teraz do budowy roślin.
- 3:40:16Omówimy poszczególne tkanki roślinne. I
- 3:40:18tkanki roślinne dzielą się przede
- 3:40:21wszystkim na tkanki twórcze, które mogą
- 3:40:23dawać kolejne tkanki. Mogą się one
- 3:40:26intensywnie dzielić i tkanki stałe,
- 3:40:29które zwykle się nie dzielą lub ich
- 3:40:31podziały są bardzo rzadkie. również mamy
- 3:40:34tkanki pierwotne i tkanki wtórne. Wśród
- 3:40:38tkanek roślinnych znajdziemy też tkanki
- 3:40:41żywe. Tutaj jest pozaznaczałem na
- 3:40:43zielono i tkanki martwe zaznaczone na
- 3:40:46brązowo. I zacznijmy od tkanek twórczych
- 3:40:49pierwotnych. Będą to marystemy po
- 3:40:51pierwsze wierzchołkowe, czyli marystem
- 3:40:54wierzchołka pędu i wierzchołka korzenia
- 3:40:57oraz marystemy interkalarne, które w
- 3:41:00wyniku działalności podziałowej tworzą
- 3:41:03nam tkanki pierwotne stałe. Do tych
- 3:41:06tkanek należy łykopierwotne, czyli
- 3:41:09floem, twardydzica, drewnopierwotne,
- 3:41:12ksylem, miałkisz, epiderma i zwarcica.
- 3:41:16Miałk epiderma i zwarcica mogą się
- 3:41:18odróżnicowywać w tkanki twórcze wtórne,
- 3:41:22czyli kambium i fellogen. Istnieje
- 3:41:24również tkanka kalusowa, czyli tak zwana
- 3:41:27tkanka przyranna, która powstaje w
- 3:41:29miejscach, gdzie roślina ulegnie
- 3:41:31jakiemuś zranieniu i i ta tkanka
- 3:41:34odpowiada za regenerację rośliny. I tak
- 3:41:37jak tkanki pierwotne twórcze odpowiadały
- 3:41:40głównie za przyrost rośliny na długość,
- 3:41:43czyli na wzrost, to tkanki twórcze
- 3:41:46wtórne odpowiadają głównie za przyrost
- 3:41:49rośliny na grubość. I w wyniku
- 3:41:52działalności kambium powstaje przede
- 3:41:54wszystkim łyko i drewno wtórne, a w
- 3:41:57wyniku działalności felogenu powstaje
- 3:41:59nam feloderma i felem.
- 3:42:03Zaczniemy od tkanek twórczych, które
- 3:42:06cechuje kilka elementów. Po pierwsze,
- 3:42:09mają duże, dobrze widoczne jądra
- 3:42:11komórkowe i te jądra są na różnych
- 3:42:15etapach cyklu komórkowego. Jak tutaj
- 3:42:17popatrzymy, to mamy widoczne komórki w
- 3:42:20anafazie, komórki widoczne w telofazie,
- 3:42:23profazie i metafazie. A więc znajdziemy
- 3:42:26komórki na wszystkich etapów, etapach
- 3:42:29cykleu komórkowego. A więc te komórki
- 3:42:31intensywnie się dzielą. Oprócz tego z
- 3:42:34ich cechą jest cienka pierwotna ściana
- 3:42:37komórkowa. To też ma związek z tymi
- 3:42:39częstymi podziałami. Nie ma sensu
- 3:42:41wytwarzać jakiejś grubej ściany
- 3:42:43pierwotnej czy nawet nie mówiąc już o
- 3:42:46ścianie wtórnej, jeśli te komórki mają
- 3:42:48się szybko dzielić. I kolejną taką
- 3:42:50charakterystyczną cechą dla tkanki
- 3:42:53marystematycznej to jest brak dużej
- 3:42:55centralnej wakuoli, a zamiast tego te
- 3:42:58komórki mają kilka mniejszych wodniczek.
- 3:43:02Dalej przejdziemy do miałkiszu i naszej
- 3:43:04parenchymy. Jeśli chodzi o tą tkankę to
- 3:43:07wyróżniamy jej kilka rodzajów. To jest
- 3:43:10właśnie taka najbardziej zróżnicowana,
- 3:43:12jeśli chodzi o funkcję tkanka i może
- 3:43:15przyjmować różne zadania. I w związku z
- 3:43:18tymi zadaniami jej budowa będzie trochę
- 3:43:20inna. No zaczny, zaczniemy od miałkzu
- 3:43:23zasadniczego, który ma cienko ścienne
- 3:43:26równowymiarowe komórki i funkcja tego
- 3:43:29miękkiszu to takie po prostu wypełnienie
- 3:43:31przestrzeni, czyli to taki budulec,
- 3:43:34którym zapychamy miejsca rośliny, gdzie
- 3:43:36nie ma innych tkanek. Więc to taki słabo
- 3:43:39wyspecjalizowany miękkisz. Mamy miękkiz
- 3:43:42asymilacyjny, który zawiera dużą ilość
- 3:43:45chloroplastów, a jego główną funkcją
- 3:43:47jest prowadzenie fotosyntezy. W liściach
- 3:43:50znajdziemy miękk asymilacyjny w formie
- 3:43:52palisadowej i gąłbczastej. O tym będzie
- 3:43:55później. Mamy miękk spichszowy
- 3:43:58zawierający dużą ilość laukopelasów w
- 3:44:01swoich komorkach. A funkcją tego
- 3:44:03miałkiszu jest magazynowanie różnych
- 3:44:05substancji. Mamy miękkisz wodonośny
- 3:44:08charakteryzujący się dużymi wodniczkami,
- 3:44:11które magazynują wodę. Ten miękk jest
- 3:44:14typowy dla roślin żyjących w
- 3:44:16środowiskach suchych, które muszą
- 3:44:18prowadzić oszczędną gospodarkę wodną.
- 3:44:21Ostatni miękk mięłkisz powietrzny. Ma on
- 3:44:24silnie rozbudowane przestrzenie
- 3:44:26międzykomórkowe, które pozwalają unosić
- 3:44:29się na wodzie temu miałkiszowi i
- 3:44:31ułatwiają przepływ powietrza w tych
- 3:44:34przestworach międzykomowych. Ważne, żeby
- 3:44:37nie mylić tych dwóch ostatnich
- 3:44:38miałkiszów, bo z uwagi na to, że ten
- 3:44:40miękkisz powietrzny jest typowy dla
- 3:44:43roślin wodny, to czasami bywa mylony i
- 3:44:45nazywany wodnym.
- 3:44:48Przechodzimy dalej. Swarycica, czyli
- 3:44:50kolenchyma, tkańka żywa wzmacniająca.
- 3:44:54Jej cechą są charakterystyczne
- 3:44:56zgrubienia ściany, które mogą tworzyć
- 3:45:00charakterystyczny obraz mikroskopowy.
- 3:45:03Mamy kolenchymę kątową i płatową. W tym
- 3:45:06przypadku to kolen kątowa, bo widzimy,
- 3:45:09że te zgrubienia się łączą tak na kątach
- 3:45:13komórek w takie zespoły. Warto tu
- 3:45:15zwrócić uwagę, że mimo, że ta ściana
- 3:45:17jest gruba, to mamy tu do czynienia
- 3:45:20jedynie ze ścianą pierwotną. W
- 3:45:22kolenchymie nie mamy ściany wtórnej.
- 3:45:25Martwą tkanką wzmacniającą będzie
- 3:45:28twardzica, czyli sklerenchyma. I tutaj
- 3:45:31wyróżnimy dwa rodzaje komórek, czyli
- 3:45:33stareidy, włókna twardzicy i sklareidy,
- 3:45:37inaczej idoblastyczne komórki kamienne,
- 3:45:40które czasem występują w innych tkankach
- 3:45:43właśnie jako pojedyncza komórka należąca
- 3:45:46do innej tkanki, czyli właśnie stąd to
- 3:45:49słowo idioblast. I te komórki mają już
- 3:45:52wtórną ścianę komórkową. Są to komorki
- 3:45:55martwe, mają funkcję wzmacniającą. Na
- 3:45:58przykład te włókna często towarzyszą yyy
- 3:46:01tkance przewodzącej, by wzmacniać te
- 3:46:04ciągi komórek. A jeśli mowa o tkanki
- 3:46:07przewodzące, to mamy żywe łyko, czyli
- 3:46:10floem i martwe drewno, czyli ksylam.
- 3:46:13Łyko składa się z członów rurek
- 3:46:16sitowych, które mają układ nadległy. Te
- 3:46:19człony rurek sitowych nie mają jądra
- 3:46:21komórkowego, ponieważ ich metabolizmem
- 3:46:24sterują komórki towarzyszące łączące się
- 3:46:27z nimi licznymi plazmodesmami. Również
- 3:46:30mamy miałkisz łykowy i włókna łykowe
- 3:46:33jako jedyny martwy element łyka. W
- 3:46:36drewnie mamyki, które dominują u
- 3:46:39nagonasiennych i naczynia, które
- 3:46:41dominują u okrytonasiennych. Na dole na
- 3:46:44schemacie po lewej cewki, po prawej
- 3:46:46naczynia. Również mamy wzmacniające
- 3:46:48włókna drzewne i miałkisz drzewny jako
- 3:46:51jedyny żywy element drewna, czyli
- 3:46:54ksylamu. Warto wspomnieć, że łyko
- 3:46:56odpowiada za transport substancji
- 3:46:59organicznych, a drewno głównie odpowiada
- 3:47:01za transport wody i soli mineralnych.
- 3:47:05Kolejne mamy tkanki okrywające.
- 3:47:09Pierwotną tkanką okrywającą będzie
- 3:47:11epiderma. Obraz mikroskopowy po lewej,
- 3:47:14co nam się rzuca pofałdowania ściany,
- 3:47:17kolor i obecność aparatów szparkowych.
- 3:47:21No ale przeanalizujmy te cechy. Ścisłe
- 3:47:23ułożenie komórek i pofałdowanie ścian
- 3:47:26bocznych determinuje nam zwiększenie
- 3:47:28wytrzymałości mechanicznej i tworzenie
- 3:47:30bariery dla patogenów. Pokrycie
- 3:47:33powierzchni tych komórek cuticulą, czyli
- 3:47:35substancją tuszową ogranicza
- 3:47:38transpirację z powierzchni rośliny.
- 3:47:40Obecność aparatów szparkowych umożliwia
- 3:47:43roślinie prowadzenie wymiany gazowej,
- 3:47:46brak chloroplastów ogranicza
- 3:47:48pochłanianie promieniowania słonecznego,
- 3:47:51przez co to promieniowanie może
- 3:47:53przenikać do głębszych warstw liści. I
- 3:47:56tutaj wyjątek. W komorkach epidermy te
- 3:47:58zwykłe komórki nie mają chloroplastów,
- 3:48:01ale aparaty szparkowe mają chloroplasty
- 3:48:05i też niejako pewne mechanizmy związane
- 3:48:07z chloroplastami pozwalają na zamykanie
- 3:48:10i otwieranie tych aparatów, ale o tym
- 3:48:12też będzie później w fizjologii roślin.
- 3:48:16W przypadku epidermy korzenia to te
- 3:48:19pojedyncze komórki tworzą takie wypustki
- 3:48:22nazywane włośnikami i włośniki
- 3:48:25zwiększają powierzchnię chłonną naszego
- 3:48:28korzenia.
- 3:48:30Wtórną tkanką okrywającą jest paradarma
- 3:48:33składająca się z trzech warstw. z
- 3:48:36martwego felemu żywego felogenu, który w
- 3:48:40wyniku działalności podziałowej odkłada
- 3:48:42na zewnątrz felem i do wnętrza felodermę
- 3:48:45oraz właśnie cienkiej warstwy żywej
- 3:48:48felodermy. Te trzy warstwy razem tworzą
- 3:48:51parymę. Felam jest tutaj najważniejszy,
- 3:48:54bo to martwy element, który tworzy,
- 3:48:57który tworzą komórki z grubą, silnie
- 3:49:01zmodyfikowaną wtórną ścianą komórkową.
- 3:49:05Tutaj między ścianą pierwotną a ścianą
- 3:49:08wtórną mamy zmagazynowane warstwy
- 3:49:11subaryny, które są substancjami
- 3:49:14ograniczającymi przepływ powietrza przez
- 3:49:17felem i przepływ wody. Jedynie w
- 3:49:20niektórych miejscach fellemu tworzą się
- 3:49:22takie luźniejsze zgrupowania komórek,
- 3:49:25które są nazywane przed chchlinkami. I w
- 3:49:28tych miejscach jest możliwa wymiana
- 3:49:31gazowa do głębiej położonych warstw,
- 3:49:33chociaż jest ona częściowo ograniczona i
- 3:49:37takie przetchlinki będą się tworzyły w
- 3:49:39niektórych punktach, gdzie wcześniej na
- 3:49:42epidermie występowały aparaty szparkowe.
- 3:49:46przedstawia znaczenie połączeń
- 3:49:48międzykomórkowych w tkankach roślinnych.
- 3:49:50I tutaj nie ma nic skomplikowanego, bo
- 3:49:52tymi połączeniami są plazmodesmy, czyli
- 3:49:55ciągi cytoplazmy, które przechodzą od
- 3:49:58jednej komórki do drugiej komórki przez
- 3:50:01po prostu dziurę w ścianie komórkowej.
- 3:50:03Jednak tutaj zwrócę uwagę na kilka
- 3:50:06ciekawszych rzeczy, a mianowicie, że
- 3:50:08często te plazmodesmy są skupione w
- 3:50:11takich licznych zespołach, gdzie
- 3:50:13występuje kilka plazmodomodesmów obok
- 3:50:15siebie i tam może dochodzić do łączenia
- 3:50:19się tych komórek i przez te plazmodasmę
- 3:50:22mogą być transportowane różne
- 3:50:23substancje, na przykład woda czy jakieś
- 3:50:26sole mineralne. Na przykład przy
- 3:50:29wymienianych niedawno członach rurek
- 3:50:31sitowych i komórkach pomocniczych
- 3:50:33mieliśmy dużo plazmodmów między tymi
- 3:50:35komórkami, bo komórki pomocnicze
- 3:50:38wspierały metabolizm i sterowały de
- 3:50:41facto metabolizmem komórek członów rurek
- 3:50:44sitowych.
- 3:50:46Jednak gdy w komórce wytworzy się
- 3:50:49jeszcze ściana wtórna, to przez taką
- 3:50:52ścianę plazmodasmy nie mogą przechodzić,
- 3:50:55ponieważ jest to gruba, często silnie
- 3:50:57zmodyfikowana ściana komórkowa. Dlatego
- 3:51:00w miejscach, gdzie tworzyły się takie
- 3:51:01zespoły jamek, tworzą się tak zwane
- 3:51:04jamki, czyli takie nieciągłości wtórnej
- 3:51:07ściany komórkowej, które umożliwiają
- 3:51:10zachowanie transportu między komórkami
- 3:51:13nawet po wytworzeniu wtórnej ściany
- 3:51:15komórkowej. takimi dwoma klasycznymi
- 3:51:18typami jamek. To są jamki o takim
- 3:51:21lejkowatym kształcie jak na dole i takim
- 3:51:23prostym kształcie jak na górze.
- 3:51:27I uczeń wykazuje związek budowy
- 3:51:29morfologicznej i anatomicznej,
- 3:51:31pierwotnej i wtórnej organów
- 3:51:33wegetatywnych. No i zacznijmy od
- 3:51:36zacznijmy od tego, że budowa pierwotna
- 3:51:39ma związek z działalnością
- 3:51:41merystemów pierwotnych, czyli marystemów
- 3:51:44wierzchołkowych i marystemów
- 3:51:46interkalarnych. Działalność tych
- 3:51:48marystemów warunkuje wzrost tkanki na
- 3:51:52długość, a wzrost na grubość jest tutaj
- 3:51:55możliwy tylko naprawdę w minimalnym
- 3:51:57stopniu, który jest niezbędny do tego
- 3:51:59wydłużania. No ale gdy mamy wzrost na
- 3:52:02długość, a nie mamy wzrostu na grubość,
- 3:52:05to ten wzrost na długość nie może
- 3:52:07zachodzić w nieskończoność, a nawet
- 3:52:09zachodzi dosyć krótko, ponieważ taka
- 3:52:12roślina by się załamała pod włas
- 3:52:14ciężarem własnego ciała, by po prostu
- 3:52:17opadła bez żadnego wzmacniania. I
- 3:52:19dlatego mamy wtórne, które odpowiadają
- 3:52:23za przyrost wtórny rośliny, czyli
- 3:52:26przyrost na grubość. Mamy tutaj kampium,
- 3:52:29które jest odpowiedzialne za
- 3:52:31produkowanie drewna wtorynnego i łyka
- 3:52:34wtorynnego oraz felogen, który odpowiada
- 3:52:37za tworzenie perydermy, czyli wtórnej
- 3:52:40tkanki okrywającej.
- 3:52:42I najpierw zobaczymy budowę takiego
- 3:52:44typowego korzenia w budowie palowej, a
- 3:52:47potem zobaczymy już budowę anatomiczną
- 3:52:50łodygi i korzenia. No i korzeń składa
- 3:52:53się z kilku elementów. protomeraryystemu
- 3:52:56okrytego mękiszową czapeczką, która
- 3:52:59zabezpiecza protomerystem. W tym
- 3:53:01protomerystemie mamy komórki
- 3:53:03merystematyczne, które intensywnie się
- 3:53:06dzielą i warunkują wytwarzanie nowych
- 3:53:09komórek. W strefie wzrostu na długość te
- 3:53:12wytworzone świeże komórki się wydłużają.
- 3:53:16W strefie włośnikowej dochodzi do
- 3:53:19różnicowania komórek. Też tam komórki
- 3:53:22ryzodermy będą tworzyły włośniki, które
- 3:53:25zwiększają powierzchnię chłonną i
- 3:53:27odpowiadają za pobieranie wody i soli
- 3:53:29mineralnych z gleby. Tutaj warto
- 3:53:32nadmienić, że te włośniki nie są
- 3:53:35strukturami stworzonymi, które są
- 3:53:37stworzone z kilku komórek, ale są to
- 3:53:39wypustki pojedynczych komórek. Dalej
- 3:53:42mamy strefę korzeni bocznych, gdzie w
- 3:53:45systemie palowym tworzą się odgałązienia
- 3:53:48kolejnych rzędów i w tej strefie
- 3:53:50dochodzi głównie do przytrzymania
- 3:53:53rośliny w podłożu. Strafa wzrostu na
- 3:53:56długość protomerystam jest nazywana
- 3:53:58stożkiem wzrostu. Przy czym tutaj
- 3:54:00zaznaczę, że we wielu źródłach
- 3:54:03znajdziecie trochę inne spojrzenie na
- 3:54:05ten stożek wzrostu. Niektóre źródła
- 3:54:08jedynie protomerystem zaliczają do
- 3:54:10stożku wzrostu. inne jednak rozszerzają
- 3:54:13ten stożek wzrostu jeszcze na strefę
- 3:54:16wzrostu na długość. A też znajdziemy
- 3:54:18niektóre, gdzie ten stożek wzrostu
- 3:54:21obejmuje również strefę właśnikową. Ale
- 3:54:23gdzie mamy ten stożek wzrostu, a gdzie
- 3:54:26nie, jest tak naprawdę bardzo dla nas
- 3:54:29istotne i nikt o to nas nie będzie
- 3:54:31pytał.
- 3:54:33Zobaczymy teraz budowę korzenia
- 3:54:35pierwotną i wtórną. Tutaj na razie mamy
- 3:54:38budowę pierwotną. Żółtymi cyferami
- 3:54:40zaznaczyłem elementy budowy kory
- 3:54:42pierwotnej, a czerwonymi walca osiowego.
- 3:54:46Jedynką jest zaznaczona ryzoderma, która
- 3:54:49wytwarza włośniki. Dwójką miałki szkory
- 3:54:52pierwotnej, a trójką endoderma, czyli
- 3:54:55najbardziej wewnętrzna warstwa kory
- 3:54:57pierwotnej. Obok niej jest parycykl,
- 3:55:01czyli najbardziej zewnętrzna warstwa
- 3:55:04palca osiowego. Piątką jest zaznaczone
- 3:55:07floem pierwotne, czyli łyko pierwotne.
- 3:55:10Szóstką ksylem pierwotne, czyli drewno.
- 3:55:14I siódemką mamy przestrzenie wypełnione
- 3:55:17przez miękki żwalca osiowego.
- 3:55:19Między drewnem i łykiem będzie nam
- 3:55:22zakładało się kambium. I kambium w w w
- 3:55:25wyniku działalności podziałowej będzie
- 3:55:28odkładało komórki łyka wtórnego na
- 3:55:30zewnątrz i drewna wtórnego do środka.
- 3:55:34Również przy reyodermie założy nam się
- 3:55:37fan, który nie jest tu zaznaczony.
- 3:55:40I tutaj mam schemat przedstawiony po tym
- 3:55:44przyroście na wtórnym na grubość, który
- 3:55:46zajdzie. jedynką jest zaznaczona paryma,
- 3:55:50drugą reszczkowe łyko pierwotne, trójką
- 3:55:53łykowtórne, czwórką drewnne i piątką
- 3:55:57drewno pierwotne, które bardzo często
- 3:56:00zamiera. I tamten i tam ta centralna
- 3:56:04część osiowa drzewa często jest martwa i
- 3:56:07degeneruje. Między łykiem wtórnym i
- 3:56:10drewnem wtórnym mamy to kambium, które
- 3:56:12cały czas prowadzi swoją działalność
- 3:56:15podziałową. w obrębie paredarmy, a
- 3:56:18mianowicie między fallam i falodarmą
- 3:56:22powinny być powinien być jeszcze
- 3:56:24falogan, który nie jest tu zaznaczony.
- 3:56:27Analogicznie mamy przedstawioną budowę
- 3:56:31pierwotną łodygi. Tutaj widzimy, że
- 3:56:33układ pierwotnych tkanek przewodzących
- 3:56:35jest trochę inny, ale zawsze łuko jest
- 3:56:38na zewnątrz, a drewno do środka. Jedynką
- 3:56:41jest zaznaczona epiderma z aparatami
- 3:56:43szparkowymi. Dwójką mamy zaznaczony
- 3:56:46miękki szkory pierwotnej. Trójką
- 3:56:48endoderma. Czwórką parecykl. Piątką
- 3:56:52łykopierwotna. szóstką drewno pierwotne
- 3:56:55i siódemką miękkisz miękkiz walca
- 3:56:58osiowego.
- 3:57:00W Łodycze roślin, które będą nam
- 3:57:03przyrastać na y grubość mamy tak zwane
- 3:57:07wiązki przewodzące otwarte, czyli między
- 3:57:10łykiem i drewnem pierwotnym mamy
- 3:57:12prokambium, która potem przekształci się
- 3:57:14w kambium tworząc zamknięte
- 3:57:16piareścianie. Taki pierścienie w wyniku
- 3:57:18działalności podziałowej będzie
- 3:57:20wytwarzał komórki łuka wtórnego na
- 3:57:23zewnątrz i komórki kambium wtórnego do
- 3:57:27środka. Tutaj na schemacie po prawej już
- 3:57:30zaznaczyłam zakładający się felogen przy
- 3:57:34epidermie. I tutaj mam przedstawione jak
- 3:57:37to wygląda po przyroście na grubość. Nie
- 3:57:39sugerujcie się tym przetrwałym
- 3:57:42miękkiszem kory pierwotnej, bo na
- 3:57:44różnych etapach on jeszcze będzie
- 3:57:45zostawał. ale na innych etapach
- 3:57:47przyrostu na grubość, gdy on będzie już
- 3:57:50dłużej trwał i będzie bardziej
- 3:57:51intensywny, aż ten miisz kory pierwotnej
- 3:57:54będzie zanikał. Ja tutaj to tylko
- 3:57:56pokazuję, żeby uświadomić, że jak zawsze
- 3:57:59w biologii to nie jest tak zerojedynkowe
- 3:58:02i nigdy nie zrobimy takiego idealnego
- 3:58:04opisu jakiegoś zjawiska.
- 3:58:07Wracamy jeszcze szybko do korzenia i
- 3:58:09powtórka. Trójką endoderma, czyli
- 3:58:12najbardziej wewnętrzna warstwa kory
- 3:58:13pierwotnej, czwórką parycykl. czyli
- 3:58:16najbardziej zewnętrzna warstwa walca
- 3:58:19osiowego. I dlaczego do tego wracam? To
- 3:58:21są jeszcze dwie cechy, które tyczą się
- 3:58:24tych warstw w korzeniu. Endoderma jest
- 3:58:27pokryta, czyli adkrustowana i ściany są
- 3:58:30adkrustowane taką subwarynową
- 3:58:33substancją, która układa się w pasemka
- 3:58:35zwane pasmami Kaspariego. I te pasma
- 3:58:38tworzą barierę, która uniemożliwia
- 3:58:41transport wody drogą apoplastyczną,
- 3:58:45czyli drogą przestrzeniami martwymi, na
- 3:58:47przykład właśnie między ścianami
- 3:58:49komórkowymi. I ta bariera sprawia, że
- 3:58:52woda musi być transportowana plastem,
- 3:58:56czyli żywymi elementami komórek.
- 3:58:58Czwórka. Parycykl. Zwracam na niego
- 3:59:01uwagę dlatego, że najczęściej właśnie w
- 3:59:04parycyklu w roślinach zakładają się
- 3:59:07korzenie boczne i organy roślinne mogą
- 3:59:10mieć różne przekształcenia. W korzeniach
- 3:59:13możemy mieć korzenie spichszowe.
- 3:59:15Najczęściej to będzie na przykład
- 3:59:17korzenie marchewki, piatruszki. Możemy
- 3:59:20mieć bulwy korzeniowe, które też
- 3:59:22najczęściej pełnią funkcje spichrzowe,
- 3:59:25ale również mogą służyć rozmnażaniu
- 3:59:27wegetatywnym. możemy mieć korzenie
- 3:59:29podporowe, które pozwalają nam utrzymać
- 3:59:33roślinę w podłożu. Będą one
- 3:59:35charakterystyczne dla roślin o takim
- 3:59:37grząskim podłożu, na przykład w Polsce
- 3:59:41dla kukurydzy, która jest hodowana u nas
- 3:59:44jako roślina uprawna. Mamy korzenie
- 3:59:47czapne, które pozwalają roślinom
- 3:59:50przytwierdzać się do różnych innych
- 3:59:53struktur i przez to takie rośliny mogą
- 3:59:56się eksponować wyżej na promieniowanie
- 3:59:58słoneczne.
- 4:00:00I teraz uwaga, bo kolejne dwie
- 4:00:02modyfikacje są często mylone.
- 4:00:04Pneumatofory to są takie korzenie, które
- 4:00:09wystają z gleby, żeby żeby do nich mogło
- 4:00:12być pobierane powietrze z atmosfery, bo
- 4:00:15takie korzenie występują u roślin, które
- 4:00:18żyją na przykład w środowiskach
- 4:00:20bagiennych, gdzie podłoże jest często
- 4:00:22zalawane, przez co korzenie ma nie mają
- 4:00:24dostępu do tlenu. Na przykład takie
- 4:00:26korzenie występują u cyperryśnika
- 4:00:28błotnego. Korzenie powietrzne natomiast
- 4:00:31to korzenie, które są w stanie pobierać
- 4:00:34powietrze z atmosferę z uwagi na
- 4:00:36obecność specyficznej tkanki zwanej
- 4:00:40welamenem, który występuje w tych
- 4:00:42korzeniach. Takie korzenie powietrzne są
- 4:00:44typowe dla wielu storyczyków żyjących w
- 4:00:47takich ciepłych, bardzo wilgotnych
- 4:00:49klimatach, gdzie właśnie mogą efektywnie
- 4:00:52pobierać tą wodę z powietrza. Mamy
- 4:00:54jeszcze korzenie kurczliwe, które
- 4:00:57umożliwiają wciąganie rośliny pod ziemię
- 4:00:59w niekorzystnych warunkach
- 4:01:01temperaturowych, żeby osłaniać tą
- 4:01:03roślinę przed mrozem. I korzenie swkowe
- 4:01:07typowe dla roślin pasożytniczych i
- 4:01:10półpasożytniczych.
- 4:01:11Tutaj takim prominentnym
- 4:01:13przedstawicielem będzie jemioła.
- 4:01:15Modyfikacje pędów to będą rozłogi,
- 4:01:18kłącza, bulwy. Większość roślin, które
- 4:01:21tworzą, które tworzą bulwy, to będą
- 4:01:24właśnie bulwy pochodzenia pędowego. Jak
- 4:01:27to ma miejsce na przykład u ziemniaków?
- 4:01:29Bulwy korzeniowe zdarzają się u roślin
- 4:01:32bardzo rzadko, są na przykład u
- 4:01:33ziarnopłonu. Kłącza i bulwy pełnią
- 4:01:36funkcję w rozmnażeniu wegetatywnym jako
- 4:01:39magazyn substancji odżywczych. Rozłogi
- 4:01:42natomiast to rozmnażanie wegetatywne.
- 4:01:45Mamy cebulę jako wspólną modyfikację
- 4:01:48pędu i liści. Mamy gałąziaki jako
- 4:01:52przystosowanie do warunków suchych. Yyy,
- 4:01:55liścia u takich roślin są redukowane,
- 4:01:58żeby ograniczać utratę wody w wyniku
- 4:02:00transpiracji, a funkcję fotosyntetyczną
- 4:02:03przyjmują fragmenty pędu, które są tak
- 4:02:06jakby zgniatane i przypomin przypominają
- 4:02:11morfologicznie liść, ale tylko z uwagi
- 4:02:13na to, by uzyskać dużą powierzchnię dla
- 4:02:15efektywniejszej fotosyntezy, mamy
- 4:02:18ciarnie, które pełnią funkcje ochronne
- 4:02:21przed jakimiś roślinożercami. I tutaj
- 4:02:24ważna uwaga, że ciarnie od kolców różnią
- 4:02:26się tym, że ciarnie to są właśnie
- 4:02:28modyfikacje pędów. Dochodzą do ciarni
- 4:02:32tkanki przewodzące i ciarni od rośliny
- 4:02:35trudno oderwać. Kolce natomiast to
- 4:02:38modyfikacja epidermy u roślin, do
- 4:02:41których nie dochodzą tkanki przewodzące
- 4:02:43i które łatwo oderwać. Mamy również
- 4:02:46wąsy. Wąsy mogą być pochodzenia zarówno
- 4:02:49pędowego i liściowego i wąsy umożliwiają
- 4:02:52przyczepianie rośliny do jakichś innych
- 4:02:55struktur. I tak na przykład winorośle
- 4:02:59wytwarzają wąsy, które pozwalają tym
- 4:03:01roślinom się pnąć. Ciernie mogą być
- 4:03:04również modyfikacjami
- 4:03:07liści, tak samo jak te wspominane wąsy.
- 4:03:10Mamy liściaki, których funkcja jest
- 4:03:12bardzo podobna do gałązaków. Tylko tutaj
- 4:03:15zamiast pędu, który przyjmuje funkcję
- 4:03:18liści, to ogonki liściowe przejmują
- 4:03:21funkcję blaszki liściowej. Mamy liście
- 4:03:24pułapkowe u roślin mięsożarnych. I tutaj
- 4:03:28zwrócę uwagę, że rośliny mięsożarne
- 4:03:31polują w na owady. Nie z uwagi na węgiel
- 4:03:34tych owadów, tylko z uwagi na to, żeby
- 4:03:37pozyskać związki azotowe, bo rośliny
- 4:03:41pułapkowe najczęściej żyją w
- 4:03:42środowiskach. narażonych na niedobory
- 4:03:45azotu. Mamy cebulę, liście spichszowe i
- 4:03:48łóki pąłkowe, które osłaniają nam pąłki.
- 4:03:53Ruch wody odbywa się zgodnie z
- 4:03:55gradientem potencjału wody i ten
- 4:03:58mechanizm wykorzystują rośliny do
- 4:04:00pobierania wody. I czym ten potencjał
- 4:04:03wody jest? Mianowicie to jest pewna
- 4:04:06wartość, która może być maksymalnie
- 4:04:08zerowa, a gdy rozpuszczamy w wodzie
- 4:04:12jakieś substancje, to ta wartość spada i
- 4:04:15zawsze woda przepływa z wartości
- 4:04:17wyższego potencjału wody do miejsc o
- 4:04:20niższym potencjale wody. Potencjał wody
- 4:04:23składa się z takich trzech elementów. po
- 4:04:26pierwsze z potencjału osmotycznego,
- 4:04:28którego znaczenie jest największe. I to
- 4:04:31są właśnie te mechanizmy związane z
- 4:04:33osmoą i z substancjami rozpuszczalnymi w
- 4:04:36wodzie.
- 4:04:38Mamy też potencjał ciśnieniowy, który ma
- 4:04:42trochę mniejsze znaczenie i jest
- 4:04:44związany z siłą ciśnienia
- 4:04:46hydrostatycznego,
- 4:04:48która którą wywiera woda na przykład w
- 4:04:51komórkach. Ostatnią składową to jest
- 4:04:54potencjał matrycowy,
- 4:04:56inaczej imibicyjnokapilarny
- 4:04:59i który jest związany z zatrzymywaniem
- 4:05:02wody przez różnego rodzaju koloidy
- 4:05:05białkowe. Jest znaczenie tego potencjału
- 4:05:08dla ogólnego potencjału wody jest
- 4:05:10znikome. Ono jest praktycznie
- 4:05:13niezauważalne w wielu sytuacjach.
- 4:05:16I zwykle gdy idziemy od dołu rośliny w
- 4:05:20górę rośliny, to taki potencjał wody nam
- 4:05:23spada. A więc woda może być przenoszona
- 4:05:26z korzenia, do łodygi, potem do liści i
- 4:05:30potem z liści transpirować, czyli
- 4:05:32parować do atmosfery. Dzięki temu
- 4:05:36właśnie woda może bez nakładu energii
- 4:05:39być transportowana wbrew grawitacji w
- 4:05:41górę rośliny. I taki bierny transport
- 4:05:44wody jest warunkowany przez siłę sącą
- 4:05:48liści, która właśnie jest wywołana tą
- 4:05:52dużą różnicą. potencjału wody między
- 4:05:55atmosferą a tym potencjałem wody w
- 4:05:57liściach. Czasem gdy zdarzy się
- 4:06:00sytuacja, że potencjał wody w atmosferze
- 4:06:03i potencjał wody w roślinie jest na
- 4:06:06podobnych poziomach i ogólnie w obrębie
- 4:06:09rośliny ten potencjał wody jest na
- 4:06:11podobnych poziomach, to woda nie może
- 4:06:14biernie przepływać w góra w rośliny
- 4:06:16rośliny. Wtedy jest wykorzystywany inny
- 4:06:19mechanizm transportu wody, a mianowicie
- 4:06:21parcie korzeniowe. Polega on na tym, że
- 4:06:25jony, skleby są aktywnie pompowane do
- 4:06:28komorek korzeni. Wtedy gdy te jony
- 4:06:31trafiają do komóek korzeni, to tam
- 4:06:34roztwór w tych komórkach staje się
- 4:06:36hiperosmotyczny względem roztworu gleby
- 4:06:39i woda zaczyna napływać do tych korzeni,
- 4:06:42bo się obniżał ten potencjał wody w tych
- 4:06:46korzeniach. Gdy ta woda napływa do tych
- 4:06:49korzeni, to po prostu fizycznie popycha
- 4:06:52wodę w roślinie i popycha cały ten sub
- 4:06:56wody. Wynikiem takiego zawiska jest
- 4:06:59kutacja, czyli powstawanie takich kropel
- 4:07:02wody na liściach w takich specjalnych
- 4:07:05miejscach, które są nazywane hydatodami.
- 4:07:08I właśnie w takich sytuacjach, gdy nie
- 4:07:10mamy tej różnicy potencjału wody, nie
- 4:07:13możemy liczyć na taki bierny transport
- 4:07:15wody, tylko jest wymagany mechanizm
- 4:07:18wykorzystujący ATP, mechanizm, który
- 4:07:22zużywa nam dostępne formy energii.
- 4:07:26Transpiracja wody odbywa się głównie
- 4:07:29przez aparaty szparkowe. Mechanizm
- 4:07:31otwierania i zamykania aparatów
- 4:07:33szparkowych molekularnie jest dosyć
- 4:07:35skomplikowany, ale my omówimy tylko tu
- 4:07:38taki najbardziej ogólny, najprostszy
- 4:07:41zarys. I w wielkim skrócie światło jest
- 4:07:44czynnikiem, który warunkuje otwieranie
- 4:07:47aparatów szparkowych, a ciemność
- 4:07:50czynnikiem warunkującym zamykanie
- 4:07:52aparatów szparkowych. Oczywiście
- 4:07:54znajdziemy inne czynniki, które wpłyną
- 4:07:56na sposób otwarcia zamknięcia aparatów
- 4:07:59szparkowych, ale właśnie to światło jest
- 4:08:01najważniejsze i gdy aparat szparkowy ma
- 4:08:05zostać otworzony, to jony potasu są
- 4:08:08pompowane do tego aparatu szparkowego,
- 4:08:11są umieszczane w wakuolach, a potem woda
- 4:08:15na zasadzie osmozy wpływa do tych
- 4:08:18komórek szparkowych.
- 4:08:21Gdy do tych komórek wpływa woda, to
- 4:08:23rośnie turgor, przez co komórka się
- 4:08:25wygina. A komórki aparatów szparkowych
- 4:08:28mają nierównomiernie zgrubiałe ściany
- 4:08:31komórkowe. Są one grubsze przy tej
- 4:08:34szparce. I właśnie przez to zgrubienie
- 4:08:37to wygięcie komórek jest nierównomierne
- 4:08:40i przez to otwiera nam się szparka.
- 4:08:42Mechanizm zamykania aparatu szparkowego
- 4:08:45działa odwrotnie. I one potasu są
- 4:08:49usuwane z komórek, przez co spada
- 4:08:52potencjał wody w komórkach przyszkowych.
- 4:08:55A więc woda będzie uciekała z miejsca o
- 4:08:58wyższym potencjale wody do miejsca o
- 4:09:00niższym potencjale wody, a więc będzie
- 4:09:03wypływała z komórek szparkowych do
- 4:09:05komórek przyszowych. Komórki szparkowe
- 4:09:07będą traciły turgor i szparka będzie się
- 4:09:10zamykać.
- 4:09:12No i właśnie ta transpiracja, czyli
- 4:09:14parowanie wody z powierzchni rośliny,
- 4:09:17odbywa się głównie przy aparatach
- 4:09:19szparkowych. Aparaty szparkowe są z
- 4:09:22reguły umieszczone po dolnej stronie
- 4:09:24liścia, żeby ograniczać ten proces.
- 4:09:27Oczywiście woda też będzie parowała z
- 4:09:30innych części liścia, ale to będą straty
- 4:09:33minimalne, bo są różne mechanizmy, które
- 4:09:36zapobiegają transpiracji. Na przykład
- 4:09:38pokrycie powierzchni liści substancją
- 4:09:41tłuszczową, słabo przepuszczalną dla
- 4:09:43wody.
- 4:09:45I czynniki, które wpłyną nam na
- 4:09:47transpirację, to będzie przede wszystkim
- 4:09:49temperatura. Czym wyższa temperatura,
- 4:09:52tym szybsze parowanie, a więc tym
- 4:09:54transpiracja efektywniejsza. Światło
- 4:09:57również pobudza nam transpirację, bo jak
- 4:10:00już mówiłam, otwiera aparaty szparkowe,
- 4:10:03a jeśli te aparaty szparkowe będą
- 4:10:05szeroko otwarte, to transpiracja przez
- 4:10:08nie będzie szybciej zachodzić. Kolejną
- 4:10:11kwestią jest wilgotność. Gdy mamy dużą
- 4:10:15wilgotność wokół liścia, wokół aparatów
- 4:10:18szparkowych, to raczej te różnice
- 4:10:21potencjału wody będą niewielkie albo
- 4:10:24praktycznie niezauważalne. Dlatego wtedy
- 4:10:27to parowanie wody będzie mniej
- 4:10:29efektywne. Natomiast gdy mamy suchy
- 4:10:32klimat, nie mamy wilgotności, to wtedy
- 4:10:35ta różnica potencjału wody są bardzo
- 4:10:38znaczące i wtedy transpiracja szybko
- 4:10:41zachodzi. A więc w suchym klimacie też
- 4:10:43rośliny przez to będą traciły szybciej
- 4:10:46wodę i muszą jakby postawić na bardziej
- 4:10:49zmyślne mechanizmy ograniczenia
- 4:10:51transpiracji.
- 4:10:53Kolejny jest truch powietrza. Jeśli mamy
- 4:10:56jakiś przewiew przewiew wiatru, to to
- 4:10:59sprzyja transpiracji, bo jeśli woda nam
- 4:11:02transpiruje, to w okolicy liścia
- 4:11:04zwiększa się wilgotność, która obniża
- 4:11:07transpirację, o czym przed chwilą
- 4:11:09mówiłam. Ale gdy mamy jakiś ruch
- 4:11:11powietrza, to wiatr szybko usunie tą
- 4:11:14wilgotność i przez to ta transpiracja
- 4:11:17również będzie szybciej zachodziła.
- 4:11:21Istnieje takie zawisko jak susza
- 4:11:24fizjologiczna. Jest ono wtedy, kiedy
- 4:11:26mimo fizycznej obecności wody w
- 4:11:28środowisku roślina nie jest w stanie tej
- 4:11:31wody pobierać. Pierwszy przykład takiej
- 4:11:34suszy jest wtedy, kiedy zasolenie gleby
- 4:11:37jest na tyle skrajne,
- 4:11:40że roślina nie jest w stanie pobierać
- 4:11:43wody z tego względu, że roztwór gleby
- 4:11:46jest na tyle skrajnie hiperosmotyczny
- 4:11:49w stosunku do roztworów w komorkach
- 4:11:52roślin. Czyli roztwór gleby ma na tyle
- 4:11:55niski potencjał wody, że niemożliwe jest
- 4:11:59pobieranie tej wody. Druga sytuacja to
- 4:12:01sytuacja, w której woda po prostu
- 4:12:03zamarzła, gdy jest ona w stanie stałym.
- 4:12:06To co prawda jest w środowisku, ale nie
- 4:12:09ma sposobów, by ją pobrać.
- 4:12:11>> [parsknięcie]
- 4:12:12>> Kolejna kwestia to formy pobierania
- 4:12:15różnych pierwiastków przez rośliny.
- 4:12:19Jeśli chodzi o związki azotu, to tutaj
- 4:12:22zwrócę uwagę na azot atmosferyczny,
- 4:12:26który mogą pobierać tylko niektóre
- 4:12:28rośliny. Będą to przede wszystkim
- 4:12:31rośliny, które należą do rodziny
- 4:12:33bobowatych na stare motelkowatych, które
- 4:12:36wchodzą w związki symbiotyczne z
- 4:12:39bakteriami umożliwiającymi
- 4:12:41wiązenie azotu atmosferycznego.
- 4:12:44Jeśli chodzi o związki siarki, to przede
- 4:12:47wszystkim to będzie anion SO4 2-le
- 4:12:52tlenek siarki również może być pobierany
- 4:12:54przez rośliny i tlenek siarki jest
- 4:12:57pobierany w takiej formie, że jest
- 4:12:59pobierany z atmosfery. No i szybko
- 4:13:02przelećmy po tych najważniejszych
- 4:13:04pierwiastkach, jeśli chodzi o ich
- 4:13:06funkcję. Azot to oczywiście składnik
- 4:13:08białek, kwasów nukleinowych, kozymów,
- 4:13:11chlorofilu czy cytokin. Siarka to
- 4:13:14składnik jednego z enzymów ze stainy,
- 4:13:17oprócz czego wchodzi w skład koenzymów i
- 4:13:19fosfolipidów. Fosfor, składnik kwasów
- 4:13:22nukleinowych, fosfolipidów ATP, bierze
- 4:13:25udział w regulacji enzymów. Potas
- 4:13:28reguluje turgur komórek, aktywator
- 4:13:30enzymów, udział w ruchach szparek i
- 4:13:33zwiększona oporność na czynniki
- 4:13:35stresowe. I magnez bardzo ważny dla
- 4:13:37roślin. To jest pierwiastek, który
- 4:13:40wchodzi w skład chlorofilu, jest w jego
- 4:13:43centralnym miejscu, oprócz tego jest
- 4:13:46aktywatorem enzymów i reguluje łączenie
- 4:13:49podjednostek rybosomów podczas procesu
- 4:13:52translacji.
- 4:13:54No i widzimy, że te funkcje pierwiastków
- 4:13:56u roślin są bardzo podobne jak funkcje
- 4:13:59ich u zwierząt. Tylko mamy tutaj jeszcze
- 4:14:02w potasie tą regulację turgoru i udział
- 4:14:05w ruchach szparkowych, czego nie ma u
- 4:14:07zwierząt. I w przypadku magnezu mamy ten
- 4:14:11chlorofil, przez co u roślin znajdziemy
- 4:14:14o wiele więcej magnezu niż u zwierząt.
- 4:14:18Na chwilę wrócimy do kwestii
- 4:14:19fotosyntezy, ale z trochę innej strony
- 4:14:22niż z tej strony metabolicznej,
- 4:14:24molekularnej. Zobaczymy jak ta
- 4:14:27fotosynteza przebiega w odniesieniu do
- 4:14:29roślin i co ona im daje produktami
- 4:14:32fotosyntezy po pierwsze będzie dwutlenek
- 4:14:36węgla, po drugie będzie tołowoda, a po
- 4:14:38trzecie będzie to energia dostarczana w
- 4:14:42postaci promieniowania świetlnego,
- 4:14:44głównie w postaci światła, głównie z
- 4:14:47zakresu 400 700 nanomet.
- 4:14:51I produktami fotosyntezy są aldehydy
- 4:14:543fosfoglicerynowe,
- 4:14:55które szybko są przetwarzane do jakiś
- 4:14:58cukrów, głównie do glukozy, która może
- 4:15:00być transportowana z liści do innych
- 4:15:03organów. Innym produktem fotosyntezy
- 4:15:05jest tlen, ale jest to uboczny produkt
- 4:15:09fotosyntezy. I też należy pamiętać, że
- 4:15:11ten uwalniany tlen w fotosyntezie nie
- 4:15:14pochodzi z dwutlenku węgla, a on
- 4:15:16pochodzi z cząsteczek wody.
- 4:15:19Substancje takie jak woda i sole
- 4:15:22mineralne to liści są transportowane za
- 4:15:25pośrednictwem drewna, a asymilaty są z
- 4:15:28liści wytransportowywane za
- 4:15:31pośrednictwem łyka.
- 4:15:34I rośliny do przeprowadzenia fotosyntezy
- 4:15:37potrzebują dwutlenku węgla. Mamy kilka
- 4:15:39adaptacji, które umożliwiają wymianę
- 4:15:42gazową, żeby ten dwutlenek węgla mógł
- 4:15:44być dostarczany do komorek
- 4:15:46przeprowadzających fotosyntezę.
- 4:15:48Najważniejszymi adaptacjami będą aparaty
- 4:15:50szparkowe, których stopień rozwarcia
- 4:15:53reguluje przepływ, przepływ gazów w tym
- 4:15:57dwutlenku węgla do liścia i z liścia,
- 4:16:00ale nie tylko, bo też aparaty szparkowe
- 4:16:02możemy mieć na łodyce. Gdy łodyga ma
- 4:16:04budowę wtórną, to już ten przepływ gazów
- 4:16:07jest o wiele utrudniony, ale mamy
- 4:16:09przetchlinki, czyli takie struktury,
- 4:16:12przez które jednak chociaż w jakimś
- 4:16:15stopniu ten przepływ gazów może
- 4:16:17przebiegać. niektórych roślin,
- 4:16:19szczególnie ze stanowisk silnie
- 4:16:21zabagnionych, gdzie gleba jest silnie
- 4:16:24zalana, to korzenie nie są w stanie
- 4:16:26czerpać gazów z tego powietrza, co się
- 4:16:29znajduje w glebie w różnych przestworach
- 4:16:32właśnie z uwagi na to zalanie wodą i
- 4:16:34wytwarzają korzenie oddechowe, które
- 4:16:37właśnie służą do prowadzenia wymiany
- 4:16:39gazowej. Też zwrócę uwagę na na
- 4:16:43ilustrację po lewej, jak mamy przekrój
- 4:16:45pr przez liść i to typowy przekrój dla
- 4:16:48liścia rośliny dwuliściennej. Widzimy
- 4:16:51tutaj, że meofil jest zróżnicowany na
- 4:16:54miękk palisadowy i miałkączasty.
- 4:16:57Ten miękkie szkąbczasty, który jest po
- 4:16:59dolnej stronie liścia, celowo ma te duże
- 4:17:02przestwory międzykomórkowe, bo z dolnej
- 4:17:05strony liścia dominują aparaty
- 4:17:07szparkowe. Dzięki tym przestworom, temu
- 4:17:10powietrzu i tym gazom łatwiej się
- 4:17:13przemieszczać w tych przestworach, żeby
- 4:17:15mogły być dostarczane do poszczególnych
- 4:17:17komórek miałkiszu.
- 4:17:20I na intensywność fotosyntezy wpływa
- 4:17:22kilka czynników. Najważniejsze jest
- 4:17:24natężenie światła i w zależności od
- 4:17:27natężenia światła wiązana jest inna
- 4:17:31ilość dwutlenku węgla. możemy wyróżnić
- 4:17:34dwa takie punkty. Pierwszy oznaczone
- 4:17:37jedynką to punkt kompensacji, w którym
- 4:17:40ilość wiązanego CO2 odpowiada ilości
- 4:17:44węgla, który jest wykorzystywany przez
- 4:17:47roślinę w procesach oddechowych. Drugi
- 4:17:49punkt to punkt nasycenia, w którym już
- 4:17:52dalsze zwiększenie natężenia światła nie
- 4:17:55będzie warunkowało zwiększenie i
- 4:17:58zwiększenia intensywności wiązania
- 4:17:59dwutlenku węgla. też takie nadmierne
- 4:18:02natrężenie światła może prowadzić do
- 4:18:04uszkadzania aparatu fotosyntetycznego.
- 4:18:08Kolejnym czynnikiem będzie temperatura.
- 4:18:10No i jak to zwykle bywa, zwrost
- 4:18:12temperatury będzie pozytywnie wpływał na
- 4:18:15te procesy, ale do czasu, bo jeśli
- 4:18:18temperatura zbytnio wzrośnie, to dojdzie
- 4:18:20do degradacji różnych enzymów i wtedy
- 4:18:23szybkość tego procesu gwałtownie
- 4:18:25spadnie. Jednak u roślin jest jeszcze
- 4:18:28drugi aspekt tej wyższej temperatury, bo
- 4:18:30mamy taki enzym jak Rubisko, który jest
- 4:18:34bardzo ważny w cyklu Kelwina, bo
- 4:18:36odpowiada za wiązanie dwutlenku węgla do
- 4:18:39rybulo 1.5 5 bis fosforanu, ale w
- 4:18:42wyższych temperaturach i przy niższym
- 4:18:45stężeniu dwutlenku węgla taki enzym
- 4:18:47rubisko zamiast dwutlenku węgla wiąże
- 4:18:50tlen, co jest związane z niekorzystnym
- 4:18:53dla roślin procesem fotooddychania.
- 4:18:56Więc podnoszenie temperatury z reguły
- 4:19:00zwiększa tą intensywność fotosyntezy.
- 4:19:03Jednak pamiętajmy, że odktywują się
- 4:19:06również jakieś mechanizmy hamujące,
- 4:19:08takie jak właśnie to zwiększenie
- 4:19:10intensywności fotooddychania, które
- 4:19:13sprawiają, że ten wzrost nie będzie aż
- 4:19:15tak znaczący, aż tak wielki, jak mógłby
- 4:19:18być, gdyby te inne zjawiska nie
- 4:19:21istniały.
- 4:19:23Bardzo dużo roślin wchodzi w relacje z
- 4:19:25grzybami, czyli w mikoryzę. Grzyby
- 4:19:28pomagają roślinie zdobywać różne
- 4:19:31substancje mineralne, zwiększają
- 4:19:33powierzchnię ich systemu korzeniowego, a
- 4:19:36w zamian roślina daje grzybom różne
- 4:19:38składniki odżywcze. też na przykład
- 4:19:41paproć wodna z rodzaju azolla wchodzi w
- 4:19:44związek z a na b na sp a rośliny
- 4:19:48bobowate stare motylkowate wchodzą w
- 4:19:50związek z bakteriami z rodzaju ryzobium
- 4:19:53i te bakterie z ryzobium tworzą takie
- 4:19:55specyficzne brodawki na korzeniach tych
- 4:19:58roślin. Ale zarówno ta anabena, jak i
- 4:20:01bakterie z rodzaju rezobium pozwalają
- 4:20:04tym roślinom na czerpanie azatu z
- 4:20:06atmosfery, bo te bakterie są w stanie
- 4:20:09wiązać azot atmosferyczny.
- 4:20:13I przechodzimy do rozmnażania roślin. Po
- 4:20:15kolei szybko opiszemy przemiany pokoleń
- 4:20:19u poszczególnych grup. Zaczniemy w tym
- 4:20:22przypadku u mchów od gametofitów. Mamy
- 4:20:25gametofit żeński i męski. A więc to jest
- 4:20:28roślina dwupianna. Gametofit męski
- 4:20:30wytwarza komórki plemnikowe, żeński
- 4:20:33komórkę jajową. Dochodzi do
- 4:20:35zapłodnienia, do którego niezbędna jest
- 4:20:38woda i powstaje zygotta, z której
- 4:20:41rozwija się sporofit uzależniony od
- 4:20:43gametofitu. W sporoficie na szczycie
- 4:20:47mamy puszkę zarodnikonośną, w której w
- 4:20:49wyniku mejozy powstają zarodniki dające
- 4:20:52kolejne gametofity. W tym cyklu życiowym
- 4:20:55u mszaków kametofit jest stadium
- 4:20:57dominującym, a sporofit jest od niego
- 4:21:00zależny. Nie posiada on chloroplastów, a
- 4:21:04więc nie jest w stanie sam prowadzić
- 4:21:05fotosyntezy.
- 4:21:08Dalej mamy przykład cyklu rozwojego
- 4:21:11rozwojowego paprotnika. Po lewej mamy
- 4:21:14diploidalny sporofit, czyli dorosłą
- 4:21:18paproć. Zwykle na spodniej części
- 4:21:21blaszki liściowej paproci znajdziemy
- 4:21:24kubki, które są zgrupowaniami zarodni, w
- 4:21:27których powstają zarodniki w wyniku
- 4:21:30procesu mejoze. Te haploidalne zarotniki
- 4:21:33będą się rozwijały w w serysowate
- 4:21:37gametofity i te gametofity posiadają
- 4:21:40zarówno gametangie żeńskie jak i
- 4:21:43gametangie męskie więc są to rośliny
- 4:21:46jednopienne ale zwykle jak tutaj mamy
- 4:21:49zaznaczone na schemacie dochodzi do
- 4:21:52zapłodnienia krzyżowego, żeby zwiększać
- 4:21:55różnorodność genetyczną gdy dojdzie do
- 4:21:57zapłodnienia rozwija się sporofit i
- 4:22:00tutaj Tutaj pokoleniem dominującym
- 4:22:02będzie już sporofit i w każdej kolejnej
- 4:22:05grupie będzie dominował sporofit, a
- 4:22:07gametofit będzie coraz bardziej
- 4:22:09niepozorny i będzie miał coraz mniejsze
- 4:22:12znaczenie.
- 4:22:14Przejdźmy do skrzypów. Tutaj
- 4:22:16przedstawiłem taki typowy, najczęściej
- 4:22:19przedstawiony obraz cyklu rozwojowego
- 4:22:22skrzypa. Ale zwrócę tutaj uwagę, że
- 4:22:25jeśli chodzi o występowanie tych dwóch
- 4:22:26rodzajów pędów, to to różnie bywa. Nie
- 4:22:29zawsze to wygląda tak, że występuje
- 4:22:32jeden pęd zielony, a potem zanim za
- 4:22:35jakimś czasie bezzielenicowy
- 4:22:38pęd z kłosem zarodnikonośnym.
- 4:22:41No dobrze, ale zacznijmy od tego momentu
- 4:22:43po lewej, gdzie właśnie mamy ten brązowy
- 4:22:47pęd z kłosem zarodnikonośnym. W wyniku
- 4:22:51majozy powstają zarodniki. Te zarodniki
- 4:22:55są opatrzone specjalnymi strukturami,
- 4:22:57które są nazywane haptarami. Te haptery
- 4:23:01umożliwiają tym zarodnikom
- 4:23:03przemieszczenie się w takich zwartych
- 4:23:06kupach, żeby gametofity mogły wzrastać
- 4:23:10niedaleko siebie. Jeśli chodzi o
- 4:23:12gametofity skrzypów, to tutaj mamy różne
- 4:23:15sytuacje. Możemy mieć zarówno gametofity
- 4:23:18jednopienne, jak i dwupienne. Tutaj w
- 4:23:20tym przypadku przedstawiłem gametofity
- 4:23:23dwupienne. Gametofit żeński wytwarza
- 4:23:27rodnie, gametofit męski plamnie. Komorka
- 4:23:30plemnikowa łączy się z komórką jajową w
- 4:23:33rodni i powstaje nam sporofit. Sporofit
- 4:23:37może wytwarzać zielony pęd prowadzący
- 4:23:40fotosyntezę. i zbierający substancje
- 4:23:42odżywcze dokłącza. Potem to kłącze może
- 4:23:46jakiś czas przetrwać w ziemi, by po
- 4:23:49jakimś czasie wypuścić pęd z kłosem
- 4:23:52zarodnonośnym.
- 4:23:54Ale jak już mówiłam, to jest tylko jeden
- 4:23:56model rozwoju, który spotkamy u
- 4:23:59skrzypów. Możemy też znaleźć takie
- 4:24:02sytuacje, gdzie będziemy mieli zielony
- 4:24:04pęd przeprowadzający fotosyntezę i
- 4:24:07dopiero potem na tym pędzie rozwinie się
- 4:24:10kłos zarodnikonośny.
- 4:24:12Ale pod kątem matury nie jest to dla nas
- 4:24:15aż takie istotne.
- 4:24:17Dalej mamy widłaki. Zaczniemy od
- 4:24:20sporofitu po lewej i od jego kłosa
- 4:24:23zarodnikonośnego, w którym mamy zarówno
- 4:24:26makrosporangia, które wytwarzają
- 4:24:29makrospory, i mikrosporangia, które
- 4:24:32wytwarzają mikrospory. W górnej części
- 4:24:34będziemy mieli mikrosporangia, a w
- 4:24:37dolnej makrosporangia.
- 4:24:39Z mikrospor będzie nam powstawał
- 4:24:42gametofit męski, a z makrospor gametofit
- 4:24:46żeński. Widzimy, że tutaj już sporofit i
- 4:24:49gametofit są dosyć silnie związane z
- 4:24:52tymi sporami i naprawdę są skrajnie
- 4:24:54zredukowane. Już powoli nam to
- 4:24:57przypomina sytuację, jaką mamy w
- 4:24:59przypadku roślin nasiennych, bo tutaj w
- 4:25:03przypadku pokolenia gametofitu, który
- 4:25:06mamy po prawej, mamy strukturę złożonek
- 4:25:09tylko z kilku kilkunastu komórek.
- 4:25:14Wchodzimy do roślin nasiennych.
- 4:25:17Zaczniemy od nagonasiennych, na
- 4:25:19przykładzie iglastych. I po lafe mamy
- 4:25:23gałązkę ze dużego drzewiastego
- 4:25:26sporofitu, na której znajdziemy szyszkę
- 4:25:28żeńską i szyszkę męską. Na szyszceńskiej
- 4:25:33będziemy mieli łóki nasiennej, łóki
- 4:25:35nasienne, a na każdej z takich łóek
- 4:25:38nasiennych będziemy mieli dwa
- 4:25:41makrosporangia.
- 4:25:42Natomiast szyszki męskie będą stworzone
- 4:25:45przez mikrosporofile, na których
- 4:25:49będziemy mieli mikrosporę, które w
- 4:25:52wyniku procesu [parsknięcie]
- 4:25:53mejosy będą tworzyły nam mikrospory.
- 4:25:57Taka mikrospora jest przybliżona po
- 4:26:00prawej i widzimy, że składa się ona z
- 4:26:03kilku komórek przedoroślowych
- 4:26:05oznaczonych dwójką, jednej komórki
- 4:26:08wegetatywnej oznaczonej czwórką, która
- 4:26:11potem dała giewkę pełkową jednej komórki
- 4:26:13generatywnej oznaczonej trójką, która
- 4:26:17potem da komórkę plemnikową. jedynką.
- 4:26:20Natomiast zaznaczyłam worki powietrzne
- 4:26:23charakterystyczne dla nagonasiennych,
- 4:26:25które ułatwiają roznoszenie przez wiatr
- 4:26:28tych niewielkich gametofitów męskich,
- 4:26:31które są wręcz zawarte w mikrosporze.
- 4:26:34Z makrospory, która jest cały czas
- 4:26:38związana z dorosłym sporofitem na łustce
- 4:26:41nasiennej żeńskiej rozwijają się
- 4:26:44struktury gametofitu. Natomiast z
- 4:26:47mikrospory rozwija się gametofit męski,
- 4:26:50który z wiatrem jest przenoszony do
- 4:26:53gametofitu żeńskiego, który cały czas
- 4:26:56jest na tej łustce nasiennej żeńskiej i
- 4:27:00tam komórka generatywna w wyniku
- 4:27:04podziału mitycznego daje komórki
- 4:27:06plemnikowe. Natomiast komórka
- 4:27:09wegetatywna tworzy łagiewkę półkową,
- 4:27:12która umożliwia komórce plemnikowej
- 4:27:15dostanie się do komórki jajowej. I tutaj
- 4:27:18dochodzi w tym procesie do
- 4:27:20uniezależnienia rozmnażenia od od wody.
- 4:27:24Dalej będzie się rozwijało nasiono w
- 4:27:27obrębie tej szyszki żeńskiej, która
- 4:27:30będzie się przekształcała w strewniałą
- 4:27:33szyszkę. Potem to nasiono zostanie z tej
- 4:27:36szyszki uwolnione i będzie się z niego
- 4:27:39rozwijał dorosły sporofit.
- 4:27:42Tutaj mam przedstawione to już dla
- 4:27:45roślin okrytonasiennych. Zacznijmy od
- 4:27:48kwiatu, w którym najczęściej występują
- 4:27:51zarówno organy rozmnażania żeńskie, jak
- 4:27:54i męskie. Męskie, czyli pręcik, żeńskie
- 4:27:57czyli słupek. W obrębie słupka powstają
- 4:28:00mikrospory, w których znajduje się
- 4:28:03kamietofit męski. Tutaj jest on już
- 4:28:05zredukowany jedynie do komórki
- 4:28:07wegetatywnej i generatywnej. A w obrębie
- 4:28:10słupka rozwijają nam się woraczki
- 4:28:13zalążkowe, w których mamy komórkę
- 4:28:15jajową. Tutaj również, gdy to ziarenko
- 4:28:19pyłku dotrze do znamienia słupka, to
- 4:28:22wytwarza się komórkę. łagiewka pełkowa z
- 4:28:25komórki wegetatywnej, która transportuje
- 4:28:28komórki plemnikowe powstałe z komórki
- 4:28:31generatywnej do wnętrza tego woreczka. I
- 4:28:35zachodzi tu proces zwany procesem
- 4:28:37podwójnego zapłodnienia. Jedna komórka
- 4:28:39plemnikowa zapładnia komórkę jajową.
- 4:28:43Będzie się rozwijał tu zarodek, a druga
- 4:28:45komórka zapłodni centralne jądroweczka
- 4:28:49zalążkowego, które jest diploidalne. A
- 4:28:52więc to zapłodnienie da tryploidalną
- 4:28:55strukturę, która rozwinie się w pielmo i
- 4:28:59dzięki temu będziemy mieli owoc, w
- 4:29:02którym będzie nasiono. Takie nasiono jej
- 4:29:05w odpowiednich warunkach będzie mogło
- 4:29:07wykiełkować dając nowy sporofit.
- 4:29:11Tutaj mam jeszcze przedstawione etapy
- 4:29:14rozwoju gametofitu żeńskiego u
- 4:29:16nagonasiennych i u okrytonasiennych.
- 4:29:20Nagonasienne na górze, okrytonasienne na
- 4:29:22dole. Od razu zwrócę tu uwagę, że
- 4:29:26osłonki
- 4:29:27zalążka mają u nagonasiennych jedną
- 4:29:31osłonkę, a u okretonasiennych dwie
- 4:29:34osłonki. I dwa pierwsze etapy są takie
- 4:29:36same. Mamy jakąś makrosporę, która w
- 4:29:40wyniku mejozy daje cztery komorki. Trzy
- 4:29:43z tych komorek zanikają, a jedna w
- 4:29:46wyniku podziałów mitycznych rozwija się
- 4:29:48dalej. Teraz zaczniemy od
- 4:29:51nagonasiennych, gdzie ta komórka w
- 4:29:53wyniku podziałów mitycznych daje nam
- 4:29:56gametofit żeński, a w obrębie niego
- 4:29:59wykształcają się dwierodnie. W przypadku
- 4:30:03okretonasi ta komórka najczęściej ma dwa
- 4:30:07podziały, w wyniku których mamy po dwa
- 4:30:10jądra na dwóch biegunach tego woraczka.
- 4:30:15Dalej mamy kolejne podziały mityczne,
- 4:30:18czyli na każdym biegunie mamy cztery
- 4:30:20jądra, ale jedno jądro z każdego bieguna
- 4:30:23zmierza do centrum komórki, żeby ulec
- 4:30:27fuzji z drugim jądrem i centralnie
- 4:30:30powstaje nam wtórne jądrowo raczka
- 4:30:32zalążkowego, które jest diploidalne i
- 4:30:35oznaczone tu trójką. Natomiast inne
- 4:30:38jądra przekształcają się w inne
- 4:30:41struktury. Jedynką zaznaczyłem komórkę
- 4:30:45jajową, dwójką są zaznaczone synergidy,
- 4:30:48które towarzyszą komórce jajowej i są
- 4:30:52homologiczne dorodni. A czwórką
- 4:30:56zaznaczyłam trzy antypody.
- 4:31:00Jeśli ten opis tych wszystkich cyklów
- 4:31:03był dla kogoś zbytnio chaotyczny lub że
- 4:31:05za szybki, to w filmie poświęconym
- 4:31:08rozmnażeniu roślin bardzo wolno
- 4:31:10analizuje te wszystkie cykle, dokładniej
- 4:31:14je opisując i mówiąc co z czego wynika.
- 4:31:17Powiedzmy sobie o zapłodnieniu i
- 4:31:19powstawaniu nasion u roślin nasiennych i
- 4:31:22owoców u roślin okrytonasiennych.
- 4:31:25Czyli tutaj mamy dwie odpowiadające
- 4:31:28sobie struktury. Mamy łókę
- 4:31:31nasiennążeńską
- 4:31:32u nagonasiennych po lewej, czyli
- 4:31:34makrosporofil i zalążnie po prawej u
- 4:31:39okretonasiennych, czyli struktura, która
- 4:31:42powstała ze zrośnięciu kilku, czasami
- 4:31:45jednego owoistków. A owoistki też
- 4:31:49właśnie odpowiadają makrosporofilom.
- 4:31:52I widzimy, że u nagoiennych
- 4:31:56zalążki są nieosłonięte, a u
- 4:32:00ukrytonasiennych zalążki są osłonięte,
- 4:32:03są w zalążni. Czyli zarówno u nago i
- 4:32:06okretonasiennych mamy zalążki, ale
- 4:32:09jedynie u okretunasiennych mamy
- 4:32:12zalążnie.
- 4:32:13Oprócz tej zalążni zarówno zalążki u
- 4:32:16nago i u krytonasiennych mają swoje
- 4:32:19osłonki. W przypadku nagonasiennych to
- 4:32:22będzie pojedyncza osłonka, a w przypadku
- 4:32:24okretonasiennych to będzie podwójna
- 4:32:27osłonka. I zobaczmy, które struktury
- 4:32:30powstają. Z czego u nago i
- 4:32:33okretonasiennych zaczniemy u
- 4:32:35nagonasiennych. Ośrodek gametofitu
- 4:32:38rzymskiego będzie przekształcany u
- 4:32:41nagonasiennych w tkankę odżywczą czy
- 4:32:44czyli w prelmo. Prabielmo pochodzi od
- 4:32:46gamatofitu żeńskiego, a więc będzie
- 4:32:49haploidalne. Zapodniona komórka jajowa
- 4:32:52będzie się przekszczałcała
- 4:32:54w zarodek. Natomiast ta osłonka zwana
- 4:32:58integumentem, pochodząca od sporofitu
- 4:33:01będzie przekształcana wózkę nasienną.
- 4:33:05Czyli w takim nasionie po prawej mamy
- 4:33:07strukturę struktury pochodzące od trzech
- 4:33:10pokoleń. Prabielmo pochodzące od
- 4:33:12gametofitu,
- 4:33:14łupinę nasienną, która pochodzi od
- 4:33:18sporofitu i zarodek, który jest nowym
- 4:33:22rozwijającym się sporofitem. W przypadku
- 4:33:25roślin okretonasiennych,
- 4:33:27miąż owocu będzie nam tworzyła ściana
- 4:33:30zalążni. Jeśli dany owoc będą tworzyły
- 4:33:34jeszcze inne struktury kwiatu, niż tylko
- 4:33:37ściana zalążni, to będziemy mówili o
- 4:33:39owocach rzekomych. Komorka jajowa będzie
- 4:33:42się przekształcała w zarodek. Wtórne
- 4:33:47jądro woreczka zalążkowego będzie się
- 4:33:50przekształcało w tryploidalne
- 4:33:53obielmo odżywiający zarodek. Natomiast
- 4:33:56osłonki również tutaj przekształcają się
- 4:33:59w upinę nasienną.
- 4:34:01I oprócz rozmnażania generatywnego,
- 4:34:04rośliny mogą się również rozmnażać
- 4:34:06wegetatywnie, na przykład przez
- 4:34:08rozmnóżki, co często jest spotykane u
- 4:34:11wątrobowców, ale również u niektórych
- 4:34:14roślin wyższych, jak u żyworódki.
- 4:34:17Również mogą się rozmnażać przez
- 4:34:19zmodyfikowane organy wegetatywne, takie
- 4:34:22jak bulwy, kłącza, rozłogi czy cebula.
- 4:34:26Jeszcze sobie szybko przypomnijmy budowę
- 4:34:29kwiatów roślin nasiennych, bo o tym już
- 4:34:31było wcześniej. Posłużymy się przykładem
- 4:34:34okrytoasiennych. Mamy elementy
- 4:34:36wegetatywne kwiatu, takie jak dno
- 4:34:39kwiatowe, działki kielicha i płatki
- 4:34:42korony oraz elementy generatywne, czyli
- 4:34:45pręcik i słupek. Słupek składa się z
- 4:34:48trzech elementów. Z zalążni oznaczonej
- 4:34:52trójką. W zalążnie znajdziemy oczywiście
- 4:34:55zalążki z dwójki, czyli szyjki słupka,
- 4:34:59jedynki, czyli znamienia, które zwykle
- 4:35:02jest silnie rozgałązione i lepkie, żeby
- 4:35:06móc lepiej łapać pyłek pochodzący z
- 4:35:10prącików. Tutaj przypomnę, że słupek
- 4:35:13powstaje ze zrośnięcia owoistków albo z
- 4:35:17pojedynczego zwiniętego owoistka, a
- 4:35:20owosolistki odpowiadają makrosporofilą.
- 4:35:24Po lewej jest przedstawiony
- 4:35:26prącik, który składa się też z kilku
- 4:35:29elementów. Jedynką jest zaznaczona
- 4:35:32nitka, a dwójką to, co jest na nitce,
- 4:35:35czyli
- 4:35:37czyli główka pręcika. Ta główka składa
- 4:35:40się z dwóch pylników. Pojedynczy pilnik
- 4:35:42oznaczyłam trójką, a każdy pilnik składa
- 4:35:45się z woreczka półkowego, w którym w
- 4:35:49wyniku mejozy powstają mikrospory, w
- 4:35:53których będzie powstawał silnie
- 4:35:55zredukowany gametowfit męski. A taka
- 4:35:57mikrospora zawierająca ten gametowit
- 4:36:00męski będzie nazywana ziarnem pełku.
- 4:36:05Kolejną kwestią jest to, że w zależności
- 4:36:07od tego, jak dochodzi do zapalenia, to u
- 4:36:10roślin występują różne budowy kwiatu. Po
- 4:36:13lewej mamy taki kwiat, skrajnie
- 4:36:15przystosowany do wiatropelności, gdzie
- 4:36:18prąciki mają ciężkie, duże główki
- 4:36:21produkujące dużo płku. Nitki pręcików są
- 4:36:24długie i te pręciki wyraźnie wystają
- 4:36:27poza kwiat. Dodatkowo zredukowane są
- 4:36:31kwiatki kwiatu oraz działki kielicha,
- 4:36:34żeby właśnie te pręciki mogły wystawać
- 4:36:36spoza kwiatu. Zupki są z dużym
- 4:36:40snamieniem. To snami jest silnie
- 4:36:42rozgałęzione. Często pokryte lepką
- 4:36:44substancją, do którego mogą przykleić
- 4:36:47się siarenka pyłku przenoszone przez
- 4:36:50wiatry. Natomiast u kwiatów owadopylnych
- 4:36:54mamy adaptację, które mają zwabiać
- 4:36:57owady. Zwykle mamy rozbudowany okwiat,
- 4:37:01gdzie mamy barwne płatki korony. W
- 4:37:04kwiecie mogą być jakieś struktury
- 4:37:07wytwarzające substancje atrakcyjne dla
- 4:37:09owadów, na przykład miodniki. I w tym
- 4:37:12przykładzie kwiatu, co mamy po prawej,
- 4:37:15kwiat ma taką specyficzną budowę, że
- 4:37:17jeśli owad chce właśnie się dobrać do
- 4:37:20miodników, do jakieś substancji, to
- 4:37:23wchodzi do kwiatów w ten sposób, że
- 4:37:26pręciki, które są umieszczone grbietowo,
- 4:37:30skąpią tego owada w pyłku, bo po prostu
- 4:37:32gdy jakiś owad będzie wchodził do tego
- 4:37:34kwiatu, to te pręciki zostawią na nim
- 4:37:37pyłek.
- 4:37:38Kolejną kwestią są owoce i sposób ich
- 4:37:42rozprzestrzeniania. No i w zależności od
- 4:37:44tego sposobu będziemy mieli różne formy
- 4:37:47owoców. Na przykład te owoce, które są
- 4:37:50przenoszone
- 4:37:52endoszoochorycznie,
- 4:37:53czyli przez owady, gdy one są zadane
- 4:37:55przez owady, to będą owoce, które są
- 4:37:58smaczne, barwne i atrakcyjne. Dodatkowo
- 4:38:02nasiona będą na tyle wytrzymałe, żeby
- 4:38:04soki trawienne zwierząt zniszczyły tych
- 4:38:08nasion, a co najwyżej je uaktywniły,
- 4:38:11żeby mogły wykiełkować. Na przykład z
- 4:38:14kolei owoce klonu mają budowę
- 4:38:16skrzydlaków. przez co mogą przenosić się
- 4:38:19z wiatrem. Niektóre owoce mają
- 4:38:22charakterystyczne haczyki i inne
- 4:38:25elementy, które mogą przyczepić się do
- 4:38:28sierści zwierzaków, tak żeby zwierzaki
- 4:38:31mogły być tak, żeby te owoce mogły być
- 4:38:33przenoszone przez zwierzaki właśnie
- 4:38:36przyczepione do futra tych zwierzaków.
- 4:38:39I w biologi znajdziemy naprawdę bardzo
- 4:38:41dużo przykładów owoców i adaptacji do
- 4:38:43różnego przenoszenia tych owoców. Na
- 4:38:46przykład kokosy, które są przenoszone z
- 4:38:49ruchami wody przez morza i jakieś duże
- 4:38:52zbiorniki wodne, mają taką konstrukcję
- 4:38:55owocu, żeby ten kokos unosił się na
- 4:38:57powierzchni wody. musimy przedstawić
- 4:39:00budowę nasienia bielmowego. I nasienie
- 4:39:03bielmowe to nasienie, w którym głównym
- 4:39:06źródłem pokarmu dla rozwijającego się
- 4:39:09zarodka jest właśnie bielmo, czyli
- 4:39:12tryperoidalna tkanka powstająca po
- 4:39:15zapłodnieniu przez komórkę plemnikową
- 4:39:17wtórnego jądra woreczka zalążkowego. I
- 4:39:20na tym schemacie jedynką jest zaznaczona
- 4:39:23łupina nasienia, dwójką jest zaznaczone
- 4:39:26bielmo, a trójką rozwijający się
- 4:39:28zarodek. Po prawej mam przedstawiony
- 4:39:31zarodek typowy dla rośliny
- 4:39:33dwuliściennej, bo składa się on z dwóch
- 4:39:35liścieni. Liściń jest zaznaczone a
- 4:39:38oprócz tego część pod tymi liścieniami
- 4:39:41to będzie hipokotyl, a część nad tymi
- 4:39:44liścieniami to będzie epikotyl. D jest
- 4:39:48zaznaczony zawiązek korzenia, który
- 4:39:50czasem jest nazywany radykulą. U roślin
- 4:39:53okrytonasiennych, u dwuliściennych
- 4:39:56zarodki mają dwa liścienie, u
- 4:39:58jednoliściennych jeden liścień, a u
- 4:40:00nagonasiennych zwykle zarodki mają wiele
- 4:40:03liścieni. I przejdźmy do kiełkowania
- 4:40:07nasion. I trzeba wiedzieć, że nasiona
- 4:40:10jeśli nie kiełkują, to są w stanie
- 4:40:12spoczynku i spoczynek może być
- 4:40:14bezwzględny. wtedy niezależnie od
- 4:40:17warunków środowiska nasiono nie
- 4:40:19wykiełkuje albo spoczynek względny.
- 4:40:22Wtedy już nasiono może wykiełkować, ale
- 4:40:25muszą nastąpić odpowiednie warunki
- 4:40:27zewnętrzne, które sprawią, że takie
- 4:40:30nasiono wykiełkuje. I takimi czynnikami
- 4:40:33zewnętrznymi, które wpłyną na
- 4:40:35kiełkowanie nasion, to będzie woda, bo
- 4:40:39jak widzimy na tym schemacie, nasiono
- 4:40:41potrzebuje dobrego uwodnienia, żeby móc
- 4:40:43zakiełkować. Na pewno temperatura będzie
- 4:40:46sprzyjała kiełkowaniu nasiona i
- 4:40:48dostępność światła. Tutaj jednak powiem
- 4:40:51a propos tej temperatury, że niektóre
- 4:40:54gatunki roślin potrzebują okresu
- 4:40:56wychłodzenia, żeby aktywować nasiono do
- 4:40:59tego, by mogło w ogóle wykiełkować.
- 4:41:03określę rolę auksyny i etylenu w
- 4:41:05procesach wzrostu i rozwoju roślin.
- 4:41:07Zaczniemy od etylenu i to jest hormon
- 4:41:10roślinny, który sprzyja rozwojowi
- 4:41:13roślin, starzeniu się roślin,
- 4:41:15dojrzewaniu owoców. Dzięki niemu
- 4:41:18dojrzewają liście. W końcu te liście też
- 4:41:21dzięki temu enzymowi starzeją i będą
- 4:41:23odpadać. Po prostu to jest hormon, który
- 4:41:27wpływa na procesy starzenia
- 4:41:29poszczególnych organów rośliny, głównie
- 4:41:32owoców i liści. Jeśli chodzi o auksyny,
- 4:41:35to ich główną funkcją będzie
- 4:41:38warunkowanie wzrostu rośliny na długość
- 4:41:41oraz warunkowanie dominacji
- 4:41:43wierzchołkowej, czyli ograniczania
- 4:41:45tworzenia się rozgałę.
- 4:41:48Mechanizm działania auksyn wygląda w
- 4:41:51taki sposób, że w że są wytwarzane przez
- 4:41:54wierzchołek rośliny i w takiej roślinie
- 4:41:57mniej więcej rozkład tych aukcyn jest
- 4:41:59równomierny. Jednak gdy roślina jest
- 4:42:02oświetlana z jednej z jednej strony to
- 4:42:06auksyny gromadzą się po nieoświetlanej
- 4:42:08stronie. Jedna z hipotez mówi, że te
- 4:42:11auksyny zakwaszają ten obszar, na którym
- 4:42:15się znajdują, co z kolei warunkuje
- 4:42:17rozluźnienie ściany komórkowej, a przez
- 4:42:20to taka ściana komórkowa może się lepiej
- 4:42:22rozciągać i wydłużanie komórek w tym
- 4:42:25miejscu jest bardziej intensywne niż po
- 4:42:28przeciwnej stronie, przez co przez co
- 4:42:31roślina będzie się wykrzywiać w tą
- 4:42:33stronę, z której świeci światło, co
- 4:42:36będzie się przejawiało jako fototropizm
- 4:42:38dodatni.
- 4:42:39Tutaj jeszcze zwrócę uwagę, że jeśli
- 4:42:42chodzi o to pobudzenie do wzrostu przez
- 4:42:45auksyny, to głównie chodzi o wydużenie
- 4:42:48komórek, a podziały komórkowe są
- 4:42:50pobudzane w mniejszym stopniu.
- 4:42:53Wśród roślin też możemy mówić o ruchach
- 4:42:56roślinnych, w których wyróżniamy nastę i
- 4:42:59tropizmy.
- 4:43:01Te ruchy różnią się od tego, że nasty są
- 4:43:04niezależne od kierunku działania bodźca,
- 4:43:06a tropizmy są zależne od kierunku
- 4:43:08działania bodźca. Jeśli ruch jest w
- 4:43:11kierunku, od którego działa bodziec, to
- 4:43:13jest tropizm dodatni, a jeśli w kierunku
- 4:43:16przeciwnym, to jest tropizm ujemny. W
- 4:43:19[parsknięcie] nast mamy fotonastię, na
- 4:43:21przykład otwieranie pąków w odpowiedzi
- 4:43:24na światło, termonastie, haptonastie,
- 4:43:28czyli jakieś ruchy związane z dotykiem i
- 4:43:30hydronasti. Tropizmy to fototropizm
- 4:43:34przedstawiony przed chwilą przy
- 4:43:35auksynach, geotropizm, hemotropizmy czy
- 4:43:39haptotropizmy.
- 4:43:40Oczywiście to nie jest tak satatywna
- 4:43:42lista tych wszystkich nastii i
- 4:43:44tropizmów.
- 4:43:46Przechodzimy do świata zwierząt i
- 4:43:48zaczniemy od omówienia kilku cech. Po
- 4:43:50pierwsze, zwierzęta dzielimy na
- 4:43:52beztkanowce, takie jak gąbki, które nie
- 4:43:55tworzą tkanek i tkankowce. Wśród
- 4:43:58tkankowców wyróżniamy dwuwarstwowce
- 4:44:01wytwarzające egzodermę i endodermę i
- 4:44:04trójwarstwowce, które dodatkowo
- 4:44:07wytwarzają mezodermę wśród
- 4:44:10trójwarstwowców, w zależności od tego, w
- 4:44:13jaki sposób zakłada się ta mezoderma.
- 4:44:16Wyróżniamy pierwouta, u których pragęba
- 4:44:20jest w miejscu powstającego potem otworu
- 4:44:23gębowego i wtou, wó których pragęba
- 4:44:27powstaje w innym miejscu niż potem
- 4:44:29powstanie otwór gębowy. I w takim
- 4:44:32wielkim skrócie do wtóustych zaliczymy
- 4:44:35strunowce i szkarłupnie, a do
- 4:44:37pierwouustych zaliczymy resztę
- 4:44:40bezkręgowców. I tutaj zaznaczę, że to
- 4:44:43jest taki skrót na potrzeby matury, na
- 4:44:46potrzeby liceum. Jeśli wgłębimy się w
- 4:44:49temat, to zobaczymy, że to nie jest do
- 4:44:51końca prawda i znajdziemy o wiele więcej
- 4:44:54bezkręgowców, które są wtoue.
- 4:44:57Przejdźmy do świata kręgowców, gdzie
- 4:45:00znajdziemy ryby chrząstnoszkieletowe,
- 4:45:03ryby kostnoszkieletowe,
- 4:45:05połazy, gady, połazy i ptaki. I tutaj
- 4:45:09kolejne uproszczenie. Przyjmujemy, że
- 4:45:12stało są ptaki i saki. I kolejna cecha,
- 4:45:16która już nie jest oprózczeniem, tylko
- 4:45:19takim rzeczywistym faktem, to to, że
- 4:45:21owodnia pojawia się w pewnym momencie
- 4:45:24ewolucyjnym i mają ją gady, płazy i
- 4:45:27saki. Pojawienie się owodni było bardzo
- 4:45:31ważnym momentem w ewolucji, bo pomog bo
- 4:45:34pomogło uniezależnić rozmnażenie od
- 4:45:37środowisk wodnych.
- 4:45:39I zwierzęta mogą typować się pewną
- 4:45:42symetrią. Albo jest to asymetria, czyli
- 4:45:45brak symetrii, albo symetria
- 4:45:47promieńista, a albo symetria dwuboczna
- 4:45:50bilateralna. I tak asyatria jest albo
- 4:45:54cechą pierwotną, albo cechą wtórną
- 4:45:56związaną z jakimś szczególnym
- 4:45:58przystosowaniem. Na przykład asymetria
- 4:46:00fląry jest związana z silnie przydannym
- 4:46:04środowiskiem życia, z silnie przydannym
- 4:46:07stylem życia, a asymetria ślimakówkowych
- 4:46:11będzie związana ze skręceniem worka
- 4:46:13drzewiowego, w wyniku którego powstała
- 4:46:16asymetria. Symetria promienista często
- 4:46:19występuje u organizmów osiadłych, u
- 4:46:22których nie ma scentralizowanego układu
- 4:46:24nerwowego i do których bodźce mogą
- 4:46:28docierać z różnych kierunków i organizmy
- 4:46:31te nie mają wykształconego jakiegoś
- 4:46:34jednego odcinka, w którym doszło do
- 4:46:36skupienia narządów zmysłu, który mógłby
- 4:46:40być wyspecjalizowany w odbieraniu
- 4:46:42bodźców zewnętrznych. Takie skupienie
- 4:46:45narządów zmysłu w jednym odcinku, które
- 4:46:48występuje u większości zwierząt z
- 4:46:51symetrią bilateralną, jest nazwane
- 4:46:53cefalizacją.
- 4:46:55Kolejny punkt to wymienia cechy
- 4:46:57pozwalające na rozróżnienie
- 4:46:59parzydełkowców, płacińców, pierścienic,
- 4:47:01mięczaków, stawonogów i szkarupni. I to
- 4:47:04jest punkt, w którym naprawdę nie
- 4:47:06wiadomo, czego od nas wymagają, ale
- 4:47:08teżby można mówić o tym naprawdę bardzo
- 4:47:10dużo. Dlatego ja nie będę wchodził w
- 4:47:13szczegóły, a jedynie przelecę po
- 4:47:15najważniejszych cechach tych grup. A
- 4:47:17gdyby ktoś był szczególnie
- 4:47:18zainteresowany bezkręgowcami, to odsyłam
- 4:47:21do swojego filmu właśnie o
- 4:47:22bezkręgowcach. I zaczniemy od
- 4:47:24parzydałkowców. Mają one symetrię
- 4:47:27promienistą. Są one dwuwarstwowcami,
- 4:47:30czyli mamy tylko endodermę i egzodermę.
- 4:47:33Posiadają charakterystyczne komórki
- 4:47:35parzydałkowe, które suszą im zarówno w
- 4:47:38obronie, jak i podczas polowania. Mamy
- 4:47:40ję chłonącotrawiącą.
- 4:47:43U parzy dałukowców też zachodzi zawisko
- 4:47:46trawienia podwójnego. Trawienie
- 4:47:49rozpoczyna się właśnie w jemie chłonąco
- 4:47:52trawiącej, a jest kontynuowane w
- 4:47:54komórkach, które wchłoną pewne
- 4:47:56cząsteczki pokarmowe. Posiadają dwie
- 4:47:59formy morfologiczne, meduza i polipa.
- 4:48:02Jest to widoczne tutaj na schemacie w
- 4:48:03prawym górnym rogu i u wielu
- 4:48:05parzydałkowców występuje zawiesko
- 4:48:08metagenezy, czyli przemiany pokoleń,
- 4:48:10gdzie na przemienie mamy formę
- 4:48:12rozmnażającą się płciowo, czyli meduza i
- 4:48:15formę rozmnażającą się bezpłciowo, czyli
- 4:48:18polipa. Tutaj po prawej też zdjęcie
- 4:48:21przykładowego polipa. W łazience
- 4:48:24syateria dwuboczna, grzbietobrzne
- 4:48:27spłaszczenia ciała. Są one
- 4:48:28trójwarstwowe, ale acelomatyczne, czyli
- 4:48:32nie mają jamy ciała. Mają układ
- 4:48:34pokarmowy z innym otworem, to znaczy, że
- 4:48:37tym samym otworem, którym pobierają
- 4:48:40pokar muszą pozbywać się zbędnych
- 4:48:42produktów przemiany materii. A taka
- 4:48:44organizacja przewodu pokarmowego nie
- 4:48:47pozwala na specjalizację jego
- 4:48:48poszczególnych odcinków, a dodatkowo
- 4:48:51wiele łainców, szczególnie tasiemce, w
- 4:48:54ogóle mają zredukowany układ pokarmowy i
- 4:48:57mamy tutaj bardzo dużo pasożytów, czyli
- 4:49:00tasiemce, przywryogeniczne i przywry
- 4:49:03digzne. Wśród pasimców jedynie wirki,
- 4:49:07nie prowadzą pasożytniczego stylu życia.
- 4:49:09I tutaj po prawej mamy takiego wirka.
- 4:49:12Jak widzimy takiego wirka możemy pomylić
- 4:49:15jakimś ślimakiem morskim, bo na pierwszy
- 4:49:18rzut okaizmy mogą wydawać się podobne.
- 4:49:21Dalej mamy nicienie o nitkowatym obłym
- 4:49:24ciele. Nicienie naprawdę ciężko
- 4:49:27rozróżniać morfologicznie,
- 4:49:29więc tutaj systematyka będzie dosyć
- 4:49:32ciężka. Jam u ciała nic się nie będzie
- 4:49:34psaudal. posiadają przelotowy układ
- 4:49:37pokarmowy, czyli pojawia się ten otwór
- 4:49:40odbytowy, dzięki czemu pokarmy może być
- 4:49:43pobierany jedną stroną ciała i wydalany
- 4:49:45z drugiej strony ciała. Nicienia
- 4:49:48posiadają u skórek, dlatego one linieją.
- 4:49:51Ich wzrost odbywa się w pewnych
- 4:49:54momentach po zrzuceniu skórka i dzięki
- 4:49:57temu ten wzrost jest skokowy, podobnie
- 4:50:00jak owadów. Mamy tutaj dużo form
- 4:50:02pasożytniczych i te organizmy są ważne
- 4:50:05dla rozkładu martwej materii
- 4:50:08organicznej. Mamy tu wiele nici
- 4:50:10glebowych.
- 4:50:12Kolejne są pierścienice. Jeśli o nich
- 4:50:15mowa, należy pamiętać o metamerii.
- 4:50:18Głównie to będzie homometamaria, ale u
- 4:50:20niektórych mamy już zaczątki
- 4:50:22heterometamerii. Mamy już tu właściwą
- 4:50:25jamę ciała, celomę, zamknięty układ
- 4:50:27krążenia i szczecinki. Te szczecinki
- 4:50:30wspomagają ruch, są głównie widoczne u
- 4:50:32wieloszczetów. U skąp szczetów są
- 4:50:35zredukowane, a u pijawek ta redukcja
- 4:50:37idzie jeszcze dalej. nawet upiło jawek
- 4:50:40zwykle tych szczecinek nie ma. Kolejne
- 4:50:43są mięczaki. Mamy tutaj dużo form
- 4:50:46morfologicznych, ale ogólnie ciało jest
- 4:50:48podzielone na głowę, worek drzewiowy i
- 4:50:51nogę. Te struktury mogą być
- 4:50:53zmodyfikowane, jak na przykład u
- 4:50:55głowonogów. Noga jest przekształcona w
- 4:50:58ramiona, ale też mogą być kompletnie
- 4:51:01zredukowane. Na przykład u małży nie
- 4:51:04mamy głowy. Symetria jest bilateralna,
- 4:51:07jak i mamy asymetrię wtórną. Na przykład
- 4:51:11u przedstawionego po prawej winniczka. W
- 4:51:14układzie pokarmowym mamy latarkę, która
- 4:51:18jest nazywana radulą.
- 4:51:20służy ona zeskrobywaniu pokarmów. Taka
- 4:51:23radula jest głównie charakterystyczna
- 4:51:25dla ślimaków i mamy muszla wapienne.
- 4:51:28Muszliwapiennych też oczywiście nie ma u
- 4:51:30wszystkich przedstawicieli mięczaków.
- 4:51:33Dalej mamy stawonogi. Ciało podzielone
- 4:51:35na tagmy członowane od nóża, kity od
- 4:51:38skórek i to jest najliczniejsza grupa
- 4:51:41organizmów na ziemi.
- 4:51:44I szkarupnie, gdzie mamy wyłącznie
- 4:51:46organizmy morskie, symetrię promienistą,
- 4:51:49ale jest to symetria wtórna i wiemy to
- 4:51:52stąd, że larwa szkarupni ma symetrię
- 4:51:57bilatelarną. U szkarłupni znajdziemy
- 4:51:59wapienny szkielet i coś, co jest
- 4:52:02właściwe tylko szkarłupnią i coś co jest
- 4:52:04takie dosyć nietypowe, czyli układ wodny
- 4:52:07ambulakralny, który umożliwia
- 4:52:10szkarupniom poruszania się, ale też
- 4:52:12bierze udziału w wielu innych procesach
- 4:52:14jak oddychaniu czy usuwaniu zbędnych
- 4:52:17produktów przemiany materii. Większość
- 4:52:20szkarupni też cechuje wybitnie wielka
- 4:52:22zdolność do regeneracji uszkodzonych
- 4:52:25części ciała. Często jak przetniemy
- 4:52:27nawet jakiegoś szkarupnia na pół, to
- 4:52:29wyrosną nam dwa nowe szkarłupnie z tych
- 4:52:31połówek.
- 4:52:33Wśród stawonogów powinniśmy znać
- 4:52:36skorupiaki, owady i pajęczaki.
- 4:52:39Skorupiaki są podzielone na głowę tłów i
- 4:52:42odwłok, przy czym takma głowy i tłowia
- 4:52:45zrasta się w głowotłów. I to jest taki
- 4:52:48najpowszechniejszy model u skorupiaków,
- 4:52:51a raczej taki, który najbardziej
- 4:52:53powinniśmy znać, bo w niektórych grupach
- 4:52:55będzie to wyglądało to trochę inaczej.
- 4:52:58jak też będą inaczej wyglądały te
- 4:53:00odnóża, które wymienię, bo tutaj na dole
- 4:53:03mamy zmodyfikowane, wymienione z
- 4:53:06modyfikowane odnóża i będą to dwie pary
- 4:53:09czółków, żuwaczki, dwie pary szczęk,
- 4:53:12trzy pary szczęłkony, pięć pary od nóż
- 4:53:15krocznych, a na odwłoku mamy kilka par
- 4:53:18od nóż krocznych. Jeszcze wrócę do tych
- 4:53:21czółków, bo nie ma pewności, czy czółki
- 4:53:24to są zmodyfikowane od nóża. Są
- 4:53:26hipotezy, które mówią, że tak, ale też
- 4:53:29mamy hipotezy, które mówią, że jednak
- 4:53:31czółki nie są zmodyfikowanymi odnóżami.
- 4:53:34U owadów mamy głowę tuw i odwłok. Na
- 4:53:37głowie mamy czółki, dwie pary szcząk i
- 4:53:40parę żówaczek. Na odwłoku mamy trzy pary
- 4:53:43od nóżek rocznych i dwie pary skrzydeł.
- 4:53:45I tutaj uwaga, parę skrzydeł nież są
- 4:53:48zmodyfikowanymi odnóżami. Więc na
- 4:53:51przykład gdybyśmy mieli na maturze
- 4:53:53zdjęcie jakiegoś owada i musielibyśmy
- 4:53:56stwierdzić, że to owad i dlaczego, to
- 4:53:58byśmy mogli napisać, że widzimy trzy
- 4:54:00pary odnóż krocznych. I tutaj ważne jest
- 4:54:03zaznaczenie, że chodzi o te odnóże
- 4:54:05kroczne, bo oczywiście też mamy odnóż
- 4:54:07gębowe i mamy pajęczaki. I to sprawa
- 4:54:11jest taka, że w wielu źródłach,
- 4:54:13szczególnie podoręcznikach szkolnych,
- 4:54:15mamy, że pajęczaki dzielą się na
- 4:54:17głowotłów i odwłok. I tutaj i ten
- 4:54:20podział też występuje na maturze, ale
- 4:54:23tak naprawdę w stosunku do pajęczaków
- 4:54:25powinniśmy mówić o protosomie i o
- 4:54:28pistosomie. Ja tutaj zostawiłam już ten
- 4:54:30głowotłów i odwłok, żeby nie mieszać,
- 4:54:33ale jednak warto zapamiętać jako
- 4:54:35ciekawostkę chociażby, że to mówienie o
- 4:54:39głowotłowiu i odwoku u pajęczaków
- 4:54:41powinno być błędem. Jednak na maturze to
- 4:54:44jest akceptowalne. I na głowotłowiu u
- 4:54:47pajęczaków mamy halicary i pedepalpy
- 4:54:50jako dwie pary odnóż gębowych i cztery
- 4:54:53pary odnóż krocznych. A odoku mogą być
- 4:54:56odnóża zredukowane do koło przędnych,
- 4:54:59które odpowiadają za wytwarzanie sieci.
- 4:55:03I na koniec podsumowanie poszczególnych
- 4:55:07układów tych wszystkich grup organizmów.
- 4:55:09U parzytełkowców brak szkielata,
- 4:55:12płacińców też brak i u nicieni też brak.
- 4:55:16Unicien czasem jednak mówimy o
- 4:55:18szkielecie hydraulicznym, czyli te płyny
- 4:55:21wypełniające pseudojamę ciała pełnią
- 4:55:24funkcję pewnego rodzaju szkieletu. U
- 4:55:27pierścienic mamy taką samą sytuację. U
- 4:55:30mięczaków rak szkielet wapienny w
- 4:55:33postaci muszli i u stawonogów zewnętrzny
- 4:55:36szkielet hitynowy. O parzydałkowców
- 4:55:39jeśli chodzi o mięśnie to nie mamy
- 4:55:41właściwych mięśni bo one są
- 4:55:43dwuwarstwowcami a mięśnie są pochodzenia
- 4:55:46ezotermalnego, czyli pochodzą z
- 4:55:49trzeciego listka zorodkowego. Ale mamy
- 4:55:52komórki nabłkowo-mięśniowe,
- 4:55:53które swoim działaniem chociaż trochę
- 4:55:56przypominają mięśnie. Uazńców mamy
- 4:55:59okrężne, podłużne i skośne. O nie, cieni
- 4:56:01podłużne, o pierścieni okrążne,
- 4:56:04podłużne. U mięczaków mamy mięąśnie
- 4:56:07gładkie głowy i ramion. A u stanow a u
- 4:56:11stawonogów mięąśnie poprzecznie
- 4:56:12prążkowane, drzewiowe, segmentalne i
- 4:56:16mięąśnie od nóży. Oparzełkowców,
- 4:56:18płaźńców mamy brak odbytu. Mamy układ
- 4:56:21pokarmowy tylko z jednym otworem. Otwór
- 4:56:24drugi pojawia się dopiero u nicieni i u
- 4:56:27kolejnych grup wygląda to samo.
- 4:56:29Użydełkowców, pozińców nicieni, mamy
- 4:56:32brak układu krwionośnego. U pierścienic
- 4:56:35mamy układ zamknięty i brak serca.
- 4:56:38Możemy mieć też różne barwniki. Jeśli
- 4:56:41chodzi o pijawki z pierścienic, to z tym
- 4:56:44układem krążenia może być różnie, bo
- 4:56:47czasem może on być tam częściowo
- 4:56:49otwarty. U mięczaków mamy otwarty układ
- 4:56:52z sercem składającym się z przedsionka i
- 4:56:54komory i mamy barwniki przenoszące tlen.
- 4:56:59U głowonogów będzie wyglądało tam będzie
- 4:57:02wyglądało to trochę inaczej, bo mamy
- 4:57:04więcej sarc i mówimy tam o układzie
- 4:57:08często półzamkniętym albo półotwartym.
- 4:57:11Tam nie mamy takiego typowego układu
- 4:57:13zamkniętego, ale też nie ma typowego
- 4:57:15układu otwartego. Od stawonogów mamy
- 4:57:18układ otwarty, sarco w postaci
- 4:57:20kurczliwego naczynia i najczęściej
- 4:57:23barwnikiem oddechowym jest hemocjanina.
- 4:57:26U parzydełkowców nie mamy układu
- 4:57:28wydalniczego. U płaźńców mamy protona
- 4:57:31Freddia. U nicieni on jest silnie
- 4:57:33zmodyfikowany w pewne przewody tworzące
- 4:57:37kanały w kształcie litery H. U
- 4:57:40pierścienic mamy metanefrydia, które
- 4:57:43również występują u mięczaków w formie
- 4:57:46silnie zmodyfikowanej i u stawonogów w
- 4:57:49formie silnie zmodyfikowanej jako
- 4:57:51gruczoły czółkowe, strząłkowe lub
- 4:57:54biodrowe. A oprócz tego u stanowonogów
- 4:57:57mamy cewki Malfiego, czyli takie
- 4:57:59wypustki uchodzące od jelita.
- 4:58:02Waszyłkowce są rościelnopłciowe lub
- 4:58:05oboinacze. Łazience oboinacze, nicienie
- 4:58:08rozielnopłciowe. Upierścienić różnie,
- 4:58:11tak samo u męuczaków, a stawonogi są
- 4:58:14rozdzielnopłciowe. Oczywiście w każdej
- 4:58:16grupie raczej czasem znajdziemy wyjątki
- 4:58:19od tych reguł, ale tu pokazuje jak
- 4:58:21najczęściej jazd. U parzy dołkowców i
- 4:58:24płazińców nie mamy ciała. U niesienie
- 4:58:27mamy pseudosal, dalej mamy celoma. A u
- 4:58:30miałczaków i stawonogów mamy hemocal,
- 4:58:32czyli mieszaną jamę ciała, powstałą
- 4:58:35niejako z fuzji pierwotnej i wtórnej
- 4:58:38jamy ciała. Dalej nie mamy metameriyi u
- 4:58:41parzydełkowców, pozińców i nicieni. U
- 4:58:44pierścienic mamy metamerię homonomiczną.
- 4:58:47U mińczaków znów brak metamerii. U
- 4:58:50stawonogów metameria heteronomiczna. I
- 4:58:53kończymy na razie bezkręgowce. Będziemy
- 4:58:56czasem do nich wracać przy niektórych
- 4:58:58punktach odnoszących się do ich funkcji
- 4:59:00życiowych i fizjologii. Ale gdyby dla
- 4:59:03kogoś ten przegląd był za szybki lub by
- 4:59:06chciał wiedzieć więcej, jeszcze raz
- 4:59:08odsyłam do filmu poświęconego w całości
- 4:59:10bezkręgowcom.
- 4:59:12przechodzimy do kręgowców i tutaj
- 4:59:14sytuacja wygląda tak samo, czyli mamy
- 4:59:16taki ogólny punkt, o którym by można
- 4:59:19było naprawdę bardzo długo i bardzo dużo
- 4:59:21mówić, ale żeby nie rozdrabniać się na
- 4:59:24szczegóły, przedstawię tylko takie
- 4:59:26najważniejsze informacje. A kto chce
- 4:59:28wiedzieć więcej, to go odsyłam do filmu
- 4:59:30poświęconego kręgowcom. I tak ryby
- 4:59:33przede wszystkim mają skrzela, mają
- 4:59:36skórę, która jest pokryta łuskami. Te
- 4:59:39łóki są pochodzenia mezodermalnego. Są
- 4:59:41to łóki kostne i oprócz tego skóra ryb
- 4:59:45pokrywa śluz. Posiadają one płatwy,
- 4:59:48linię na boczną jako narząd zmysłu,
- 4:59:50opływowy kształt ciała, a ich głowa jest
- 4:59:53nieruchomo połączona z resztą ciała.
- 4:59:56Płazy posiadają nagą wilgotną skórę,
- 5:00:00posiadają rozwój z przeobrażeniem, gdzie
- 5:00:02mamy formę larwalną, woda jest u nich
- 5:00:05niezbędna do rozmnażania i mamy larwę ze
- 5:00:09skrzelami. Po prawej mamy różne formy
- 5:00:13morfologiczne płazów. W prawym górnym
- 5:00:15rogu Seimuria jako kopalny
- 5:00:18przedstawiciel połazów.
- 5:00:21Gady posiadają silnie zrogowa ciała na
- 5:00:23skórek wytwarzające łóki. Jednak te łóki
- 5:00:26nie będą kostne jak w przypadku ryb,
- 5:00:29tylko będą to łóki pochodzenia na z na
- 5:00:33skórka, czyli będą to łóki rogowe. Głowa
- 5:00:36jest połączona z kręgosłupem jednym
- 5:00:38okłkciem potylicznym. Mamy obecność
- 5:00:41żeber w odcinku piersiowo-lędźwiowym,
- 5:00:44gąbczasta pła, serce z dwoma
- 5:00:47przedsiąkami i dwiema komorami i
- 5:00:49niepełną przyegrodą między komorową.
- 5:00:52Mamy tutaj 12 nerwów czaszkowych.
- 5:00:55wykształca się już nerka ostateczna i
- 5:00:58mamy płony [odchrząknięcie] płodowe,
- 5:00:59czyli bardzo ważny wynalazek ewolucyjny,
- 5:01:02który uniezależnił rozmnażenie od
- 5:01:04obecności środowiska wodnego.
- 5:01:07Dalej mamy ptaki i tutaj mam wypisane
- 5:01:10różne cechy, które są przystosowaniami
- 5:01:12ptaków do lotu. Będzie to jednostronny
- 5:01:15zanik układu płciowego i brak pęcherza
- 5:01:17moczowego, lekka czaszka, tłuszcz jako
- 5:01:20główna substancja stanowiąca zapas
- 5:01:23energii, bo taka sama masa tłuszczu może
- 5:01:27dostarczyć więcej energii niż taka sama
- 5:01:30masa cukrów. Ptaki mają również
- 5:01:32aerodynamiczny kształt ciała. Są
- 5:01:35stałocie,
- 5:01:36posiadają wysokie tempo metabolizmu.
- 5:01:39Występuje u nich mechanizm podwójnego
- 5:01:41oddychania i mają spneumatyzowane kości,
- 5:01:45czyli wiele ich kości jest tak jakby
- 5:01:47pusta w środku. Oprócz tych cech do
- 5:01:50ptaków warto pamiętać o piórach jako
- 5:01:53czymś, co pokrywa ich ciało oraz o
- 5:01:56bardzo dobrym wzroku ptaków. Ptaki
- 5:01:58posiadają w swoich oczach dwie plamki
- 5:02:01żółte. Dzięki temu mogą widzieć z
- 5:02:04naprawdę doskonałą ostrością.
- 5:02:07Te dwie plamki szczególnie odnoszą się
- 5:02:10do ptaków terapiażnych, które polują na
- 5:02:12małe gryzonie, bo te dwie plamki nie są
- 5:02:15charakterystyczne dla wszystkich ptaków,
- 5:02:17ale znajdziemy wielu przedstawicieli
- 5:02:20przedstawicieli, gdzie te dwie plamki
- 5:02:22są.
- 5:02:23Saki i cechy to ciało pokryte włosami,
- 5:02:27obecność gruczołów mlekowych i tutaj
- 5:02:29zwrócę uwagę, że chodzi o gruczoły
- 5:02:32mlekowe, a nie sutki, bo na przykład u
- 5:02:34stakowców, które również są z sakami,
- 5:02:37nie mamy sutków, więc obecność sutków
- 5:02:40nie jest cechą właściwą ssaków, a
- 5:02:43obecność groszołów mlekowych jest taką
- 5:02:45cechą typową dla wszystkich ssaków. Mamy
- 5:02:48heterodontyzm, czyli u większości zaków
- 5:02:52mamy zróżnicowane ząby, które różnią się
- 5:02:55budową i funkcją sarca osiąga duży
- 5:02:58poziom skomplikowania. Posiada dwa
- 5:03:00przedsunki i dwie komory z pełną
- 5:03:02przegrodą. U sesaków mamy trzy kosteczki
- 5:03:05suchowe, młoteczek, kowadełko i
- 5:03:07strzemiołczko, pęcherzykowate płuca,
- 5:03:10besją drzaste errocyty, wtórny staw
- 5:03:13żuchwowy i obecność przepony. Z cech,
- 5:03:16których tu nie wymieniłam, dobrze
- 5:03:18jeszcze wspomnieć o obecności małżowiny
- 5:03:20usznej.
- 5:03:22Teraz tak szybko przelecieliśmy po tych
- 5:03:24grupach, więc prześledźmy je jeszcze tak
- 5:03:27zbiorczo układami. Tutaj mamy tabelę
- 5:03:30porównującą
- 5:03:32pokrycie ciała. Najważniejsze jest tutaj
- 5:03:35zapamiętanie, że wytworem skóry
- 5:03:37właściwej są łyskki ryb. Inne wytwory,
- 5:03:42które są na powierzchni skóry zwykle są
- 5:03:44wytworami na skórka, takie jak łóki
- 5:03:47gadów, pióra u ptaków czy łóki u ptaków,
- 5:03:50włosy, łóki, pazury, kopyta i tak dalej,
- 5:03:53i tak dalej u saków. Jeśli chodzi o
- 5:03:55wytwory kostne, skóry właściwe, u
- 5:03:59organizmów wyżej niż ryby, to mamy u
- 5:04:02gadów elementy pancerza żółwi. Pancerz
- 5:04:06żółwi składa się z niektórych elementów
- 5:04:08kostnych i niektórych elementów
- 5:04:11karatynowych.
- 5:04:12A u saków z elementami kostnymi będzie
- 5:04:16poroże. Nie mylmy rogów z porożami.
- 5:04:19Poroże to są wytwory kostne, a rogi
- 5:04:22wytwory rogowe oraz łóki pancernika,
- 5:04:25które również mają pochodzenie kostne.
- 5:04:28Jeśli chodzi o połączenie kręgosłupa pas
- 5:04:31z czaszką to u ryb mamy czaszkę
- 5:04:34zrośniętą z kręgosłupem, u płasów i
- 5:04:37saków dwa kłykcie potyliczne, a u gadów
- 5:04:39i ptaków jeden kłykieć. U ryb to jest
- 5:04:42połączenie nieruchome. U płazów mamy
- 5:04:45możliwe ruchy potakujące, a u gadów,
- 5:04:48ptaków i saków mamy dużą ruchomość w tym
- 5:04:51połączeniu.
- 5:04:53Tutaj przedstawiłem budowę sarc
- 5:04:56poszczególnych
- 5:04:58gromad. Mamy ryby chrząstnoszkieletowe i
- 5:05:00kostnoszkieletowe,
- 5:05:02których serca mają budowę liniową. Na
- 5:05:04początku mamy zatokę żylną, do której
- 5:05:07wpływa krew. Potem mamy przedsionek,
- 5:05:10komorę i stożek tętniczy lub opuszkę
- 5:05:13tętniczą, z której krew wypływa do
- 5:05:16aorty. Te struktury różnią się tym, że
- 5:05:19stożłk tątniczy jest jeszcze elementem
- 5:05:22serca, a opuszka tątnicza jest
- 5:05:25zmodyfikowanym fragmentem aorty, więc te
- 5:05:28elementy mają podobną funkcję, ale inne
- 5:05:30pochodzenie. U kostnoszkieletowych
- 5:05:32natomiast zorzekętlniczy jest bardzo
- 5:05:35mocno zredukowany.
- 5:05:37opłazów mamy już zarce podzielone na
- 5:05:40prawy oraz lewy przedsionek. Do prawego
- 5:05:43przedsionka prowadzi jeszcze zauważalna,
- 5:05:46chociaż już silniej zredukowana zatoka
- 5:05:48zrzelna. Przedsionki prowadzą do komory.
- 5:05:52Komora ma mocno pofałdowane ściany,
- 5:05:55które ograniczają mieszenie krwi, bo
- 5:05:58jeśli z prawego przedsionka i lewego
- 5:06:01przedsionka krew trafia do komory, to
- 5:06:03tamta krew będzie się mieszać. A to
- 5:06:06pofałdowanie komór będzie ograniczało to
- 5:06:08mieszanie krwi. Dalej mamy stożek
- 5:06:11tętniczy z zastawką spiralną, która
- 5:06:14również jest mechanizmem ograniczającym
- 5:06:16mieszanie krwi. Zastawka spiralna w
- 5:06:20jakimś stopniu rozdziela krew
- 5:06:22natlenowaną od nienatlenowanej. Takim
- 5:06:25trzecim mechanizmem zapobiegającym
- 5:06:27mieszaniu się krwi są nierytmiczne
- 5:06:30skórycze prawego i lewego przedsionka. I
- 5:06:33tutaj jeszcze powiem, że do lewego
- 5:06:37przedsionka napływa krew natlenowana, a
- 5:06:40do prawego nie natlenowana. Dalej mamy
- 5:06:43gady, w których mamy już podział na
- 5:06:45prawą i lewą komorę. Jednak przegroda
- 5:06:48międzykomorowa jest niepełna i może być
- 5:06:51jakaś niewielka wymiana krwi między
- 5:06:54prawą i lewą komorą. Jednak ta wymiana
- 5:06:57jest naprawdę niewielka w porównaniu w
- 5:07:00tym co mieliśmy u płasów serca.
- 5:07:02natomiast ptaków i saków jest już bardzo
- 5:07:05podobna. Jej są różnice między tymi
- 5:07:08sercami. Nie będziemy się tym teraz tym
- 5:07:11zajmować. Najważniejsze jest to, że
- 5:07:13zarówno u ptaków i saków mamy serce
- 5:07:16takie jak u gadów, tylko ta przegroda
- 5:07:18międzykomorowa jest już kompletna.
- 5:07:21I tutaj mamy przedstawione te obiegi
- 5:07:24krwi. Na samej górze mamy ryby larwy i
- 5:07:27larwy płazów. Widzimy, że mamy serce
- 5:07:30liniowe, mamy jeden obieg krwi. Krew
- 5:07:33nienatlenowana serca trafia do skrzeli,
- 5:07:37gdzie ulega ona utlenowaniu. Potem ta
- 5:07:40krew idzie na obieg, gdzie z kolei ulega
- 5:07:42odtlenowaniu i nieowana krew wraca do
- 5:07:46przedsionka przez zatokę żylną, czyli
- 5:07:50serca wpływa i wypływa krew
- 5:07:52nienatlenowana.
- 5:07:55iadów będzie dochodziło się do mieszania
- 5:07:58krwi natlenowanej i natlenowanej w
- 5:08:01sercu, co jest przedstawione kolorem
- 5:08:03fioletowym. U płaców będzie to
- 5:08:06zachodziło w mniejszym stopniu, u gadów
- 5:08:08już w stopniu minimalnym. Mamy obieg
- 5:08:11duży i mały. Obieg duży odchodzi od
- 5:08:15lewej komory na organizm, żeby
- 5:08:19dostarczyć tlen do poszczególnych
- 5:08:21narządów i tkanek. W obiegu małym mamy
- 5:08:24nieutlenowaną krew, czyli tą
- 5:08:26przedstawioną na czerwono, która jest
- 5:08:29prowadzona do pó, gdzie dochodzi do
- 5:08:31utlenowania i potem z płuc krew wraca do
- 5:08:35sarca, do lewego przedsionka.
- 5:08:38Saków i ptaków również mamy dwa obiegi.
- 5:08:41Jednak w sercu nie dochodzi do mieszania
- 5:08:43krwi. I tutaj na schemacie oddzieliłam
- 5:08:46tą prawą i lewą część serca, ale nie
- 5:08:49dlatego, że jest ona rozdzielona u tych
- 5:08:51grup organizmów, tylko dlatego, żeby
- 5:08:54zaznaczyć, że ta krew się tu nie miesza.
- 5:08:57Jeśli chodzi o oddychanie to ryby mają
- 5:09:00skrzela blaszkowate, płazy workowate
- 5:09:04płuca, gady płuca gołąbczaste, ptaki
- 5:09:06płuca rurkowate i saki pęcherzykowate.
- 5:09:10Ruchy oddechowe u ryb są z udziałem
- 5:09:12pokryw skrzelowych, u płazów z udziałem
- 5:09:15jamy gęłbowo-gardzielowej.
- 5:09:17Tutaj duże znaczenie ma to, że płazy nie
- 5:09:21mają rozbudowanej platki persiowej.
- 5:09:24Dlatego w tej okolicy nie może być
- 5:09:26wydajnych ruchów oddechowych. Też u
- 5:09:28płazów y wilgotna skóra odgrywa bardzo
- 5:09:32duże znaczenie w wymianie gazowej.
- 5:09:35U gadów mamy ruchy oddechowe z udziałem
- 5:09:37miąśń międzyżebrowych, tak samo jak u
- 5:09:40ptaków. Jednak tu przypomnę, że u ptaków
- 5:09:42mamy jeszcze mechanizm podwójnego
- 5:09:44oddychania. Usaków ruchy oddechowe są
- 5:09:48głównie z udziałem mięśni
- 5:09:49międzyżebrowych i przepony. I
- 5:09:52przedstawiłam tutaj drogi, które
- 5:09:55pokonuje powietrze podczas ruchów
- 5:09:57oddechowych opasów ostrzewnętrzne, jama
- 5:10:01gębowogarycielowa, tchawica u gadów
- 5:10:04nostrza, krytań tchawica oskrzela u
- 5:10:07ptaków jama nosowa nostrza, krytań
- 5:10:11tchawica oskrzela a u sasaków dochodzą
- 5:10:14jeszcze oskrzaliki.
- 5:10:16Główny azotowy produkt przemiany materii
- 5:10:19to może to być albo amoniak. wtedy
- 5:10:21mówimy o organizmach amonotelicznych
- 5:10:24albo mocznik, wtedy mówimy o
- 5:10:26ureotelicznych albo kwas moczowy i wtedy
- 5:10:29mówimy o urykotelicznych. I idąc na
- 5:10:32prawo to wzrastają nam koszty
- 5:10:35energetyczne wytwarzania danego związku,
- 5:10:38ale obniża się toksyczność tego związku.
- 5:10:41Więc jeśli organizm żyje w jakimś
- 5:10:43środowisku z dużą dostępnością wody, to
- 5:10:47będzie on amonoteliczny, dlatego że może
- 5:10:51ten związek się w tej wodzie rozproszyć.
- 5:10:55Jedynie, ale jednak gdy jest ograniczony
- 5:10:58dostęp do wody i nie możemy rozcięczyć
- 5:11:01tego powstającego związku, to lepiej
- 5:11:03zainwestować więcej energii i wytworzyć
- 5:11:06związek mniej toksyczny. i amonoteliczne
- 5:11:09będą ryby, krokodyle i niektóre żuwie.
- 5:11:13Ureoteliczne będą chrząstnoszkieletowe,
- 5:11:17większość ssaków i dorosłe płazy. Kwas
- 5:11:20smoczowy będą wytwarzały ptaki i
- 5:11:22większość gadów. I tutaj mam
- 5:11:25przedstawione tak schematycznie mózgi
- 5:11:27tych gromad. Na szaro mamy przedstawiony
- 5:11:31rdzeń przedłużony. Na żółto będziemy
- 5:11:33mieli mózczek. Na czerwono będziemy
- 5:11:36mieli śródmózgowie. na niebiesko-i
- 5:11:38międzymózgowie i na zielono
- 5:11:40krasomózkowie. Jak widzimy u saków i
- 5:11:44ptaków mamy już pofałdowany muszczak.
- 5:11:49Aków dodatkowo dochodzi do pofałdowania
- 5:11:52kresomózkowia, które jest znacznie
- 5:11:54powiększone. Też tam po lewej mózg
- 5:11:57będzie miał bardziej formę liniową, a
- 5:12:00gdy idziemy bardziej w prawo, to ten
- 5:12:02mózg bardziej ma taką formę skręconą, co
- 5:12:04u ptaków i saków widzimy, że to
- 5:12:07kresomózkowie przykrywa śródmózgowie i
- 5:12:09międzymkowie, że w tym widoku u góry w
- 5:12:13ogóle nie widać międzymkowia u ptaków i
- 5:12:15ssaków, a u ssaków też nie widaćmgowia.
- 5:12:18Mimo że te obszary też są zarówno u
- 5:12:21ptaków jak i u ssaków. Przechodzimy do
- 5:12:24histologii. Mamy cztery rodzaje tkanek.
- 5:12:27Łączna pochodząca z mezodermy, nabłąkowa
- 5:12:30mogąca pochodzić z trzech listków
- 5:12:32zarodkowych. mięśniowa z mezodermy i
- 5:12:34nerwowa pochodząca głównie z aktodermy
- 5:12:37poza komórkami mikrogleju pochodzącymi z
- 5:12:40mezodermy.
- 5:12:43cechami tkanki nabłąkowej na pewno
- 5:12:45będzie mała zawartość substancji
- 5:12:47międzykomórkowej, ścisły układ komórek i
- 5:12:50komórki będą ustawione na bołonie
- 5:12:53podstawnej, która będzie tworzyła taką
- 5:12:57warstwę
- 5:12:59odgraniczającą z jednej strony nabłonek.
- 5:13:01I mamy wiele typów nabłonków. Mogą być
- 5:13:04nabłki płaskie, mogą być nabłonki
- 5:13:08sześcienne, walcowate, nabłonki
- 5:13:10wielowarstwowe lub nabłonki
- 5:13:13wielorzędowe, jak jest w prawym dolnym
- 5:13:15rogu. Nabłonek wielorzędowy to jest taki
- 5:13:18nabłonek, który pozornie wydaje się
- 5:13:22nabłonkiem wielorządowym z uwagi na
- 5:13:24umieszczenie jąder komórkowych na
- 5:13:26różnych poziomach, ale tak naprawdę jest
- 5:13:29y jednowarstwowy, ponieważ każda komórka
- 5:13:32dotyka błony podstawnej. I tutaj
- 5:13:35wymieniłam takie najważniejsze nabłonki,
- 5:13:38ich główną funkcję i występowanie.
- 5:13:40Jednak tutaj zaznaczę, że to nie są
- 5:13:42wszystkie rodzaje nabłonków występujące
- 5:13:45u człowieka, tylko te najważniejsze i
- 5:13:48najliczniejsze. Janowarstwowe płaski,
- 5:13:51głównie kontrola transportu śródbłonek,
- 5:13:54pęcherzyki pucne, opustna, otrzewna. Na
- 5:13:58przykładzie tych pęcherzyków pustnych,
- 5:14:00jeśli ma się dokonać przez ten nabłonek
- 5:14:02wymiany gazowej, to jest dobrze, że on
- 5:14:04ma taką bardzo niewielką grubość, żeby
- 5:14:07ta dyfuzja gazów mogła sprawnie tam
- 5:14:10zajść. Inowarstwowy sześcienny
- 5:14:12wchłanianie wydzielanie kanaliki
- 5:14:14nerkowe, kruczoły i ich przewodny
- 5:14:17innowarstwowy walcowaty, wchłanianie
- 5:14:19wydzielanie kontrola transportu, przewód
- 5:14:22pokarmowy, przewody dużych krusczołów,
- 5:14:25jajowody wielorządowy to jest nabołonek,
- 5:14:29którego główną funkcją jest funkcja
- 5:14:31wydzielnicza. Występuje w drogach
- 5:14:34oddechowych i na jądrzach. W togach
- 5:14:36oddechowych też ten nabłonek jest
- 5:14:39zaopatrzony na swojej powierzchni
- 5:14:41górnej, czyli powierzchni apikalnej
- 5:14:43wrząski. W ogóle często powierzchnia
- 5:14:46apikalna nabunków jest zmodyfikowana jak
- 5:14:48na przykład w nabunku jenowarstwowym
- 5:14:51sześciennym jelita, czyli w enterocytach
- 5:14:55mamy na powierzchni apikalnej
- 5:14:56mikrokosmki, które zwiększają
- 5:14:58powierzchnię wchłaniania.
- 5:15:01na bank wielowarstwowy paski
- 5:15:02rogowacijący i nierogowacijący to jest
- 5:15:05funkcja ochronna rogowacijący jest w
- 5:15:08naskórku rogowa jący w jemi gardle
- 5:15:12przełyku i w okolicach odbytu na błonek
- 5:15:16przejściowy funkcja ochronny w drogach
- 5:15:19moczowych i nabłonek przejściowy to jest
- 5:15:22taki nabołonek który jest bardzo dobrze
- 5:15:24rozciągliwy i gdy jest w takiej formie
- 5:15:27naciągniętej to sprawia wrażenie
- 5:15:29jednowarstwowe
- 5:15:30a gdy jest rozluźniony sprawia wrażenie
- 5:15:35wielowarstwowego.
- 5:15:37Tkanka łączna. Możecie się spotkać z
- 5:15:39wieloma podziałami tkanki łącznej. Ja
- 5:15:41tutaj wybrałam taki, który według mnie
- 5:15:44najłatwiej zapamiętać i zwrócę uwagę na
- 5:15:47najważniejsze rzeczy. Po pierwsze mamy
- 5:15:49tkankę łączną stałą i płynną. W płynnej
- 5:15:52krew i limfa. Temu się bliżej przyjrzymy
- 5:15:54przy układzie krwionośnym. stałej tkanka
- 5:15:57łączna właściwa i tkanka łączna oporowa.
- 5:16:00W tkance oporowej mamy tkankę kostną i
- 5:16:03chrząstną, tkance właściwej łączną
- 5:16:06włóknistą, gdzie mamy tkankę wiotką
- 5:16:09siateczkowatą i tkankę łączną włóknistą
- 5:16:11zbitą. Tą zbitą warto zapamiętać.
- 5:16:16Posiada ona bardzo dużo włókien w
- 5:16:18substancji zewnątrz komkomórkowej i
- 5:16:20właśnie ta tkonka tworzy różnego rodzaju
- 5:16:23ścięgna. jeśli ma utkanie regularne lub
- 5:16:28warstwy skóry skóry właściwej, jeśli ma
- 5:16:31utkanie nieregularne. Również do łącznej
- 5:16:34tkanki właściwej zaliczamy tkankę
- 5:16:36tłuszczową, czyli tkankę żółtą i
- 5:16:39brunatną.
- 5:16:41I tutaj po prawej mamy komorki tych
- 5:16:43tkanek. Ta bardziej z lewej z
- 5:16:46peryferyjnie położonym jądrem i dużą
- 5:16:49ilością substancji tłuszczowej
- 5:16:51wypełniającej komórkę to tkanka żółta. A
- 5:16:54po prawej mamy tkankę brunatną z dużą
- 5:16:58liczbą mitochondriów, centralnie
- 5:17:00położonym jądrem i wieloma skupiskami
- 5:17:03substancji tłuszczowej.
- 5:17:06Tkanka tłuszczowa żółta to amortyzacja,
- 5:17:09magazyn energii, jakieś funkcje
- 5:17:11wewnątrzwydzielnicze
- 5:17:13i termoizolacja. Natomiast tkanka
- 5:17:16brunatna
- 5:17:17Natomiast tkanka brunatna jest dosyć
- 5:17:20specyficzną tkanką, która umożliwia
- 5:17:24prowadzenie termogenezy.
- 5:17:26Czy ta tkanka brunatna występuje u
- 5:17:29człowieka? Póki co wszystko wskazuje na
- 5:17:31to, że tak i że nawet u człowieka
- 5:17:33dorosłego, bo wcześniej były omówione,
- 5:17:37że tkanka brunatna nie występuje u
- 5:17:39człowieka, a występuje jedynie u takich
- 5:17:41saków morskich. Potem było, że no
- 5:17:44występuje, ale tylko u noworodków, gdzie
- 5:17:47ta odpowiednia temperatura jest ważna i
- 5:17:49ta termogeneza też jest ważna, więc ta
- 5:17:52tkanka jest po to, żeby noworodek się
- 5:17:54nie wychłodził, a potem znaleźli je też
- 5:17:57w niewielkich luściach u dorosłych, na
- 5:17:59przykład przy ważnych naczyniach
- 5:18:01krwionośnych, żeby w razie czego mogła
- 5:18:04zajść termogeneza do ogrzania krwi i to
- 5:18:07ciepło mogło być rozprowadzone po
- 5:18:09organizmie, więc raczej tkanka
- 5:18:12tłuszczowa brunatna u człowieka też
- 5:18:14wystąpi. Jeśli chodzi o tkankę
- 5:18:16tłuszczową to warto jeszcze dodać, że
- 5:18:19jak ogólnie tkanka łączna ma dużo
- 5:18:21substancji zewnątrz komórkowej, to w
- 5:18:24przypadku tkanki tłuszczowej będziemy
- 5:18:26mieniali niewiele substancji
- 5:18:27międzykomórkowej. Przechodzimy do tkanki
- 5:18:30chrząstnej. Tutaj mam rozpisane te trzy
- 5:18:33typy tej tkanki. Tkanka chrząstna ma
- 5:18:37dużo substancji międzykomórkowej. jak
- 5:18:40przystało na dobrą tkankę łączną, ale
- 5:18:43nie jest ona ani ukrwiona, ani
- 5:18:45unerwiona, co jest taką z kolei cechą
- 5:18:48nietypową dla tkanek łącznych. I mamy
- 5:18:51tkankę chrząstną szklistą, sprężystą i
- 5:18:55włóknistą. Tkanka szklista głównie
- 5:18:58niweluje tarcia między elementami
- 5:19:00kostnymi w stawach. Tkanka chrząstna
- 5:19:03sprężysta umożliwia odkształcenie
- 5:19:06elementów, które buduje i nadaje im
- 5:19:09sprężystość, więc ją będziemy mieli w
- 5:19:11małżowinie ustnej, usznej, w trąbce
- 5:19:15Austachiusza, w przewodzie słuchowym
- 5:19:17zewnętrznym i krytanii. Natomiast tkanka
- 5:19:20chrząstna włóknista, wybitnie bogata w
- 5:19:23włókna kolagenowe, amortyzuje wstrząsy i
- 5:19:26tworzy połączenia
- 5:19:28kostne. Występuje ona w dyskach
- 5:19:30międzykręgowych. I właśnie tutaj jest ta
- 5:19:33rola amortyzująca i w spojeniu łonowym w
- 5:19:37łonowym oraz czasami jest spotykana w
- 5:19:40niektórych silnych ścięgnach i
- 5:19:42wiązadłach.
- 5:19:43Przechodzimy do tkanki mięśniowej. Mamy
- 5:19:45jej trzy rodzaje kładką poprzecznie
- 5:19:48prążkowaną szkieletową, poprzecznie
- 5:19:50prążkowaną sarca kładka wrzecionowata,
- 5:19:53poprzecznie prążkowane wydłużone przy
- 5:19:56czym serca jeszcze wydłużone i rozgałą.
- 5:20:00Z reguły będziemy tutaj mówić o
- 5:20:03walcowatym kształcie. Jądro komórkowe
- 5:20:06jedno liczne, jedno lub dwa. Położenie
- 5:20:09tego jądra centralne, peryferyjne
- 5:20:12centralne. Szybkość skurczu powolna,
- 5:20:15szybka szybka. Zależność od woli, nie?
- 5:20:19Tak, nie. Gładka męczy się powoli.
- 5:20:23Szkieletowa męczy się szybko. I sersowa
- 5:20:26nie męczy się. W tęcamy jąśniowej szybko
- 5:20:29przebiegliśmy, bo będę o niej więcej
- 5:20:31mówił przy okazji układu ruchu.
- 5:20:34Przechodzimy do tkanki nerwowej, o
- 5:20:36której powiem bardzo mało, bo więcej
- 5:20:38będzie przy układzie nerwowym. Po lewej
- 5:20:41mamy budowę neuronu. Neuron składa się z
- 5:20:45ciała komórki oznaczonego dwójką, z
- 5:20:48którym mamy połączone dandrety oznaczone
- 5:20:50jedynką i akson oznaczony trójką, ale
- 5:20:54więcej przy układzie nerwowym. Również
- 5:20:58oprócz neuronów w skład tkanki nerwowej
- 5:21:01wchodzi glej. Mamy tutaj mikroglej,
- 5:21:04który jest jedynym elementem chłodzenia
- 5:21:07mezodermalnego i makrolej. gdzie mamy
- 5:21:10ependymocyty, komórki, które wyścielają
- 5:21:13jamę układu nerwowego oraz są
- 5:21:16odpowiedzialne za produkcję, filtrację i
- 5:21:20przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego.
- 5:21:22Mamy lemocyty i oligodenturocyty,
- 5:21:25które odpowiadają za tworzenie osłonek
- 5:21:28mielinowych. Lamocyty w obwodowym
- 5:21:31układzie nerwowym, jak mamy po lewej, a
- 5:21:34oligodendrocyty w ośrodkowym układzie
- 5:21:36nerwowym. Jeden oligoldendyrocyt może
- 5:21:39przypadać na kilka neuronów, jak mamy po
- 5:21:42prawej. Mamy również astrocyty, które
- 5:21:45mają wiele funkcji. Tutaj kilka z nich
- 5:21:48wymieniłam. Po pierwsze wspomagają
- 5:21:50neurony wychwytując zwrotnie
- 5:21:52neuroprzekaźniki. Tworzą one barierę
- 5:21:55krew mózg, regulują pracę synaps, tworzą
- 5:21:58ruszczowanie dla neuronów, odżywiają
- 5:22:00neurony i odprowadzają od nich zbędne
- 5:22:02produkty przemiany materii i wspomagają
- 5:22:05pracę neuronów. Z połączeń komórkowych
- 5:22:08mamy połączenia zamykające, takie jak
- 5:22:11obwódka zamykająca. I tutaj po lewej,
- 5:22:14jeśli wyobrazimy sobie, że ten yyy
- 5:22:17prostokąt to jest widok komórki od boku,
- 5:22:21to obwódka zamykająca będzie tą
- 5:22:23pomarańczową obwódką. I główną zadanią
- 5:22:26obwóch zamykających jest to, żeby żadne
- 5:22:30substancje lub substancje w bardzo
- 5:22:33ograniczonym stopniu mogły przenikać
- 5:22:36między komórkami sklejonymi tymi
- 5:22:37obwodkami. Mamy połączenia zwierające.
- 5:22:41Ich główną funkcją jest wzmacnienie
- 5:22:44mechaniczne komórek między sobą. Mamy
- 5:22:47obwódki zwierające, to będzie ta obwódka
- 5:22:50żółta. Po lewej mamy desmosomy, czyli
- 5:22:53połączenie punktowe i chemidesmosomy,
- 5:22:56czyli połączenie z macierzą zewnątrz
- 5:22:58komórkową. Na przykład właśnie w tkance
- 5:23:03nabłonkowej
- 5:23:04komórka chemidesmosomami może łączyć się
- 5:23:07z błoną podstawną i mamy połączenia
- 5:23:09szczelinowe, które mogą być regulowane i
- 5:23:13przez nie może prze być przekazywana
- 5:23:16jakaś substancja, jakiś na przykład
- 5:23:19impuls nerwowy w synapsach elektrycznych
- 5:23:22czy inne rzeczy między komórkami.
- 5:23:25Przechodzimy do fizjologii zwierząt.
- 5:23:27Głównie tu będziemy się skupiać na
- 5:23:29fizjologii człowieka i na początku kilka
- 5:23:32punktów podstawy programowej, o których
- 5:23:34będziemy mówić niejako przy okazji
- 5:23:37innych układów. Dlatego nie będę się
- 5:23:40przyglądał osobno każdemu z tych
- 5:23:43punktów. jedynie zwrócę uwagę na słowo
- 5:23:45homeostaza, bo może być ono nieznane. I
- 5:23:48homeostaza oznacza taką zdolność
- 5:23:51organizmu do regulacji swojego stanu
- 5:23:54wewnętrznego, by niektóre parametry były
- 5:23:57utrzymywane w określonych granicach. na
- 5:24:00przykład, żeby organizm był w stanie
- 5:24:02zachować temperaturę ciała, niezależnie
- 5:24:04od tego, czy na dworze jest ciepło, czy
- 5:24:07zimno. Czyli jakiś bodziec zewnętrzny
- 5:24:10wpływa na nasze parametry wewnętrzne,
- 5:24:12ale mamy jakieś mechanizmy, które z
- 5:24:15kolei utrzymają te parametry na
- 5:24:17odpowiednim poziomie mieszczącym się w
- 5:24:19jakiś granicach. Tak samo jak nasze
- 5:24:22ciśnienie krwi będzie za bardzo spadać,
- 5:24:24to zostaną uruchomione mechanizmy
- 5:24:26zwiększające to ciśnienie. A jeśli
- 5:24:29będzie za wysokie, to zostaną
- 5:24:30uruchomione mechanizmy zmniejszające to
- 5:24:33ciśnienie właśnie, żeby mogła być
- 5:24:35zachowana ta homeostaza.
- 5:24:37I zaczynamy od układu pokarmowego. Na
- 5:24:40początku adaptacja w budowie i
- 5:24:42funkcjonowaniu układów pokarmowych
- 5:24:44zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu
- 5:24:46jego pobierania. Sposób pobierania
- 5:24:49pokarmów będzie przede wszystkim
- 5:24:51związany z narządami, które służą do
- 5:24:55pobierania tego pokarmu, czyli na
- 5:24:57przykład do aparatów gębowych w
- 5:24:59przypadku owadów czy zębów w przypadku
- 5:25:02kręgowców.
- 5:25:04I tak na przykład takie gryzące aparaty
- 5:25:07gębowe u owadów będą takie uniwersalne i
- 5:25:10taki owad nie będzie miał zwykle
- 5:25:12jakiegoś wyspecjalizowanego pokarmu, ale
- 5:25:15na przykład aparaty gębowe kujące będą
- 5:25:18już wskazywały na jakiś wyspecjalizowany
- 5:25:21pokarm, jak to będzie krew w przypadku
- 5:25:24komarów czy jakieś soki w przypadku
- 5:25:28pluskwiaków, które są w stanie przebijać
- 5:25:30jakieś rośliny i wysysać z nich soki.
- 5:25:34Zęby również mogą wskazywać na pobierany
- 5:25:38pokarm. Drapieżniki mają inne uząbienie
- 5:25:41niż roślinożarcy. U drapieżników mamy
- 5:25:44zaąby. Jeden przedtrzonowiec z innym
- 5:25:46trzonowcem przekształcone wyłamacze,
- 5:25:49które służą do łamania kości oraz
- 5:25:52rozcinania mięsa. Mamy kuły, które służą
- 5:25:55do przytrzymywania ofiar i ostre
- 5:25:57siekacze służące do oderwania kęzów
- 5:26:00pokarmów. Natomiast u roślinno-żarnych
- 5:26:03często będziemy mieli silne rozwinięte
- 5:26:05trzonowce i przedtrzonowce z bardzo
- 5:26:08pofałdowanymi powierzchniami na tych
- 5:26:10trzonowcach i przedtrzonowcach, które
- 5:26:12będą służyć rozcieraniu pokarmów.
- 5:26:16I zasady roślinożarców będziemy mieli
- 5:26:19czterokomorowy żołądek w przypadku
- 5:26:22przeżywaczy. A u mięsożarców zwykle mamy
- 5:26:25żołądek jedno komorowy. PH żołądka u
- 5:26:29roślinożarców będzie wyższe niż u
- 5:26:32mięsożarców. Przewód pokarmowy
- 5:26:34roślinożerców będzie dłuższy, a jelito
- 5:26:37ślepa będzie silnie rozwinięte. I
- 5:26:39roślinożercy często żyją z
- 5:26:42symbiotycznymi bakteriami
- 5:26:43cellulitycznymi, które pomagają w
- 5:26:46trawieniu elementów roślinnych, jak na
- 5:26:49przykład ciężkostrawnej cellulozy. Z
- 5:26:52uwagi na obecność wiązań
- 5:26:55betaglikozydowych
- 5:26:57w łańcuchach cellulozy, ale też różne
- 5:26:59bakterie symbiotyczne pozwalają na
- 5:27:03fermentację niektórych elementów
- 5:27:05pokarmowych i wykorzystywania ich w
- 5:27:08innych celach. Ale też zwróćmy uwagę, że
- 5:27:12to, że jakiś organizm jest roślinożercą
- 5:27:14czy miałożarną, nie będzie od razu
- 5:27:16definiował tego, że jego układ pokarmowy
- 5:27:19będzie posiadał te wszystkie cechy.
- 5:27:20Pamiętajmy jednak, że ta biologia jest
- 5:27:22strasznie różnorodna i znajdziemy wiele
- 5:27:25różnych bardziej specyficznych adaptacji
- 5:27:27w świecie zwierząt, które będą użytowały
- 5:27:30na to, że ten przewód pokarmowy będzie
- 5:27:32nieco inaczej wyglądał. Ja tutaj tylko
- 5:27:34pokazuję pokazuję takie cechy ogólne,
- 5:27:37które możemy mniej lub bardziej kojarzyć
- 5:27:40z danym sposobem odżywiania.
- 5:27:43I trawienie może zachodzić wewnątrz
- 5:27:46komórkowo albo zewnątrz komórkowo.
- 5:27:49Zdecydowana większość organizmów trawi
- 5:27:51zewnątrz komórkowo. Wewnątrz komórkowo
- 5:27:54trawią na przykład jemochłony, których
- 5:27:56trawienie składa się dwóch z dwóch
- 5:27:58etapów. Pierwszy etapy zewnątrz
- 5:28:00komórkowy w jamie chłonącotrawiącej, a
- 5:28:03potem kolejny etap w komórkach. Zewnątrz
- 5:28:07komórkowe trawienie może być
- 5:28:09zewnątrzjelitowe, jak na przykładzie
- 5:28:11paję niektórych pajęczaków, które
- 5:28:14wypluwają do ofiary enzymy trawienne, a
- 5:28:17potem wysysają płynną zawartość, ale
- 5:28:20zwykle trawienie zachodzi w świet w
- 5:28:22świetle jelita. Tutaj zwrócę też od razu
- 5:28:25uwagę, że w biologii światło jelita jest
- 5:28:28traktowane jako środowisko zewnętrzne,
- 5:28:30tak jak to pokazałam na tym
- 5:28:32schematycznym rysunku po lewej.
- 5:28:35I musimy znać rolę nieorganicznych i
- 5:28:38organicznych składników pokarmowych w
- 5:28:40odżywianiu człowieka. I rola składników
- 5:28:42nieorganicznych. To będzie taka rola,
- 5:28:45jakie te składniki nieorganiczne będą,
- 5:28:48jaką te składniki nieorganiczne będą
- 5:28:51sprawowały funkcje w organizmie
- 5:28:53człowieka. Dlatego tutaj nie będę znów
- 5:28:55powtarzał tych wszystkich funkcji
- 5:28:57pierwiastków. Składniki organiczne
- 5:28:59natomiast będą źródłem jakiś
- 5:29:02poszczególnych elementów, które potem
- 5:29:05mogą być wykorzystywane przez człowieka.
- 5:29:08Cukry będą źródłem cukrów, tłuszcze
- 5:29:10kwasów tłuszczowych, a białka
- 5:29:12aminokwasów.
- 5:29:14Rozróżnienie na białka pełnowartościowe
- 5:29:16i niepełnowartościowe jest takie, że te
- 5:29:19pełnowartościowe posiadają wszystkie
- 5:29:22aminokwasy egzogenne, a te
- 5:29:24niepełnowartościowe nie posiadają
- 5:29:26wszystkich aminokwasów. Mamy jeszcze
- 5:29:29NNKT, czyli niezbędnie nienasycone kwasy
- 5:29:33tłuszczowe, których organizm nie jest w
- 5:29:35stanie syntezować endogennie w
- 5:29:38zadowalających ilościach. I to są
- 5:29:41głównie związki, które odpowiadają za
- 5:29:43jakąś tam regulację i również są nam
- 5:29:47niezbędne, ale tutaj też zbędne jest
- 5:29:50wchodzenie w szczegóły ich działania.
- 5:29:54Błonnikiem z kolei nazywamy tą frakcję
- 5:29:56pokarmową, która nie jest przez nas
- 5:29:58trawiona, więc głównie to będą elementy
- 5:30:01roślinne, ale ta frakcja jest niezbędna
- 5:30:05do regulacji układu pokarmowego. Ona
- 5:30:08wspomaga pasaż przez układ pokarmowy
- 5:30:11oraz reguluje cykle wypróżnień. Witaminy
- 5:30:15to są kolejne elementy niezbędne do
- 5:30:18funkcjonowania człowieka, które pełnią
- 5:30:20głównie funkcję regulującą. I tutaj
- 5:30:22warto zapamiętać witaminy z grupy ADK,
- 5:30:26czyli AD Eek, które są rozpuszczalne w
- 5:30:29tłuszczach, a więc mogą być mega
- 5:30:31zwalonowane przez organizm. Natomiast
- 5:30:34pozostałe witaminy głównie z grupy B,
- 5:30:37witamina C oraz jeszcze kilka innych
- 5:30:39witamin jest rozpuszczalna w wodzie i
- 5:30:42one nie mogą być magazynowane przez
- 5:30:44organizm albo ta to magazynowanie przez
- 5:30:47organizm jest naprawdę bardzo skromne. I
- 5:30:50tak witamina A jest związana z
- 5:30:53prawidłowym widzeniem. Witamina D, która
- 5:30:56również może być syntezowana z
- 5:30:58prekursorów w naszej skórze, odpowiada
- 5:31:00za prawidłową mineralizację. kości oraz
- 5:31:04gospodarkę niektórymi pierwiastkami
- 5:31:07takimi jak wapni. Witamina E odpowiada
- 5:31:10za utrzymanie w odpowiednim w
- 5:31:12odpowiedniej formie płonkomórkowej
- 5:31:14naszych komórek. Witamina K bierze
- 5:31:17udział w procesach krzepnięcia krwi.
- 5:31:21Przewód pokarmowy składa się z takich
- 5:31:23elementów jak jama ustna, gardło,
- 5:31:25przałyk, żołądek, jelito cienkie, grube
- 5:31:29i odbytnica. Do tych poszczególnych
- 5:31:31elementów mogą być podłączone
- 5:31:34poszczególne gruzczoły, które wytwarzają
- 5:31:37enzymy i inne związki, które są
- 5:31:39uwalniane do przewodu pokarmowego. I tak
- 5:31:44ślinianki produkują amelazę ślinową oraz
- 5:31:48różne związki śluzowe, które odpowiadają
- 5:31:52za nawilżenie pokarmu. Amelaza ślinowa
- 5:31:54odpowiada za początkowe trawienie
- 5:31:57cukrów. Potem mamy gardło, przałek i
- 5:32:00żołądek. W żołądku panuje niskie pH. To
- 5:32:04pH służy neutralizacji różnych toksyn,
- 5:32:07różnych patogenów. Dodatkowo tutaj jest
- 5:32:11uwalniana pepsyna, która odpowiada
- 5:32:13wstępnie za trawienie białek. Oczywiście
- 5:32:16w żołądku z uwagi na niskie pH białka
- 5:32:19też będą ulegały denaturacji, ale u
- 5:32:22młodych organizmów, u których jeszcze pH
- 5:32:26żołądka nie jest takie niskie i które to
- 5:32:28organizmy jeszcze odżywiają się w dużej
- 5:32:30części mlekiem matki, to żołądek
- 5:32:33produkuje podpuszc podpuszczkę, która
- 5:32:36odpowiada za ścinanie tych różnych
- 5:32:38białek z mleka matki.
- 5:32:41Do jelita cienkiego uchodzą przewody
- 5:32:45trzustki. Trzustka wytwarza dużo
- 5:32:47enzymów. Najważniejsze są trypsyny,
- 5:32:50lipazy, amelazy i nukleazy. Ale oprócz
- 5:32:54tego w jelicie cienkim do komórek tego
- 5:32:58jelita, czyli do enterocytów doczepione
- 5:33:01są na powierzchni apikalnej błony różne
- 5:33:04enzymy takie jak peptidasy, tisaharaszy,
- 5:33:07takie jak malta czy estrazy.
- 5:33:11Potem mamy jelito grube i odbytnicę.
- 5:33:16Wiemie ustnej mamy różne elementy, które
- 5:33:20przystosowują nas do pobierania pokarmu.
- 5:33:23Są uczestniczą w rozdrobniu pokarmu, w
- 5:33:27oderwaniu kęsów pokarmu oraz w mzczeniu
- 5:33:30pokarmów. Język uczestniczy
- 5:33:33w formowaniu kausu. Obecny na języku
- 5:33:37receptory smakowe w brodawkach
- 5:33:39językowych. odpowiadają za recepcję
- 5:33:42smaku, ale oprócz tego też jązyk odbiera
- 5:33:46informacje na temat pokarmu na drodze
- 5:33:49takiej czysto mechanicznej, na temat
- 5:33:51struktury tego pokarmu, jego temperatury
- 5:33:54i tak dalej. Ślinianki natomiast
- 5:33:57produkują substancje, które na nawilżają
- 5:34:00pokarm oraz jest jeszcze produkowana
- 5:34:02amelaza ślinowa, która odpowiada za
- 5:34:05wstępne trawienie cukrów. Dalej, gdy kę
- 5:34:08jest już uformowany, to może być
- 5:34:10połknięty, skąd trafia do gardła, czyli
- 5:34:13wspólnego odcinka układu oddechowego i
- 5:34:16pokarmowego, a potem do przełyku, skąd
- 5:34:19trafia do żołądka.
- 5:34:21Tutaj mamy przedstawiony samat żołądka.
- 5:34:24Widzimy, że tak nieuicyjnie dno jest na
- 5:34:27jego górnej części i ściana żołądka
- 5:34:31składa się z następujących elementów. Od
- 5:34:34wnętrza mamy płonę śluzową, podśluzową,
- 5:34:38płonę mięśniową, która składa się z
- 5:34:40trzech warstw. Warstwy mięśni
- 5:34:42podłużnych, okrężnych i skośnych i z
- 5:34:44błony surowiczej. Jak już mówiłam, w
- 5:34:48żołądku panuje niskie pH, które ma
- 5:34:50funkcję zabijania patogenów, ścinania
- 5:34:53białek, neutralizacji toksyn, ale oprócz
- 5:34:57tego żołądek z uwagi na swoją formę może
- 5:35:00czasowo magazynować pokarm i tam ten
- 5:35:03pokarm może się mieszać.
- 5:35:05I w żołądku mamy kilka takich komórek.
- 5:35:08Będą to komórki śluzowe produkujące
- 5:35:11śluz, który będzie pokrywał ścianę
- 5:35:14żołądka i sprawiał, że żołądek nie
- 5:35:16będzie ulegał autostrawieniu. Mamy
- 5:35:19komórki główne produkujące pepsynogen,
- 5:35:22czyli nieaktywną formę pepsyny. Ta, ten
- 5:35:25pepsynogen zamienia się w pepsynę pod
- 5:35:27wpływem kwasu solnego i pepsyny. Czyli
- 5:35:30widzimy, że tutaj pepsyna może działać
- 5:35:34na pepsynogen, żeby powstawało więcej
- 5:35:36pepsyny. A więc mamy tu mechanizm z
- 5:35:39przełożenia zwrotnego dodatniego i
- 5:35:41pepsyna jest enzymem odpowiadającym za
- 5:35:44wstępne trawienie białek. Mamy komórki
- 5:35:47okładzinowe wytwarzające kwas solny,
- 5:35:50który właśnie odpowiada za to niskie pH
- 5:35:52żołądka oraz tak zwany czynnik kastela,
- 5:35:55który potem w jelicie będzie
- 5:35:58uczestniczył w wchłanianiu witaminy B2
- 5:36:02B12, bo on właśnie wyże witaminę B12 i
- 5:36:06potem na kolejnych etapach pomaga w niej
- 5:36:08wchłanianiu.
- 5:36:10Dalej właśnie mamy jelito. Pierwszym
- 5:36:13etapem jelita cienkiego jest
- 5:36:14dwunastnica. do której są uwalniane
- 5:36:18z trzustki, a dalej mamy jelito czcze i
- 5:36:22jelitokręte.
- 5:36:23Te odcinki jelita są głównie
- 5:36:27odpowiedzialne za wchłanianie składników
- 5:36:29pokarmowych i za końcowe etapy
- 5:36:31trawienia. Tutaj kluczowe jest bardzo
- 5:36:33duża powierzchnia, która jest osiągana
- 5:36:36kilkoma mechanizmami. Po pierwsze, ta
- 5:36:39ściana jelita jest pofałdowana. Po
- 5:36:42drugie, jeśli przyjrzymy się dalej, to
- 5:36:44te pofałdowania mają takie kolejne
- 5:36:47mniejsze pofałdowanie stworzone z
- 5:36:49komórek jelita, czyli enterocytów. Ale
- 5:36:52jeśli weźmiemy takiego pojedynczego
- 5:36:55enterocyta pod lupę, to zobaczymy, że na
- 5:36:58powierzchni apikalnej jego błony są
- 5:37:01uwypuklenia tej błony, czyli
- 5:37:03mikrokosmki. A więc widzimy, że z uwagi
- 5:37:06na te kilka mechanizmów ta powierzchnia
- 5:37:09lita naprawdę jest wielokrotnie
- 5:37:11zwiększona.
- 5:37:13Dobrze. Tu na schemacie po lewej z
- 5:37:16czerwoną strzałką jest właśnie
- 5:37:17zaznaczona ta dwójn stetnica z elita
- 5:37:19cienkiego, a kolorem jest zaznaczone
- 5:37:22jelito grube i na końcu jeszcze
- 5:37:26odbytnica różnymi kolorami, różne
- 5:37:28elementy tego jelita grubego. Chciałem
- 5:37:31zwrócić uwagę na schemat po prawej, w
- 5:37:34którym tak nie do końca poprawnie, ale
- 5:37:37chciałem zaznaczyć taśmy okrążnicy,
- 5:37:40czyli takie ciągi miąśniowe, które są
- 5:37:44krótsze od okrążnicy, ale których
- 5:37:47obecność i których kurczenie może
- 5:37:50sprawiać, że ta okrężniczca staje się
- 5:37:52pofałdowana, przez co zwiększa się
- 5:37:55powierzchnia wchłaniania, a oprócz tego
- 5:37:57mogą się przy różnych skórzach tworzyć
- 5:38:01przy tej okrężnicy różne większe
- 5:38:03uwypłuklenia, które będą warunkowały
- 5:38:06prawidłowy pasaż na skałowych w
- 5:38:09okrążnicy.
- 5:38:11I tutaj mamy podsumowane tak zbiórczo
- 5:38:13trawienie. W jemie ustnej zaczynamy
- 5:38:16trawić polisachary alfa amelaza nazywana
- 5:38:19też ptialiną trawi polisacharydy do
- 5:38:22dwucukrów i oligosacharydów. w żołądku
- 5:38:25białka przez pepsynę są trawione do
- 5:38:29olejigopeptydów. Też dochodzi tam do
- 5:38:31denatury z uwagi na niskie pH i też
- 5:38:34zwróćcie uwagę, że pepsyna jest enzymem,
- 5:38:37który działa przy niskim pH. W
- 5:38:39dwunastnicy są uwalniane substancje,
- 5:38:43które neutralizują kwaśną treść
- 5:38:46żołądkową.
- 5:38:47Zwykle tymi substancjami będą
- 5:38:49wodorowęglany, a oprócz tego do
- 5:38:52dwunastnicy
- 5:38:53trafiają enzymy od trzustki, czyli
- 5:38:57lipazy trzustkowe trawiące tłuszcze oraz
- 5:39:01amelaza trzkowa trawiąca polisacharydy.
- 5:39:04Również mamy tutaj trypsyny i
- 5:39:06chemotrypsyny, które odpowiadają za
- 5:39:09trawienie białek i oligopeptydów.
- 5:39:14Wieliście cienkim na błonie apikalnej
- 5:39:17komórek mamy zakotwiczone enzymy, które
- 5:39:20odpowiadają za wchłanianie już prostych
- 5:39:22elementów i ostatnie etapy trawienia.
- 5:39:25Tisacharydazy trawią dwucukry, a
- 5:39:28egzopeptyda odrywają od oligopeptydów po
- 5:39:32jednym aminokwasie.
- 5:39:34Warto tu też zwrócić uwagę, że do
- 5:39:37dwunastnicy uwalniane są sole żółciowe,
- 5:39:42które odpowiadają za emulgację tłuszczy
- 5:39:46i pozwalają na łatwiejsze trawienie tych
- 5:39:48tłuszczy. Z uwagi na to, że gdy taka
- 5:39:51duża kropla tłuszczowa zostanie rozbita
- 5:39:53na kilka mniejszych fragmentów, to neme
- 5:39:56będą miały większy dostczy.
- 5:39:59I sole żółciowe są wytwarzane przez
- 5:40:03wątrobę, natomiast są magazynowane w
- 5:40:06woreczku żółciowym i są tam zagęszczane.
- 5:40:10Przechodzimy do wchłaniania substancji w
- 5:40:13jelitach. Cukry takie jak glukoza i
- 5:40:15galaktoza są do enterocytów wchłaniane
- 5:40:18na zasadzie transportu aktywnego
- 5:40:21wtorynnego przez symport razem z jionami
- 5:40:24słodowymi. Dalej do krwioobiegu będą
- 5:40:27wchłaniane na zasadzie dyfuzji
- 5:40:30wspomaganej przez białko pomocnicze glut
- 5:40:332. Fruktoza natomiast jest wchłaniana do
- 5:40:36enterocytów na zasadzie dyfusji
- 5:40:38ułatwionej przez transportery glut 5.
- 5:40:41Jednak ten transport odbywa się o wiele
- 5:40:43wolniej niż transport glukozy i
- 5:40:46galaktozy z enterocytu do krwioobiegu
- 5:40:49już trafia za pomocą tego samego
- 5:40:51transporteru co glukoza i galaktoza,
- 5:40:53czyli glut 2. Substancje tłuszczowe
- 5:40:57tworzą kompleksy ze solami kwasów
- 5:40:59żółciowych, które tu umożliwiają
- 5:41:02zbliżenie się tym substancjom
- 5:41:04tłuszczowym bardzo blisko enterocytów,
- 5:41:06pokonując taką barierę wodną, która
- 5:41:09towarzyszy tym enterocytom. I gdy będą
- 5:41:11już wystarczająco blisko, to te prostsze
- 5:41:15substancje tłuszczowe defundują przez
- 5:41:17błonę. Mogą one bezpośrednio przenikać
- 5:41:19przez bonę, bo błona ma też budowę
- 5:41:21tłuszczową, a więc tu nie będzie
- 5:41:23problemu. Dalej, te substancje trafiają
- 5:41:26do gładkiej siateczki śródplazmatycznej,
- 5:41:29gdzie formują one hylomikrony. Te
- 5:41:31hylomikrony dalej będą aparatem goliego
- 5:41:35przesyłane do naczyń limfatycznych, z
- 5:41:38których będą wchłaniane i rozprowadzane
- 5:41:40po organizmie. Dalej mamy aminokwasy,
- 5:41:43które mają różne transportery aktywne.
- 5:41:46Mamy kilkanaście różnych białek, które
- 5:41:48na zasadzie transportu aktywnego
- 5:41:50transportują różne specyficzne
- 5:41:53aminokwasy. Oprócz tego do wnętrza
- 5:41:56enterocytu jest możliwy transport
- 5:41:58diripeptydów za pomocą takiego innego
- 5:42:01białka, które działa na zasadzie sortu
- 5:42:04razem z jonami wodorowymi.
- 5:42:07I tak ważnym narządem jest wątroba,
- 5:42:10która wspomaga układ pokarmowy, ale
- 5:42:12oprócz też w organizmie pełni wiele
- 5:42:14innych funkcji. między innymi syntezuje
- 5:42:17żółdź, która potem jest zagęszczana w
- 5:42:20pęcherzyku żółciowym i w nim
- 5:42:22emagazynowana i uwalniana w sytuacji,
- 5:42:26gdy do dwunastnicy trafiają jakieś
- 5:42:30substancje tłuszczowe i wtedy gdy ta
- 5:42:32żółdź będzie uwolniona, to emulguje ona
- 5:42:34tłuszcze, żeby zwiększyć powierzchnię
- 5:42:36ich trawienia. Oprócz tego wątroba
- 5:42:39syntezuje wiele różnych związków takie
- 5:42:41jak heparyny, angiotensyny. Syntezuje
- 5:42:44również pełka osocza krwi, magazynuje
- 5:42:47żelazo i witaminy A, D i K. Przeprowadza
- 5:42:52ona cykl mocznikowy. Tutaj ważna uwaga,
- 5:42:55że ten cykl jest właśnie przeprowadzany
- 5:42:57w wątrobie, a nie w nerkach. Odpowiada
- 5:42:59za detoksykację organizmów. Z tym się
- 5:43:03wiąże silnie rozbudowana gładka
- 5:43:05siateczka śródplazmatyczna w komorkach
- 5:43:08wątroby. Magazynuje ona glukozę w
- 5:43:10postaci glikogenu. Odgrywa rolę w
- 5:43:12termogenesie oraz w okresie prenatalnym
- 5:43:15odpowiada za produkcję krwinek
- 5:43:17czerwonych, czyli za proces er
- 5:43:19retropoezy.
- 5:43:21Po urodzeniu jest przejmowany przez
- 5:43:23szpik czerwony w kościach.
- 5:43:26I musimy znać rolę mikrobiomu na
- 5:43:29funkcjonowanie organizmu człowieka. I ta
- 5:43:31rola jest naprawdę bardzo rozległa.
- 5:43:34Wiele funkcji tego mikrobiomu jeszcze
- 5:43:36nie jest do końca poznanych, ale takie
- 5:43:38najważniejsze rzeczy to wspomaganie
- 5:43:41trawienia, synteza SCFA, czyli
- 5:43:44niezbędnych krótkołańcuchowych kwasów
- 5:43:46tłuszczowych, które też regulują
- 5:43:49zachodzenie wielu procesów w jelitach.
- 5:43:51Ta bibioflora może syntezować witaminę
- 5:43:55K. Rywalizuje ona z patogenami, reguluje
- 5:43:58oś jelitomózg i bierze udział w
- 5:44:01produkcji neuroprzekaźników. Czasami
- 5:44:04mówimy, że ta flora jelitowa wpływa na
- 5:44:08nasze poczucie szczęścia przez produkcję
- 5:44:10serotoniny. Ale czy tak jest, to nie
- 5:44:13jest do końca pewne, bo to jest właśnie
- 5:44:15temat, który jest aktualnie takim taką
- 5:44:18płaszczyzną wielu badań i nie
- 5:44:21przyjmowałbym tak od razu na wiarę tych
- 5:44:24wszystkich doniesień, które teraz mamy,
- 5:44:26tylko poczekałbym na jakieś metaanalizy,
- 5:44:29które będą te wszystkie bananie
- 5:44:31zestawiać i wyciągać takie dalej idące
- 5:44:33wnioski. I mamy takich kilka punktów, o
- 5:44:37których do końca nie wiadomo co
- 5:44:39powiedzieć. takie jak przedstawia zasady
- 5:44:41racjonalnego odżywiania, przedstawia
- 5:44:43zaburzenia odżywienia, takie jak
- 5:44:45anoreksja i bulimia. I tutaj w dużym
- 5:44:48skrócie anoreksia to choroba odżywiania,
- 5:44:51która polega na tym, że dany człowiek
- 5:44:53unika przyjmowania pokarmu, natomiast
- 5:44:56przy bulimi człowiek się obiada, a potem
- 5:44:59rekompensuje to wprawiając się w wymioty
- 5:45:02i podejmując różne czynności, które mają
- 5:45:05te wymioty sprowokować. Dalszy punkt. To
- 5:45:08podaje przyczynę otyłości u człowieka
- 5:45:10oraz sposoby jej profilaktyki. To
- 5:45:13oczywiście tu będzie kombinacja zarówno
- 5:45:15czynników środowiskowych jak i
- 5:45:17genetycznych. Przedstawia znaczenie
- 5:45:19badań diagnostycznych.
- 5:45:21Kastroskopia, czyli wprowadzenie kamerki
- 5:45:24przez otwór, otwór pokarmowy do przewodu
- 5:45:29pokarmowego, kolonoskopia, czyli
- 5:45:31wprowadzenie kamerki przez otwór
- 5:45:33odbytowy i USG, czyli metoda obrazowania
- 5:45:37wnętrza naszego ciała za pomocą
- 5:45:39ultradźwięków.
- 5:45:41I przechodzimy do układu
- 5:45:42odpornościowego. Mamy odporność
- 5:45:44nieswoistą i swoistą. nieswoista, nie
- 5:45:48jest skierowana przeciw konkretnemu
- 5:45:50patogenowi, a działa przeciw wszystkim
- 5:45:53patogenom, jednak jest mniej skuteczna w
- 5:45:55swoim działaniu. Natomiast odporność
- 5:45:58swoista jest skierowana przeciw jedynemu
- 5:46:01konkretnemu
- 5:46:02patogenowi. Może być ona czynna albo
- 5:46:05bierna.
- 5:46:07Odporność swoista, czynna, sztuczna
- 5:46:10będzie wywołana szczepionkami. Jest nam
- 5:46:12podany dany preparat w szczepionce,
- 5:46:15który zawiera określone antygeny i nasz
- 5:46:17organizm oczy się tych antygenów i
- 5:46:19wytwarzania przeciwciał skierowanych na
- 5:46:22te antygeny. Odporność sztuczna, bierna,
- 5:46:25swoista jest związana z podawaniem
- 5:46:27surowicy, czyli płynu, w którym już mamy
- 5:46:30przeciwciała skierowane przeciw
- 5:46:32konkretnym patogenom. Dodawanie surowicy
- 5:46:35ma miejsce, gdy na przykład zostaniemy
- 5:46:37ugryzieni przez jakiegoś adowitego węża
- 5:46:40i tam trzeba podać surowicę na tą
- 5:46:42konkretną toksynę. Mamy odporność wiarną
- 5:46:45naturalną, gdzie przeciwciała są
- 5:46:47dostarczane przez matkę, na przykład z
- 5:46:50mlekiem matki i mamy czynną naturalną,
- 5:46:53gdzie przebyte choroby warunkują
- 5:46:56powstanie określonych przeciwciał na
- 5:46:58antygeny, które były obecne na tych
- 5:47:01drobneostrojach chorobotworczych. I
- 5:47:03teraz przy kolejnym spotkaniu z danym
- 5:47:05patogenem będziemy mieli już możliwość
- 5:47:08szybkiego wytworzenia tych przeciwciał
- 5:47:10skierowanych przeciw temu patogenowi. A
- 5:47:13więc widzimy, że w odporności swoistej
- 5:47:16zawsze biorą udział przeciwciała i
- 5:47:18czynna różni się tym, że nasz organizm
- 5:47:20sam wytwarza te przeciwciała, a w
- 5:47:22biernej te przeciwciała bierzemy z
- 5:47:24zewnątrz.
- 5:47:27Narządy układu odpornościowego dzielimy
- 5:47:29na centralne, gdzie dochodzi do
- 5:47:32powstawania limfocytów P i T oraz
- 5:47:35narządy obwodowe, gdzie te limfocyty
- 5:47:38potem trafiają i mówiąc tak nie do końca
- 5:47:42poprawnie biologicznie patrolują taran,
- 5:47:45by szukać różnych antygenów. Limfocyty
- 5:47:48Trafiają do grasicy, gdzie dojrzewają, a
- 5:47:51limfocyty B dojrzewają tam, gdzie
- 5:47:53powstają, czyli w szpiku. Tutaj powiem o
- 5:47:56granasice, że to jest taki ciekawy
- 5:47:57narząd, który mamy, gdy jesteśmy młodzi,
- 5:48:01ale z wiekiem on zamika i degeneruje. I
- 5:48:04te wszystkie limfocytyta wytworzone w
- 5:48:07młodości, które dojrzeją już nam
- 5:48:09starczają na całe życie. Potem te już
- 5:48:12dojrzałe komórki odpornościowe trafiają
- 5:48:14na obwód, gdzie już są gotowe do walki z
- 5:48:17patogenami. I tak komórki odpornościowe
- 5:48:21głównie poruszają się za pośrednictwem
- 5:48:23krwy i limfy i krew dzielimy na osocza i
- 5:48:27elementy morfotyczne, w których mamy
- 5:48:29oczywiście erytrocyty odpowiedzialne za
- 5:48:32transport cytlenu i dwutlenku węgla,
- 5:48:34trombocyty, które biorą udział w
- 5:48:36zakrzepianiu ran i leukocyty, czyli
- 5:48:39komórki odpornościowe, gdzie mamy
- 5:48:41granulocyty. To są takie komórki, w
- 5:48:43których mamy widoczne ziarnistości. Tu
- 5:48:46mamy neutrofilę, eozyofila i bazofila
- 5:48:49oraz mamy agranulocyty, gdzie mamy
- 5:48:52limfocyty, czyli te komórki
- 5:48:54odpowiedzialne za produkcję przeciwciał
- 5:48:57oraz monocyty, które specjalizują się w
- 5:49:00fagocytowaniu patogenów. Osiadła
- 5:49:02monocyty nazywamy makrofagami.
- 5:49:06Porównajmy limfocyty T i B. Oba powstają
- 5:49:09w szpiku kostnym, T powstają w grasicy,
- 5:49:13AB w szpiku kostnym. Ich receptory to
- 5:49:16TCR w przypadku limfocytów T i BCR w
- 5:49:20przypadku limfocytów B. Odpowiedź
- 5:49:23limfocytów T jest nazywana odpowiedzią
- 5:49:26komorkową, a odpowiedź limfocytów B jest
- 5:49:29nazywana odpowiedzią humoralną.
- 5:49:31Odpowiedź komórkowa jest związana
- 5:49:34właśnie z działaniem tej komórki
- 5:49:36limfozytu T. Ona może zniszczyć jakiś
- 5:49:39patogen w bezpośrednim kontakcie czy też
- 5:49:42nawet jakąś inną komórkę. Natomiast
- 5:49:44limfocyty B działają prze przez
- 5:49:47produkcję takich przeciwciał, które będą
- 5:49:50wiązać się z odpowie z odpowiadającym im
- 5:49:54antygenami. Będą sklejać ze sobą różne
- 5:49:57antygeny i opłaszczać w taki sposób, że
- 5:50:00będą łatsze do fagocytowania. I właśnie
- 5:50:02to limfocyty B odpowiadają potem za
- 5:50:05tworzenie komórek pamięci, które dają
- 5:50:08komórkową pamięć immunologiczną i w
- 5:50:11wtórnym kontakcie z jakimś antygenem
- 5:50:13pozwalają na szybką reakcję układu
- 5:50:15odpornościowego.
- 5:50:17Tutaj rozpisałam kilka cech
- 5:50:19kranulocytów. Neutrofile mają zdolności
- 5:50:22do fagoscyzy. One się w miarę szybko
- 5:50:25przemieszczają i zwykle są jednymi z
- 5:50:26pierwszych komórek w miejscu zapalenia.
- 5:50:29mają krótki trzasz szycia i w swoich
- 5:50:32ziarnistościach mają substancje
- 5:50:33przeciwbakteryjne.
- 5:50:35Pazofile, czyli komórki zasadochłonne.
- 5:50:38Ich nazwa bierze się stąd, że właśnie
- 5:50:40ich ziarenistości są filne względem
- 5:50:44substancji zasadowych. One w tych
- 5:50:47ziarnistościach właśnie posiadają
- 5:50:49mediaturę reakcji zapalnych, biorą
- 5:50:51udział w odpowiedzi na pasożyty, nie
- 5:50:53mają zdolności fagozycytozy, a na swojej
- 5:50:56powierzchni mają obecne przeciwciała
- 5:50:58IGE. jako receptory. Eozynofile mają
- 5:51:02zdolność do fago cetozy, jednak nie jest
- 5:51:05ona aż tak duża jak w przypadku
- 5:51:06neutrofilii. Są odpowiedzialne za
- 5:51:09reakcje alergiczne i odpowiedzi na
- 5:51:11pasożyty i regulują aktywność komórek
- 5:51:14tłuszczych tucznych. Ich ziarnistości są
- 5:51:18kwasochłonne.
- 5:51:20Tutaj mam przedstawione komórki
- 5:51:21odpornościowe na schematach. jedynką mam
- 5:51:24zaznaczony bazofil z takim
- 5:51:26charakterystycznym trójdzielnym jądram.
- 5:51:28W dwójce mamy neutrofil, który ma takie
- 5:51:32płatowate jądro i w trójce mam
- 5:51:34zaznaczony eozynofil z takim dwupłatowym
- 5:51:37jądrem. Tutaj jednak zwrócę uwagę, że w
- 5:51:40przypadku komórekodpornościowych
- 5:51:42ta struktura jądra może się zmieniać na
- 5:51:45przestrzeni życia danej komórki, przez
- 5:51:48co to też nie jest takie łatwe w
- 5:51:49rozpoznawaniu i wymaga to trochę wprawy,
- 5:51:52ale za to doświadczone oko w przypadku
- 5:51:55takich neutrofili może nawet stwierdzić,
- 5:51:57że dana komórka jest dopiero na początku
- 5:52:00swojego życia, czy już pod jego koniec.
- 5:52:03piątką mamy zaznaczone limfocyty, czyli
- 5:52:06te komorki jak limfocyty T i limfocyty
- 5:52:09B, które odpowiadają w głównej mierze za
- 5:52:12odporność swoistą, a czwórką monocyty,
- 5:52:16które po tym jak osiącą w jakiś tkankach
- 5:52:19są nazywane makrofagami.
- 5:52:23Mamy różne mediatory reakcji zapalnych.
- 5:52:26Mogą one być magazynowane w
- 5:52:28ziarnistościach granulocytów. Są to
- 5:52:30histamina, serotonina i różne enzymy
- 5:52:33lizosomalne, które mogą być uwalniane w
- 5:52:37celach regulacji odpowiedzi zapalnej czy
- 5:52:39nawet inicjacji tej odpowiedzi zapalnej,
- 5:52:42żeby to miejsce było lepiej ukrwione i
- 5:52:45komórki odpornościowe szybciej mogły tam
- 5:52:47dotrzeć. Mogą być syntezowane denowo. Są
- 5:52:50to prostlandyny i laukotrieny. To
- 5:52:53również są mediatory reakcji zapalnych,
- 5:52:56które mogą powodować ból, obrzęg i
- 5:52:59zaczerwienienie miejsca, ale też
- 5:53:01zwiększają przepuszczalność naczyń
- 5:53:03krwionośnych, żeby komórki odpornościowe
- 5:53:06łatwiej mogły dotrzeć do miejsca
- 5:53:08infekcji czy jakiegoś innego miejsca, w
- 5:53:11którym są potrzebne. Dalej mamy
- 5:53:14cytokiny. pod pojęciem cytokin mamy
- 5:53:18wszystkie takie różnego rodzaju białka i
- 5:53:20substancje, które służą niejako
- 5:53:22komunikowaniu się komórek
- 5:53:24odpornościowych ze sobą i koordynacji
- 5:53:27ich działań. Właśnie interleukiny są
- 5:53:31takimi związkami dosyć licznymi, które
- 5:53:34koordynują działanie układu
- 5:53:35odpornościowego i niejako pozwalają na
- 5:53:38komunikację komórek odpornościowych.
- 5:53:40Natomiast interferon jest grupą
- 5:53:43substancji przeciwwirusowych, które
- 5:53:46koordynują działanie komórek
- 5:53:48odpornościowych przeciw komórkom
- 5:53:50zakażonymi wirusami. I ogólnie
- 5:53:53interferon aktywuje wiele różnych
- 5:53:55reakcji skierowanych na komórki
- 5:53:58nowotworowe oraz komórki właśnie
- 5:54:00zakażone przez wirusy. Białka ostrej
- 5:54:03fazy, takie jak białko CRP, to są takie
- 5:54:06białka, których stężenie we krwi
- 5:54:08gwałtownie rośnie, gdy w organizmie
- 5:54:11dzieje się coś nie tak. One też regulują
- 5:54:14wiele funkcji, ale przez nas są właśnie
- 5:54:16często wykorzystywane
- 5:54:18przez to, że możemy oznaczyć ich poziom
- 5:54:21i poziom tych białek CRP często może nam
- 5:54:24dostarczyć wiele informacji o aktualnym
- 5:54:27stanie organizmu.
- 5:54:29Musimy wyjaśnić na czym polega zgodność
- 5:54:31tkankowa i przedstawić jej znaczenie w
- 5:54:34transplantologii.
- 5:54:35A więc dla immunologii ogólnie istnieje
- 5:54:38pojęcie antygenu, które jest bardzo
- 5:54:40ważne. Wcześniej o nim mówiłam, teraz
- 5:54:43powiem tak o nim z definicji trochę.
- 5:54:46Antygen, każda cząstka, przeciw której
- 5:54:48może być skierowana odpowiedź
- 5:54:50immunologiczna. I nasze narządy mają
- 5:54:53przeróżne antygeny. I oczywiście nasza
- 5:54:56komórki odpornościowe nie atakują
- 5:54:58naszych antygenów, bo wtedy by doszło do
- 5:55:01reakcji autoimmunologicznej.
- 5:55:03Ale na przykład gdy mamy przeszczep
- 5:55:05jakiegoś narządu do innego organizmu, to
- 5:55:08dostarczamy do takiego organizmu obce
- 5:55:11antygeny. Jest bardzo duża szansa, że
- 5:55:13przeciw tym antygenom zostanie
- 5:55:16skierowana odpowiedź komórkowa i dlatego
- 5:55:19ważne, żeby przy przeszczepach robić je
- 5:55:21w taki sposób, żeby była zachowana
- 5:55:24skłonność tkankowa. A więc antygeny
- 5:55:26biorgeny dawcy były do siebie zbliżone,
- 5:55:30żeby zminimalizować
- 5:55:31szansę na tą reakcję autoimmunologiczną
- 5:55:34i odrzucenie przeszczepu. Z tych powodów
- 5:55:37też często przy przeszczepach są podane
- 5:55:40leki, które zmniejszają aktywność układu
- 5:55:43odpornościowego, przez co zmniejszona
- 5:55:45jest też szansa na odrzut takiego
- 5:55:47przeszczepu.
- 5:55:49Jeszcze musimy wyjaśnić istotę konfliktu
- 5:55:52sarologicznego i przedstawić znaczenie
- 5:55:54podawanych przeciwciał antyRH. Mamy
- 5:55:57grupy krwi i takimi najpopularniejszymi
- 5:56:01grupami krwi są grupy układu AB0, bo
- 5:56:05właśnie te białka układu AB0 mają bardzo
- 5:56:08duże znaczenie. Jeśli mamy grupę krwi
- 5:56:10zero, to nasz errocyt nie produkuje
- 5:56:13żadnych antygenów. Nasz organizm może
- 5:56:16wytwarzać przeciwciała skierowane
- 5:56:18zarówno przeciw antygenom A, jak i
- 5:56:20antygeną B. W przypadku grupy krwi A na
- 5:56:24retrocycie posiadamy antygeny B, na
- 5:56:28retrocycie posiadamy antygeny A, a
- 5:56:31będziemy
- 5:56:32produkować przeciwciała skierowane
- 5:56:35przeciw antygenom B, bo przecież nie
- 5:56:37będziemy produkować przeciwciał na
- 5:56:39antygeny, które posiadamy na naszych
- 5:56:41errocytach. W przypadku grupy krwi B
- 5:56:44mamy na aretrocytach antygeny B i
- 5:56:47produkujemy przeciwciała NTA, a w
- 5:56:49przypadku grupy AB i produkujemy
- 5:56:51przeciwciał i mamy na naszych
- 5:56:53erytrocytach dwa rodzaje antygenów. I to
- 5:56:57jaką mamy grupę krwi determinuje do
- 5:57:00jakich osób możemy mieć krew
- 5:57:02przytaszaną. Teraz obecnie mimo wszystko
- 5:57:05i tak przytacza się tylko krew, jeśli
- 5:57:08mamy zgodność grupy, czyli z grupy A do
- 5:57:11grupy A. z grupy B do B, z grupy 0 do 0
- 5:57:14i z AB do AB. A jedynie przetoczenia
- 5:57:18między grupami są możliwe, gdy brakuje
- 5:57:21krwi jakiejś grupy i wtedy przetraszamy
- 5:57:24tak kraw, żeby nie doszło do zlepienia
- 5:57:28tej krwi przez potencjał przeciwciała,
- 5:57:32które może produkować organizm biorcy.
- 5:57:35Dlatego na przykład taka grupa krwi
- 5:57:37zero, która nie ma żadnych antygenów na
- 5:57:41sobie, może być przetarzana wszystkim
- 5:57:43innym grupom krwi, bo nie zostanie ona
- 5:57:45zaatakowane przezne przeciwciało.
- 5:57:48Natomiast grupa krwi AB, która nie
- 5:57:51wytwarza przeciwciał, jest potencjalnym
- 5:57:53uniwersalnym biorą, która może wziąć
- 5:57:56krew od wszystkich innych kró. Tutaj
- 5:57:58oczywiście trzeba uważać, bo zawsze
- 5:58:00istnieje ryzyko, że razem z krwią
- 5:58:03przetoczymy jakieś przeciwciała
- 5:58:04wyprodukowane przez ten organizm.
- 5:58:07Dlatego zalecę się jedynie przetaczać tą
- 5:58:10krew w obrębie tej samej grupy.
- 5:58:13Oczywiście dana krew zawsze jest
- 5:58:15czyszczona, żeby uniknąć sytuacji, że
- 5:58:18znajdą się w niej te przeciwciała. No
- 5:58:20ale zawsze jakieś minimalne ryzyko jest
- 5:58:22i sytuacja wygląda podobnie w przypadku
- 5:58:26układu antyganów D. Wtedy jeśli dana
- 5:58:29osoba ma na swojej krwi przeciw antygeny
- 5:58:34D, to wytwarza przeciwciała. To nie
- 5:58:37wytwarza przeciwciał antyrh, natomiast
- 5:58:41jeśli nie ma na swojej grupie antygenów
- 5:58:44D, to wytwarza przeciwciała antyrh. I te
- 5:58:48przeciwciała RH są związane z konfliktem
- 5:58:50serologicznym.
- 5:58:52W przypadku pierwszej ciąży, gdy dziecko
- 5:58:55ma krew RH+, a kobieta RH-
- 5:58:58porodzie krew dziecka będzie miało
- 5:59:01kontakt z krwią matki, to kobieta ta
- 5:59:05może zacząć wytwarzać przeciwciała antyr
- 5:59:08skierowane przeciw antygenowi D. Podczas
- 5:59:11kolejnej ciąży, gdy dziecko znów na
- 5:59:14swoich krwińkach ma antyken, D, to ta
- 5:59:17kobieta może zacząć znowu produkcję tych
- 5:59:19przeciwciał. I te przeciwciała mogą
- 5:59:22przenikać przez łożysko i atakować kraw
- 5:59:26dziecka, co może prowadzić do śmierci. W
- 5:59:30tych czasach konflikt zerologiczny już w
- 5:59:33rozwiniętych krajach nie występuje, bo
- 5:59:35to jest oczywiście badane. I są
- 5:59:37odpowiednie leki, które służą, żeby temu
- 5:59:40konfliktowi zapobiegać.
- 5:59:43Jeśli mówimy o grupach krwi układu AB0 i
- 5:59:47grupach krwi tego układu D, to nie są
- 5:59:49jakieś te same antygeny, że może być
- 5:59:52albo to, albo to, tylko to są po prostu
- 5:59:55inne grupy antygenów. Dana krwinka może
- 5:59:57na przykład mieć antygeny zarówno A, B,
- 6:00:01ale również antygeny te z tego układu
- 6:00:04RH, te antygeny D. Oczywiście mamy też
- 6:00:08wiele innych układów, które sprawiają,
- 6:00:10że mamy na krwinkach różnego rodzaju
- 6:00:14inne antygeny z innych grup, ale zwykle
- 6:00:17omawiamy właśnie tylko te z grupy AB0
- 6:00:20oraz z grupy D, czyli TRH, bo one są
- 6:00:23takie najbardziej znaczące w tych
- 6:00:25konfliktach immunologicznych i w różnych
- 6:00:28reakcjach immunologicznych.
- 6:00:31I musimy jeszcze wyjaśnić z immunologii
- 6:00:33dwa pojęcia. I alergie będą
- 6:00:35niewspółmierną odpowiedzią układu
- 6:00:38odpornościowego na dany antygen, który
- 6:00:41nie stanowi zagrożenia dla organizmu. A
- 6:00:43choroby autoimmunologiczne
- 6:00:45to odpowiedź układu immunologicznego na
- 6:00:48organizm należący do organizmu. Czyli
- 6:00:51nasz układ odpornościowy atakuje nasze
- 6:00:54własne komorki.
- 6:00:56Przy wymianie gazowej niezbędne jest to,
- 6:00:59żeby gazy się rozpuściły w środowisku
- 6:01:01wodnym, a więc odpowiednie struktury
- 6:01:03odpowiedzialne za wymianę gazową muszą
- 6:01:06być wilgotne. Dobrze też by było, gdyby
- 6:01:08te struktury były stosunkowo cienkie i
- 6:01:11dyfuzja gazów mogła sprawnie przebiegać.
- 6:01:14Duża powierzchnia tych narządów również
- 6:01:17ułatwi wymianę gazową. też żeby w ogóle
- 6:01:21gm wymiana gazowa mogła zachodzić to
- 6:01:23powinno być odpowiednie stążenie tych
- 6:01:26gazów po dwóch stronach narządu, który
- 6:01:29odpowiada za wymianę gazową, żeby ich
- 6:01:31przepływ zachodził zgodnie z gradientem
- 6:01:34stężeń. W środowisku lądowym, w którym
- 6:01:37organizmy są wynarażone na wysychanie,
- 6:01:40to wilgotny narząd wymiany gazowej
- 6:01:42powinien być ukrywany. Dlatego zwykle
- 6:01:45jest w organizmie jak uów kręgowców mamy
- 6:01:48płuca w klatce piersiowej. Natomiast w
- 6:01:51przypadku organizmów wodnych nie ma już
- 6:01:53aż tak wielkiej konieczności ukrywania
- 6:01:56narządu wymiany gazowej, a raczej ten
- 6:01:58narząd powinien być eksponowany, bo w
- 6:02:01wodzie mamy mniejszą zawartość tlenu niż
- 6:02:05na lądzie, ale z kolei narząd wymiany
- 6:02:07gazowej nie jest narażony na wysychanie.
- 6:02:10Dlatego takie zewnętrzne umieszczenie
- 6:02:12tego narządu wymiany gazowej pozwoli na
- 6:02:15sprawniejsze czerpanie tlenu z danego
- 6:02:18środowiska.
- 6:02:20musimy przy podać przykłady różnych
- 6:02:23narządów wymiany gazowej i u kręgowców
- 6:02:27to będą skrzela albo płuca. Skrzela
- 6:02:30występują u ryb i tu są takie klasyczne
- 6:02:33listkowate skrzela, ale mamy również
- 6:02:35taką grupę minogów, o których nie uczymy
- 6:02:38się do matury i u nich [odchrząknięcie]
- 6:02:40mamy takie workkowate skrzela. również u
- 6:02:44kręgowców często takim narządem
- 6:02:46wspomagającym wymianę gazową jest
- 6:02:48powierzchnia ciała. U niektórych ta
- 6:02:50powierzchnia ciała jest bardzo wilgotna.
- 6:02:53Może ona nawet stanowić nadrzędny nasząt
- 6:02:56wymiany gazowej. W przypadku
- 6:02:58bezkręgowców mamy bardzo wiele narządów
- 6:03:02wymiany gazowej. Tutaj po prawej
- 6:03:04przedstawiłam dwa przykłady, czyli
- 6:03:07pucotawki, które występują u wielu
- 6:03:09pajęczaków i tchawki, które występują u
- 6:03:12owadów. Tchawki to jest taki specyficzny
- 6:03:15narząd wymiany gazowej, który z
- 6:03:17pominięciem układu krążenia dostarcza
- 6:03:20tlen wszystkich komórek. Jest to taka
- 6:03:23sieć hityowych kanalików, która
- 6:03:25dostarcza gazy. Te kanaliki są
- 6:03:27zakończone takimi pęcherzykami, które
- 6:03:31już nie są pokryte hityyną, a żeby mogła
- 6:03:34zachodzić dyfuzja gazów oddechowych i
- 6:03:37nazywa się ona tracheolą. Natomiast
- 6:03:40jedynką są zaznaczone przetchlinki,
- 6:03:43czyli wejście do tego systemu tchawek.
- 6:03:46Wśród bezkręgowców znajdziemy też o
- 6:03:49wiele więcej różnych mechanizmów wymiany
- 6:03:51gazowej, ale jest ich na tyle wiele, że
- 6:03:54nie będziemy się rozdrabniać nad każdym
- 6:03:57mechanizmem.
- 6:03:58I u płazów mamy pusa workowate, u gadów
- 6:04:01gąbzaste, u ptaków rurkowate, u sesaków
- 6:04:04pęcherzykowate. Czyli widzimy, że
- 6:04:07powaate będą miały stosunkowo małą
- 6:04:09powierzchnię wymiany gazowej. U gadów
- 6:04:11już ta powierzchnia będzie się
- 6:04:13zwiększać, natomiast u ptaków i saków ta
- 6:04:16powierzchnia będzie już znaczna. Tutaj
- 6:04:19jednak przypomnę, że saki nie są jakby
- 6:04:23kolejną formą, kolejnym etapem
- 6:04:25następującym po ptakach. Więc to nie
- 6:04:28jest tak, że płca pąkerzykowate są jakby
- 6:04:31kolejnym etapem rozwoju wychodzącym od
- 6:04:34pó rurkowatych.
- 6:04:36I u ryb mamy do czynienia w skrzelach z
- 6:04:38takim mechanizmem przeciwprądowym, czyli
- 6:04:41krew płynie w skrzelach w przeciwnym
- 6:04:44kierunku, niż przez te skrzela przepływa
- 6:04:47woda. A jest to warunkowane tym, by
- 6:04:50mogła ta wymiana gazowa przechodzić
- 6:04:53intensywniej. Bo jeśli mamy taki
- 6:04:56mechanizm przeciwbrądowy, to zauważcie,
- 6:04:59że kraw, która jest słabo utlenowana, ma
- 6:05:02kontakt z wodą, która jest mocno
- 6:05:04utlenowana i ta dyfuzja może sprawnie
- 6:05:07przebiegać. Dalej, gdy ta woda będzie
- 6:05:10przebiegać, to dalej te fragmenty wody,
- 6:05:13które jeszcze będą miały tlen, będą
- 6:05:16miały kontakt z słabiej utlenowaną
- 6:05:19krwią. Dlatego taki mechanizm
- 6:05:22przeciwprądowy pozwala na efektywniejszą
- 6:05:25wymianę gazową w tym narządzie. W
- 6:05:27przypadku gdyby te dwie drogi
- 6:05:29przebiegały w tym samym kierunku to nie
- 6:05:32byłoby aż takie efektywne, bo w wielu
- 6:05:35fragmentach tego naczynia krwionośnego
- 6:05:37mielibyśmy mniejsze różnice stążeń gazów
- 6:05:41rozpuszczonych w wodzie i w krwi.
- 6:05:44I u płazów ruchem, który odpowiada za
- 6:05:48mechanizm wentylacji jest ruch dna jamy
- 6:05:51gęłbowo-garyzielowej. Tutaj ten ruch
- 6:05:53jest konieczny, bo płazy nie mają
- 6:05:55jeszcze rozwiniętej klatki piersiowej. U
- 6:05:58gadów i ptak, u gadów i saków, które już
- 6:06:01mają klatkę piersiową, to ruch miąśni
- 6:06:04tej klatki odpowiada za wymianę gazową.
- 6:06:06A u sesaków dodatkowo mamy mięsień
- 6:06:09oddechowy przepony, który ma istotny
- 6:06:13udział w wymianie gazowej u saków, u
- 6:06:15ptaków. Natomiast mamy dodatkowo
- 6:06:17mechanizm podwójnego oddychania. Do
- 6:06:20płuc, do płuc ptaków jest doczepionych
- 6:06:23wiele worków powietrznych, które
- 6:06:25znajdują się zazwyczaj we w
- 6:06:28spneumatyzowanych kościach. Dzięki
- 6:06:30takiemu mechanizmowi ptaki mogą mieć
- 6:06:33cały czas dostęp do świeżego powietrza,
- 6:06:35bo przy pierwszym wdechu powietrze
- 6:06:38zarówno trafia do pó, jak i do worków
- 6:06:41powietrznych. Przy wydechu natomiast
- 6:06:43może być wykorzystana część powietrza.
- 6:06:45zmagazynowana w workach płucnych i
- 6:06:48dzięki temu mechanizmowi podwójnego
- 6:06:50oddychania u ptaków dostarczanie tlenu
- 6:06:54do krwioobiegu może odbywać się zarówno
- 6:06:56przy wdechu jak i przy wydechu.
- 6:07:00I wchodzimy już do układu oddechowego
- 6:07:03człowieka. Mamy jamę nosową, która
- 6:07:05odpowiada za oczyszczanie powietrza,
- 6:07:08ogrzewanie go i nawilżanie. W gardło to
- 6:07:12jest wspólny odcinek układu pokarmowego
- 6:07:15i oddechowego. Tutaj dochodzi do
- 6:07:17regulacji ciśnienia w uchu środkowym
- 6:07:20poprzez trąbkę ustachiusza, które ma
- 6:07:22połączenie z uchem środkowym. A
- 6:07:24dodatkowo mamy tutaj mechanizmy, które
- 6:07:27chronią organizm przed zachłychnięciem,
- 6:07:30podobno jak w kertanii, która jest
- 6:07:33rządem dźwiękowym i właśnie chroni przed
- 6:07:35zakrzczuszeniem, czyli dostaniem się
- 6:07:37pokarmu do układu oddechowego. Dalej
- 6:07:40mamy tchawicę, w której orzęsiony
- 6:07:42nabłonek wielorzędowy usuwa
- 6:07:44zanieczyszczenie z powietrza. Dalej mamy
- 6:07:47oskrzele i oskrzeliki i pęcherzykowate
- 6:07:50płuca, w których dochodzi do wymiany
- 6:07:52gazowej.
- 6:07:54Komórki płuc będą nabłąkiem nabłonkiem
- 6:07:58płaskim właśnie z uwagi na to, żebyśmy
- 6:08:00mieli tutaj dużą powierzchnię, a grubość
- 6:08:03tych komórek była niezbyt taka pokaźna,
- 6:08:06żeby intensywnie mogła zachodzić dyfuzja
- 6:08:08gazów. Bardziej sobie scharakteryzujemy
- 6:08:11jamę nosową. Mamy tutaj na błonek
- 6:08:14zmysłowy, odpowiedzialny za odbieranie
- 6:08:16wrażeń węchowych, rozbudowaną śluzówkę,
- 6:08:19która nawilża i oczyszcza powietrze,
- 6:08:22włoski. i cząski odpowiedzialne za
- 6:08:25oczyszczenie powietrza, a silne
- 6:08:27ukrwienie jamy nosowej bierze udział w
- 6:08:30ter w termoregulacji i ogrzewaniu tego
- 6:08:34powietrza, które trafia do jamy nosowej.
- 6:08:37Musimy zapoznać się z efektem bora i ten
- 6:08:40efekt mówi nam o tym, że wysycenie krwi
- 6:08:44tlenem może być zależne od różnych
- 6:08:46warunkach. I na tej osi, która idzie w
- 6:08:49prawo, na osi X, mamy ciśnienie
- 6:08:52parcelne, a na osi Yowej mamy wysycenie
- 6:08:55krwi tlenem. Czyli czym większe
- 6:08:57ciśnienie parcelne, tym lepiej krew wysy
- 6:09:01wysyca się tlenem, ale w zależności od
- 6:09:03różnych warunków to wysy ta krzywa
- 6:09:05wysycenia może mieć inny przebieg. I tak
- 6:09:08spadek pH, wzrost dwutlenku węgla i
- 6:09:12wzrost temperatury będzie warunkowało
- 6:09:14to, że krew będzie miała mniejsze
- 6:09:17powinadztwo do tlenu. Dokładniej
- 6:09:20hemoglobina będzie miała mniejsze
- 6:09:21powinowadztwo do tlenu i krew ciążej
- 6:09:24będzie wysycyć w pełni tlenem. Będzie do
- 6:09:27tego potrzebne większe ciśnienie
- 6:09:29parycelne tlenu. Z kolei wyższe pH,
- 6:09:32mniejsze stężenie dwutlenku węgla i
- 6:09:35niższa temperatura będą warunkowały to,
- 6:09:39że tlen lepiej będzie wysycał krew i
- 6:09:42krew będzie w pełni wysycona tlenem już
- 6:09:45przy niższej temperaturze. również mamy
- 6:09:47taki związek 23 diecyloglycerol, który
- 6:09:51powstaje w niektórych szlakach
- 6:09:53metabolicznych i to jest związek, który
- 6:09:56stabilizuje nieutlenowaną formę
- 6:09:59hemoglobiny, a więc również będzie on
- 6:10:02utrudniał wysycenie krwi tlenem. Te
- 6:10:05mechanizmy zmniejszające powinnowadztwo
- 6:10:08hemoglobinu do tlenu są bardzo korzystne
- 6:10:11z uwagi na to, że organizm niejako może
- 6:10:14sterować swoimi mechanizmami po to, żeby
- 6:10:17tlen był łatwiej oddawany przy
- 6:10:19odpowiednich tkankach i żeby krew
- 6:10:22łatwiej przyjmowała tlen w płucach.
- 6:10:25I mamy kolejne takie trochę główn, że
- 6:10:29wiadomo, że te różne substancje
- 6:10:31chemiczne i zanieczyszczenia takie jak
- 6:10:34tlenek węgla, połowę zanieczyszczenia
- 6:10:36powietrza, dym tytoniowy, smok będą
- 6:10:39niekorzystnie wpływały na nasz układ
- 6:10:41oddechowy, a nawet a nawet tlenek węgla,
- 6:10:44czyli czat jest substancją, który trwale
- 6:10:47się wiąże z hemoglobiną, a więc on
- 6:10:49będzie prowadził do śmierci. Natomiast
- 6:10:52jeśli chodzi o tego różnego rodzaju
- 6:10:54badania to RTG to jest obrazowanie przy
- 6:10:57pomocy promieniowania rentgenowskiego.
- 6:11:00Spirometria to jest taka rurka, w którą
- 6:11:02się dmucha. Tam powstaje taki wykresik i
- 6:11:04coś się z niego odczytuje. A
- 6:11:06bronchoskopia to jak ładują nam kamerę
- 6:11:09do płuc. Tlen jest przenoszony w postaci
- 6:11:12oksyhemoglobiny. Jak zwiąże się on
- 6:11:14właśnie z hemoglobiną. też jest
- 6:11:16przenoszony w formie rozpuszczonej w
- 6:11:19osoczu, ale to jest tylko około tak 1%
- 6:11:22tego przenoszonego tlenu, więc skrajnie
- 6:11:24mała wartość. Natomiast dwutlenek węgla
- 6:11:27jest przenoszony trzema drogami. Po
- 6:11:30pierwsze rozpuszczone w osoczu, po
- 6:11:32drugie w postaci karbaaminohemoglobiny.
- 6:11:35Nie mylić z karboksyhemoglobiną,
- 6:11:38bo karboksyhemoglobina
- 6:11:39to postać hemoglobina związana z
- 6:11:42tlenkiem węgla, czyli z tym czadem,
- 6:11:44która już nie będzie w stanie związać
- 6:11:46tlenu. A ta hemoglobina wiążąca
- 6:11:49dwutlenek węgla to karbaaminohemoglobina
- 6:11:52i ona może oddać w pucach dwutlenek
- 6:11:54węgla. Ale głównie dwutlenek węgla jest
- 6:11:57przenoszony jako jon wodorowęglanowy
- 6:12:01i musimy znać znaczenie krzepnięcia krwi
- 6:12:04dla zachowania homeostazy organizmu. I
- 6:12:07tutaj oczywiście krzepnięcie służy temu,
- 6:12:10żeby po jakimś zranieniu nie uciekła nam
- 6:12:12cała krew. Tego całego mechanizmu,
- 6:12:15całego schematu nie musimy znać.
- 6:12:17Najważniejsze to, żeby kojarzyć, że są
- 6:12:19takie dwa i dwie drogi krzepnięcia krwi.
- 6:12:22Droga zewnętrzna w odpowiedzi na
- 6:12:24uszkodzenie i droga wewnętrzna w
- 6:12:27odpowiedzi na czynniki wewnętrzne. Ale
- 6:12:29obie te drogi prowadzą w końcu do
- 6:12:32takiego samego efektu, czyli
- 6:12:34prototrąbina zamienia się w trąbinę, a
- 6:12:37trąbina może zamieniać rozpuszczalny w
- 6:12:39wodzie fibrynogen w nierozpuszczalną
- 6:12:42fibrynę, która będzie tworzyła skrzep. I
- 6:12:45w tym procesie istotną rolę odgrywają
- 6:12:47również płytki krwi i ważna jest
- 6:12:50witamina K.
- 6:12:52Musimy przedstawić rodzaje układów
- 6:12:54krążenia krwi, czyli na pewno będzie to
- 6:12:57układ otwarty i zamknięty. W otwartym
- 6:12:59będzie panowało ciśnienie niższe, w
- 6:13:01zamkniętym oczywiście wyższe. Zwróćcie
- 6:13:04uwagę, że o zwierząt o zamkniętym
- 6:13:06układzie krążenia, bo już zwykle mamy
- 6:13:09powiązane przenoszenie gazów oddechowych
- 6:13:11z tym układem, bo panuje tam wyższe
- 6:13:14ciśnienie, ta krew się szybciej
- 6:13:16przemieszcza i sprawnie te gazy mogą być
- 6:13:18dostarczane do różnych narządów, a nie
- 6:13:21utlenowana krew z powrotem do narządu
- 6:13:24wymiany gazowej.
- 6:13:27I musimy rozróżniać naczynia krwionośne
- 6:13:31i znać ich poszczególne cechy i funkcje.
- 6:13:34Czyli teice będą miały średnią średnicę,
- 6:13:38żyły największą, naczynie włosowate
- 6:13:40najmniejszą. Łączna pojemność w obiegu
- 6:13:43dużym będzie średnia w tętnicach,
- 6:13:45największa w żyłach, najmniejsza w
- 6:13:47naczyniach włosowatych. Prędkość
- 6:13:49przepływu krwi jest największa w
- 6:13:51tętnicach, średnia w żyłach, najmniejsza
- 6:13:54w naczyniach włosowatych. Ciśnienie jest
- 6:13:56największe w tątnicach, najmniejsze w
- 6:13:58żyłach i średnie w naczyniach
- 6:14:00włosowatych, co może stanowić pewnego
- 6:14:02rodzaju niespodziankę, ale jest tak z
- 6:14:05uwagi na tą skrajnie niską średnicę
- 6:14:08nasczyń włosowatych, bo przy małej
- 6:14:11średnicy to ciśnienie naturalnie będzie
- 6:14:13większe. Grubość ścian w tątnicy jest
- 6:14:17największa. Te szczętnice mają takie
- 6:14:19bardzo elastyczne ściany. Średnia
- 6:14:22grubość będzie w żyłach, a najmniejsza w
- 6:14:24naczyniach włosowatych. Najczęściej to
- 6:14:26nawet będzie pojedyncza komórka o
- 6:14:29budowie nabłąka płaskiego. Bułona
- 6:14:32sprężysta jest w tątchnicach dobrze
- 6:14:34wykształcona, tak samo jak błona
- 6:14:36mięśniowa. W żyłach jest ona obecna, a w
- 6:14:38naczyniach włosowatych jest ich brak.
- 6:14:42Tutaj jeszcze powiem, że tątnice to
- 6:14:45zawsze te naczynia, które wychodzą z
- 6:14:47sarca, a żyły to te, które wracają do
- 6:14:50sarca. A więc tą w obiegu dużym będą
- 6:14:52niosły krew natlenowaną, a w obiegu
- 6:14:55małym nienatlenowaną, a żyły w obiegu
- 6:14:57dużym nienatlenowaną,
- 6:14:59a w małym natlenowaną.
- 6:15:03I mamy budowę serca. rzeczy
- 6:15:06najważniejsze do zapamiętania to to, że
- 6:15:08składa się, że składa się one z dwóch
- 6:15:11przedsionków i dwóch komór. Lewa komora
- 6:15:14ma o wiele grubszą ścianę niż prawa
- 6:15:17komora, bo przy skróczu tej komory przez
- 6:15:19aortę krew jest wypompowywana na cały
- 6:15:23duży obieg, gdzie musi pokonywać większe
- 6:15:26opory. Natomiast gdy jest wypompowywana
- 6:15:28na mały obiekt, te obiekto mamy tam
- 6:15:31mniejszą długość naczyń krwionośnych, a
- 6:15:33więc taka duża siła nie jest aż tak
- 6:15:36bardzo konieczna. No a więc z tej lewej
- 6:15:39komory odchodzi aorta, z prawej komory
- 6:15:42odchodzi pień pucny, który dzieli się na
- 6:15:45lewą i prawą tętnicę pucną. W starcu
- 6:15:48mamy różnego rodzaju zastawki. Między
- 6:15:51prawym przedsionkiem i prawą komorą mamy
- 6:15:53zastawkę trójcielną. między lewym
- 6:15:56przedciągniem a lewą komorą dwudzielną,
- 6:15:59a między komorami a naczyniami
- 6:16:02wychodzącymi z tych komór mamy zastawki
- 6:16:04półksiężycowe
- 6:16:07i prążkowanie w sercu umożliwia silny
- 6:16:11skoordynowany skurcz. Obecność wstawek w
- 6:16:14komórkach miąśni sercowych pozwalają na
- 6:16:17synchronizację skurczu mięśniowego
- 6:16:20serca. rozgałąziony kształt komórek
- 6:16:24miałośnia serusowego pozwalają na skurcz
- 6:16:27w trzech wymiarach i słabo rozwinięta
- 6:16:30siateczka śródplazmatyczna warunkuje to,
- 6:16:33że jony wapnia potrzebne przy skruczu
- 6:16:36pochodzą z płynu zewnątrzkomórkowego,
- 6:16:39a nie właśnie z tej siateczki, jak to ma
- 6:16:42miejsce przy skurczu, które zachodzą w
- 6:16:44mięśniach.
- 6:16:46I tutaj mam jeszcze raz przedstawiony
- 6:16:48taki schemat. Najważniejsze, że z lewej
- 6:16:51komory idzie krew utlenowana przez
- 6:16:54tątnicę do tkanek ciała, gdzie
- 6:16:57nieutlenowana krew wraca żyłami do
- 6:16:59prawego przedsionka, skąd trafia do
- 6:17:02prawej komory i tam nieutlenowana krew
- 6:17:05tątnicami trafia do pó, gdzie oddaje
- 6:17:08dwutlenek węgla, jest zaopatrzona w tlen
- 6:17:11i potem żyłami pustnymi wraca do lewego
- 6:17:14przedsionka
- 6:17:17i w sercu
- 6:17:18Mamy coś takiego jak układ bądź co
- 6:17:21przewodzący, który jest w stanie
- 6:17:24generować własne impulsy nerwowe i
- 6:17:26umożliwia pracę serca niezależnie od
- 6:17:29układu nerwowego. Czyli skrócze serca są
- 6:17:32możliwe nawet bez kontroli układu
- 6:17:34nerwowego. Układ nerwowy co prawda może
- 6:17:37regulować tą pracę, przyspieszać bicie
- 6:17:40serca, spowalniać to bicie czy inaczej
- 6:17:43wpływać na jego pracę. Ale gdybyśmy
- 6:17:46wyrwali z kogoś serce i wrzucili do
- 6:17:48płynu fizjologicznego, to przez dłuższy
- 6:17:51czas by jeszcze to saresabiło właśnie z
- 6:17:53uwagi na te impulsy nerwowe
- 6:17:56generowane przez ten układ przewodzący
- 6:17:59serca. I ten układ składa się z
- 6:18:02następujących elementów węzła
- 6:18:04zatokowo-przedsionkowego,
- 6:18:06który jest w okolicach prawego
- 6:18:08przedsionka oznaczony jedynką z węzła
- 6:18:11przedsionkowo-komorowego,
- 6:18:13pęczków hisa, które przechodzą przez
- 6:18:17ścianę międzykomorową i wóien
- 6:18:19Purkiniego, które rozchodzą się na
- 6:18:22poszczególne fragmenty sarca
- 6:18:25i układu karwionośnemu towarzyszą
- 6:18:28naczynia limfatyczne. Tutaj przedstawił
- 6:18:31on po prostu cztery najważniejsze cechy
- 6:18:33bez wchodzenia w zbędne szczegóły. Jest
- 6:18:35to transport substancji tłuszczowych i
- 6:18:38komórek układu odpornościowego. Również
- 6:18:41w tym układzie limfatycznym są zbierane
- 6:18:44produkty przemiany matarii i jest
- 6:18:46możliwy dranż organizmu. I tu chodzi o
- 6:18:50to, żeby w różnego rodzaju tkankach, w
- 6:18:52przestrzeniach międzykankowych nie
- 6:18:54gromadziło się za dużo wody i żeby nam
- 6:18:57poszczególne tkanki nie puchły.
- 6:19:01Organizmy wodne są nareszone na
- 6:19:04działanie różnego rodzaju stresów
- 6:19:06osmotycznych, dlatego muszą
- 6:19:07[parsknięcie] regulować odpowiednio
- 6:19:09nawodnienie i ciśnienie osmotyczne
- 6:19:11swojego ciała. Mieliśmy już przykład
- 6:19:14różnych pierwotniaków, które były
- 6:19:16hiperosmotyczne względem środowiska
- 6:19:19życia i musiały zawierać wodniczki
- 6:19:21tętniące do pozbywania się nadmiaru
- 6:19:23wody. Ale taka gospodarka osmotyczna
- 6:19:26jest najlepiej widoczna w przypadku ryb
- 6:19:29z podziałem na ryby słodkowodne i ryby
- 6:19:31morskie. urób słodkowodnych, stążenie
- 6:19:34płynów w ich ciałach będzie większe niż
- 6:19:37w środowisku, a więc będą one musiały
- 6:19:40walczyć z napływem wody do organizmu.
- 6:19:43Dlatego też nie będą one pobierały wody
- 6:19:47przez układ pokarmowy i będą wydalały
- 6:19:51duże ilości rozcieńczonego moczu.
- 6:19:53Również z moczem będą traciły trochę
- 6:19:56soli mineralnych. Oczywiście ten mocz
- 6:19:59będzie bardzo silnie rozcieńczony, a
- 6:20:01zwrotny pobór jonów w narkach będzie
- 6:20:04duży, ale mimo wszystko jakaś taka
- 6:20:07utrata jonów będzie tu obecna. Dlatego
- 6:20:09te tracone aj iony będą one uzupełniały
- 6:20:12przez transport aktywny zachodzący w
- 6:20:15skrzalach.
- 6:20:16Ryby morskie z kolei żyją w środowisku,
- 6:20:19które jest hiperosmotyczne w stosunku do
- 6:20:22tych ryb. A więc woda będzie biernie
- 6:20:24wypływała z tych ryb. Dlatego takie ryby
- 6:20:27będą piły dużo wody, żeby uzupełniać te
- 6:20:30niedobory wody, ale wraz z tą wodą będą
- 6:20:33pobierały różne sole mineralne. Dlatego
- 6:20:36będzie konieczność wydalania bardzo
- 6:20:39mocno stążonego moczu, w którym będzie
- 6:20:42duża zawartość tych soli. Ten mocz
- 6:20:44będzie stężony też z uwagi na to, żeby
- 6:20:48tracić w procesie wydalania jak
- 6:20:51najmniejszej ilości wody, która biernie
- 6:20:53ucieka z organizmu.
- 6:20:56Jeśli byśmy chcieli przedstawić drogę
- 6:20:59moczu u człowieka, to byśmy zaczynali w
- 6:21:02prodawkach narkowych, skąd mocz trafia
- 6:21:05do kielichów narkowych mniejszych,
- 6:21:06większych mytliczki narkowej,
- 6:21:09moczowodów, wałcherza moczowego, cewki
- 6:21:11moczowej i na zewnątrz organizmu. Z
- 6:21:14uwagi na specyfikę działania układu
- 6:21:17wydalniczego to te wszystkie struktury
- 6:21:20są narażone na rozciąganie moczem.
- 6:21:23Dlatego na bułonek w moczowodach, w
- 6:21:25pęcherze moczowym jest mocno oporny na
- 6:21:29różnego rodzaju rozciągania. W pęcherzu
- 6:21:32moczowym mamy nabłonek przejściowy,
- 6:21:35który składa się z kilku warstw komórek,
- 6:21:38które mogą się rozciągać i po
- 6:21:40rozciągnięciu przypominać nabłonek
- 6:21:43kinienowarstwowy. Oprócz tego również w
- 6:21:46drogach moczowych mamy bardzo małą
- 6:21:48przepuszczalność, jeśli chodzi o
- 6:21:50komórki, żeby różne to toksyczne
- 6:21:53substancje nie przedostały się między
- 6:21:55tym na błąkiem i nie wróciły do płynów
- 6:21:58tkankowych czy do krwioobiegu.
- 6:22:01Kolejną adaptacją anatomiczną układu
- 6:22:04wydalniczego jest inna średnica naczyń
- 6:22:08naczyń tottniczych doprowadzających i
- 6:22:10odprowadzających w kłębuszku narkowym,
- 6:22:13czyli w takiej podstawowej strukturze
- 6:22:15filtracyjnej.
- 6:22:16Naczynie doprowadzająca ma większą
- 6:22:18średnicę, odprowadzająca mniejszą
- 6:22:21średnicę. A dzieje się to tak dlatego,
- 6:22:23że w naczyniu doprowadzających
- 6:22:26mamy większą objętość płynów. Ten płyn
- 6:22:29jest częściowo przesąszany do tego
- 6:22:33układu wydalniejszego i potem nasczyniem
- 6:22:36odprowadzającym jest odbierana mniejsza
- 6:22:38ilość płynu i dlatego ta różnica
- 6:22:41średnicy pozwalają na zachowanie
- 6:22:43podobnego ciśnienia w obu tych
- 6:22:45naczyniach. Też co zwróćcie uwagę, że
- 6:22:48tutaj zarówno naczyniem doprowadzającym
- 6:22:50jak i odprowadzającym jest tątnica, a
- 6:22:53więc nie jest to takie typowe połączenie
- 6:22:55i taką sieć nazywamy siecią dziwną.
- 6:22:58Jeśli spojrzymy na bariery, które są
- 6:23:01między światłem naczynia a światłem
- 6:23:04torabki, to mamy ściany naczyń
- 6:23:07włosowatych, które często mają liczne
- 6:23:09perforacje. Mamy bonłonę podstawną
- 6:23:12podocytów i mamy wypustki podocytów
- 6:23:15oznaczone trójką.
- 6:23:17Tutaj te podocyty są w stanie regulować
- 6:23:21przepuszczalność przez płonę filtracyjną
- 6:23:24w zależności od aktualnych zapotrzebowań
- 6:23:26organizmu. Kolejną taką cechą jest
- 6:23:30przepuszczalność wody w kanalikach
- 6:23:32nerkowych, w tym fragmencie oznaczonym
- 6:23:34jedynką. Przepuszczalność wody jest
- 6:23:37całkowita w fragmencie oznaczonym
- 6:23:39dwójką, czyli w pętli henlego
- 6:23:42wstępującej mamy całkowity brak
- 6:23:45przepoluszczalności wody. A tam, gdzie
- 6:23:47mamy trójkę, przepuszczalność wody jest
- 6:23:50zmienna. I ta zmienność
- 6:23:52przepuszczalności wody w tym fragmencie
- 6:23:54może być regulowana i odpowiadać na
- 6:23:57zapotrzebowania organizmu. Oprócz tego
- 6:24:00rąbek szczoteczkowy, czyli te wszystkie
- 6:24:02wypustki i tak dalej jest o wiele
- 6:24:04bardziej rozbudowany w kanalikach
- 6:24:07pierwszego rzędu niż w kanalikach
- 6:24:09drugiego rzędu i nazeli dystalnych. I ma
- 6:24:11to związek z funkcją sekrecyjną tych
- 6:24:15kanalików. jest wchłanianiem zwrotnym
- 6:24:18dużej ilości substancji.
- 6:24:21W zależności od tego jaki mamy
- 6:24:23ostateczny produkt przemiany materii to
- 6:24:26wyróżniamy organizmy amonoteliczne,
- 6:24:28ureoteliczne i urykoteliczne. Tutaj
- 6:24:31wypisałam przykłady kręgowców, już
- 6:24:35napisałam o bezkręgowcach i organizmy
- 6:24:37amonoteliczne wydalają amoniak,
- 6:24:40ureoteliczny, mocznik, urykoteliczne,
- 6:24:43kwas moczowy. I chodzi w tym o to, że
- 6:24:45jeśli mamy dużą dostępność wody, możemy
- 6:24:48sobie pozwolić na produkcję toksycznego
- 6:24:51amoniaku, bo może on być w tej wodzie
- 6:24:54łatwo rozcieńczany z uwagi na to, że ten
- 6:24:56amoniak mały koszt energetyczny
- 6:24:59wytworzenia. jednak przy niedoborach
- 6:25:01wody, gdy musi być ona oszczędzana i nie
- 6:25:04możemy sobie pozwolić na rozcieńczenie
- 6:25:07zbędnych produktów azotowej przemiany
- 6:25:09materii, to organizmy wytwarzają kwas
- 6:25:12moczowy, który jest mało toksyczny,
- 6:25:15jednak kosz energetyczne, jego
- 6:25:17wytworzenia są większe
- 6:25:20i mamy różnego rodzaju narządy wydalni
- 6:25:24szału bezkręgowców, które są po lewej i
- 6:25:26będą to między innymi protonafrydia.
- 6:25:29Czyli takie prostsze narrządy.
- 6:25:31Znajdziemy je na przykład u płańców. U
- 6:25:34nicieni mamy zmodyfikowane
- 6:25:36protonefretia. Tak, bardzo
- 6:25:38zmodyfikowane, bo tworzą one taką
- 6:25:41literkę H. W strukturach ciała bardziej
- 6:25:45zaawansowanym narządem wydalniczym są
- 6:25:48metanafrydia, które znajdziemy na
- 6:25:51przykład u pierścienic, stawonogów i tak
- 6:25:54dalej. Na przykład gruczoły szczęgowe i
- 6:25:57kruczoły człkowe. To są zmodyfikowane
- 6:25:59metanefredia, które występują u
- 6:26:02skorupiaków. Krózoły biodrowe to
- 6:26:04zmodyfikowane metanefrydia pajęczaków.
- 6:26:07Narka to są zmodyfikowane metanefryia,
- 6:26:10które występują u mięczaków. I tak nerka
- 6:26:13bez kręgowców nie ma nic wspólnego z
- 6:26:16narką kręgowców. Również mamy takie
- 6:26:18wypustki jelit, które też występują u
- 6:26:21owadów i pajęczaków i są nazywane
- 6:26:23cewkami Malpidego i one też mogą zbierać
- 6:26:27różne produkty przemiany matarii. Myślę,
- 6:26:29że nie ma sensu na dokładniejsze
- 6:26:31omawianie tych budowę tych kruczołów
- 6:26:34wydzielniczych. Raczej chciałbym,
- 6:26:36żebyście tylko kojarzyli te nazwy i
- 6:26:38mniej więcej się orientowali, które
- 6:26:40gdzie występują
- 6:26:42u kręgowców. Natomiast mamy pranarycza i
- 6:26:45zanarcza. które nareszcza występują u
- 6:26:47ryb i płazów, a zanarzcza u gadów, saków
- 6:26:52i ptaków. Jeszcze mamy przednarcza, ale
- 6:26:56przetnarcza występują jedynie w rozwoju
- 6:26:58nerwalnym, na przykład u kijanek żab i w
- 6:27:02rozwoju embryonalnym u gadów, ptaków,
- 6:27:06saków i tak dalej jako jeden etap
- 6:27:08przejściowy do utworzenia ostatecznej
- 6:27:11zanerki.
- 6:27:13I mamy tutaj przedstawiony proces
- 6:27:15tworzenia moczu u człowieka w ciałku
- 6:27:18narkowym, czyli w tym kłambuszku
- 6:27:20dochodzi do filtracji, gdzie powstaje
- 6:27:23mocz pierwotny. Większość tego moczu
- 6:27:26będzie wchłonięta zwrotnie i z
- 6:27:28kilkudziesięciu litrów moczu pierwotnego
- 6:27:31powstaje niewiele litrów moczu
- 6:27:33ostatecznego. W kanalikach proksymalnych
- 6:27:36odbywa się resorpcja obligatoryjna, w
- 6:27:39której ta woda jest wchłania zwrotnie.
- 6:27:42również odbywa się sekrecja, gdzie różne
- 6:27:44substancje są do tego moczopierwotnego
- 6:27:47wydalane. Dalej mamy pętlę Henlego
- 6:27:50odpowiedzialną za zagęszczenie moczu.
- 6:27:52Mamy tu pętlę wstępującą i wstępującą.
- 6:27:57wstępująca jest całkowicie
- 6:27:59nieprzepuszczalna
- 6:28:00dla wody i te różnicze przepuszczalności
- 6:28:04pozwalają na osiągnięcie tego większego
- 6:28:07zagęszczenia moczu i dalej mamy kanalik
- 6:28:09dystalny gdzie mamy resorpcję
- 6:28:11fakultatywną i tutaj również
- 6:28:13niezaznaczoną sekrecję fakultatywną
- 6:28:17które są uzależnione od hormonów na
- 6:28:20przykład gdy mamy w odpowiedzi na hormon
- 6:28:24wazopresyny który jest uwalniany przez
- 6:28:27tylny płat przesadki, a produkowane w
- 6:28:29podwzgórzu i magazynowany w tym tylnym
- 6:28:32płacie przesadki, to właśnie w
- 6:28:34odpowiedzi na ten hormon wazopresyny, to
- 6:28:38więcej wody jest z tego moczu
- 6:28:41pierwotnego wchłania zwrotnie. Natomiast
- 6:28:45gdy mamy odpowiedź na hormony
- 6:28:48natriuretyczne, to więcej moczu jest
- 6:28:51wydalana.
- 6:28:53Tutaj widzimy, że ma to wpływ na też na
- 6:28:57ciśnienie krwi. Gdy więcej wody z morzem
- 6:29:00jest usuwane, to wtedy ciśnienie krwi
- 6:29:02będzie spadać. Ale jeśli więcej wody
- 6:29:05będzie wracało do krwi, to wtedy
- 6:29:07ciśnienie krwi będzie rosło. Jeszcze
- 6:29:10wyjaśnijmy sobie różnica między
- 6:29:12wydzielaniem i wydalaniem, bo to nie
- 6:29:14jest to samo. Wydalanie to jest usuwanie
- 6:29:16z organizmu takiej substancji, której
- 6:29:19organizm po prostu chce się pozbyć, bo
- 6:29:21mogą być to azotowe produkty przemiany
- 6:29:23materii, nadmiar wody i soli mineralnej,
- 6:29:26dwutlenek węgla czy toksyny. Natomiast
- 6:29:29substancje wydzielane są wydzielane w
- 6:29:31jakimś celu. Na przykład na powierzchni
- 6:29:34skóry jest wydzielany pod w celu
- 6:29:37termoregulację organizmu lub są
- 6:29:40wydzielane jakieś substancje tłuszczowe
- 6:29:42w ochronie przed patogenami. Dlatego nie
- 6:29:45możemy mylić tych dwóch terminów
- 6:29:47wydzielania i wydalania.
- 6:29:50No i badanie moczu może powiedzieć nam
- 6:29:52bardzo dużo o zdrowiu. Na przykład w u
- 6:29:55zdrowej osoby w mocu nie powinno być
- 6:29:57cukru. Nie powinno być tam jakiś białek,
- 6:30:00nie powinno być errocytów. Dodatkowo
- 6:30:03obecność bakterii w moczu może świadczyć
- 6:30:06o jakichś zakażeniach bakteryjnych. A
- 6:30:08poza tym możemy badać o wiele innych
- 6:30:10różnych współczynników dotyczących
- 6:30:13moczu, które mogą powiedzieć nam o
- 6:30:15zdrowiu. I u osób, u których narki nie
- 6:30:18działają prawidłowo, konieczne jest
- 6:30:21przeprowadzanie dializy co jakiś czas,
- 6:30:24czyli podłączanie człowieka do takiej
- 6:30:25niejako sztucznej narki. która pozwala
- 6:30:28mu na oczyszczenie tej krwi z różnych
- 6:30:31toksyn i z produktów azotowej przemiany
- 6:30:34materii.
- 6:30:36Przechodzimy do układu endokrynego. Mamy
- 6:30:39kilka wyspecjalizowanych kruszołów w
- 6:30:41naszym organizmie, które wydzielają
- 6:30:44hormony do krwi. Pierwszą jest
- 6:30:46szyszynka. Ona znajduje się w
- 6:30:48międzymkowiu i wydziela melatoninę
- 6:30:51odpowiedzialną za regulację cyklu
- 6:30:52dobowego. A oprócz tego melatonina
- 6:30:56odpowiada za spowolnienie dojrzewania
- 6:30:58płciowego u młodych osób. Dwójką mam
- 6:31:01zaznaczony taki bardzo ważny gruczoł,
- 6:31:04który kontroluje pracę pozostałych
- 6:31:06gruczołów. Jest to przysadka. Przysadka
- 6:31:09jest regulowana przez hormony
- 6:31:10podwzgórza, a ona reguluje inne gruczoły
- 6:31:14dokrewne. Niejako przysadka z
- 6:31:16podowzgórzem stanowi takie połączenie
- 6:31:19między działaniem układu hormonalnego a
- 6:31:21układu nerwowego. I przesadka składa się
- 6:31:24z dwóch płatów, płatu przedniego i płatu
- 6:31:27tylnego. Płat tylny przechowuje
- 6:31:30oksytocynę i vazopresyna, czyli hormony,
- 6:31:33które są wytwarzane w podwzgórzu,
- 6:31:35magazynowane w tym płacie i wydzielane w
- 6:31:39odpowiedzi na różne czynniki z
- 6:31:41organizmu. I oksytocyna odpowiada za
- 6:31:45koordynację akcji porodowej oraz jest to
- 6:31:47taki hormon związany z tworzeniem
- 6:31:50przywiązania międzyludzkiego.
- 6:31:52Fazopresyna. Natomiast inaczej hormon
- 6:31:54antydiuretyczny, który zmniejsza
- 6:31:57objętość wody wydzielanej wraz z moczem.
- 6:32:00W przednim płacie przesadki hormony są
- 6:32:03zarówno syntezowane, jak i wydzielane do
- 6:32:06krwioobiegu. I mamy tu takie hormy jak
- 6:32:08prolaktyna, hormon stymulujący produkcję
- 6:32:11mleka podczas karmienia piersią. Mamy
- 6:32:14hormon somatotropowy, inaczej hormony
- 6:32:16wzrostu pobudzające wzrost organizmu i
- 6:32:19inne hormony płciowe, które wpływają na
- 6:32:23regulację pracy poszczególnych narządów
- 6:32:25dokrawnych. Na przykład hormon
- 6:32:28tereotropowy pobudza do działania
- 6:32:30tarczyca. Dalej właśnie mamy trójką
- 6:32:33zaznaczoną tarczycę, która wytwarza
- 6:32:36trójodoteroninę i tyroksynę. To są
- 6:32:39jedyne hormony człowieka, które
- 6:32:41zawierają w budowie atomiodu, a oprócz
- 6:32:43tego tarczyca wytwarza kalcetoninę. Z
- 6:32:46tyłu tarczycy znajdują się przytarczyce
- 6:32:49produkujące parhormon. Czwórką jest
- 6:32:52zaznaczona grasica, w której dojrzewają
- 6:32:56limfocyty te i która odpowiada za
- 6:32:58produkcję różnych hormonów wpływających
- 6:33:01na prawidłowy rozwój układu
- 6:33:03odpornościowego. Grasica to taki
- 6:33:05specyficzny narząd, który nam zanika
- 6:33:09wraz z naszym życiem. Piątką są
- 6:33:12zaznaczone nadnarcza, które dzielą się
- 6:33:14na korę nadnarczy. W korze są wytwarzane
- 6:33:18i wydzielane glukokortykosteroidy
- 6:33:21takie jak na przykład
- 6:33:23kortyzol oraz mineralokortykosteroidy
- 6:33:26jak na przykład aldosteron. Kortyzol
- 6:33:29jest hormonem odpowiedzi na stres, który
- 6:33:33wzmacnia między innymi suszycie cukrów,
- 6:33:35aldosteron hormonem regulującym
- 6:33:37gospodarkę mineralną. również w korze
- 6:33:40nadarczy są w niewielkim stopniu
- 6:33:43wytwarzane androgeny, na przykład
- 6:33:46dehydroepiandrteron.
- 6:33:48W nadnarczu oprócz kory mamy również
- 6:33:51rdzeń, który ma inne pochodzenie i
- 6:33:54inaczej działa funkcjonalnie. Wydziela
- 6:33:56on do krwi dwa hormony odpowiedzialne za
- 6:33:59pobudzenie organizmu do działania i do
- 6:34:02mobilizacji sił, czyli adrenalinę i
- 6:34:05noradrenalinę. Szóstką mamy narząd,
- 6:34:08który łączy funkcję zewnątrz i wewnątrz
- 6:34:10wydzielnicza. Jest to trzustka, która
- 6:34:13wydziela glukagon z wysp alfa,
- 6:34:18insulinę z wyspy beta. Insulina
- 6:34:21odpowiada za obniżenie poziomu cukru we
- 6:34:23krwi, a glukagon za zwiększenie poziomu
- 6:34:26cukru we krwi. Siódemką i ósemką
- 6:34:29sąznaczone gonady odpowiedzialne za
- 6:34:31produkcję hormonów płciowych.
- 6:34:34Hormony mogą być zróżny jeśli chodzi o
- 6:34:37budowę chemiczną i z budową chemiczną
- 6:34:40wiąże się też mechanizmy działania
- 6:34:43hormonów. Hormony peptydowe i pochodyna
- 6:34:45aminokwasów łączą się z receptorami na
- 6:34:48powierzchni błony komórkowej, aktywując
- 6:34:51te receptory i zwykle te receptory
- 6:34:54warunkują wytwarzania w komórce jakieś
- 6:34:56przekaźników wtyjnych, które z kolei
- 6:34:59będą warunkowały aktywację określonych
- 6:35:02enzymów. i zmiana metabolizmu komórki.
- 6:35:06Hormony stareydowe mogą swobodnie
- 6:35:08defundować przez płonę komórkową i tam
- 6:35:11łączyć się z receptorami
- 6:35:13wewnątrzkomórkowymi.
- 6:35:14Po połączeniu te receptory będą
- 6:35:17wędrowały do jądra komórkowego, gdzie
- 6:35:20będą regulowały transkrypcję określonych
- 6:35:22genów. A więc widzimy, że taki mechanizm
- 6:35:25regulacji będzie wywierał bardziej
- 6:35:28długotrwały efekt, ale również będzie
- 6:35:30dłuższy, bo będzie wpływał bezpośrednio
- 6:35:32na transkrybowane białka, a w przypadku
- 6:35:37hormonów peptydowych mamy zmianę
- 6:35:41aktywności określonych enzymów. Mamy
- 6:35:43również hormon T4, czyli terroksynę
- 6:35:46produkowaną przez starszycę, która
- 6:35:48również jest pochodną aminokwasą
- 6:35:51terosyny, ale ona ma też taki
- 6:35:53specyficzny sposób oddziaływania.
- 6:35:55Przenika ona przez transporter w płonie
- 6:35:59komórkowej, wnika do jądra komórkowego i
- 6:36:02tam bezpośrednio oddziaływuje na
- 6:36:04transkrypcję określonych genów. Podobnie
- 6:36:07jak hormony sterydowe.
- 6:36:09W funkcjonowaniu układu dokrewnego
- 6:36:11bardzo ważną rolę odgrywa stążenie
- 6:36:14zwrotne ujemne. Wyobraźmy sobie, że
- 6:36:17podowzgórza jako narząd nadrzędny układu
- 6:36:20dokrawnego produkuje różne hormony,
- 6:36:23które stymulują przysadkę do produkcji
- 6:36:26kolejnych hormonów tropowych, które
- 6:36:28stymulują organy, które stymulują
- 6:36:32narządy obwodowe. I taka stymulowana
- 6:36:35tarczyca również produkuje hormony,
- 6:36:37które wpływają jakoś na poszczególne
- 6:36:40komórki, ale oprócz tego te produkowane
- 6:36:43hormony tarczycy wpływają w sposób
- 6:36:46hamujący zarówno na przesadkę jako mała
- 6:36:49pętla z przełążenia zwrotnego ujemnego,
- 6:36:52jak i na podwzgórze, żeby regulować
- 6:36:55poziom tych hormonów w organizmie.
- 6:36:57Dzięki temu nie dochodzi do sytuacji, w
- 6:37:00których jakiś hormon jest produkowany w
- 6:37:03za dużych ilościach, bo narząd
- 6:37:05produkujący ten hormon jest nadmiarnie
- 6:37:08pobudzany i taki mechanizm pozwala
- 6:37:11organizmowi zachować homeostazę.
- 6:37:14Tak samo w przypadku trzustki częściowo
- 6:37:17występuje mechanizm z przełożenia
- 6:37:19ujemnego zwrotnego. Gdy mamy wysoki
- 6:37:22poziom cukru we krwi, to ten wysoki
- 6:37:24poziom cukru hamuje komórki alfa
- 6:37:27trzmuluje
- 6:37:28komórki beta. Komórki beta są
- 6:37:31odpowiedzialne za wytwarzanie i
- 6:37:33wydzielenie insuliny, która mobilizuje
- 6:37:36procesy obniżające poziom cukru we krwi.
- 6:37:39ma niski poziom cukru, hamuje już
- 6:37:41komórki beta, a stymuluje komórki alfa,
- 6:37:45odpowiedzialne za wytwarzenie i
- 6:37:47wydzielanie glukagonu, który warunkuje
- 6:37:49podwyższenie poziomu cukru we krwi. I te
- 6:37:53mechanizmy działają na siebie
- 6:37:54antagonistycznie, pozwalając zachować
- 6:37:57zdążenie cukru we krwi na odpowiednim
- 6:38:00poziomie. Podobny mechanizm ma miejsce z
- 6:38:04wapchniem, jeśli chodzi o parhormon i
- 6:38:07kalcytoninę. Paradhormon warunkuje
- 6:38:10mechanizmy podnoszące poziom wapnia we
- 6:38:12krwi. Między innymi sprawia, że w
- 6:38:15nerkach jest wychwytywane więcej wapnia.
- 6:38:18Więcej wapnia jest wchłaniane w jelitach
- 6:38:20i wapń jest uwalniany z kości. Gdy
- 6:38:23wapnia będzie za dużo, to ta ręczyca
- 6:38:25uwalnia kalcetoninę, która warunkuje
- 6:38:28deponowanie wapnia w kościach, obniża
- 6:38:31wchłanienie wapnia z jelit oraz zwiększa
- 6:38:35wydalanie wapnia w nerkach z moczem. To
- 6:38:38z kolei będzie produkowało, warunkowało
- 6:38:41obniżenie poziomu wapnia we krwi, co
- 6:38:43będzie stymulowało przytarczycę do
- 6:38:46produkcji paradhormonu. A więc tutaj też
- 6:38:49mamy mechanizm, który pozwala na
- 6:38:52zachowanie odpowiedniego poziomu jonów
- 6:38:55wapniowych we krwi celem zachowania
- 6:38:57homeostazy.
- 6:39:00I w reakcji na stras wydzielane takie
- 6:39:03hormony jak adrenalina, noradrenalina i
- 6:39:06kortyzol, które uwalniają cukry do krwi,
- 6:39:09zwiększają gotowość organizmu, podnoszą
- 6:39:12różne czynniki takie jak prędkość bicia
- 6:39:14serca, przepływ krwi przez mięśnie czy
- 6:39:18wychwytywanie cukrów przez mięśnie po
- 6:39:21to, żeby przygotować organizm na
- 6:39:23sytuację zagrożenia. Jednak takie
- 6:39:25długotrwałe czynniki stresowe działające
- 6:39:28na organizm warunkują długotrwałe
- 6:39:31działanie kortyzolu. Kortyzol to hormon
- 6:39:33steroidowy, który tak wolniej, ale
- 6:39:36trfalej wpływa na organizm i takie zbyt
- 6:39:39wysokie stążenie jak kortyzolu przez
- 6:39:42dłuższy czas może prowadzić do różnych
- 6:39:45niekorzystnych zmian w organizmie.
- 6:39:48Hormonami regulującymi wzrost i
- 6:39:50metabolizm jest hormon wzoru i hormony
- 6:39:53tarczycy. Hormon wzorostu oczywiście
- 6:39:56stymuluje różne procesy anaboliczne oraz
- 6:40:00wzrost organizmu. A hormony tarczycy to
- 6:40:04hormony, które również stymulują procesy
- 6:40:08metaboliczne i niejako często mówimy, że
- 6:40:11one przyspieszają metabolizm i procesy
- 6:40:14zachodzące w organizmie.
- 6:40:16Do tej pory jak mówiliśmy o hormonach to
- 6:40:19mówiliśmy o endokrynnej drodze
- 6:40:21przekazywania hormonów czyli o tej
- 6:40:23oznaczonej trójką przez układ
- 6:40:26krwionośny. Oprócz tego mamy niektóre
- 6:40:29hormony autokrynne, czyli komórka
- 6:40:31wydziela związki, które będą działały na
- 6:40:34tą komórkę i hormony parakrynne, które
- 6:40:37przez płyn tkankowy działają na
- 6:40:39okoliczne komórki. i takimi przykładami
- 6:40:42hormonów tkankowych, które nie są
- 6:40:45wydzielane w wyspecjalizowanych
- 6:40:46narządach i działają zwykle parakrynnie.
- 6:40:49jest na przykład gastryna odpowiedzialna
- 6:40:52za wydzielenie kwascu żołądkowego i
- 6:40:54pepsyn, erropoetyna, która stymuluje
- 6:40:58proces ertropoezy, czyli produkcję
- 6:41:01krwinek siar czerwonych i histamina
- 6:41:04regulująca reakcje zapalne i która jest
- 6:41:07często wydzielana w tej okolicy, w
- 6:41:09której dojdzie do jakiegoś zranienia czy
- 6:41:12uszkodzenia.
- 6:41:13Musimy określać jeszcze skutki
- 6:41:15niedoczynności i nadczynności tarczycy.
- 6:41:18Niedoczynność będzie się wiązała z
- 6:41:21osłabieniem, z taką sennością, z taką
- 6:41:25zimnotą ciała i ogólnym spowolnieniem
- 6:41:27ruchów. Natomiast nadczynność będzie
- 6:41:29związana z zbyt wysokim pobudzeniem
- 6:41:32ruchowym, z jakąś taką wrażliwością,
- 6:41:35zbyt dużą reaktywnością na jakieś bodźce
- 6:41:38i ogólnie z taką zwiększoną nerwowością.
- 6:41:42Przechodzimy do układu nerwowego. Tutaj
- 6:41:44na schemacie mam przedstawiony taki
- 6:41:47uproszczony obraz błon komórkowych
- 6:41:50neuronu w aksonie i rozprzestrzenianie
- 6:41:52się impulsu nerwowego. A impuls nerwowy
- 6:41:55jest niczym innym jak pewnymi zmianami
- 6:41:58elektrycznymi. Dokładniej zmianami w w
- 6:42:02potencjale występującym w stóżbony. W
- 6:42:05normalnych warunkach nazywanych
- 6:42:07potencjałem spoczynkowym na zewnątrz
- 6:42:09błony. panuje ładunek dodatni, a po
- 6:42:12wewnętrznej stronie panuje ładunek
- 6:42:14ujemny, który jest warunkowany przez
- 6:42:17obecne na zewnątrz i wewnątrz jony.
- 6:42:20Głównie przewaga jonów białczanowych,
- 6:42:22która nie ma po których nie ma po
- 6:42:24stronie zewnętrznej warunkuje ujemny
- 6:42:27ładunek po stronie wewnętrznej. Oprócz
- 6:42:30tego warto zapamiętać, że jony sodu
- 6:42:33dominują po stronie zewnętrznej, jony
- 6:42:36potasu po stronie wewnętrznej, a jony
- 6:42:38chloru też pozawnętrznej. I potencjałom
- 6:42:42czynnościowym, czyli impulsem nerwowym
- 6:42:44jest zaburzenie tego potencjału wzdłuż
- 6:42:48błony, który się rozprzestrzenia wstóż
- 6:42:50aksonuronu. Nie może to zachodzić w
- 6:42:53sposób liniowy, tak jak na górze lub w
- 6:42:56sposób skokowy, jeśli akson jest
- 6:42:59wyposażony w odpowiednie osłonki
- 6:43:01mielinowe i taki i taki przekaz skokowy
- 6:43:05jest o wiele szybszy od tego liniowego.
- 6:43:08wszystkie rzeczy, które się dzieją w
- 6:43:11momencie, gdy dochodzi do zaburzenia
- 6:43:13tego potencjału spoczyn spoczynkowego.
- 6:43:16Przypominamy, że w potencjale
- 6:43:18spoczynkowym jony sodowe dominują na
- 6:43:20zewnątrz, a potasowe w środku. Czyli
- 6:43:23mamy potencjał, różnicę potencjałów
- 6:43:27około -70 mV. Nic się nie dzieje i mamy
- 6:43:32jakiś bodziec, który pobudza nieliczne
- 6:43:34kanały sodowe brankowane napięciem do
- 6:43:37otwarcia, przez co kiony sodowe
- 6:43:41napływają z zewnątrz komórki do komórki.
- 6:43:45przez to, że one będą napływały, a są
- 6:43:47one dodatnie, to ten ładunek dodatni w
- 6:43:50komórce będzie rósł i będziemy dochodzić
- 6:43:53do punktu drugiego. Tutaj w wyniku zmian
- 6:43:56tego potencjału kanały sodowe bramkowane
- 6:43:59napięciem gwałtownie się otwierają, a
- 6:44:02kanały potasowe zostają pobudzone. W
- 6:44:05punkcie trzecim, gdy dochodzimy już do
- 6:44:06tego piku, kanały sodowe powoli stają
- 6:44:10się inaktywowane. Nieliczne kanały
- 6:44:12jeszcze są otwarte, a kanały potasowe
- 6:44:15zostają otwarte. Na koniec w punkcie
- 6:44:19czwartym mamy kanały sodowe albo
- 6:44:22inaktywowane, albo zamknięte, a potasowe
- 6:44:25są cały czas otwarte, a więc ładunek
- 6:44:28dodatni ucieka z komórki i i potencjał z
- 6:44:32powrotem spada. To jest tak zwany już
- 6:44:35etap repolaryzacji.
- 6:44:37W piątce mamy zamknięte kanały sodowe, a
- 6:44:40kanały potesowe są nieliczne otwarte.
- 6:44:43Jest to etap hiperpolaryzacji,
- 6:44:46w których ten potencjał jest jeszcze
- 6:44:48poniżej potencjału spoczynkowego
- 6:44:51ustawionego zwykle na -70 mV. Tutaj w
- 6:44:55tym stanie pompy sodowo-potasowe, które
- 6:44:57wykorzystując ATP przepompowywują po
- 6:45:00trzy jony sodu i po dwa jony potasu,
- 6:45:04przewracają ten potencjał spoczynkowy. I
- 6:45:06w okresie, który jest zaznaczony
- 6:45:08czwórką, będziemy mieli do czynienia z
- 6:45:10refrakcją bezwzględną, w której neuron w
- 6:45:15żaden sposób pobudzony. W okresie
- 6:45:17oznaczonym jako piątka mamy refrakcję
- 6:45:20względną, gdzie neuron może być
- 6:45:22pobudzony, ale jest to trudniejsze z
- 6:45:25uwagi na to, że ten potencjał jest
- 6:45:27niższy, a więc jest potrzebny
- 6:45:30potężniejszy bodziec, żeby przekroczyć
- 6:45:33pewien potencjał progowy, który będzie
- 6:45:35warunkował kaskadę zdarzeń, która wywoła
- 6:45:39ten pik i przenoszenie się kolejnego
- 6:45:41sygnału nerwowego i rozprzestrzenianie
- 6:45:44się go wzdłuż błony neuronu.
- 6:45:47I tak właśnie, żeby sygnał był
- 6:45:50rozprzestrzeniiony dalej, to musi zostać
- 6:45:52pokonany jakiś potencjał progowy,
- 6:45:55którego pokonanie już będzie warunkowało
- 6:45:57otworzenie tylu kanałów sodowych
- 6:46:00brankowanych napięciem, że już będzie to
- 6:46:02nie do powstrzymania i ten impuls
- 6:46:04nerwowy pójdzie i możemy mieć sumowanie
- 6:46:08sygnałów w czasie, tak samo jak na jak
- 6:46:10jest to przedstawione na górze, czyli
- 6:46:12jeden neuron pobudza co chwilę inny
- 6:46:16neuron.
- 6:46:16I są takie piki. Jak widzimy, taki
- 6:46:19pojedynczy pik nie doprowadzi do
- 6:46:21pokonania potencjału progowego, ale gdy
- 6:46:24pójdzie kilka pików pod rząd, tak jak po
- 6:46:26prawej, to te potencjały się niejako
- 6:46:29zsumują i potencjał progowy zostanie
- 6:46:31pokonany.
- 6:46:33Mamy również sumowanie przestrzenne,
- 6:46:36gdzie jest sygnał z każdego neuronu
- 6:46:38osobno nie wywoła tej kaskady
- 6:46:41sygnałowej, ale jeśli wszystkie neurony
- 6:46:43dadzą sygnał wspólnie, to potencjał
- 6:46:46progowy zostanie osiągnięty i sygnał
- 6:46:49nerwowy będzie przebiegał aksonem
- 6:46:51kolejnego neuronu.
- 6:46:53I na końcu neuronów, na końcu ich
- 6:46:56aksonów mamy synapsy, które zwykle łączą
- 6:46:59dendryt jednego neuronu z aksonem
- 6:47:02drugiego neuronu.
- 6:47:05I w tych końcówkach mamy
- 6:47:06neurotransmitery różnego rodzaju, które
- 6:47:09są zaznaczone w pęcherzyku oznaczonym
- 6:47:12trójką i dwójką jest zaznaczony kanał
- 6:47:15wapniowy. Jeśli do niego dojdzie ten
- 6:47:18potencjał, to zostanie on otwarty, co
- 6:47:21jest warunkowane przez zmianę napięcia.
- 6:47:24I przez ten kanał do komórki wnikną jony
- 6:47:26wapnia, które będą warunkowały fuzję
- 6:47:29pęcherzyków z błoną presynaptyczną. A
- 6:47:32więc neurotransmitter
- 6:47:34uwolni się do szczeliny synaptycznej
- 6:47:37oznaczonej jedynką i potem ten
- 6:47:39neurotransmiter będzie łączył się z
- 6:47:41czwórką, czyli z receptorem
- 6:47:43postsynaptycznym i w zależności od
- 6:47:46charakteru tego neurotransmitera będzie
- 6:47:49mógł być wywołany efekt albo
- 6:47:51pobudzający, albo hamujący.
- 6:47:54W organizmie mamy łuki odruchowe, w
- 6:47:57których uczestniczy jakiś receptor,
- 6:48:00jakiś efektor i pewna droga sygnałowa.
- 6:48:03Mamy łuki monosynaptyczne, w których
- 6:48:05mamy jedną synapsę i biorą w nich udział
- 6:48:09tylko dwa neurony i łuki
- 6:48:11wielosynaptyczne, na przykład trójneowe,
- 6:48:14gdzie mamy dwie synapsy. U człowieka
- 6:48:16mamy tylko jeden odruch monosynaptyczny,
- 6:48:19jest to odruch kolanowy. Tutaj
- 6:48:22receptorem jest wrześcieno mięśniowe,
- 6:48:24które znajduje się w mięśniu. Gdy
- 6:48:26zostanie one pobudzone, czyli dojdzie do
- 6:48:29rozciągnięcia mięśnia, to idzie sygnał
- 6:48:33nerwowy do do rodzenia kręgowego, gdzie
- 6:48:36znajduje się synapsa. Potem jest to
- 6:48:39przekazywane na neuron ruchowy
- 6:48:42efektorowy, który wysyła informacje
- 6:48:46warunkującą efekt w mięśniu, czyli jakiś
- 6:48:49skurcz. Łuki wielosynaptyczne działają
- 6:48:52dokładnie tak samo. Tylko w jedzeniu
- 6:48:54kręgowym znajdziemy jeszcze jakieś
- 6:48:57neurony pośredniczące, które są między
- 6:49:01neuronem doprowadzającym,
- 6:49:03czyli
- 6:49:05aferentnym, a neuronem ruchowym, czyli
- 6:49:08eferentnym.
- 6:49:10I mamy coś takiego jak odruchy. Na pewno
- 6:49:14wiele osób słyszało o odruchach
- 6:49:16klasycznych, które sprawiają, że
- 6:49:19kojarzymy jakiś czynnik wywołujący
- 6:49:21odruch bezwarunkowy, czyli taki odruch
- 6:49:24właściwy wszystkim organizmom danego
- 6:49:27gatunku, z którym dany organizm się
- 6:49:30rodzi, z jakimś innym niezwiązanym
- 6:49:33czynnikiem i wtedy ten czynnik będzie w
- 6:49:36stanie wywoływać ten odruch. Na przykład
- 6:49:38jeśli będziemy dzwonić dzwonkiem przy
- 6:49:41jakimś piesku, to on nie będzie się
- 6:49:43ślinił. Ale jeśli damy mu mięso i temu
- 6:49:46mięsu zawsze będzie towarzyszył dźwięk
- 6:49:48dzwonka, to będzie on się ślinił, bo
- 6:49:51jakby odpowiedzią na pokarm jest
- 6:49:53ślinienie jako odruch bezwarunkowy. I
- 6:49:56tutaj dochodzi do warunkowania tej
- 6:49:58reakcji ślinienia z dźwiękiem dzwonka.
- 6:50:01Potem na samy dźwięk dzwonka pies będzie
- 6:50:04się ślinił w odruchu warunkowym.
- 6:50:07Oczywiście z czasem, gdy będziemy dawali
- 6:50:10ten dźwięk dzwonka i temu nie będzie
- 6:50:12towarzyszył pokarm, to w końcu ten
- 6:50:15odruch zaniknie.
- 6:50:17W budowie ośrodkowego układu nerwowego
- 6:50:20wyróżniamy mózgowie i rdzenie nerwowe. W
- 6:50:23mózgowiu mamy mózg i pień mózgu. I tak
- 6:50:26często jeśli mówimy o mózgu, to mamy na
- 6:50:29myśli całomózgowie. Ale żeby być bardzo
- 6:50:32poprawnym anatomicznie, to o mózgu
- 6:50:34mówimy tylko w odniesieniu do przodu
- 6:50:36doózgowia, które składa się z kresu
- 6:50:38mózgowia i miały mózgowia, czyli
- 6:50:41najnowszych ewolucyjnie części mózgu
- 6:50:44człowieka. Peyń mózgu to natomiast
- 6:50:47śródmózgowie i tyłomózgowie, a na tył
- 6:50:50mózgowie składa się móżek i rdzeń
- 6:50:52przedłużony.
- 6:50:54Kresomózgowie dzieli się na poszczególne
- 6:50:57płaty odpowiadające za inne czynności. P
- 6:51:01czołowy ma ośrodki ruchu i ośrodki
- 6:51:04kojarzeniowe. Pład skroniowy ośrodki
- 6:51:06cuchu, potyliczne wzrokowe, a płat
- 6:51:09ciemieniowy ośrodki czuciowe. I oprócz
- 6:51:12tego kresłomózgowie odpowiada za
- 6:51:15większość naszych wyższych umysłowych
- 6:51:17czynności takich jak kreatywność,
- 6:51:20wyobraźnia, jakieś złożone czynności,
- 6:51:23które mogą zachodzić w mózgu i jakieś
- 6:51:26nasze przemyślenia i takie czynności,
- 6:51:29które kojarzą się z naszą inteligencją.
- 6:51:32Mądcy mózgowie składa się z nadwzgórza,
- 6:51:35wzgórza i podwzgórza. My omówimy tylko
- 6:51:39dwa te elementy, czyli wzgórza
- 6:51:41odpowiadające za proste reakcje
- 6:51:43emocjonalne, które również stanowi filtr
- 6:51:47czuciowy, czyli przez wzgórza przechodzą
- 6:51:49neurony, które doprowadzają informacje
- 6:51:53do różnych innych części mózgu.
- 6:51:55podwzgórza odpowiada za kontrolę
- 6:51:58gruczołów dokrawnych, więc niejako łączy
- 6:52:01funkcję układu nerwowego i dokrawnego,
- 6:52:03reguluje homeostazę ciała i reakcje
- 6:52:06popędowo-emocjonalne.
- 6:52:09Muszczek koordynuje ruchy mięśniowe,
- 6:52:12napię napiącie mięśniowe oraz koryguje
- 6:52:15czas i siłę skruczu mięśniowego.
- 6:52:17Natomiast rdzeń przedłużony zawiera
- 6:52:20różne takie bardzo pierwotne ośrodki,
- 6:52:23takie jak ośrodek oddechowy, ośrodek
- 6:52:25naczynioruchowy, ośrodek połykania,
- 6:52:28ośrodki odpowiadające za wymioty,
- 6:52:31kaszel, kichanie i wydzielanie potu.
- 6:52:35I w naszym układzie nerwowym możemy
- 6:52:38funkcjonalnie mówić o dwóch przeciwnych
- 6:52:40układach. O układzie współczulnym i
- 6:52:43przywspółcznym. Jeśli chodzi o ich
- 6:52:45lokalizację to układ współczulny to są
- 6:52:49segmenty piersiowe i lędźwiowe rdzenia
- 6:52:52kręgowego, a przywspółczulny to segment
- 6:52:55krzyżowy oraz określone nerwy czaszkowe
- 6:52:59trzeci, 79 i 10. Włókna przedswojowe w
- 6:53:03układzie współczulnym są krótkie, a w
- 6:53:05przy współczulnym długie. Ich
- 6:53:07neuroprzekaźnikami jest acetylocholina.
- 6:53:11Natomiast włókna zaswojowe są długie w
- 6:53:13układzie współczulnym, a krótkie w
- 6:53:15przywspółczulnym. Tutaj w
- 6:53:18przywspółczulnym neuroprzekaźnikiem jest
- 6:53:20acetylocholina, a współczulnym
- 6:53:22noradrenalina. Swoje są zlokalizowane w
- 6:53:26pniach wzdłuż kręgosłupa w układzie
- 6:53:28współczulnym i w okolicach narządów
- 6:53:30docelowych w układzie przywspółczulnym.
- 6:53:33Układ współczulny to jest układ
- 6:53:36odpowiadający za reakcję walcz i
- 6:53:38uciekaj, a przywspółczulny za relaks,
- 6:53:41odpoczynek i jedzenie.
- 6:53:44Prześledźmy jakie reakcje wywołują te
- 6:53:47narządy, te układy na poszczególne
- 6:53:49narządy. I jeśli chodzi o serce to
- 6:53:52współczulny wzmaga jego częstość i siłę.
- 6:53:55Natomiast przywspółczulny obniża
- 6:53:58częstość aksy sarca. współczulny
- 6:54:00rozszerza, rozkrzela i granica,
- 6:54:03natomiast przywspółczulny jest węża.
- 6:54:05Współczulny warunkuje produkcję małej
- 6:54:07ilości śliny, a przy przy współczulnym
- 6:54:11będzie większa ilość wodnistej śliny.
- 6:54:14Współczulny hamuje ruchy jelita
- 6:54:16przywspółczulny je przyspiesza. Jest to
- 6:54:19związane z odżywianiem, relaksem, a więc
- 6:54:23właśnie tutaj dominuje współszulny dla
- 6:54:26pobudzania tych aktywności. To samo
- 6:54:28tyczy się kruczołów trawialnych.
- 6:54:31Natomiast układ współczulny jeszcze
- 6:54:33mobilizuje organizm za pośrednictwem
- 6:54:35układu hormonalnego, warunkując
- 6:54:38wydzielenie adrenaliny i noradrenaliny z
- 6:54:41rdzenia nadarczy.
- 6:54:44W podwzgórzu, jak wcześniej wspominałem,
- 6:54:46mamy różne ośrodki, trochę wyższych
- 6:54:50czynności niż ośrodki z rydzenia
- 6:54:52przedłużonego, ale to są między innymi
- 6:54:55ośrodki głodu i sytości, które regulują
- 6:54:59pobieranie pokarmu przez organizm. I tak
- 6:55:01na przykład obniżenie poziomu glukozy we
- 6:55:04krwi stymuluje ośrodek głodu. Natomiast
- 6:55:08tkanka tłuszczowa czy wydzielenie
- 6:55:10insuliny stymuluje ośrodek sytości. Też
- 6:55:13zwróćcie uwagę, że już na etapie obróbki
- 6:55:16pokarmu w jamie ustnej samo mechaniczne
- 6:55:20drażnienie jamy ustnej czy dalszych
- 6:55:22części przewodu pokarmowego hamuje
- 6:55:25ośrodek głodu już tutaj na tym bardzo
- 6:55:28wczesnym etapie
- 6:55:31i organizm zyskuje informacje na temat
- 6:55:34otaczającego go świata za pośrednictwem
- 6:55:37receptorów i ze względu na odbierany
- 6:55:40rodzaj bodźca możemy mówić o hemo termo,
- 6:55:43foto, mechano czy nocyceptorach. No co
- 6:55:46receptory, no to są receptory bólowe. Ze
- 6:55:49względu na pochodzenie bodźca mówimy o
- 6:55:53eksteroreceptorach,
- 6:55:54czyli o tych receptorach, które
- 6:55:56odbierają bodźce ze świata zewnętrznego.
- 6:56:00Tutaj szczególnym przypadkiem będą
- 6:56:02telereceptory, które odbierają bodźce na
- 6:56:05odległość, takie jak bodźce świetlne
- 6:56:07odbierane przez oko. Mamy interceptory,
- 6:56:11które odbierają bodźce z wnutrze
- 6:56:13organizmu. To będę te wszystkie
- 6:56:15receptory kontrolujące chemizm naszej
- 6:56:18krwi i mamy priorceptory, które
- 6:56:20dostarczają nam informacje na temat
- 6:56:23położenia ciała w przestrzeni i
- 6:56:26wzajemnego położenia poszczególnych
- 6:56:29części ciała względem siebie.
- 6:56:32Musimy dosyć dokładnie znać narząd oka i
- 6:56:35narząd ucha. Zaczniemy od narządu oka
- 6:56:38odbierającego promieniowanie świetlne. I
- 6:56:41w narządzie oka mamy elementy optyczne,
- 6:56:45takie jak rogówka oznaczona piątką,
- 6:56:48przednia komora oka oznaczona ósemką,
- 6:56:51soczewka oznaczona 11 i czy ciało
- 6:56:55szkliste oznaczone 12ą. Tutaj zwróca
- 6:56:59uwaga, że to ciało szkliste nie jest
- 6:57:01tylną komorą oka, tylko tylną komorą oka
- 6:57:04jest ta struktura oznaczona dziewiątką.
- 6:57:07Dalej, jeśli światło przejdzie przez te
- 6:57:10wszystkie elementy optyczne, to jest
- 6:57:13skupiane na siatkówce, która jest
- 6:57:15oznaczona 13. Oprócz tego mamy elementy
- 6:57:20zabezpieczające oko. Jest to twardówka
- 6:57:23oznaczona jedynką, która przechodzi
- 6:57:26ostatecznie w rogówkę oznaczoną piątką.
- 6:57:30Dwójką jest oznaczona naczyniówka, czyli
- 6:57:33warstwa bogata w naczynia krwionośne,
- 6:57:36która odżywia gałkę oczną. Ta
- 6:57:39naczyniówka przechodzi w naszą barwną
- 6:57:42tęczówkę z przodu oka i ostatnią warstwą
- 6:57:46jest właśnie siatkówka odpowiedzialna za
- 6:57:49odbieranie promieniowania świetlnego. 14
- 6:57:52jest oznaczony nerw nerw wzrokowy, które
- 6:57:55te impulsy będzie dalej przenosił do
- 6:57:59mózgu. Jeszcze ważnymi elementami są
- 6:58:03wiązadła żąskowe oznaczone 15, które pod
- 6:58:07wpływem skróczów mięśnie żąskowego
- 6:58:09oznaczonego dziesiątką zmieniają kształt
- 6:58:12soczewki, a przez to zmieniają punkt
- 6:58:16ogniskowania promieniowań świetlnych, co
- 6:58:19pozwala dostosować oko do tego, czy
- 6:58:22oglądamy przedmiot daleko oddalony, czy
- 6:58:25blisko oddalony. i takie zmiany kształtu
- 6:58:28soczewki, które pozwalają skupić wzrok
- 6:58:30albo na blisko, albo na daleko położonym
- 6:58:34obiekcie nazywany akomodacją. Również
- 6:58:37ważna jest sierenica oznaczona siódemką.
- 6:58:41Jest to dosłownie otwór w oku, którego
- 6:58:43średnica może być regulowana, co z kolei
- 6:58:47pozwala nam na adaptację naszego oka,
- 6:58:50czyli dostosowanie go do odpowiednich
- 6:58:53warunków świetlnych. Jeśli jesteśmy w
- 6:58:55ciemnym pomieszczeniu, to średnica
- 6:58:58powiększa swoją średnicę, by więcej
- 6:59:01światła wpadało do oka. Jeśli jesteśmy
- 6:59:03natomiast na jakimś silnie naświetlonym
- 6:59:06terenie, to źrenica zmniejsza swoją
- 6:59:08średnicę, żeby za dużo światła nie
- 6:59:10padało do oka i żeby warstwa z
- 6:59:13fotoreceptorami, czyli siatkówka nie
- 6:59:16uległa uszkodzeniu.
- 6:59:18Tutaj mamy budowę siatkówki, w której
- 6:59:21mamy dwa rodzaje fotoresceptorów.
- 6:59:23pręciki i czopki oraz inne komórki. Ja
- 6:59:26tutaj tylko chciałbym zwrócić uwagę na
- 6:59:29to, że kierunek padania światła jest
- 6:59:31taki, że światło przebiega na początku
- 6:59:34przez te różne komórki nerwowe, a
- 6:59:37dopiero potem trafia na fotoreceptory.
- 6:59:41Porównajmy te dwa rodzaje
- 6:59:43fotoreceptorów.
- 6:59:44Prąciki odpowiadają za widzenie nocne.
- 6:59:47Jest ich więcej niż szczopków. Ich
- 6:59:49barwnikiem jest rodopsyna. Czułość na
- 6:59:52światła duża, ostrość widzenia niska,
- 6:59:55ich równorozmieszczenie jest równomierne
- 6:59:57w gałce ocznej, a kształt jest tęp
- 7:00:00zakończony. Szopki odpowiadają za
- 7:00:02widzenie dzienne. Jest ich mniej niż
- 7:00:05pręcików. Ich barwnikiem jest jodopsyna.
- 7:00:08Czułość na światło jest niska, ale za to
- 7:00:11wysoka jest ostrość i są one w oku
- 7:00:14głównie skupione w plamce żółtej, czyli
- 7:00:17tej części oka odpowiedzialnej za
- 7:00:19najostrzejsze widzenie. I mechanizm
- 7:00:23chemiczny widzenia wygląda mniej więcej
- 7:00:25tak, że mamy białka wrażliwe na światło
- 7:00:28w fotoreceptorach. na przykład
- 7:00:31rodopsyna, która składa się z opsyny i
- 7:00:33cis retinalu. Pod wpływem światła cis
- 7:00:36retinal rozpada się na transretinal i
- 7:00:39przez to cały kompleks rozpada się na
- 7:00:42transretinal i obsyna. Z pomocą witaminy
- 7:00:45A transretinal jest odnawiany do cis
- 7:00:48retinalu i opsyna może z powrotem
- 7:00:50połączyć się z cisinalem, by odtworzyć
- 7:00:54rodopsynę. I taki rozpad rodopsyny jest
- 7:00:58odbierany jak jako odpowiedni sygnał,
- 7:01:01który pozwala odpowiednio zareagować
- 7:01:04komórką nerwowym.
- 7:01:06Jednak do prawidłowego widzenia jest
- 7:01:08potrzebne cały czas odnawianie tej
- 7:01:11rodopsyny, by mogła być ona zachowana na
- 7:01:13wysokim poziomie. I przechodzimy do
- 7:01:17ucha, czyli narządu sucha i słuchu i
- 7:01:20równowagi. Ucho składa się z trzech
- 7:01:22części: zewnętrznej, środkowej i
- 7:01:24wewnętrznej. I w wewnętrznej znajdują
- 7:01:27się właściwe narządy suchu i równowagi.
- 7:01:30Ale zaczynajmy od części zewnętrznej,
- 7:01:33która składa się z małżowiny usznej,
- 7:01:36która ma nakierowywać fale dźwiękowe do
- 7:01:39kanału słuchowego zewnętrznego, którym
- 7:01:42to fale dźwiękowe biegną do błony
- 7:01:45bębenkowej, a ta błona bębenkowa jest
- 7:01:48wprawiona ruch i przenosi drgania na
- 7:01:51kosteczki ucha środkowego, czyli kolejno
- 7:01:54młoteczek, kowadełko i strzemiołczko.
- 7:01:57Przenoszenie tych drgań przez te
- 7:01:59kosteczki wzmacnia te drgania. Oprócz
- 7:02:02tego w uchu środkowym znajduje się
- 7:02:05przewódchiusza
- 7:02:07lub inaczej kanał słuchowy, który łączy
- 7:02:09ucho środkowe z gardłem, co pozwala
- 7:02:13wyrównywać ciśnienie między uchem
- 7:02:15zewnętrznym a środkowym, żeby nie doszło
- 7:02:18do rozerwania błony bębenkowej. I mamy
- 7:02:22ucho wewnętrzne. Strzemiałczko przenosi
- 7:02:25drgania na okienko owalne, które jest
- 7:02:28między uchem środkowym i wewnętrznym. A
- 7:02:31okienko owalne przenosi drgania na płyny
- 7:02:35znajdują ciścia w uchu wewnętrznym.
- 7:02:38I te płyny to parylimfa znajdujące się w
- 7:02:42płędniku kostnym i endolimfa, która
- 7:02:45znajduje się w błędniku błoniastym. i
- 7:02:48błędnik płoniasty znajduje się w
- 7:02:50błędniku kostnym. Te wprawiane wydrgania
- 7:02:54płyny wpływają na narząd Kortiego, który
- 7:02:57jest widoczny tutaj po lewej na dole i
- 7:03:00przez drgania odpowiednie komórki
- 7:03:03rząsaste uderzają w płonę pokrywową i w
- 7:03:06zależności od tego jak te uderzenia
- 7:03:08wyglądają i w których konkretnie
- 7:03:10komórkach to wytwarzy się taki impuls
- 7:03:13nerwowy, który dalej biegnie nerwem
- 7:03:16słuchowym i będzie interpretowany przez
- 7:03:18mózg w odpowiedni sposób jako określone
- 7:03:21dźwięki. I oprócz tego, że w uchu
- 7:03:24wewnętrznym znajduje się narząd suchu,
- 7:03:27to mamy jeszcze narząd równowagi. Mamy
- 7:03:30trzy kanały półkoliste i przedsionek,
- 7:03:33gdzie te wszystkie narządy się znajdują.
- 7:03:36I w tych trzech kanałach półkolistych
- 7:03:39mamy takie ampułki, gdzie również
- 7:03:42znajdują się komórki z rząskami, na
- 7:03:46których jest taka galeretowata
- 7:03:47substancja, która pod wpływem grawitacji
- 7:03:50się przemieszcza i wpływa na te komórki
- 7:03:53warunkując odpowiednie depolaryzację lub
- 7:03:56hiperpolaryzację.
- 7:03:58I tutaj w tych ampułkach odbierane jest
- 7:04:00przyspieszenie komutowe. W przedsionku
- 7:04:03mamy łagiewkę i woreczek, które
- 7:04:06odpowiadają za odbierania przyspieszenia
- 7:04:09liniowego, czyli naszego przyspieszenia
- 7:04:12na przykład kroku czy zwalniania kroku.
- 7:04:15Tutaj wygląda to bardzo podobnie, czyli
- 7:04:18mamy komórki będące jednocześnie
- 7:04:20receptorami. One są pokryte taką
- 7:04:23żelowatą substancją, ale tutaj jeszcze
- 7:04:26na tej substancji mamy takie drobne
- 7:04:28kamyczki nazywane otolitami, które
- 7:04:31właśnie pod wpływem tego przyspieszenia
- 7:04:33po prostu fizycznie się przemieszczają
- 7:04:36pobudzając receptory. I tymi właśnie
- 7:04:39właściwymi narządami przyspieszenia
- 7:04:41liniowego jest woreczek odpowiadający za
- 7:04:45odbieranie przyspieszeń w pionie i
- 7:04:49łagiewka odpowiadająca za odbieranie
- 7:04:51przyspieszeń w poziomie.
- 7:04:54Mamy jeszcze zmysel smaku i węchu. Jeśli
- 7:04:57chodzi o zmysł węchu, to z jamy nosowej
- 7:05:00te bodźce są bezpośrednio odbierane
- 7:05:03przez neurony dwubiegunowe, które
- 7:05:05bezpośrednio już prowadzą do opuszki
- 7:05:08węchowej przez kość sitowatą. Więc
- 7:05:11widzimy, że tutaj położenie receptora i
- 7:05:15ośrodka analizującego bodziec jest
- 7:05:17naprawdę bardzo bliskie. I też zwróćcie
- 7:05:21uwagę, że bodzie węchowy nie ulega
- 7:05:24filtracji w międzymkowiu, nie przechodzi
- 7:05:27przez między mózgowie. Jeśli chodzi o
- 7:05:29zmysł smaku, to tutaj na języku mamy
- 7:05:32różnego rodzaju brodawki, a w brodawkach
- 7:05:35znajdują się receptory smakowe. Jedynie
- 7:05:38brodawki nitkowate są brodowkami czysto
- 7:05:41mechanicznymi, nie posiadają receptorów
- 7:05:43smakowych, a pozostałe prodawki
- 7:05:46posiadają receptory smakowe.
- 7:05:49W funkcjonowaniu naszego organizmu
- 7:05:52bardzo ważny jest san. San jest
- 7:05:54integralnie związany z występowaniem
- 7:05:56tkanki nerwowej. pozwala na jej
- 7:05:58regenerację, zapamiętywanie różnych
- 7:06:00rzeczy i odnowę organizmu.
- 7:06:04Pozostałe punkty do dotyczą higieny,
- 7:06:07układu nerwowego, ale myślę, że to są
- 7:06:09punkty bardzo logiczne. Wspomnę tylko,
- 7:06:13że depresja jest poważną chorobą, a nie
- 7:06:17jest to tylko takie chwilowe obniżenie
- 7:06:19nastroju. Mamy chorobę Alzheimera, ale
- 7:06:22niestety zapomniałam, że go ona dotyczy.
- 7:06:25He he. I choroba Parkinsona. która jest
- 7:06:27związana z degratacją dopaminergicznych
- 7:06:30neuronów w mózgu, a objawia się takimi
- 7:06:33coraz mniej precyzyjnymi ruchami i takim
- 7:06:36drżeniem miśni. Ogólnie jest związana z
- 7:06:39takimi trudnościami w ruchach.
- 7:06:42Przechodzimy do układu ruchu. Najpierw
- 7:06:44związek między środowiskiem życia a
- 7:06:46sposobem poruszania się. I oczywiście tu
- 7:06:49będzie chodziło o gęstość ośrodka, w
- 7:06:51którym się poruszamy. Na lądzie, gdy ten
- 7:06:54ośrodek małą gęstość, to nie
- 7:06:56potrzebujemy aż tak opływowego kształtu
- 7:06:59ciała niż w wodzie, bo nie musimy
- 7:07:01pokonywać jakichś dużych oporów.
- 7:07:03Natomiast w wodzie taki opływowy kształt
- 7:07:06pozwala się przemieszczać oszczędzając
- 7:07:09energię.
- 7:07:10Tak samo organizmy poruszające się w
- 7:07:12ziemi będą miały pewne przystosowania
- 7:07:16związane z kształtem ciała, ze
- 7:07:18wzmocnieniem przedniej części ciała,
- 7:07:21żeby lepiej przez całą ziemię się
- 7:07:22przedzierać. również ptaki, które muszą
- 7:07:26wydatkować bardzo dużo energii na lot,
- 7:07:28będą przybierały takie aerodynamiczne
- 7:07:30kształty, żeby podczas tego lotu
- 7:07:32oszczędzać energię i żeby jak najlepiej
- 7:07:35przedzierać się przez to powietrze. I
- 7:07:38mamy ruchy rząskowe i ruchy mięśniowe. I
- 7:07:41układ mięśniowy powstał z mezodermy,
- 7:07:44czyli z trzeciego listka zarodkowego,
- 7:07:46który jest obecny dopiero u zwierząt
- 7:07:48trójwarstwowych i dopiero przy
- 7:07:51wykształceniu układu mięśniowego jest
- 7:07:53możliwy ruch w oparciu o ten układ.
- 7:07:55Natomiast u organizmów, gdzie jeszcze
- 7:07:57ten układ się nie wykształcił, dominuje
- 7:07:59ruch rząskowy, który jest związany z
- 7:08:02działaniem rząsek i witek, czyli
- 7:08:04struktur komórkowych.
- 7:08:07U zwarząd, które wykształciły układ
- 7:08:10mięśniowy, nadal znajdziemy pewne
- 7:08:13przykłady ruchu rząskowego, jak na
- 7:08:15przykład niektóre larwy jeszcze
- 7:08:16poruszają się przy pomocy rząsek, czy
- 7:08:19gamety korzystają z rząsak i analizuje
- 7:08:23współdziałanie mięśni z różnymi typami
- 7:08:25szkieletu, czyli w przykładu szkieletu
- 7:08:29wewnętrznego to mięśnie są oparte o ten
- 7:08:32szkielet, przyczepione do tego szkieletu
- 7:08:35i tworzą taką zewnętrzną powokę względem
- 7:08:38szkieletu i z ruchami mięśni jest
- 7:08:40związane pociąganie za sobą szkieletu. W
- 7:08:44przypadku zewnętrznego szkieletu to
- 7:08:46mięśnie leżą wewnętrznie w stosunku do
- 7:08:48tego szkieletu i te ruchy wyglądają
- 7:08:51nieco inaczej. Bardziej organizm jest w
- 7:08:53takiej zbroi, którą przesuwa od środka.
- 7:08:56Natomiast gdy mamy tak zwany szkielet
- 7:08:58hydrauliczny, to płyny ciała wywierają
- 7:09:02pewne ciśnienie na organizm i wtedy te
- 7:09:04ruchy są takie mniej skoordynowane,
- 7:09:07takie mniej precyzyjne i takie ruchy są
- 7:09:11bardziej robakowate. Też w przypadku
- 7:09:14szkieletów hydraulicznych o wiele
- 7:09:16łatwiej się organizmom poruszać w
- 7:09:19jakimśimś takimś gęstym podłożu jak w
- 7:09:21glebie, żeby się niejako odpychać od
- 7:09:24takiego gęstego materiału.
- 7:09:27W organizmie człowieka będziemy mieli
- 7:09:29kilka typów kości. Kości długie, które w
- 7:09:32jedynym wymiarze są o wiele dłuższe niż
- 7:09:34w pozostałych wymiarach. Takie typowe
- 7:09:36kości długie mają w swojej budowie trzon
- 7:09:40oraz dwie nasady. Mamy kości krótkie,
- 7:09:43które mają małą długość w każdym
- 7:09:45wymiarze i mniej więcej te długości w
- 7:09:47każdym wymiarze są równe. Mamy kości
- 7:09:50płaskie, które są sposzczone w jednym
- 7:09:52wymiarze i główną ich funkcją jest
- 7:09:54funkcja ochronna. Ale kości płaskie też
- 7:09:57charakteryzują się tym, że w nich w
- 7:09:59życiu najdłużej się utrzymuje szpik
- 7:10:01czerwony i nawet u osób dorosłych w
- 7:10:04mostku czy tam w innych kościach
- 7:10:06płaskich szpik czerwony jest długo
- 7:10:09obecny. Mamy też kości różnokształtne,
- 7:10:12które mają różne specyficzne funkcje
- 7:10:15związane z niestandardowym kształtem.
- 7:10:17Tutaj takim prominentnym przykładem
- 7:10:20kości różnokształtnych będzie na
- 7:10:22przykład kość klinowa w szace czy kręgi.
- 7:10:26Jeśli chodzi o skład kości to mamy
- 7:10:29elementy organiczne, które stanowią
- 7:10:32około 1/3 i składyniki nieorganiczne
- 7:10:35stanowią za około 2/3. Składniki
- 7:10:38organiczne nadają kości elastyczność,
- 7:10:41natomiast nieorganiczne odpowiadają za
- 7:10:43twardość i szczywność kości. I tutaj po
- 7:10:46prawej mamy taki przykładowy model kości
- 7:10:50długiej. Mamy przedstawioną jedną nasadę
- 7:10:53i trzy fragment trzonu. Widzimy, że
- 7:10:56kości są mocno unaczynione. Trzonie mamy
- 7:11:00jam szpikową, w której znajduje się
- 7:11:02szpik czerwony, który z wiekiem zamienia
- 7:11:05się w szpik żółty, który już nie
- 7:11:07odpowiada za produkcję krwinek
- 7:11:09czerwonych. I mamy dwie takie frakcje
- 7:11:13kości, czyli kość zbita i kość
- 7:11:16gąbczasta, które nieco różnią się
- 7:11:18budową. Zwrócę uwagę jeszcze na
- 7:11:20chrząstkę nasadową, czyli na taką
- 7:11:23strukturę, od której głównie się odbywa
- 7:11:25wzorost kości na długość.
- 7:11:28I układ ruchu jest oparty na skurczach
- 7:11:31mięśni. Mięśnie są połączone cięgnami z
- 7:11:35kośćmi. Gdy jakiś mięsień się kurczy, to
- 7:11:39połączone z nim ścięgno oddziałowuje na
- 7:11:42kość, przez to ta kość się zgina. I
- 7:11:45najczęściej gdy mamy na przykład jakiś
- 7:11:47mięsień w ramieniu, to ścięgna są
- 7:11:50dołączone do kości w przedramieniu i
- 7:11:53skurz mięśnia w ramieniu będzie
- 7:11:56warunkował ruch kości na jakby niżej
- 7:11:59położonym odcinku, czyli na
- 7:12:01przedramieniu. Stawy natomiast tworzą
- 7:12:04połączenia między kośćmi, warunkując,
- 7:12:07żeby ruchy między tymi kośćmi były
- 7:12:09możliwe, minimalizując starcia między
- 7:12:12tymi ruchami. też wiele mięśni działa
- 7:12:15jest ze sobą antagonistycznie i to jest
- 7:12:18sytuacja w której skurcze dwóch mięśni
- 7:12:21uczestniczą w wykonaniu tego samego
- 7:12:23ruchu. Natomiast inne mięśnie działają
- 7:12:26antagonistycznie i wtedy mamy sytuację w
- 7:12:29której celem wykonania jednego ruchu
- 7:12:32jeden mięsień się kurczy a drugi
- 7:12:34rozkurcza i przeanalizujmy budowę
- 7:12:37mięśnia szkieletowego. I taki mięsień
- 7:12:40składa się z podstawowych jednostek,
- 7:12:42którymi są miofibryla. A miofibryla to
- 7:12:45jest takie uszeregowanie podstawowych
- 7:12:47jednostek kuruczliwych mięśnia, czyli
- 7:12:50sarkomarów. Kilka sarkomarów może
- 7:12:53stworzyć włókno mięśniowe, czyli takie
- 7:12:55pojedyncze syncy mięśniowe, które
- 7:12:58powstaje z połączenia wielu komórek. To
- 7:13:02jest taka struktura stosunkowo duża,
- 7:13:05wielojądrowa o wspólnej błonie. W tym
- 7:13:07wypadku ta błona jest nazywana błoną
- 7:13:09sarkoplazmatyczną.
- 7:13:11Takie zgrupowanie włókien mięśniowych
- 7:13:13może tworzyć nam pęczek mięśniowy, a
- 7:13:16kilka pączków mięśniowych stworzy nam
- 7:13:19brzusiec mięśnia, a kilka brzuźców może
- 7:13:22tworzyć nam mięsień. Na przykład mięsień
- 7:13:26czworogłowy uda. Ale oczywiście mogą też
- 7:13:30występować mięśnie, które składają się z
- 7:13:32innego brzuźca. Na przykład mięsień
- 7:13:35skośny brzucha.
- 7:13:37I mamy tutaj przedstawioną budowę
- 7:13:40sarkomeru, czyli takiej podstawowej
- 7:13:43jednostki kruczliwej mięśnia i składa
- 7:13:45się on z następujących fragmentów, z
- 7:13:48cienkich filamentów aktynowych
- 7:13:50zaznaczonych na niebiesko i grubych
- 7:13:53filamentów mezynowych zaznaczonych na
- 7:13:55czerwono. Podczas skurczu te fragmenty
- 7:13:59nasuwają się na siebie w każdym takim
- 7:14:01sarkomerze. I w takim efekcie makro,
- 7:14:04takie liczne nasuwania, które w skali
- 7:14:07mikro dają minimalny efekt, dają
- 7:14:09zauważalny efekt w skali makro. I oprócz
- 7:14:13tego możemy wyróżnić jeszcze kilka
- 7:14:15innych struktur, czyli prążki i czyli to
- 7:14:19jest ta długość, na której występują
- 7:14:21jedynie filamenty jasne, aktynowe
- 7:14:24cienkie, prążki H zamentami grubymi oraz
- 7:14:28prążki A, w których występują filamenty
- 7:14:32grube, ale nie jedynie, ale również
- 7:14:34filamenty cienkie. I w przypadku
- 7:14:37skurczów i rozkurczów mięśni, niektóre z
- 7:14:40tych filamentów będą się skurczać, inne
- 7:14:42rozszerzać, a jeszcze inne cały czas
- 7:14:45pozostawać takiej długości, jakiej są.
- 7:14:48Na przykład te prążki A zawsze będą
- 7:14:50pozostawały w takiej samej długości, bo
- 7:14:53one odpowiadają filamentowi grubemu,
- 7:14:56który nie zmienia swojej grubości
- 7:14:58niezależnie od tego nasuwania filamentów
- 7:15:01cienkich.
- 7:15:03Jeszcze możemy wyróżnić takie struktury
- 7:15:05jak linia Z oznaczona dwójką i linia H i
- 7:15:10linia M, która jest oznaczona jedynką.
- 7:15:14I jak już mówiłam, mechanizm molekularny
- 7:15:16polega na tym, że główki miozynowe
- 7:15:19przyłączają się do aktyny i dochodzi do
- 7:15:23odsuwania, przesuwania się aktyny
- 7:15:25względem miozyny. Jednak główki
- 7:15:27miozynowe mogą się do aktyny dołączać
- 7:15:30tylko w ściśle określonych miejscach,
- 7:15:33które są normalnie blokowane przez
- 7:15:35tropomiozyna. Tropomiozyna ma kontakt z
- 7:15:38białkiem troponiny. To białko troponina
- 7:15:41może wiązać się z wapniem. wtedy
- 7:15:44dochodzi do zmiany jego konformacji,
- 7:15:46która z kolei warunkuje przesunięcie się
- 7:15:49tropą miozyny w taki sposób, żeby te
- 7:15:52miejsca wiązania gówek miozynowych
- 7:15:54zostały uwolnione i gówki miozynowe
- 7:15:56mogły się z tymi miejscami łączyć i żeby
- 7:15:59mogło dochodzić do skurczu mięśnia. Więc
- 7:16:02to jest taki mechanizm zabezpieczający,
- 7:16:04żeby mięsień nie kurczył się cały czas,
- 7:16:07a jedynie w odpowiedzi na jakiś
- 7:16:08określony sygnał. Tym sygnałem będzie
- 7:16:11obecnośćów wapnia, która z kolei jest
- 7:16:13determinowana odpowiednią sygnalizacją
- 7:16:16nerwową. Mianowicie, gdy do mięśnia
- 7:16:19dociela sygnał nerwowy o skurczu, to są
- 7:16:22odpalane mechanizmy mokolekularne
- 7:16:24warunkujące wzrost zdążenia wapnia we
- 7:16:27krwi. Głównie wapń jest w mięściach
- 7:16:29szkieletowych magazynowany w siat w
- 7:16:33siateczce śródplazmatycznej gładkiej,
- 7:16:35która w mięśniach jest nazywana
- 7:16:37siateczką sarkoplazmatyczną.
- 7:16:41Przebieg molekularny skurczu mięśnia.
- 7:16:44Zobaczmy sobie na to. Zaczynając od tego
- 7:16:47obrazku na górze mamy główkę miozynową
- 7:16:50połączoną z filamentem aktynowym. Do
- 7:16:53główki jest dołączony ADP i fosforan.
- 7:16:56Fosforan oddysocjowuje i z
- 7:16:59oddysocjowaniem tego fosforanu ta główka
- 7:17:02delikatnie się przekręca, przez co
- 7:17:04dochodzi do lekkiego przesunięcia
- 7:17:06filamentów miozynowych względem
- 7:17:08aktynowych. Dalej oddysocowuje
- 7:17:11adenozynodifosforan.
- 7:17:13Wtedy to przesunięcie główki o pewien
- 7:17:16kąt będzie już o wiele większe, o wiele
- 7:17:18zauważalne i to przesunięcie filamentu
- 7:17:21miozynowego względem aktynowego będzie
- 7:17:23jeszcze większe. Potem gdy się na tej
- 7:17:27główce miozynowej zwolni miejsce to może
- 7:17:29z powrotem się związać do tej główki
- 7:17:32ATP, co będzie warunkowało rozkurcz i
- 7:17:35oddysocowanie główki miozynowej od
- 7:17:37filamentu aktynowego. ówka ma również
- 7:17:41zdolności enzymatyczne, które będą
- 7:17:44warunkowały rozłożenie ATP do ADP i
- 7:17:48fosforanu, żeby z powrotem mozyna mogła
- 7:17:51połączyć się z aktyną.
- 7:17:53I nasze mięśnie wykorzystują kilka
- 7:17:56źródeł energii. Po pierwsze to będzie
- 7:17:59ATP, które w mięśniach się bardzo szybko
- 7:18:01kończy. To jest nawet kwestia czasem
- 7:18:04poniżej sekundy. Mamy fosfokreatynę,
- 7:18:07która może starczać na kilka sekund, a
- 7:18:10dalej mięśnie są uzależnione od
- 7:18:13metabolizmu tlenowego i beztlenowego. Na
- 7:18:16początku wykorzystywany jest glikogen,
- 7:18:19jednak po pewnym czasie intensywnego
- 7:18:21treningu, treningu bez przerwania
- 7:18:24również zostają zaciągnięte zapasy z
- 7:18:27kwasów tłuszczowych.
- 7:18:29I połączenia międzykostne dzielimy na
- 7:18:32nieścisłe, czyli stawy. Mamy stawy
- 7:18:35proste i stawy złożone. Różnią się w
- 7:18:37tym, że w stawach prostych mamy dwie
- 7:18:39kości, a w stawach złożonych powyżej
- 7:18:42dwóch kości. Oprócz tego elementem
- 7:18:45każdego stawu jest to rabka stawowa
- 7:18:48produkująca maś stawową, która z ma
- 7:18:51zmniejszać tarcie między kośćmi. Te
- 7:18:54nasady kości również są wypaszone w
- 7:18:57chrząstkę stawową, która również za
- 7:19:00zadanie ma zmniejszanie tego tarycia.
- 7:19:02ścisłe połączenia międzykostne. To są
- 7:19:06wiązozrosty, chrząstkozrosty.
- 7:19:08Takimi chrząstkozrostami są przy na
- 7:19:11przykład spojenie łonowe i mamy
- 7:19:13kościozowrosty, czyli na przykład kości
- 7:19:16miednicy nam się zrastają w miednicę.
- 7:19:21I przykłady stawów. Mamy stawy zawiasowe
- 7:19:24oznaczone na schemacie czwórką, które
- 7:19:26mają ruchomość w jednej płaszczyźnie. To
- 7:19:29na przykład staw łokciowy czy mięszy
- 7:19:31paliczkowy. Mamy stawy obrotowe, który
- 7:19:34również jest stawem jenosiowym
- 7:19:36zaznaczone piątką. To na przykład staw
- 7:19:39promieniowy łokciowy bliższy. Jak sama
- 7:19:41nazwa wskazuje pozwala na obracanie.
- 7:19:44Mamy stawy eliptyczne oznaczone dwójką,
- 7:19:47na przykład staw
- 7:19:48promieniowo-nadgarestkowy.
- 7:19:50Siodełkowy to też staw dwuosiowy. Tutaj
- 7:19:53reprezentacją jest staw
- 7:19:55nadgarstkowo-śródrączny
- 7:19:57kciuka, a jest on zaznaczony trójką. I
- 7:20:00mamy staw kolisty, pozwalający na ruch w
- 7:20:03wielu płaszczyznach. To staw wieloosiowy
- 7:20:05i na przykład to będzie staw biodrowy.
- 7:20:09I mamy przedstawiony kościec człowieka.
- 7:20:13Na początku zacznijmy od szkieletu
- 7:20:15osiowego, na który wchodzi czaszka, nasz
- 7:20:19kręgosłup i klatka piersiowa. Klatka
- 7:20:22piersiowa to jest mostek i żebra. Mamy
- 7:20:2512 par żeber. Siedem par to żebra
- 7:20:29prawdziwe, które bezpośrednio łączą się
- 7:20:32z mostkiem. Mamy trzy żebra rzekome,
- 7:20:36które łączą się z mostkiem za
- 7:20:38pośrednictwem chrząstki siódmego żebra i
- 7:20:41mamy dwa żebra wolne. Natomiast jeśli
- 7:20:44chodzi o kręgosłup, to składa się on z
- 7:20:47odcinka
- 7:20:49szyjnego, który ma siedem kręgów,
- 7:20:52piersiowego 12 kręgów, lędźwiowego pięć
- 7:20:55kręgów krzyżowego, pięć kręgów
- 7:20:57wzrastających się w kość krzyżową i
- 7:21:00ogonowego, który się składa z
- 7:21:03najczęściej z czterech kręgów.
- 7:21:06Szkielet obręczy kończyny górnej
- 7:21:08składający się z obojczyka i łopatki
- 7:21:12oraz mamy kończynę górną, czyli tutaj
- 7:21:15mamy kość ramienną, kość łokciową i kość
- 7:21:18promieniową, kości nadgarstka, śród
- 7:21:21rącza i paliczków. Paliczki kciuka są
- 7:21:24dwa, pozostałe palce mają trzy paliczki.
- 7:21:28Obręcz kończyny dolnej tworzynica z
- 7:21:31kością krzyżową, a kończynę dolną tworzy
- 7:21:34kość udowa, która do dalej się łączy z
- 7:21:38kością piszczelową. Kość piszczelowa ma
- 7:21:41również kontakt z kością strzałkową i
- 7:21:44dalej mamy kości stąpu, kości śródstopia
- 7:21:47i tutaj analogicznie paliczki.
- 7:21:50Jeśli chodzi o czaszkę to składa się ona
- 7:21:53z mózgoczaszki czyli kości mają osłaniać
- 7:21:56mózg i trzewioczaszki czyli kości
- 7:21:59osłaniających narządy zmysłu i biorących
- 7:22:02udział w procesie pobierania pokarmu i
- 7:22:04żucia w trzewioczaszce mamy takie kości
- 7:22:08jak żuchwa szczęka kość jarzmowa dalej
- 7:22:12mamy jeszcze tam w żuchwie kość nosową i
- 7:22:16kość sitową oraz kość łową w mózgu
- 7:22:19czaszce będziemy mieli kość klinową,
- 7:22:21kość czołową, kość ciemieniową, kość
- 7:22:24potyliczną i kość skroniową.
- 7:22:27I tutaj znów mamy takie punkty dotyczące
- 7:22:30higieny układu ruchu. Więc tutaj na
- 7:22:33pewno jest bardzo ważne, żeby unikać
- 7:22:35wszelkiego rodzaju dopingu, bo doping
- 7:22:38pobudza jakby rozbudowę naszych mięśni,
- 7:22:40ale też ma swoje konsekwencje negatywne,
- 7:22:43bo negatywnie wpływa na sarce i w
- 7:22:46sytuacji, gdy mocno rozbudujemy
- 7:22:48dopingiem muskulatury, to nasze serce
- 7:22:51może się nie wyrobić i nie będzie
- 7:22:53wydolne, żeby zaopatrzyć wszystkie
- 7:22:56mięśnie w natlenowaną krew. Warto tu też
- 7:22:58powiedzieć o menopausie oraz
- 7:23:01osteoporozie. Powraz z menopauzą
- 7:23:04gęstość kościłu kobiet spada i kobiety w
- 7:23:08podeszłym wieku z tego względu są
- 7:23:10bardziej narażone na różne uszkodzenia
- 7:23:13kości.
- 7:23:14Musimy przedstawić różne rodzaje
- 7:23:17pokrycia skóry uszy zwierząt i ich
- 7:23:19funkcje. Czyli u bezkręgowców zwykle
- 7:23:22będziemy mieli pokrycie ciała
- 7:23:24jednowarstwowe, jeśli chodzi o nabłonek
- 7:23:27i bardziej to będą takie powłoki
- 7:23:29mięśniowe, a u zwierząt kręgowych
- 7:23:32będziemy mieli zwykle pokrycie ciała
- 7:23:35wielowarstwowe.
- 7:23:37Tutaj w zależności od środowiska życia
- 7:23:40to pokrycie ciała będzie inne. na
- 7:23:42przykład u gadów, które muszą prowadzić
- 7:23:45rozważną gospodarkę wodną. Będziemy
- 7:23:48mieli grube łóki, suchą skórę, która
- 7:23:52będzie nieprzepuszczalna dla wody. Ale
- 7:23:54na przykład u płazów, u których pewna
- 7:23:57część wymiany gazowej będzie się
- 7:23:59odbywała za pośrednictwem skóry, to mamy
- 7:24:02skórę cienką, dobrze ukrwioną, bardzo
- 7:24:05wilgotną, która właśnie sprzyja tej
- 7:24:08wymienie gazowej u ptaków. Na przykład
- 7:24:11mamy skórę pokrytą pierzem, która pomaga
- 7:24:16w termoizolacji ciała i możemy wymieniać
- 7:24:19dużo takich sytuacji, gdzie skóra pełni
- 7:24:23jakąś inną funkcję. Pokrycie ciała jest
- 7:24:26dostosowaniem do warunków środowiska.
- 7:24:29Tutaj jeszcze raz mam wymienione te
- 7:24:31wszystkie różnice, jeśli chodzi o skórę
- 7:24:34u poszczególnych grup organizmów
- 7:24:37i przystosowania między budową skóry a
- 7:24:41funkcją na przykładzie człowieka. Ścisłe
- 7:24:43przyleganie do siebie komórek na błąka,
- 7:24:46zapewnia ciągłość na skórka i barierę
- 7:24:48dla patogenów. Silnie rozbudowany system
- 7:24:51filamentów pośrednich i desmosomów.
- 7:24:53Zwiększa oporność mechaniczną,
- 7:24:55rogowacenie i złuszczenie na skórka.
- 7:24:57wzmacnia części skóry i stanowi
- 7:25:00dodatkową barierę dla patogenów.
- 7:25:02Obecność melanocytów chroni skórę przed
- 7:25:05promieniowaniem UV, a dobra ekspozycja
- 7:25:07na to promieniowanie UV bierze udział w
- 7:25:10synte witaminy D, o czym będzie za
- 7:25:12chwilę. Nieregularny układ włókien
- 7:25:15kolagenowych. Tutaj wchodzimy już w
- 7:25:17skórę właściwą. pozwala na zdolność
- 7:25:20powracania skóry do stanu wyjściowego po
- 7:25:23odkształcaniu. Silne ukrwienie bierze
- 7:25:26udział w termoregulacji tak samo jak
- 7:25:28obecność kruczołów potowych, które
- 7:25:30również nawilżają skórę i wydalają
- 7:25:32zbędne produkty. Również gruczoły potowe
- 7:25:35w połączeniu z gruczołami łojowymi
- 7:25:38wydzielają substancje, które chronią
- 7:25:40skórę przed różnego rodzaju patogenami.
- 7:25:43A obecność licznych receptorów w skórze
- 7:25:46pozwala na odbieranie pewnych informacji
- 7:25:48ze środowiska zewnętrznego.
- 7:25:51W wielkim uproszczeniu mamy zwierzęta
- 7:25:53endotermiczne, które regulują
- 7:25:56temperaturę własnego ciała przez
- 7:25:58reagulację własnego metabolizmu i
- 7:26:00utrzymują tą temperaturę na względnie
- 7:26:03stałym poziomie. I do tych zwierząt
- 7:26:05zaliczamy sasaki i ptaki. Oraz mamy
- 7:26:09pozostałe zwierzęta, czyli gady, płazy i
- 7:26:12ryby oraz bezkręgowce zaliczane jako
- 7:26:14zwierzęta egzotermiczne, których
- 7:26:17temperatura ciała nie jest stała, a
- 7:26:19regulacja temperatury jest związana z
- 7:26:21behawiorem tych zwierząt. Czyli na
- 7:26:23przykład jaszczurka, żeby podnieść swoją
- 7:26:25temperaturę i metabolizm wygrzewa się na
- 7:26:29kamieniu. Ale tutaj jeszcze raz wspomnę,
- 7:26:31że tutaj, że tutaj to jest przedstawione
- 7:26:34w taki naprawdę skrajnie uproszczony
- 7:26:36sposób i ta synteza witaminy D związana
- 7:26:40z promieniowaniem światła. A więc pod
- 7:26:42wpływem promieniowania UV 7D hydrotych
- 7:26:46cholesterol zamienia się w prawitaminę
- 7:26:48D3, która następnie w wątrobie jest
- 7:26:51przekształcana w 25 hydroksy witaminy D,
- 7:26:55która w nerkach jest przekształcana w
- 7:26:572425.
- 7:26:59dhydroksy witaminy D i w najbardziej
- 7:27:02aktywną formę witaminy D, czyli w 1,25
- 7:27:05dihydroksy witaminę D, która jest taką
- 7:27:09bardzo dobrą formułą witaminy D.
- 7:27:12Wywierającą biologiczny efekt na nasze
- 7:27:15poszczególne komórki, ale również
- 7:27:17ekspozycja na promieniowanie UV. Oprócz
- 7:27:20tego, że pozwala nam na syntezę tej
- 7:27:23witaminy D z prekursorów, również
- 7:27:25zwiększa ryzyko wystąpienia chorób
- 7:27:28skóry. i zmian skórnych. Mówię tutaj o
- 7:27:31zmianach nowotworowych.
- 7:27:33Przechodzimy do rozmnażania. Wyróżniamy
- 7:27:35dwa rodzaje rozmnażania. Bezpłciowe,
- 7:27:38które jest o wiele tańsze i płciowe,
- 7:27:40które jest o wiele bardziej kosztowne
- 7:27:42energetycznie. Ale mimo tego, że
- 7:27:44rozmnażanie płciowe jest bardziej
- 7:27:46koszczowne, to większość zwierząt
- 7:27:48decyduje się właśnie na takie
- 7:27:50rozmnażanie, bo to rozmnażanie daje
- 7:27:52olbrzymą przewagę nad rozmnażaniem
- 7:27:54bezpłciowym, czyli warunkuje zmienność
- 7:27:57genetyczną potomstwa. A więc potomstwo
- 7:28:00może być przystosowane do odmiennych
- 7:28:03warunków środowiskowych i przy zmianach
- 7:28:05środowiska jest większa szansa, że jakaś
- 7:28:08część potomstwa będzie dobrze
- 7:28:10przystosowana. I to rozmnażanie płciowe
- 7:28:13zapewnia wtórne zwiększenie
- 7:28:15różnorodności genetycznej w wyniku dwóch
- 7:28:18procesów. Po pierwsze, niezależnej
- 7:28:21segregacji gamet, a po drugie dzięki
- 7:28:24procesowi crossing over, który ma
- 7:28:26miejsce w pierwszym podziele
- 7:28:27mejotycznym. Więcej o tych procesach
- 7:28:30będziemy mówić przy genetyce.
- 7:28:32No ale jednak u niektórych zwierząt
- 7:28:35występuje rozmnażenie bezpłciowe.
- 7:28:38Takim przykładem rozmnażania
- 7:28:40bezpłciowego jest na przykład
- 7:28:42strobilizacja u parzydełkowców, z którą
- 7:28:45mamy miejsca u krążkopławów, gdy polip
- 7:28:48dzieli się na kilka medus. Jest to
- 7:28:49pokazane 11 po lewej. Również u polipów
- 7:28:54możemy spotkać zjawisko połączkowania
- 7:28:56będące formą rozmnażania bezpłciowego.
- 7:28:59Czasem u zwierząt będziemy mieli podział
- 7:29:01organizmu, co ma miejsce u niektórych
- 7:29:04małych wirków. I czasami rozmnażenie
- 7:29:07bezpłciowe u zwierząt ma miejsce za
- 7:29:09pośrednictwem fragmentacji i
- 7:29:11regeneracji, jak to jest u wielu
- 7:29:13szkarupni, u których nawet z niewielkich
- 7:29:16części czasem może się zregenerować
- 7:29:18organizm. również mamy taki proces jak
- 7:29:21partenogeneza, w którym z
- 7:29:23niezapłodnionej gamety żeńskiej rozwija
- 7:29:26się organizm. Ma to miejsce u niektórych
- 7:29:29bezkręgowców i sporadecznie u kręgowców,
- 7:29:32na przykład u niektórych gadów. Ten
- 7:29:35proces zaznaczyłam tak słabiej ze
- 7:29:37znakami zapytania, bo jednak przez
- 7:29:39większość autorów on nie jest uważany za
- 7:29:41formę rozmnażania bezpłciowego, tylko za
- 7:29:44zmodyfikowaną formę rozmnażania
- 7:29:46płciowego. Z uwagi na to, że mimo
- 7:29:48wszystko gameta bierze udział w tym
- 7:29:50procesie.
- 7:29:52musimy rozróżniać zapodnienie zewnętrzne
- 7:29:54i wewnętrzne. I tutaj jest oczywiste, że
- 7:29:57w wewnętrznym gamety są bezpośrednio
- 7:30:00wprowadzane do dróg rodnych samicy i to
- 7:30:03z połączenia gamety żeńskiej i mąskiej
- 7:30:05zachodzi w obrębie dróg rodnych samicy.
- 7:30:08Natomiast w zapłodnieniu zewnętrznym
- 7:30:10kamaty młskie i żeńskie są uwalniane do
- 7:30:12środowiska i tam dochodzi do
- 7:30:14zapłodnienia i z reguły z zapłodnieniem
- 7:30:17zewnętrznym będziemy mieli do czynienia
- 7:30:19w środowisku wodnym, a z wewnętrznym w
- 7:30:21środowisku lądowym. Jednak nie jest to
- 7:30:24reguła, bo na przykład u niektórych
- 7:30:26ślimaków morskich mamy zapłodnienie
- 7:30:28wewnętrzne. Też ryby chrząsnoszkieletowe
- 7:30:30zwykle mają zapłodnienie wewnętrzne i to
- 7:30:33nie jest tak, że zawsze woda wiąże się z
- 7:30:36zapłodnieniem zewnętrznym. No ale
- 7:30:38powiedzmy jakie plusy daje się za
- 7:30:41podnienie wewnętrzne. Po pierwsze jest
- 7:30:44wtedy możliwa bardziej efektywna
- 7:30:46selekcja partnera, czyli możemy wybrać
- 7:30:49partnera, z którym się decydujemy na
- 7:30:51potomstwo. Przy zapłodnieniu zewnętrznym
- 7:30:54też to jest możliwe, ale jest to o wiele
- 7:30:56mniej efektywne i czasem może się
- 7:30:58zdarzyć tak, że nasze komórki jajowe
- 7:31:01zapłodni partner niepożądany. Też w
- 7:31:04przypadku zapodnienia zewnętrznego
- 7:31:06wymagana jest o wiele większa produkcja
- 7:31:08gamet, bo niejako opuszczamy nasze
- 7:31:10gamety tak w przestrzeń i liczymy na to,
- 7:31:13że znajdą gametę przeciwną. Dlatego
- 7:31:16tutaj ta produkcja gamet musi być o
- 7:31:19wiele bardziej masowa, żeby zwiększyć
- 7:31:22szansę, że dojdzie do zapłodnienia w
- 7:31:24środowisku.
- 7:31:26Nie musimy wykazywać związek budowy jaja
- 7:31:28ze środowiskiem życia. Tutaj pod
- 7:31:31pojęciem jaja mamy na myśli komórkę
- 7:31:34jajową, a nie takie klasyczne jajo. Więc
- 7:31:36przelecę przez takie modele komórek
- 7:31:38jajowych i ze względu na ilość
- 7:31:41magazynowanego materiału zapasowego mamy
- 7:31:43jajka mikrolecytalne, bezolecytalne i
- 7:31:46makrocytalne. Makrocytalne mają u tego
- 7:31:49żółtka najwięcej, mikrolecytalne
- 7:31:51najmniej. No to trzeba patrzeć tak, że
- 7:31:54jeśli nasze jajo będzie się długo
- 7:31:56rozwijać, to potrzebuję dużo żołtka. Ale
- 7:31:59na przykład dla saków, u których
- 7:32:02wykształciło się łożysko i rozwijający
- 7:32:05się zarodek nie musi się opierać na
- 7:32:07zmagazynowanych substancjach odżywczych,
- 7:32:09to ta zawartość żółtka nie jest aż taka
- 7:32:11wymagana. W przypadku jaj o dużej
- 7:32:14zawartości żołtka też wyróżnimy
- 7:32:16centrolecytalne, gdzie to żołtko jest
- 7:32:19skupione centralnie w komórce, takie jak
- 7:32:22makrolecytalne, centrolecytalne, jaja
- 7:32:24często występują u owadów i mamy jaja
- 7:32:27telolecytalne, gdzie żółtko jest
- 7:32:29skupione po jednej stronie jaja, a
- 7:32:31dzielące się komórki, które utworzą
- 7:32:33zarodek i dalej organizm po innej
- 7:32:36stronie jaja. To jest taka klasyczna
- 7:32:38organizacja jaja dla ptaków gadów. I w
- 7:32:41zależności od tego jakie jest środowisko
- 7:32:44to również inaczej wyglądają te
- 7:32:47struktury osłaniające jajo. Dla zwierząt
- 7:32:50składających jaja w środowisku lądowym
- 7:32:52to oczywiście takie jajo będzie
- 7:32:54wzmocnione, odpowiednio uformowane, żeby
- 7:32:57utworzyć też warstwy, które będą
- 7:32:59ograniczały utratę wody przez
- 7:33:02powierzchnię tego jaja.
- 7:33:04I musimy analizować cykle rozwojowe
- 7:33:07pasożytów na przykładzie schematów.
- 7:33:09Czyli do matury nie musimy znać na
- 7:33:11pamięć tych cykli, ale na podstawie
- 7:33:13schematów musimy określić informację, o
- 7:33:16które nas proszą. I tutaj mamy
- 7:33:19przedstawiony cykl bruogłowca
- 7:33:21szerokiego. I po pierwsze musimy
- 7:33:23wiedzieć, czy dany pasożyt ma cykl
- 7:33:25prosty i złożony. Tutaj patrzymy na
- 7:33:27liczbę żywicieli. Jeśli mamy jednego
- 7:33:29żywiciela, to cykl prosty. Jeśli wiele,
- 7:33:32to cykl złożony. Dalej musimy rozróżnać
- 7:33:36żywicieli pośrednich i ostatecznych.
- 7:33:38Tutaj te organizmy, w których nie będzie
- 7:33:41dochodziło do rozmnażania płciowego, a
- 7:33:44jedynie do rozmnażania bezpłciowego, to
- 7:33:46będą żywiciela pośredni.
- 7:33:49Natomiast w organizmie, w którym
- 7:33:51dochodzi do rozmnażenia płciowego
- 7:33:53organizmu, to będzie żywiciel
- 7:33:55ostateczny. Właśnie tutaj zwrócę uwagę,
- 7:33:58co prawda nie na przykładzie zwierząt,
- 7:34:00tylko na przykładzie pierwotniaków.
- 7:34:02Jeśli mówimy o malarii, to ona ma dwóch
- 7:34:05żywicieli. Pośredniego człowieka i
- 7:34:07ostatecznego komara, bo w komarze
- 7:34:09dochodzi do rozmnażenia płciowego
- 7:34:11pasożyta. Powinniśmy jeszcze znać takie
- 7:34:14pojęcie jak żywiciel przypadkowy. To
- 7:34:17jest taki żywiciel, który normalnie nie
- 7:34:19jest żywicielem danego organizmu, ale
- 7:34:21przypadkiem może się on w danym
- 7:34:24organizmie znaleźć. A jednak nie jest to
- 7:34:27taka standardowa droga, w której pasożyt
- 7:34:30zamyka swój cykl. I warto też na
- 7:34:33podstawie schematu potrafić
- 7:34:34zidentyfikować drogi infekcje danego
- 7:34:37pasożyta oraz to w jakim zwierzaku, jaka
- 7:34:41jest jego forma i jak dochodzi do
- 7:34:44przechodzenia z jednego żywiciela do
- 7:34:46kolejnego. Ale najważniejsze jest to
- 7:34:48odróżnianie żywiciela pośredniego i
- 7:34:50ostatecznego. Czyli pamiętamy w
- 7:34:53ostatecznym rozmnażanie płciowe, w
- 7:34:55pośrednich rozmnażenie bezpłciowe lub
- 7:34:58brak rozmnażania. I tutaj bardzo dobrze
- 7:35:01posłuchajcie, żeby nie zrozumieć źle o
- 7:35:04co tu tutaj chodzi w tym schemacie. Te
- 7:35:06wymienione pojęcia jak ametabolia,
- 7:35:09chemimetabolia i holometabolia tyczą się
- 7:35:12wyłącznie owadów, ale my tu będziemy
- 7:35:15mówić o rozwoju prostym i złożonym
- 7:35:18różnych grup zwierząt. I amabolia swoją
- 7:35:22istotą odpowiada rozwojowi prostemu
- 7:35:24zwierząt, a chemimetabolia i
- 7:35:26holometabolia odpowiada rozwojom
- 7:35:29złożonym wśród zwierząt. Ale te terminy,
- 7:35:32mimo że są analogiczne do tych rozwojów,
- 7:35:35to odnoszą się jedynie do owadów.
- 7:35:38Natomiast jeśli powiemy na
- 7:35:39chemiimetabolię, że to rozwój złożony
- 7:35:42lub na ametabolię, że to rozwój prosty,
- 7:35:44to to już błąd nie będzie. Czyli rozwój
- 7:35:47prosty i złożony to są szersze terminy,
- 7:35:50a te wymienione to są węższe terminy w
- 7:35:52odniesieniu do owadów. A więc rozwój
- 7:35:55prosty. A metabolia w przypadku owadów,
- 7:35:58która występuje zresztą skrajnie rzadko
- 7:36:00u owadów, to proces, w którym z jaja już
- 7:36:03się rodzi młody osobnik i ten osobnik
- 7:36:07musi jedynie dojrzeć płciowo, żeby stać
- 7:36:09się dorosłą formą przedstawiciela tego
- 7:36:12gatunku. Natomiast u zwierząt z u
- 7:36:16zwierząt z rozwojem złożonym mamy po po
- 7:36:19urodzeniu formę formę larwalną, która
- 7:36:22dopiero w czasie życia będzie
- 7:36:24przechodziła w organizm dorosły. Tutaj
- 7:36:26przykładem będą żaby, u których w
- 7:36:29rozwoju jest forma larwalna, kijanka i
- 7:36:33tak dalej, i tak dalej. Też właśnie u
- 7:36:35większości owadów mamy rozwój złożony,
- 7:36:37który może być z przeobrażeniem
- 7:36:39niezupełnym, czyli chemiimabolium albo
- 7:36:42zupełnym holom metabolium. I w rozwoju
- 7:36:46niezupełnym
- 7:36:47organizm larwalny przypomina
- 7:36:50morfologicznie organizm dorosły.
- 7:36:53Ostatnią larwę przed osiągnięciem
- 7:36:56stadium imego nazywamy nimfom. W
- 7:36:58przeobrażeniu zupełnym larwa zupełnie
- 7:37:02nie przypomina organizmu dorosłego. Ma
- 7:37:04też inne środowisko życia i raczej z
- 7:37:07organizmem dorosłym się nie styka.
- 7:37:10Dodatkowo tutaj w rozwoju mamyż
- 7:37:12poczwarkę, czyli takie stadium
- 7:37:13przejściowe między larwą a i mago, w
- 7:37:16którym dochodzi do metamorfozy owada i
- 7:37:19do wykorzystania tych zgromadzonych
- 7:37:21substancji odżywczych za czasów bycia
- 7:37:23larwą, by wykształcić różne narządy i
- 7:37:27przekształcić się w imago. W ewolucji
- 7:37:31upocząwszy u gadów, a potem idąc dalej u
- 7:37:34ptaków i ssaków mamy do czynienia z
- 7:37:36płonami płodowymi, które uniezależniły
- 7:37:39rozmnażenie od środowiska wodnego i
- 7:37:41pozwoliły na rozwój organizmów na
- 7:37:44lądzie. I tutaj na tym schemacie mamy
- 7:37:47błony płodowe oraz zarodek oznaczony
- 7:37:50jedynką. Dwójką jest zaznaczona owodnia,
- 7:37:53czyli był na płodowa otaczający zarodek
- 7:37:56i warunkujące utworzenie środowiska
- 7:37:58wodnego, w którym ten zarodek może się
- 7:38:01rozwijać. Trójką mamy zaznaczony
- 7:38:04pęcherzyk żołdkowy gromadzący substancje
- 7:38:07odżewcze dla rozwijającego się zarodka.
- 7:38:10U organizmów, które składają jaja, tego
- 7:38:13materiału zapasowego będzie więcej. Ale
- 7:38:15u takich saków łożyskowych, w których
- 7:38:20właśnie zarodek i rozwijający się
- 7:38:22organizm jest odżywiany przez łożysko,
- 7:38:25to nie ma potrzeby, by ta błona była
- 7:38:27mocno rozbudowana. Czwórką mamy
- 7:38:30zaznaczoną ocznię, w której są
- 7:38:33gromadzone zbędne produkty przemiany
- 7:38:35materii z funkcjonowania zarodka. U
- 7:38:38sesaków łożyskowych oocznia będzie
- 7:38:42wchodziła w skład pępowiny, bo u tych
- 7:38:45sesaków nie jest ona potrzebna, bo też
- 7:38:47przez pępowinę są odprowadzone zbędne
- 7:38:50produkty przemiany materii. Piątką mamy
- 7:38:53zaznaczoną kosmówkę, która u zasaków
- 7:38:55łożyskowych bierze udział w wytworzeniu
- 7:38:58łożyska. Natomiast u tych organizmów, u
- 7:39:01których są składane jaja, jest ta błona,
- 7:39:04odpowiada ona głównie za wymianę gazową
- 7:39:07ze środowiskiem.
- 7:39:09I mamy tu przedstawiony męski układ
- 7:39:11rozrodczy. O niego bym się jakoś bardzo
- 7:39:13niepokoił, bo wątpię, że na maturze
- 7:39:16dadzą pytania z budowy zewnętrznych
- 7:39:19narządów płciowych. Pomimo wszystko może
- 7:39:22to być jakiś taki kontrowersyjny temat.
- 7:39:25Znaczy nie powinien być to
- 7:39:26kontrowersyjny temat, ale nie wydaje mi
- 7:39:29się, że pojawi się na maturze. A więc
- 7:39:31powiedzmy o najważniejszych elementach
- 7:39:33męskiego układu rozrodczego. I tutaj
- 7:39:35będziemy mieli penisa, w którym na
- 7:39:38przekroju wyróżnimy trzy najważniejsze
- 7:39:40elementy, czyli ciała jamiste. Te ciała
- 7:39:43się wypełniają krwią podczas zwodu
- 7:39:46prącia oraz ciało gąbczaste, którym
- 7:39:49przebiega cewka moczowa. Ujście cewki
- 7:39:52moczowej w normalnie zbudowanym penisie
- 7:39:55powinno być na końcu żołędzia, który
- 7:39:58jest oznaczony piątką. Mamy strukturę,
- 7:40:02która odpowiada za produkcję plemników,
- 7:40:04czyli geonatmaich, czyli jądra. One są
- 7:40:08zaznaczone siódemką, znajdują się w
- 7:40:11worku mosznowym i tak trochę zwisają od
- 7:40:13jamy brzusznej, bo plemniki potrzebują
- 7:40:17do rozwoju nieco niższej temperatury niż
- 7:40:20tza która panuje w jamie brzusznej.
- 7:40:22Dlatego są oddalone od brzucha, żeby nie
- 7:40:25były ogrzewane. Dalej na 17 mamy
- 7:40:29zaznaczone na jądrze, które stanowią
- 7:40:32swego rodzaju rezervoary plemników i tym
- 7:40:36przewodem 15 biegną nasieniowody, które
- 7:40:40potem przechodzą przez tarczyca, czyli
- 7:40:43gruszą oznaczony 12 i trafiają do cewki
- 7:40:46moczowej, czyli wspólnej drogi
- 7:40:49wyprowadzającej dla plemników i moczu.
- 7:40:52Mamy też kilka innych elementów układu
- 7:40:55płciowego młskiego, ale nie wiem czy
- 7:40:57warto je umawiać. Tutaj mamy żeński
- 7:41:01układ rozrodczy. Skupie się na
- 7:41:04najważniejszych elementach, czyli mamy
- 7:41:06zaznaczoną pochwę za pomocą litery A,
- 7:41:10macica, jajowody oznaczone jako C,
- 7:41:13jajniki oznaczone jako D. Zwróćcie
- 7:41:15uwagę, że jajniki jakbyś to siedzą
- 7:41:18bezpośrednio w jajowodach, tylko komórka
- 7:41:21jajowa jak zostanie uwolniona, to jest
- 7:41:23ona jakoś tam kierowana do tych
- 7:41:26jajowodów i dalej przechodzi do macicy.
- 7:41:29Jeśli dojdzie do zapłodnienia to ma to
- 7:41:31miejsce najczęściej jeszcze w
- 7:41:32jajowodach, a do zagnieżdżenia zarotko
- 7:41:36to chodzi w macicy, gdzie może rozwijać
- 7:41:38się ciąża. Schemat przedstawia rozwój
- 7:41:42komórek płciowych i tymi pierwotnymi
- 7:41:45komórkami płciowymi są diploidalne
- 7:41:48oogonia, które u kobiety namnażają się
- 7:41:50jeszcze w jej życiu prenatalnym. Gdy
- 7:41:53dojdzie do dojrzewania płciowego
- 7:41:56kobiety, to oonia zamieniają się w
- 7:42:00oocety pierwszego rzędu, które ulegają
- 7:42:03podziałowi majotecznemu, który jest
- 7:42:05zblokowany w profazie pierwszego
- 7:42:08podziału majotecznego. jest zablokowany
- 7:42:11na tym etapie aż do momentu, gdy kobieta
- 7:42:14zacznie mieć cykle menstruacyjne i co
- 7:42:16miesiąc jeden taki oocet w tej fazie
- 7:42:19zostanie odblokowany, dzieląc się na
- 7:42:22oocet drugiego rzędu i reszczkowe ciałko
- 7:42:25kierunkowe. Ooc drugiego rzędu również
- 7:42:29podlega kolejnemu podziałowi. ten
- 7:42:31podział już nie będzie redukcyjny, bo na
- 7:42:33tym etapie ten oocet jest haploidalny i
- 7:42:37podczas tego podziału dochodzi do
- 7:42:39drugiej przerwy, która zachodzi w
- 7:42:41metafazie drugiego podziału majtycznego.
- 7:42:44Na tym etapie komórka jest zablokowana
- 7:42:47aż do momentu połączenia się z
- 7:42:49plemnikiem. Wtedy ten podział jest
- 7:42:52kontynuowany i powstaje komórka jajowa,
- 7:42:55która jest od razu zapładniana przez
- 7:42:57tego plemnika, który zakończył tą
- 7:43:00przerwę, drugą przerwę w mejozie. Tutaj
- 7:43:04mamy spermogeneza, czyli wytwarzanie
- 7:43:07komórek plemnikowych. Proces jest trochę
- 7:43:09podobny. Mamy spermatogonia, czyli takie
- 7:43:13komórki, które dają gamety u mężczyzn.
- 7:43:17Dopiero gdy dojdzie do dojrzewania
- 7:43:19płciowego u mężczyzn, to dochodzi do
- 7:43:23produkcji plemników, gdzie spermatocyty
- 7:43:26pierwszego rzędu dzielą się na
- 7:43:27spermatocyty drugiego rzędu w podziale
- 7:43:30redukcyjnym. One się dzielą w spermatydy
- 7:43:34w drugim podziele mejotycznym i w
- 7:43:36procesie spermiogenezy dochodzi do
- 7:43:38przekształcenia spermatyt w plemniki.
- 7:43:41Porównanie
- 7:43:43tych komórek, które występują u kobiet i
- 7:43:46mężczyzn z takim zestawieniu
- 7:43:48odpowiadającym sobie komórek, ich
- 7:43:50zestawu chromosomów i ilości materiału
- 7:43:54genetycznego.
- 7:43:56Słowne porównanie tych procesów.
- 7:43:58Oogeneza zachodzi w jajnikach,
- 7:44:00spermatogeneza w kanalikach krętych
- 7:44:02jądar. Oogeneza jest dwukrotnie
- 7:44:05wstrzymywana, a spermatogeneza to proces
- 7:44:07ściągły. Z jednego ooccytu pierwszego
- 7:44:10rzędu powstaje jedna komórka jajowa, a z
- 7:44:13jednego spermatocytu pierwszego rzędu
- 7:44:15powstają cztery plemniki.
- 7:44:18zaczyna się już w życiu płodowym, gdy
- 7:44:22namnażają się tamte ogogonia i już
- 7:44:25zaczyna się pierwszy podział, który jest
- 7:44:28hamowany do życia płodowego, a
- 7:44:31spermatogeneza rozpoczyna się około 1113
- 7:44:35roku życia podczas rozpoczynania
- 7:44:38dojrzewania płciowego. ogeneza trwa do
- 7:44:41menopauzy, a spermatogeneza zwykle do
- 7:44:44końca życia, ale oczywiście jej
- 7:44:46intensywność też spada.
- 7:44:49Tutaj mamy przedstawiony
- 7:44:51cykl miesiączkowy. Jeśli nie dojdzie do
- 7:44:54ciąży, widzimy, że w cyklu dochodzi do
- 7:44:57fluktuacji temperatury ciała i zmienia
- 7:45:00się poziom różnych hormonów, w tym w
- 7:45:03hormonów tropowych, czyli hormonu
- 7:45:05lutenizującego i folikulotropowego,
- 7:45:08których pik jest podczas owulacji. Tutaj
- 7:45:11warto zapamiętać, że to właśnie hormon
- 7:45:14lutenizujący, a jego ten pik jest takim
- 7:45:17czynnikiem, który warunkuje owulację.
- 7:45:20Mamy jeszcze stradiol, który w cyklu ma
- 7:45:23takie dwie górki. Jedną tuż przed
- 7:45:26owulacją i jedną mniejszą trochę po
- 7:45:28owulacji. Oraz mamy progesteron, którego
- 7:45:32ilość wzrasta po owulacji, bo jest on
- 7:45:35wytwarzany przez ciałko żółte. A ciałko
- 7:45:38żółte powstaje z komórek
- 7:45:40folikulotropowych, które w rozwoju
- 7:45:43komorki jajowej osłaniały tą komórkę i
- 7:45:46ją niejako otaczały. Na dole też mamy
- 7:45:49przedstawione jak wygląda mniej więcej
- 7:45:51to krwawienie. Na dole mamy
- 7:45:53przedstawione gdzie mamy krwawienie
- 7:45:55miesięczne, jak wygląda rozwój miąszości
- 7:45:59ściany macicy w poszczególnych etapach
- 7:46:01cyklu. Czyli widzimy, że po owulacji,
- 7:46:05gdy ta komórka jest dostępna, to mamy
- 7:46:07najlepsze warunki do tego, żeby doszło
- 7:46:10do zapłodnienia i żeby ta komórka jajowa
- 7:46:13zagnieździła się w tej dobrze
- 7:46:15rozbudowanej, silnie ukrwionej ścianie
- 7:46:17maciczny. Też tutaj mamy progesteron,
- 7:46:20który właśnie utrzymuje tą pulchną,
- 7:46:23dobrze ukrwioną ścianę macicy. A gdy
- 7:46:26poziom tego progesteronu spada, to
- 7:46:28właśnie mamy krwawienie miesięczne. Więc
- 7:46:31najważniejsze rzeczy do zapamiętania.
- 7:46:34Hormon lutelizujący. Jego pik warunkuje
- 7:46:37owulację. Komórki folikulotropowe
- 7:46:40zamieniają się w ciałko żółte
- 7:46:42produkujące progesteron, a progesteron
- 7:46:45odpowiada za takie dobre ukropienie.
- 7:46:48rozbudowę ściany macicy. To oczywiście
- 7:46:50nie są wszystkie informacje o cyklu, ale
- 7:46:53podaję takie najważniejsze, które są
- 7:46:56kluczowe dla matury. I tutaj mam
- 7:46:59przedstawione to jeszcze raz trochę
- 7:47:01dokładniej w takim opisie punkt po
- 7:47:03punkcie. A więc przesadka mózgowa
- 7:47:06wydziela hormon polikulotropowy, który
- 7:47:08stymuluje dojrzewanie pęcherzyków
- 7:47:10jajnikowych. To mamy na początku cyklu,
- 7:47:13gdzie jeszcze taki pęcherzyk jest
- 7:47:15niedojrzały. Kilka pęcherzyków zaczyna
- 7:47:18dojrzewać, ale tylko jeden zaczyna
- 7:47:21dominować i rozwija się dalej. a
- 7:47:23pozostałe ulegają atrezy, czyli takiemu
- 7:47:26uwztacznieniu. Komórki ciarniste,
- 7:47:29folikulotropowe zaczynają produkować
- 7:47:32estrogen. Pod wpływem estrogenu dochodzi
- 7:47:35do wyrzutu hormonu lutenizującego i
- 7:47:37folikulotropowego
- 7:47:39z przesadki w międzymuszkowiu. Zwiększa
- 7:47:42się wtedy poziom tego hormonu
- 7:47:45lutenizującego, który stymuluje
- 7:47:47owulację. Pod wpływem LH pęcherzyk grafa
- 7:47:51przekształca się w ciałko żółte. Ciałko
- 7:47:53żółte produkuje progesteron, a
- 7:47:55progesteron otrzymuje grubą warstwę
- 7:47:58endometriumy macicy. Jeśli dojdzie do
- 7:48:02zapłodnienia, to rozwijający się zarodek
- 7:48:05będzie produkował go na dotropinę
- 7:48:07kosmówkową, która będzie stymulowała
- 7:48:09ciałko żółte po to, żeby one nie zaczęło
- 7:48:12zamierać i tego progesteronu cały czas
- 7:48:14będzie dużo. A więc ściana macicy będzie
- 7:48:17mogła się utrzymać na takim poziomie,
- 7:48:19żeby mogło dojść do tego zagnieżdżenia
- 7:48:21się zarodka w ścianie. Natomiast jeśli
- 7:48:24nie dojdzie do zapłodnienia to ciałko
- 7:48:26żółte w końcu ulegnie degeneracji, nie
- 7:48:29będzie już produkcji progesteronu, więc
- 7:48:32ta ściana macicy się złuszczy wraz z
- 7:48:35krwawieniem miesiączkowym i nie będzie
- 7:48:37warunków do zagnieżdczenia komórki
- 7:48:39jajowej. Tutaj są przedstawione pewne
- 7:48:42etapy rozwoju prenatalnego w
- 7:48:45poszczególnych tygodniach, co się
- 7:48:47dzieje. Nie jest istotne jakoś bardzo,
- 7:48:50kiedy się co pojawia, żeby to pamiętać.
- 7:48:53Warto jednak to sobie tak jedynie
- 7:48:55przeczytać, żeby to mniej więcej
- 7:48:57kojarzyć. Kojarzyć, że układ nerwowy
- 7:48:59zaczyna się rozwijać stosunkowo
- 7:49:01wcześniej, potem się rozwijają inne
- 7:49:04układy. Dopiero w piątym, siódmym, ósmym
- 7:49:08tygodniu zawiązują się gruszoły płciowe,
- 7:49:11a potem dopiero się różnicują na męskie
- 7:49:13i żeńskie. Często te już pierwsze etapy
- 7:49:17rozwoju mogą mieć miejsce, jak kobieta
- 7:49:19nawet nie wie, że jest w ciąży. A mówiąc
- 7:49:21tak, od zapłodnienia to mamy najpierw
- 7:49:24etap zapłodnionej komórki jajowej, która
- 7:49:27zaczyna się dzielić dając nam morulę. Ta
- 7:49:30morula pompuje do swojego tak jakby
- 7:49:32wnętrza płyn, dając blastula z pierwotną
- 7:49:37jama jamą ciała, czyli taki komórkowy
- 7:49:40pęcherzyk wypełniony płynem i potem
- 7:49:43zachodzi to dochodzi do najważniejszego
- 7:49:45momentu w życiu każdego człowieka, czyli
- 7:49:48gastrulacji, w której powstaje trzeci
- 7:49:50listek zarodkowy Mezoderma, który potem
- 7:49:54da nam wiele różnych układów.
- 7:49:57Przechodzimy do wirusów. W liceum nie
- 7:49:59mamy o nich bardzo dużo informacji i po
- 7:50:02pierwsze musimy przedstawiać ich budowę
- 7:50:04jako bezkomórkowych form infekcyjnych.
- 7:50:07No i właśnie wirusy to są takie
- 7:50:10struktury, które jedną nogą stoją w
- 7:50:13świecie organizmów ożywionych, a jedną
- 7:50:15nogą stoją w świecie materii
- 7:50:17nieożywionej i przez większość autorów
- 7:50:20są traktowane jako formy nieożywione,
- 7:50:23ale tak naprawdę nie jest w pełni
- 7:50:25sprecyzowane, czy powinniśmy je jednak
- 7:50:28zaliczyć do organizmów czy do
- 7:50:30nieożywionych form infekcyjnych. I
- 7:50:32takimi cechami wirusów jako organizmów
- 7:50:36to jest zdolność do namnażenia się ich
- 7:50:39skład chemiczny. Chodzi tutaj o
- 7:50:41fosfolipidy, białka, kwasy nukleinowe.
- 7:50:44Co prawda fosfolipidy zwykle pochodzą od
- 7:50:46komorek gospodarza, ale o tym będzie za
- 7:50:49chwilę. Mają zdolność do przekazywania
- 7:50:51informacji genetycznej, ulegają mutacjom
- 7:50:54i są wrażliwe na dobór naturalny. Ich
- 7:50:59cechy jako matarynie ożywionej to brak
- 7:51:01budowy komórkowej, brak własnego
- 7:51:04metabolizmu i wirusy ulegają
- 7:51:07krystalizacji.
- 7:51:09Tutaj mam różne formy morfologiczne
- 7:51:12wirusów. Po lewej mam taki typowy wirus
- 7:51:16komórek zwierzęcych. Na środku mamy
- 7:51:18bakteriofaga, czyli formy wirusów, które
- 7:51:21infekują bakterie. A po prawej mamy
- 7:51:24wirusa helikalnego. Wirusy helikalne są
- 7:51:27częściej występują jako formy infekcyjna
- 7:51:29roślin i możemy mieć tu bardzo różny
- 7:51:33materiał genetyczny, który będzie u
- 7:51:35wirusów. Albo po to będzie DNA albo RNA.
- 7:51:39I zarówno DNA jak i RNA może być jedno
- 7:51:41lub dwuliniowe. DS DNA to forma
- 7:51:44dwuliniowa. SSD DNA to forma
- 7:51:47jednoliniowa. I w przypadku form
- 7:51:49jednoliniowych wyróżniamy dodatkowo
- 7:51:52formy plus i minus. Nie jest aż tak
- 7:51:55bardzo wymagane znanie tych form, ale
- 7:51:57tylko zarysuję o co w tym chodzi. Na
- 7:51:59przykład gdy mamy SSNA to to RNA w
- 7:52:02komórce gospodarza może już być
- 7:52:04bezpośrednio przepisywane na białka w
- 7:52:07procesie translacji. Natomiast minus SS
- 7:52:11RNA to jest takie RNA, które nie może
- 7:52:15się bezpośrednio łączyć z rybosomami,
- 7:52:18żeby zachodził proces translacji. Tylko
- 7:52:20z tego SSRNA musi powstać komplementarna
- 7:52:23cząsteczka i dopiero ta cząsteczka
- 7:52:26będzie służyła do syntezy białek.
- 7:52:29I tutaj mam na przy na samecie
- 7:52:32przedstawiony firion wirusa zwierzęcego
- 7:52:36i bakteriofagu po prawej i tutaj po
- 7:52:38lewej mamy zaznaczoną osłonkę lipidową.
- 7:52:41Dwójką mam zaznaczony kapsyt, czyli
- 7:52:43osłonkę wirusa składającą się z takich
- 7:52:46samych białek kapsomerów, które tworzą
- 7:52:49taką przestrzenną bryłę. A trójką mam
- 7:52:52zaznaczony materiał genetyczny wirusa i
- 7:52:54taki wirus, żeby doszło do infekcji, to
- 7:52:58musi spotkać się z odpowiednim
- 7:53:00receptorem na powierzchni komórki.
- 7:53:02Wirusy mają na swojej powietrzni różne
- 7:53:04białka, które po połączeniu z
- 7:53:06odpowiednim receptorem w komórce mogą
- 7:53:09warunkować to, że wirus zostanie
- 7:53:12wchłonięty do komórki i będzie możliwa
- 7:53:14infekcja. I oczywiście komórki nie
- 7:53:16wytwarzają tych białek, żeby wirusy
- 7:53:19mogły wnikać do komórki. Tylko tu są
- 7:53:21jakieś inne różne białka receptorowe,
- 7:53:23które pełnią inne funkcje, ale wirusy
- 7:53:26wykorzystują te białka, żeby jak taki
- 7:53:28złodziej wkraść się do komórki. Wiele
- 7:53:31wirusów zwierzęcych też właśnie ma taką
- 7:53:34osłonkę lipidową, którą zabierają z
- 7:53:37komórki gospodarza podczas
- 7:53:38wypączkowywania wirusów podsomnych z
- 7:53:41komórki gospodarza. Gdy takie już
- 7:53:43złożone kapsydy opuszczają komórkę
- 7:53:46gospodarza, to zabierają część tej błony
- 7:53:49fosfolipidowej, żeby ona otaczała nasz
- 7:53:52wiron i żeby ten wirriion nie mógłby nie
- 7:53:55mógłby być atakowany przez komórki
- 7:53:58układu odpornościowego, bo jeśli taki
- 7:54:02kapsytet będzie otoczony błoną
- 7:54:04tłuszczową, która podchodzi od tej
- 7:54:06komórki, to komórki odpornościowe będą
- 7:54:09tą strukturę rozpoznawały jako przyjazną
- 7:54:12komorkę organizmu. W przypadku wirusów
- 7:54:16bakteryjnych, czyli bakteriofagów, mamy
- 7:54:18taką specyficzną nóżkę, która służy
- 7:54:22wstrzykiwaniu materiału genetycznego do
- 7:54:24wnętrza wirusu. Tutaj również muszą być
- 7:54:27odpowiednie receptory na powierzchni
- 7:54:29komórki, a wirus musiały posiadać
- 7:54:31odpowiednie białka. Te białka łączą się
- 7:54:33z receptorami i dochodzi do
- 7:54:36wstrzykiwania materiału genetycznego do
- 7:54:39wnętrza komórki.
- 7:54:41I w przypadku bakteriofagów możemy mówić
- 7:54:43o cyklu litycznym i lizogenicznym. Te
- 7:54:46pojęcia dotyczą tylko bakteriofagów,
- 7:54:49więc nie możemy ich używać w odniesieniu
- 7:54:52do wirusów zwierzęcych czy innych
- 7:54:55wirusów eukarotycznych. I cykl lityczny
- 7:54:58to taki krótki cykl, w którym
- 7:55:00bakteriofag wprowadza do komórki swój
- 7:55:03materiał genetyczny. Ten materiał
- 7:55:05genetyczny ulega szybkiej replikacji,
- 7:55:09wykorzystując materiał genetyczny
- 7:55:11bakterii, bo skądś muszą się brać
- 7:55:13nukleotydy i biorą się stąd, że materiał
- 7:55:16genetyczny bakterii jest degenerowany.
- 7:55:19Dalej w bakterii dochodzi do translacji
- 7:55:22ranawirusowego, w wyniku czego powstają
- 7:55:25kapsomy, które będą się składały nad
- 7:55:27kapsydy, do których będzie pakowany
- 7:55:30materiał genetyczny. W końcu taka
- 7:55:32osłabiona komórka będzie ulegała lisie i
- 7:55:35będzie dochodziło do uwalnienia licznych
- 7:55:37nowych bakteriofagów.
- 7:55:40Drugi rodzaj cyklu to cykl lizogeniczny,
- 7:55:43w którym materiał genetyczny wirusa po
- 7:55:45dostaniu się do komórki ulega integracji
- 7:55:49z materiałom genetycznym gospodarza w
- 7:55:51formie tak zwanego profaga. I gdy
- 7:55:53komórka będzie się dzieliła z tym
- 7:55:55profagiem, to również ten materiał
- 7:55:58genetyczny wirusa będzie ulegał
- 7:56:00powieleniu i dzięki temu ten wirus
- 7:56:02będzie mógł się replikować na bardzo
- 7:56:04dużo komórek potomnych. W niektórych
- 7:56:07specyficznych warunkach środowiskowych
- 7:56:09ten profak będzie mógł się aktywować i z
- 7:56:12powrotem przejść na cykl elityczny, żeby
- 7:56:15zacząć wytwarzać kapsydy, pakować do
- 7:56:18nich materiał genetyczny i żeby komorka
- 7:56:20uległa lisie. Ale nieraz też dochodzi do
- 7:56:23takiej sytuacji, że w takim cyklu, gdy
- 7:56:27ten wirus z integruje się z materiałem
- 7:56:30genetycznym gospodarza, to gromadzą się
- 7:56:33jakby tam różnego rodzaju mutacje,
- 7:56:36wirulencja tego wirusa spada i w końcu
- 7:56:38na stałe zostaje on zintegrowany z DN z
- 7:56:42DNA gospodarza. Już nie jest w stanie z
- 7:56:44powrotem przechodzić w cykl lityczny.
- 7:56:48Bardzo ważna jest znajomość wirusa HIV
- 7:56:50tylko należącego do retrowirusów. Te
- 7:56:53retrowirusy są o tyle specyficzne, że
- 7:56:56posiadają enzym odwrotnej transkryptazy,
- 7:56:59czyli enzym, który jest w stanie niejako
- 7:57:02zaprzeczyć jednemu z dogmatów
- 7:57:04biologicznych, a mianowicie przepisać
- 7:57:07RNA z powrotem na DNA. Taki wirus ma w
- 7:57:12swojej budowie tą osłonkę lipidową,
- 7:57:15którą bierze od gospodarza. na której są
- 7:57:18odpowiednie białka, które pozwalają na
- 7:57:21połączenie się z receptorami komórek
- 7:57:24odpornościowych człowieka, głównie
- 7:57:26limfocytów pomocniczych i ten wirus może
- 7:57:29wnikać do tych limfocytów. Gdy znajdzie
- 7:57:32się już w tej komórce, to odwrotna
- 7:57:35transkryptaza warunkuje przepisywanie
- 7:57:38rena wirusa na DNA. Dalej to DNA trafia
- 7:57:43do jądra komórkowego, gdzie integruje
- 7:57:45się z materiałem genetycznym gospodarza
- 7:57:48i na podstawie tego materiału
- 7:57:50genetycznego będzie wytwarzane wirusowe
- 7:57:53mRNA. Część tego mRNa będzie podlegało
- 7:57:56procesom translacji na rybosomach, żeby
- 7:57:59były wytwarzane białka wirusowe, w tym
- 7:58:02te białka receptorowe, białka kapsydów i
- 7:58:05odwrotne transkryptaza, a część tego
- 7:58:08mRNA będzie wchodziło w skład materiału
- 7:58:11genetycznego nowych wirusów. W końcu
- 7:58:14taki kapsytet się złoży, trafi do niego
- 7:58:16materiał genetyczny i wypączkuje on z
- 7:58:20komórki zabierając część płony
- 7:58:22fosfolipidowej, ażeby taki wirus w
- 7:58:25krwioobiegu był ciężej wykrywalny przez
- 7:58:28komórki układu odpornościowego.
- 7:58:31I mamy kilka chorób wirusowych, które
- 7:58:34musimy znać jeśli chodzi o drogę
- 7:58:36przekazywania. Wścieklizna przenosi się
- 7:58:39przez ślinę organizmów właśnie
- 7:58:42zarażonych. tym wirusem. Te organizmy są
- 7:58:45stosunkowo agresywne, mocno się ślinią,
- 7:58:48żeby wirus mógł się lepiej przenosić na
- 7:58:50inne organizmy. AIDS, czyli choroba
- 7:58:53wywołana wirusem HIV, jest przenoszona
- 7:58:56drogą płciową oraz przez krew. Wirus HPV
- 7:59:00jest przenoszony głównie drogą płciową,
- 7:59:03ale są możliwe inne, rzadsze drogi
- 7:59:05przenoszenia, takie jak droga
- 7:59:07okołoporodowa czy wykorzystywanie
- 7:59:10wspólnych przedmiotów higieny osobistej,
- 7:59:13na przykład ręczników.
- 7:59:15Grypa przenosi się drugą kropelkową
- 7:59:18podczas kaszlu, kichania czy jakiś
- 7:59:21innych wyziewów z naszych dróg
- 7:59:23oddechowych. Ospa wietrzna przenosi się
- 7:59:26drogą powietrznokropelkową
- 7:59:28oraz przez kontakt z płynem
- 7:59:29pęcherzykowym z tych pęcherzyków, które
- 7:59:32się podczas tej ospy tworzą. Różyczka to
- 7:59:35także droga kropelkowa, świnka droga
- 7:59:38kropelkowa, wirus wzwa to jest droga
- 7:59:42pokarmowa, skażona żywność, skażona
- 7:59:45woda, inaczej droga fakalno-oralna. WZWB
- 7:59:49przenosi się przez płyny ustrojowe,
- 7:59:52czyli tu będzie wchodziła ta droga przez
- 7:59:54kraw, przez kontakty seksualne czy drogi
- 7:59:57okołporodowe. WZWC również się głównie
- 8:00:00przenosi przez krew, a rzadziej przez
- 8:00:03kontakty seksualne.
- 8:00:05I przechodzimy do tematów związanych z
- 8:00:07genetyką. Na początku porównamy
- 8:00:10strukturę genu prokariotycznych i
- 8:00:12eukaryotycznych. Ja to trochę rozszerzę
- 8:00:15na ogólne spojrzenie na genomy tych
- 8:00:19grup, bo jak w przypadku organizmów o
- 8:00:22komórkach eukariotycznych mamy tu tylko
- 8:00:24eukarionty, to w przypadku komórek o
- 8:00:27budowie prokariotycznej to przypominam,
- 8:00:29że mamy eubakterie i archeony i bakterie
- 8:00:33zwykle mają chromosą w postaci koliste
- 8:00:36cząstaczki, chociaż to nie jest reaguła.
- 8:00:38Onony tak samo eukarionty mają chromosom
- 8:00:42w postaci cząsteczek liniowych
- 8:00:44zorganizowanych właśnie w takie typowe
- 8:00:48chromosomy eukaryotyczne. U bakterii
- 8:00:50plazmidy występują powszechnie, tak samo
- 8:00:53u archeonów. U eukarontów występują
- 8:00:56sporadycznie na przykład u drożczy.
- 8:00:59Białka histonowe są obecne u archeonów i
- 8:01:02eukarontów, natomiast brak ich u
- 8:01:04bakterii. Regulacja genów przez operony,
- 8:01:08czyli takie fragmenty regulatorowe,
- 8:01:11które odpowiadają za regulację szeregu
- 8:01:14pewnych genów związanych ze zbliżonymi
- 8:01:17reakcjami metabolicznymi. Występuje u
- 8:01:20bakterii, archeów, a u eukarionów
- 8:01:23naprawdę bardzo sporadycznie. Można
- 8:01:25powiedzieć, że nie mamy tutaj
- 8:01:27występowania operonów. I ta cecha
- 8:01:30dotycząca genów, czyli introny, które
- 8:01:33nie występują u bakterii, nie występują
- 8:01:36u archeów, a występują u eukarionów. i
- 8:01:40introny to są takie fragmenty materiału
- 8:01:43genetycznego, takie fragmenty
- 8:01:45konkretniej genów, które nie ulegają
- 8:01:48transkrypcji. I gdy powstanie mRNA, to
- 8:01:51są one z tego mRNA wycinane, a sekwencje
- 8:01:55kodujące, czyli eksony są potem ze sobą
- 8:01:58sklejane. Jeśli chodzi o modyfikację
- 8:02:01mRNA, to u bakteri i archeonów nie
- 8:02:03występuje główka kap i ogonek polia, a u
- 8:02:08eukarontów występuje. Ma to związek z
- 8:02:11tym, że u bakterii i archeonów proces
- 8:02:15transkrypcji i translacji nie jest
- 8:02:17oddzielony czasowo i przestrzennie, a u
- 8:02:20eukarontów te procesy są oddzielone. Na
- 8:02:23początku dochodzi do transkrypcji, potem
- 8:02:25to emana trafia do cytozolu, gdzie szuka
- 8:02:28rybosomu, do którego się przyłącza i
- 8:02:30dalej leci translacja. Natomiast u
- 8:02:33prokarionów czasem zanim się jeszcze
- 8:02:36zakończy transkrypcja to już to
- 8:02:38powstająca emeralana znajduje rybosom i
- 8:02:41zaczyna się już proces translacji.
- 8:02:44W procesie transkrypcji bardzo ważną
- 8:02:47rolę pełni polimeraza RNA, która
- 8:02:50dobudowuje nić komplementarną do jednej
- 8:02:52z nici DNA. I w DNA mamy dwie nici. Nić
- 8:02:56kodująca i nić matrycowa.
- 8:02:58[odchrząknięcie]
- 8:02:59Nić kodująca odpowiada nukleotydom.
- 8:03:01powstającemu mRNA. Oczywiście z tą
- 8:03:05różnicą, że w nici DNA mamy tyminę, a w
- 8:03:08nici mRNA na jej miejsce wskakuje
- 8:03:11uracel. Natomiast nić matrycowa to jest
- 8:03:14ta nić, na której podstawie ta nić mRNA
- 8:03:18będzie syntezowana. Czyli jak widzimy,
- 8:03:21gdy dojdzie do syntezy mRNA na podstawie
- 8:03:23nici matrycowej, która jest
- 8:03:25komplementarna do nici kodującej, to
- 8:03:27mRNA będzie przypominało tą nić
- 8:03:30kodującą, za wyjątkiem właśnie tej tym
- 8:03:33miny racelu, gdzie dochodzi do tej
- 8:03:35zmiany w tych dwóch rodzajach kwasów
- 8:03:38nukleinowych.
- 8:03:40I tutaj obróbka praana u eukarontów. Jak
- 8:03:44już mówiłam, mamy fragmenty kodujące na
- 8:03:47żółto, czyli eksony i nie kodujące na
- 8:03:49czerwono, czyli introny. I te introny są
- 8:03:52wycinane, a są ze sobą łączone i mogą
- 8:03:56być one łączone na wiele sposobów, co
- 8:03:59jest nazywane procesem splacingu
- 8:04:01alternatywnego, bo samo takie łączenie
- 8:04:03jak sonów to splicing i dzięki temu na
- 8:04:06podstawie jednego genuze powstać wiele
- 8:04:10rodzajów mrna. Potem do końca 3 prim
- 8:04:13jest dodawany ogonek poli A, czyli
- 8:04:16sekwencja wielu powtórzających się
- 8:04:18nukleotydów adeninowych, a do końcówki 5
- 8:04:22prim jest dodawana końcówka KAP, czyli
- 8:04:25taki pewien zmodyfikowany związek
- 8:04:27chemiczny. I takie zabezpieczenia
- 8:04:30zapobiegają degradacji mRNA na terenie
- 8:04:34cytozolu, przedłużają jego trwałość, a
- 8:04:37ta czapeczka Kap ułatwia łączenie się
- 8:04:40tego mrna z rybosomem, a konkretniej
- 8:04:43pozwala na ustalenie strony tego mrna,
- 8:04:47żeby rebosom tak w cudzysłowie wiedział,
- 8:04:50gdzie jest ta końcówka 5 prim. Dochodzi
- 8:04:53również do redagowania mRNA, czyli
- 8:04:55pewnej grupy kontrolowanych mutacji,
- 8:04:58które zmieniają nieco skład nukleotydów
- 8:05:01w tej cząsteczce i nieco mogą wpływać na
- 8:05:04strukturę ostatecznego powstającego
- 8:05:06białka. I te wszystkie białka naszego
- 8:05:09organizmu są zapisane w genach, które są
- 8:05:12w naszym genomie. I sposób, w jaki te
- 8:05:16geny są odczytywane, nazywany nazywamy
- 8:05:19kodem genetycznym. I ten kod ma kilka
- 8:05:21takich cech. Po pierwsze jest trójkowy,
- 8:05:24a więc każdy kodon jest tworzony przez
- 8:05:27trzy następujące po sobie nukleotydy. A
- 8:05:30więc każde takie trzy nukleotydy, które
- 8:05:33są po sobie będą odpowiadały
- 8:05:35pojedynczemu aminokwas białku kodowanym
- 8:05:38przez dany gen. Dalej kod genetyczny
- 8:05:41jest niezachodzący, to znaczy, że trzy
- 8:05:45nukleotydy tworzące jeden kodon nie mogą
- 8:05:48być częściowo zawarte w innym kodonie. A
- 8:05:51więc na przykład jak tam po prawej mamy
- 8:05:54trzy nukleotydy zaznaczone jedynką i
- 8:05:57trzy nukleotydy zaznaczone dwójką, to
- 8:06:00taka sytuacja jest niemożliwa, bo w tej
- 8:06:02sytuacji ta jedna adenina wchodziłaby w
- 8:06:05skład dwóch kodonów. Dalej kod
- 8:06:07genetyczny jest bezprzecinkowy, a więc
- 8:06:10jeśli mamy w genie nukleotydy kodujące
- 8:06:14białko, to nie ma przerwy między tymi
- 8:06:16nukleotydami i nie ma takich nukleotydów
- 8:06:19przystankowych. A więc po każdym kodonie
- 8:06:22będzie kolejny kodon, a tam kolejny
- 8:06:25kodon i między żadnymi kodonami nie
- 8:06:27będzie żadnych nukleotydów nie
- 8:06:29kodujących. Kod jest zdegenerowany, co
- 8:06:32znaczy, że jeden aminokwas może być
- 8:06:36kodowany przez więcej niż jeden kodon. A
- 8:06:39więc w przypadku niektórych aminokwasów
- 8:06:41znajdziemy kilka kodonów, które im
- 8:06:44odpowiadają. Dodatkowo kod jest
- 8:06:46jednoznaczny i to jest trochę zasada
- 8:06:49przeciwna, a więc ten kodon zawsze
- 8:06:52będzie kodował jeden i ten sam
- 8:06:54aminokwas. Kod genetyczny jest
- 8:06:57uniwersalny, a więc kodony będą
- 8:07:00odpowiadały za kodowanie tego samego
- 8:07:02aminokwasu u większości znanych
- 8:07:04organizmów. od tej uniwersalności są
- 8:07:07pewne odstęstwa, a więc nie jest to
- 8:07:10100%, że zawsze dany kodon koduje dany
- 8:07:13aminokwas u każdego organizmu, ale z
- 8:07:16reguły u większości organizmów te same
- 8:07:19kodony odpowiadają za kodowanie tych
- 8:07:21samych aminokwasów i na końcu kod
- 8:07:23genetyczny jest kolinarny. A więc ta
- 8:07:26struktura, to ułożenie kodonów w genie
- 8:07:29będzie odpowiadało ułożeniu aminokwasów
- 8:07:33w pierwszorzędowej strukturze białka. A
- 8:07:36więc jeśli mamy kodon odpowiadający za
- 8:07:38kodowanie aminokwasu A, dalej aminokwasu
- 8:07:41B, aminokwasu C i D, to w białku, w
- 8:07:44budowie białka te aminokwasy będą
- 8:07:46właśnie w tej kolejności występować. A,
- 8:07:49B, C, D. I przechodzimy do procesu
- 8:07:52translacji, czyli procesu, który
- 8:07:55przeprowadzają rebosomy na podstawie
- 8:07:58mRNA. Dodatkowo w procesie translacji
- 8:08:01bardzo ważną rolę odkrywają jony
- 8:08:03magnezu, które są niezbędne do łączenia
- 8:08:06małej i dużej podjednostki rybosomów.
- 8:08:09Pierwszym krokiem jest połączenie mRNA z
- 8:08:12małą podjednostką rybosomu. Dalej jest
- 8:08:16odznajdywany kodon Start w małej
- 8:08:18podjednostce rebosomów i do niego
- 8:08:22przyłącza się inicjalne te arena, które
- 8:08:25niesie nacioninę w przypadku eukarionów
- 8:08:29i formelomaationina w przypadku
- 8:08:32prokarionów. I to wcale nie znaczy, że
- 8:08:34ten aminokwas jest pierwszym aminokwasem
- 8:08:37we wszystkich białkach, bo potem na
- 8:08:40drodze różnych modyfikacji często jest
- 8:08:42on usuwany. Gdy już te inicjalne ta rana
- 8:08:46się doczepi, to przyłączy się duża pod
- 8:08:50jednostka rybosomów i proces translacji
- 8:08:53może zachodzić i składa się on z kilku
- 8:08:57wymagających energii w postaci ATP
- 8:09:00procesów. Po pierwsze w miejscu jednego
- 8:09:04kodonu dołącza się właśnie ten inicjalny
- 8:09:08terena niosącyinę,
- 8:09:10co było przedstawione na początku. Potem
- 8:09:12przyłącza się duża podjednostka
- 8:09:14rybosomów i do kolejnego kodonu
- 8:09:17przyłącza się RNA. To niosące odpowiedni
- 8:09:20aminokwas. Dalej między aminokwasem
- 8:09:23poprzednim i aminokwasem kolejnym tworzy
- 8:09:27się wiązanie peptydowe i ta arena, które
- 8:09:30było na tym pierwszym miejscu pozostaje
- 8:09:33puste i zostaje zrzucone z tego
- 8:09:36rybosomu. Dochodzi do przesunięcia
- 8:09:38rybosomu względem mRNA w kierunku
- 8:09:41końcówki 3 prim mRNA i zwalnia się
- 8:09:44miejsce na przyjęcie kolejnego TRNA,
- 8:09:47które się specyficznie wiąże z swoim
- 8:09:50kodonem niosąc odpowiedni aminokwas i
- 8:09:53dalej dochodzi do wytworzenia wiązania
- 8:09:56peptydowego, w którym ten dipeptyd
- 8:09:59zostanie przeniesiony na nowe TRNA,
- 8:10:02które przybyło niosąc nowy aminokwas. A
- 8:10:05to ta arena, do którego był przyczepiony
- 8:10:08ten t pept, zostanie odłączone i będzie
- 8:10:11mogło się znowu połączyć ze specyficznym
- 8:10:14sobie aminokwasem. Będziemy mieli lit
- 8:10:17repeptyd. znowu dojdzie do przesunięcia
- 8:10:19w stronę kierunku 3 prim mRNA i nowe
- 8:10:23TRNA niosące kolejny aminokwas będzie
- 8:10:25mogło się dołączyć do tego mRNa na
- 8:10:29rebosomie i ten proces trwa tak długo aż
- 8:10:33rebosom dojdzie do kodonu 100 który
- 8:10:37będzie warunkował zakończenie procesu
- 8:10:39translacji oddysocjowanie białka i
- 8:10:43rozłączenie się pod jednostek rebosomów
- 8:10:46taki Oddysocowany łańcuch polipeptydowy
- 8:10:49jeszcze nie będzie pełnoprawnym
- 8:10:51białkiem, bo nie będzie miał
- 8:10:52odpowiedniej struktury przestrzennej. I
- 8:10:55tu właśnie wchodzą modyfikacje
- 8:10:57potranslacyjne, które będą warunkowały
- 8:11:00pewne zmiany w strukturze tego białka.
- 8:11:02na przykład to łączenie pewnych reszcz
- 8:11:05cukrowych czy jakiś innych reszcz i
- 8:11:07odpowiednie fałdowanie tego białka, żeby
- 8:11:10przyjęło strukturę trzeciorzędową, która
- 8:11:13umożliwi pełnienie odpowiednich funkcji
- 8:11:16biologicznych temu białku.
- 8:11:19Porównanie tego procesu prokarionów.
- 8:11:22Tutaj w przypadku prokarionów mam na
- 8:11:24myśli bakterie, a nie archey. Mamy jedną
- 8:11:26polimeraz arena, a u eukarontuch w trzy.
- 8:11:30Transkrypsa i translacja. U prokarionów
- 8:11:33jest nierozdzielona wcześniej
- 8:11:34przestrzeni, a u eukarionów rozdzielona
- 8:11:37przestrzennie i czasowo. I to o czym
- 8:11:40mówiłem. U eukarionów mamy transkrypcję
- 8:11:43w jądrze, powstaje mrna, które jest
- 8:11:45transportowane do cytozolu, gdzie się
- 8:11:47łączy z rybosomami i dopiero mamy
- 8:11:50translację. Natomiast u prokarionów,
- 8:11:52zanim transkrypcja się jeszcze dobrze
- 8:11:54nie skończy, to już może zachodzić
- 8:11:57translacja na tym, na tej powstającej
- 8:11:59cząsteczce MRNA. I modyfikacje
- 8:12:03potranskrypcyjne nie występują u
- 8:12:05prokarionów, a u eukarontów występują i
- 8:12:09ta arena inicjatorowa u prokariów to
- 8:12:11formelomaationina, a u eukarionów
- 8:12:13maionina.
- 8:12:15Regulacja ekspresy genów u eukarontów to
- 8:12:18temat bardzo złożony. Bezpośrednio jest
- 8:12:21związana z modyfikacją białek
- 8:12:23histonowych w okolicy genów czy
- 8:12:25bezpośredniego oddziaływania jakieś
- 8:12:27substancji bezpośrednio z fragmentami
- 8:12:30DNA. A może być to wywoływane przez
- 8:12:33różne substancje chemiczne, które wiążą
- 8:12:36się z receptorami komórkowymi. I co z
- 8:12:38kolei warunkuje kaskadę sygnałów, która
- 8:12:41ostatecznie wpływa na aktywność różnych
- 8:12:45genów. Ta aktywność może być wzmacniana
- 8:12:48albo osłabiana. Też często mamy sytuację
- 8:12:51ujemnego z przełożenia zwrotnego, w
- 8:12:53której produkcja oparta na jakichś
- 8:12:56genach daje takie produkty, które będą
- 8:12:58te geny hamować, żeby produkcja jakiś
- 8:13:01białek warunkowała osłabienie produkcji
- 8:13:04tych białek, żeby jakiegoś białka nie
- 8:13:06było za dużo. No dobrze, przechodzimy do
- 8:13:09krzyżówek genetycznych, ale następnie
- 8:13:12musimy wiedzieć, że u organizmów
- 8:13:14diploidalnych każdy gen występuje w
- 8:13:17dwóch kopiach na swoich chromosomach
- 8:13:20homologicznych. I te geny, które
- 8:13:23występują w dwóch kopiach, mogą unieść
- 8:13:25różne allelele. Na przykład mamy gen
- 8:13:28odpowiadający za kolor oczu, ale jeden
- 8:13:31allel mówi, że oczy będą niebieskie,
- 8:13:34drugi warunkuje brązową barwę oczów.
- 8:13:36Jeden z tych alleli będzie dominował nad
- 8:13:39drugim allelem. Jeśli mamy dwa allele
- 8:13:42dominujące, to będzie cecha kodowana
- 8:13:45przez ten allel. Jeśli mamy dwa allele
- 8:13:47recesywne, to będzie cecha kodowana
- 8:13:49przez ten allel. Ale jeśli mamy
- 8:13:52sytuację, w której mamy jeden allel
- 8:13:53dominujący, a drugi recesywny, a więc
- 8:13:56mamy do czynienia z heterozygotą, to ten
- 8:13:59allel dominujący będzie warunkował
- 8:14:02odpowiednią barwę oczu. W przypadku, gdy
- 8:14:05mamy jakiś organizm o jakimś określonym
- 8:14:08fenotypie, to możemy stwierdzić, że jest
- 8:14:12on homozygotą recesywną, jeśli ma
- 8:14:14fenotyp recesywny. Natomiast jeśli ma
- 8:14:17fenotyp kodowany przez allel dominujący,
- 8:14:21to nie wiemy czy jest homozygotą
- 8:14:23dominującą to czy heterozygotą. Dlatego
- 8:14:26tutaj możemy wykonać krzyżówkę z
- 8:14:29homozygotą recesywną, którą poznajemy po
- 8:14:32jej fenotypie. I mamy tutaj dwa
- 8:14:34warianty. Albo ten organizm, który
- 8:14:37wykazywał cechę kodowaną przez allel
- 8:14:41dominujący, będzie homozygotą
- 8:14:43dominującą. sytuacja po lewej, wtedy w
- 8:14:46potomstwie będziemy mieli 100%
- 8:14:49heterozygot albo był on heterozygotą,
- 8:14:52sytuacja po prawej i wtedy w potomstwie
- 8:14:55będziemy mieli 50% heterozygot i 50%
- 8:14:59homozygot recesywnych.
- 8:15:01możemy mieć też ale lele wielokrotne to
- 8:15:04jest sytuacja na przykład jeśli chodzi o
- 8:15:07dziedziczenie grupy krwi. Mamy alel
- 8:15:11recesywny i allel dominujący i a i allel
- 8:15:14dominujący i bili mamy więcej niż jeden
- 8:15:18wariant allelu w całej populacji danego
- 8:15:21organizmu. W przypadku krwinek też mamy
- 8:15:25dobrą dobry przykład sytuacji
- 8:15:28kodominacji, czyli sytuację, w której
- 8:15:30dwaelle na raz są dominujące, bo tutaj
- 8:15:34allel i małe nie odpowiada za produkcję
- 8:15:37żadnego białka na powierzchni
- 8:15:39erytrocytów. Jest on recesywny w
- 8:15:42stosunku do allelu i i b. Allel allel i
- 8:15:47i bą równoważne w stosunku do siebie. A
- 8:15:51więc jeśli będziemy mieli genotyp i b,
- 8:15:55to w fenotypie na errocytach zarówno
- 8:15:58będzie antygen B, jak i antygen A, więc
- 8:16:01będzie ekspresja CH kodowanej przez
- 8:16:04każdy z tych alleli. I to jest właśnie
- 8:16:06sytuacja
- 8:16:07kodominacji, gdy dwa allele dominują
- 8:16:10jednocześnie.
- 8:16:12Nieco innym zawiskiem jest dominacja
- 8:16:15niepełna, w której heterozygoty mają
- 8:16:19fenotyp pośredni między homozygotą
- 8:16:22dominującą a recesywną. Dajmy na to, że
- 8:16:25mamy pewien kwiatek, w którym allel
- 8:16:28dominujący odpowiada za czerwoną barwę
- 8:16:30płatków, a recesywny za białą barwę
- 8:16:33kwiatków. Natomiast heterozygoty będą
- 8:16:36miały płatki różowe, czyli taką cechę
- 8:16:39pośrednią między kolorem czerwonym a
- 8:16:42białą barwą. I to jest właśnie dominacja
- 8:16:44niepełna, w której allel dominujący w
- 8:16:48pełni nie dominuje nad recesywnym.
- 8:16:51Możemy mieć sytuację, w której rozważamy
- 8:16:55więcej aleleli na raz. Wtedy pamiętamy,
- 8:16:58że podczas stworzenia gamet mamy do
- 8:17:01czynienia z niezależną segregacją
- 8:17:04chromosomów. A więc każdy z tych
- 8:17:07alleleli będziemy musieli rozważać
- 8:17:09osobno. Chodzi o to, że jeśli mamy tą
- 8:17:11heterozygot po lewej, to zarówno allel B
- 8:17:15dominujący może wystąpić z allelem D
- 8:17:17dominującym, jak i z allelem D
- 8:17:20recesywnym. I tutaj jest sytuacja, gdy
- 8:17:23te geny, czyli gen B i gen D leżą na
- 8:17:27różnych chromosomach, a więc ich
- 8:17:30segregacja będzie niezależna. I tutaj
- 8:17:32podałam taki przykład bardzo typowej
- 8:17:35krzyżówki dwugenowej, gdzie mamy dwie
- 8:17:37heterozygoty. Dochodzi do krzyżowania,
- 8:17:40jest stosunek fenotypowy w potomstwie.
- 8:17:43Będzie 9 do 3 do tr do 1. Możemy mieć
- 8:17:48sytuację, w której dany gen nie będzie
- 8:17:51ujawniał swojego efektu, mimo że będzie
- 8:17:54w wariancie dominującym. Taka sytuacja
- 8:17:57jest nazywana epistazą, gdzie jeden gen
- 8:18:00jest maskowany przez drugi gen. I
- 8:18:04zobaczmy sytuację, że mamy związek A,
- 8:18:07który przez enzymę A jest przekształcany
- 8:18:09w związek B, a związek B przez enzym B
- 8:18:13jest przekształcany w barwny produkt C.
- 8:18:16I NSMA A jest hodowany przez ALL A duże,
- 8:18:19a NSMB przez ALL B duże. I możemy mieć
- 8:18:23sytuację, gdzie będziemy mieli
- 8:18:25homozygotę dominującą względem alelu B,
- 8:18:29ale homozygotę recesywną względem alelu
- 8:18:31A. I wtedy mimo obecności tego enzymu B
- 8:18:35nie powstanie barwny produkt C, bo nie
- 8:18:38będzie substratu pośredniego B, bo nie
- 8:18:41będzie enzymu, który będzie
- 8:18:42przekształcał A w B. Możemy mieć też
- 8:18:45sytuację, że będziemy mieli enzym A z
- 8:18:48uwagi na dominujące ALLA, ale z uwagi na
- 8:18:51brak enzymu B, z tego względu, że mamy
- 8:18:54homocygotę recesywną względem alelu B,
- 8:18:57nie będziemy mieli tego enzymu B, a więc
- 8:18:59też barwny produkt C nie powstanie. I
- 8:19:02ten barwny produkt co powstanie jedynie
- 8:19:05w sytuacji, gdy będziemy mieli jeden
- 8:19:08allel dominujący A i jeden allel
- 8:19:10dominujący B, żeby oba te enzymy biorące
- 8:19:13udział w tym szlaku enzymatycznym mogły
- 8:19:16powstać.
- 8:19:18W świecie zwierząt determinacja płci
- 8:19:20bywa bardzo różnorodna. U ludzi płeć
- 8:19:23jest determinowana na podstawie zestawu
- 8:19:26chromosomów w płci. U samic mamy dwa
- 8:19:29chromosomy X, a u samców jeden chromosom
- 8:19:33X i drugi chromosom Y. Więc gdy mamy
- 8:19:37kopulację samca z samicą, to samica
- 8:19:41gwarantuje dwa chromosomy X, na samiec X
- 8:19:44i Y. I stąd widzimy, że stosunek płci w
- 8:19:49potomstwie teoretycznie powinien wynosić
- 8:19:521 do1.
- 8:19:54W przypadku chorób z przymuszonych z
- 8:19:57płcią i cech z przełączonych z płcią, to
- 8:20:00większość tych cech będzie związanych z
- 8:20:02chromosomem X, bo chromosom Y jest mocno
- 8:20:06uwstaczniony, jest bardzo niewielki i
- 8:20:09posiada na sobie tylko kilka genów. A
- 8:20:12więc w związku z tym samce będą bardziej
- 8:20:15narażeni na na choroby z przełączone z
- 8:20:18płcią niż samice. Bo jeśli mamy do
- 8:20:21czynienie z samicami, to możemy mieć do
- 8:20:24czynienia z sytuacją, gdy samica będzie
- 8:20:28nosicielką jakiejś choroby recesywnej z
- 8:20:32przełączoną z płcią, a samiec gdy będzie
- 8:20:35miał już jeden tylko allel recesywny to
- 8:20:38będzie chory. Tutaj mamy przykład
- 8:20:40skrzyżowania surowego samca z samiecą,
- 8:20:43która jest nosicielką. I widzimy, że w
- 8:20:46potomstwie mamy stosunek 1 do1 do 1 do1
- 8:20:5125% na surową samicę, 25% na surowego
- 8:20:57samca 25% na samicę nosicielkę i 25% na
- 8:21:02chorego samca.
- 8:21:04I teraz przechodzimy do teorii
- 8:21:07dziedziczności Morgana. Jak mówiłam, że
- 8:21:10dochodzi do niezależnej segregacji
- 8:21:13chromosomów w tworzeniu gamet, to to
- 8:21:16była prawda. Jednak zwróćcie uwagę, że
- 8:21:19niektóre geny mogą leżeć na tych samych
- 8:21:22chromosomach, a więc wtedy będą one
- 8:21:24dziedziczone razem. I w tej sytuacji
- 8:21:27duży allel A zawsze będzie dziedziczony
- 8:21:30z małym allelem B, a w przypadku
- 8:21:34chromosomu czerwonego mały allel A
- 8:21:37będzie dziedziczony z dużym allelem B. W
- 8:21:40przypadku chromosomu niebieskiego E duże
- 8:21:43będzie dziedziczone z T małe, a w
- 8:21:45przypadku fioletowego E małe z T duże. A
- 8:21:49więc mając zawsze te same kombinacje to
- 8:21:52możliwe gamety to będą A duże, B małe, E
- 8:21:55duże, D małe, A duże, B małe, E małe, D
- 8:21:58duże, A małe, B duże, E duże D małe, A
- 8:22:02małe, B duże, A małe, Dze.
- 8:22:06Ale jednak mamy takie zjawisko jak
- 8:22:08crossing over, które polega na zamienie
- 8:22:12między fragmentami chromosomów
- 8:22:14homologicznych na etapie profazy
- 8:22:17pierwszego podziału majotycznego. I ten
- 8:22:19crossing over znacząco zwiększy naszą
- 8:22:22różnorodność genetyczną, bo będzie
- 8:22:25pozwalał na wytworzenie nowych wariantów
- 8:22:28aleleli, które będą mogły trafić do
- 8:22:30jednej gamety. Ale też zwróćcie uwagę,
- 8:22:33że crossing overy nie zawsze zachodzi. A
- 8:22:36poza tym jeśli geny na tym samym
- 8:22:38chronomosomie są od siebie mocno
- 8:22:40oddalone to jest większa szansa, że
- 8:22:42podczas crossing over do przełamania
- 8:22:45chromosomu zejdzie między nimi i ten
- 8:22:48allel zostanie przekazany na inny
- 8:22:51chromosom homologiczny.
- 8:22:53A w przypadku, gdy tegeny leżą blisko
- 8:22:56siebie, to szansa na to, że do tego
- 8:22:59takiego zamieszania dojdzie jest
- 8:23:02stosunkowo niewielka. I właśnie
- 8:23:05wykorzystując te szanse na wystąpienie
- 8:23:08jakiejś cechy, możemy obliczyć odległość
- 8:23:11między tymi genami na chromosomach. I
- 8:23:14wyobraźmy sobie, że mamy dwie cechy.
- 8:23:17Kolor oczu i kształt ust, na przykład
- 8:23:20gdzie potencjalnych organizmów. i
- 8:23:22krzyżujemy te organizmy. I w potomstwie
- 8:23:25mamy ponad 1000 osobników z niebieskimi
- 8:23:28oczami, okrągłymi ustami, ten 1000
- 8:23:31osobników z zielonymi oczami i płaskimi
- 8:23:34ustami oraz po 100 osobników z
- 8:23:36kombinacją tych cech. I tutaj widzimy,
- 8:23:39że te kombinacje, które występują u
- 8:23:41rodziców w potomstwie występują o wiele
- 8:23:44częściej niż te przemieszania cech
- 8:23:47rodziców. A więc stąd wnioskujemy, że
- 8:23:50geny kodujące te cechy leżą na tym samym
- 8:23:53chromosomie. A gdy u potomstwa powstanie
- 8:23:56mieszanka tych cech, to znaczy, że
- 8:23:58doszło do crossingu overu, w którym te
- 8:24:01alelele zostały przemieszane i mogły
- 8:24:04powstać nowe warianty aleleli w
- 8:24:07kametach. I te cechy odpowiadające
- 8:24:10rodzicom to nazywamy fenotypami dzikimi,
- 8:24:13a te nowe fenotypy nazywamy
- 8:24:16rekombinantami.
- 8:24:19I mając te wartości możemy wyliczyć
- 8:24:22odległość między tymi genami. Częstość
- 8:24:25rekombinacji równa się liczba osobników
- 8:24:27zrekombinowanych dzielona na całą ilość
- 8:24:31potomstwa. Czyli te osobniki
- 8:24:33zrekombinowane to będzie 106 + 124
- 8:24:38wychodzi nam 230 dzi na 3230
- 8:24:43co wychodzi 7% za to odpowiada 7
- 8:24:46centylomorganom
- 8:24:48wychodzi nam że te geny są od siebie
- 8:24:51oddalone o 7% długości chromosomu a więc
- 8:24:54ta sytuacja że crossing over zajdzie
- 8:24:57właśnie między tymi genami na
- 8:24:59chromosomie jest stosunkowo niewiel
- 8:25:03Analizę rodowodów przedstawi na
- 8:25:05przykładzie zadania maturalnego i w tych
- 8:25:07rodowodadach chodzi o to, żeby by na
- 8:25:10podstawie tego, w którym pokoleniu,
- 8:25:12które osoby były chore, a które zdrowe,
- 8:25:15określić jak dziedziczona jest choroba.
- 8:25:17I w tym zadaniu na podstawie tego
- 8:25:19rodowodu musimy wykluczyć jedną z opcji
- 8:25:23dziedzieczenia polidaktyli. No i żeby to
- 8:25:25zrobić, dobrze będzie znaleźć sytuację z
- 8:25:29chorą z chorym mężczyzną. I tutaj mamy
- 8:25:32takie dwie sytuacje. Na samym górze w
- 8:25:34pokoleniu pierwszym i w pokoleniu
- 8:25:37trzecim po lewej. I skoro mężczyzna ma
- 8:25:40polidaktylię, to na razie załóżmy, że
- 8:25:43jest to choroba z przełączona z płcią. A
- 8:25:45więc allel odpowiadający za tą chorobę
- 8:25:48musiałby leżeć na chromosomie
- 8:25:51X. A więc ten chromosom X u mężczyzny
- 8:25:55będzie u wszystkich córek tego
- 8:25:57małżczyzny. A więc skoro w tym punkcie C
- 8:26:01jest, że jest to choroba z przełączona z
- 8:26:03płucią dominująca, to wszystkie córki
- 8:26:06powinny być chore na tą chorobę. Ale na
- 8:26:08schemacie widzimy, że nie wszystkie
- 8:26:10córki chorego mężczyzny mają
- 8:26:12polidaktylię. A więc wniosek jest taki,
- 8:26:15że możemy wykluczyć, że jest to choroba
- 8:26:19dominująca, z przełączona z płcią. I
- 8:26:21uzasadnienie, nie wszystkie córki
- 8:26:23chorego mężczyzny są chore na
- 8:26:26polidaktylię.
- 8:26:27Nasz genotyp wytycza nam pewne ramy
- 8:26:30rozwojowe, w obrębie których możemy się
- 8:26:32poruszać, rozwijać się i to są pewne
- 8:26:36ramy nie do przekroczenia, bo jakby nasz
- 8:26:38genotyp determinuje wszystkie możliwe
- 8:26:41opcje, do których możemy dojrzeć, ale
- 8:26:44oczywiście nie będziemy realizować tych
- 8:26:47wszystkich potencjalnych możliwości,
- 8:26:49tylko ograniczymy się do pewnego małego
- 8:26:52spektrum, które jest możliwe w obrębie
- 8:26:54naszego genotypu. I te wszystkie
- 8:26:56widoczne cechy takie jak nasz wygląd,
- 8:26:59nasze enzymy, nasze zachowania i tak
- 8:27:01dalej, i tak dalej, to jest nasz
- 8:27:03fenotyp, czyli takie zauważalne cechy
- 8:27:05fenotypowe rozwijające się w obrębie
- 8:27:08genotypu i osobniki między sobą różnią
- 8:27:12się zarówno genotypem, jak i fenotypem z
- 8:27:15uwagi na co inny wygląd warunkowany
- 8:27:18przez swój rozwój w obrębie genotypu. I
- 8:27:21właśnie ta zmienność objawia się
- 8:27:24różnorodnością fenotypową w populacji.
- 8:27:28Zmienność genetyczna jest albo pierwotna
- 8:27:31za sprawą mutacji, które zmieniają
- 8:27:33materiał genetyczny i dają nowe
- 8:27:36występujące warianty albo zmienność
- 8:27:39wtórna, gdzie nowe warianty sięów się
- 8:27:42nie tworzą, ale za to może ona
- 8:27:44doprowadzić do występowania aleleli w
- 8:27:46nowych kombinacjach, w których wcześniej
- 8:27:49nie występowały razem w obrębie jednego
- 8:27:51osobnika. I dzieje się to za sprawą
- 8:27:54niezależnej segregacji chromosomów i
- 8:27:56zawiska crossing over, które zachodzi w
- 8:28:00profazie pierwszego podziału
- 8:28:01majotecznego.
- 8:28:03I w obrębie zmienności wyróżniamy
- 8:28:06zmienność nieciągłą, w której mamy
- 8:28:09występowanie albo nie wystąpowanie
- 8:28:11jakiejś cechy, na przykład antygeny
- 8:28:13występujące na krwinkach i zmienność
- 8:28:16ciągłą. Czyli jakaś cecha przyjmuje
- 8:28:19różne wartości z jakiegoś zakresu, a nie
- 8:28:22możemy tak po prostu stwierdzić, że
- 8:28:24jedna cecha występuje lub nie występuje.
- 8:28:27I właśnie cechy ciągłe ciągłe zwykle są
- 8:28:30uwarunkowane przez takie geny, które
- 8:28:33występują w dużej liczbie, a mianowicie
- 8:28:36chodzi o to, że wiele genów współdziała
- 8:28:38w tworzeniu jakiejś innej cechy.
- 8:28:40Oczywiście jak tutaj jest podane wzrostu
- 8:28:42organizmu, to tutaj też bardzo dużą
- 8:28:44uwagę będzie odgrywały czynniki
- 8:28:47środowiskowe, które na to będą wpływać i
- 8:28:50też warunkowały tą zmienność.
- 8:28:53Przechodzimy do zmian w materiale
- 8:28:56genetycznym, czyli mutacji, które możemy
- 8:28:59podzielić ze względu na genezę. Tutaj
- 8:29:01będą mutacje zachodzące spontaniczne i
- 8:29:04mutacje indukowane jakimś czynnikiem, na
- 8:29:07przykład promieniowaniem UV. Ze względu
- 8:29:09na efekt mamy mutacje negatywne,
- 8:29:11neutralne i pozytywne. Pozytywnych
- 8:29:13będzie najmniej, ale mogą być najłatwiej
- 8:29:16utrwalane w populacji na zasadzie doboru
- 8:29:18naturalnego, o czym będzie już w
- 8:29:20ewolucjonizmie. I mutacje możemy dzielić
- 8:29:23ze względu na charakter. I mamy mutacje
- 8:29:26punktowe, chromosomowe i genomowe. Na
- 8:29:29maturę nas obchodzą tylko punktowe i
- 8:29:31chromosomowe.
- 8:29:32W mutacjach punktowych mamy substytucję,
- 8:29:35czyli zmianę jednego nukleotydu na inny.
- 8:29:38czyli usunięcie jednego lub kilku
- 8:29:40nukleotydów i inserecję, czyli
- 8:29:43wstawienie jednego lub kilku
- 8:29:45nukleotydów. W mutacjach chromosomowych
- 8:29:48mamy mutacje strukturalne, które dotyczą
- 8:29:51zmiany w strukturze chromosomu albo
- 8:29:54liczbowe, czyli zmiany w liczebności w
- 8:29:57parze chromosomów. Na przykład nulisomia
- 8:29:59to braki jednej pary chromosomów.
- 8:30:01Monosomia to obecność tylko jednego
- 8:30:03chromosomu homologicznego w danej pasze
- 8:30:06i trisomia to obecność trzech
- 8:30:08chromosomów zamiast dwóch chromosomów w
- 8:30:11danej parze chromosomów.
- 8:30:14Tutaj jeszcze raz te aberacje
- 8:30:16chromosomowe, które mogą być
- 8:30:18strukturalne albo liczbowe. Liczbowe to
- 8:30:21co przedstawiłem. Jeszcze zapis.
- 8:30:24Nulisomie 2n - 2, czyli 2n oznacza, że
- 8:30:28mamy diploidalny garnitur chromosomowy
- 8:30:31-2, czyli gdzieś wypadają dwa
- 8:30:33chromosomy. Analogicznie monosomie
- 8:30:35wypada je jeden jeden chromosom z pary i
- 8:30:38trisomnie to mamy gdzieś trzy chromosomy
- 8:30:41zamiast dwóch.
- 8:30:43I tutaj mam przedstawione jak mogą
- 8:30:45wyglądać te mutacje strukturalne. Tymi
- 8:30:49szarymi patyczkami są zaznaczone
- 8:30:52chromosomy, na których mogą leżeć różne
- 8:30:55allelele i ich fragmenty oznaczyłem
- 8:30:57literami. Na jednym chromosomie
- 8:30:59homologicznym dużymi, na drugim małymi.
- 8:31:02I tu gdzie mamy mutację a to mamy
- 8:31:05duplikację, gdzie dochodzi do powielenia
- 8:31:07fragmentu chromosomu. Literą B mam
- 8:31:10zaznaczoną delekcję. gdzie dochodzi do
- 8:31:13usunięcia fragmentu chromosomu. Literą C
- 8:31:16jest zaznaczona inwersja, gdzie dochodzi
- 8:31:18do obrócenia się fragmentu chromosomu o
- 8:31:22180 stopni. Literą D mamy translokację,
- 8:31:26w której dochodzi przeniesienie
- 8:31:27fragmentu jednego chromosomu na inny
- 8:31:30chromosom. Niekoniecznie musi być to
- 8:31:32przeniesienie z chromosomu na jego
- 8:31:34chromosomy homologiczne, ale może też
- 8:31:37być przeniesienie na jakiś inny
- 8:31:39chromosom, nie będący chromosomem
- 8:31:41homologicznym.
- 8:31:43I musimy znać podłoża różnych chorób
- 8:31:46genetycznych, żeby wiedzieć jaki to jest
- 8:31:48typ choroby i tutaj co są te choroby
- 8:31:50wymienione. Moskowiscydoza to jest
- 8:31:53choroba recesywna punktowa, tak samo
- 8:31:57fenelokatonuria. Plusica Hingtona to
- 8:32:00również jest choroba punktowa genowa,
- 8:32:04ale jest to choroba dominująca, czyli
- 8:32:06objawia się w przypadku, gdy mamy tylko
- 8:32:09jeden uszkodzony allel, a ta choroba
- 8:32:12może przetrwać w populacji. Osobniki,
- 8:32:16które są chore, nie są eliminowane, bo
- 8:32:18objawia się ona dopiero w późniejszym
- 8:32:20wieku, gdy osobniki są już po okresie
- 8:32:22reprodukcyjnym, a więc już wydały
- 8:32:25potomstwo, a więc te allele mogły być
- 8:32:28przekazane i obecność tych alleli zwykle
- 8:32:31nie wpływała na sukces reprodukcyjny
- 8:32:34osoby. Hemofilia to jest choroba
- 8:32:37recesywna z przełączona z płcią, tak
- 8:32:40samo jak daltonizm. I mamy trzy choroby
- 8:32:42związane z nieprawidłową liczbą
- 8:32:46chromosomów, czyli zespół Turynara
- 8:32:49związany z brakiem jednego chromosomu X
- 8:32:52w parze chromosomów płci zespołu Duna,
- 8:32:56który najczęściej jest warunkował
- 8:32:57trisomią 21 pary chromosomów, chociaż to
- 8:33:01nie jest jedyna zmiana chromosomowa,
- 8:33:03która może prowadzić do tego zespołu i
- 8:33:06zespół Cleanafeltera, który jest
- 8:33:08związany z nadmiarowym chromosomem X w
- 8:33:11parze chromosomów płci.
- 8:33:15I mamy czynniki, które mogą zwiększać
- 8:33:17ryzyko wystąpienia mutacji, czyli
- 8:33:20mutageny. Możemy je podzielić na
- 8:33:22mutageny fizyczne, takie jak
- 8:33:24promieniowanie ionizujące lub
- 8:33:26promieniowanie UV chemiczne. I tutaj
- 8:33:29będzie najwięcej różnorodnych substancji
- 8:33:32chemicznych, na przykład y różnego
- 8:33:34rodzaju analogii nukleotydów, jakieś
- 8:33:37substancje alkilujące, czy jakieś
- 8:33:40związki pierścieniowe, czy wiele, wiele
- 8:33:43innych substancji, które sprzyjają
- 8:33:45występowaniu mutacjom. I mamy jeszcze
- 8:33:47mutageny biologiczne, na przykład
- 8:33:50niektóre
- 8:33:52sprzyjają występowaniu mutacji. Czy
- 8:33:56wiele grzybów produkuje substancje
- 8:33:58mutagne.
- 8:34:00I mutacje często mogą się związać z
- 8:34:03ryzykiem wytworzenia choroby
- 8:34:05nowotworowej, bo jak mamy nasz cykl
- 8:34:07komórkowy, to on przebiega w
- 8:34:10prawidłowych warunkach, bez żadnych
- 8:34:12zakłócań. jest prawidłowo regulowany, za
- 8:34:14co odpowiada wiele białek. Ale gdy
- 8:34:17dojdzie do uszkodzenia fragmentów DNA
- 8:34:20odpowiadających za kodowanie białek
- 8:34:23regulatorowych, to może dojść do
- 8:34:24zaburzenia tego cyklu i mogą się zacząć
- 8:34:27w niekontrolowane podziały komórkowe.
- 8:34:30Mamy w organizmie takie białko jak P53,
- 8:34:33nazywane też strażnikiem genomu, która
- 8:34:36potrafi zabijać takie komórki, które
- 8:34:39mają uszkodzony materiał genetyczny lub
- 8:34:42wstrzymywać ich cykl komórkowy i
- 8:34:45warunkować naprawę tego materiału
- 8:34:47genetycznego. Ale właśnie jak
- 8:34:48uszkodzenia materiału będą za duże, to
- 8:34:50wtedy to białko może prowadzić do
- 8:34:52śmierci komórki. I właśnie bardzo często
- 8:34:55się zdarza, że choroby nowotworowe
- 8:34:58występują wtedy, kiedy również mamy
- 8:35:00mutację w tym genie, który odpowiada za
- 8:35:03syntezę białka P53. Będzie to nawet
- 8:35:06około 50% chorób nowotworowych. To
- 8:35:09takie, w których dochodzi do uszkodzenia
- 8:35:11genu odpowiedzialnego za kodowanie tego
- 8:35:14białka.
- 8:35:15Biotechnologia to wykorzystywanie
- 8:35:17organizmów żywych na rzecz człowieka i
- 8:35:20dzielimy ją na tradycyjną, w której
- 8:35:22wykorzystujemy organizmy niemodyfikowane
- 8:35:25genetycznie i molekularną, w której już
- 8:35:28wykorzystamy organizmy w jakiś sposób
- 8:35:30zmieniony genetycznie. I w
- 8:35:32biotechnologii tradycyjnej to przede
- 8:35:35wszystkim to będą różne procesy
- 8:35:37kulinarne, takie jak tworzenie różnego
- 8:35:40rodzaju kiszonek, tworzenie sarów czy na
- 8:35:44przykład wykorzystywanie drożdżzy w
- 8:35:46różnego rodzaju wypiekach. Będzie to
- 8:35:49oczyszczenie ścieków wykorzystującego
- 8:35:52wykorzystujące różnego rodzaju
- 8:35:53mikroorganizmy. Degradacja różnych
- 8:35:56substancji za pomocą organizmów, ale też
- 8:35:59wykorzystanie tego w rolnictwie jak
- 8:36:02tworzenie kompostów. Też można tutaj
- 8:36:04podać przykład bioindykcji przy pomocy
- 8:36:08jakiś organizmów, żeby określać warunki
- 8:36:11panujące w jakichś środowiskach. Jednak
- 8:36:14bardziej użyteczna teraz jest
- 8:36:16biotechnologia molekularna, która
- 8:36:18pozwala nam uzyskać bardziej określone
- 8:36:21efekty sprecyzowane na to, co chce
- 8:36:23osiągnąć człowiek. I biotechnologia
- 8:36:26molekularna korzysta z kilku narzędzi.
- 8:36:29Takimi podstawowymi narzędziami będą
- 8:36:31enzymy polimeras, które odbudowują
- 8:36:35łańcuch nukleotydowy na bazie innego
- 8:36:37łańcucha. enzyma restrykcyjna, zdolne do
- 8:36:40ciącia łańcuchów nukleotydowych w
- 8:36:42określonych miejscach i gazy sklejające
- 8:36:46łańcuchy nukleotydowe.
- 8:36:48Jeśli chodzi o polimarazy to głównie
- 8:36:51jest wykorzystywana polimaraza, tak,
- 8:36:53która pochodzi od jednego archeona
- 8:36:56żyjącego w skrajnych warunkach bardzo
- 8:36:58wysokiej temperatury i jest
- 8:37:00wykorzystywana właśnie ta polimarasa z
- 8:37:03uwagi na jej dużą termostabilność. Może
- 8:37:06ona pracować w wysokich temperaturach, a
- 8:37:09wysokie temperatury procesów
- 8:37:11biotechnologicznych, powołecz i
- 8:37:13molekularnych pozwalają zwiększyć
- 8:37:15zwiększyć szybkość tych procesów, żeby w
- 8:37:18krótszym czasie proces był bardziej
- 8:37:20efektywny.
- 8:37:22Jeśli chodzi o enzyma restrykcyjne,
- 8:37:24naturalnie one występują w bakteriach i
- 8:37:27mają za zadanie chronić bakterie przed
- 8:37:29infekcjami wirusowymi. I mamy kilka
- 8:37:31typów enzymów restrykcyjnych. W
- 8:37:34biotechnologii są wykorzystywane tylko
- 8:37:36typy drugiego, bo przecinają one nic DNA
- 8:37:40w określonych miejscach, które są
- 8:37:42nazywane miejscami palindromowymi. To są
- 8:37:45takie sekwencje, które czytane od przodu
- 8:37:47i od tyłu są takie same. I każdy enzym
- 8:37:50restrykcyjny tnie tą cząsteczkę w
- 8:37:53określonym miejscu i możemy wyróżnić te
- 8:37:56enzymy restrykcyjne typu drugiego dające
- 8:37:59lekkie końca. wtedy łatwo połączyć takie
- 8:38:02fragmenty z powrotem za pomocą ligas
- 8:38:04albo dając temp wtedy połączenie tych
- 8:38:08fragmentów za pomocą ligas jest trochę
- 8:38:10trudniejsze trzeba jeszcze dołączyć tam
- 8:38:14do tych końcówek różne nukleotyd żeby
- 8:38:17każdy ten fragment miał taką końcówkę
- 8:38:19którą może się połączyć z innym
- 8:38:21fragmentem
- 8:38:23teraz przejdziemy do omówienia różnych
- 8:38:24technik inżynierii genetycznej pierwsza
- 8:38:27będzie reakcja PCR czyli reakcja, która
- 8:38:31pozwala nam na zwielokrotnienie naszego
- 8:38:33materiału genetycznego nawet z
- 8:38:35pojedynczej cząsteczki. Dzięki tej
- 8:38:38reakcji możemy bardzo szybko powielić
- 8:38:40ilość naszego materiału genetycznego
- 8:38:43interesującej nas cząsteczki. I co
- 8:38:45potrzebujemy? Po pierwsze potrzebujemy
- 8:38:48tego fragmentu materiału genetycznego,
- 8:38:50który chcemy powielić. Gdy już mamy ten
- 8:38:53fragment, musimy na niego zadziałać
- 8:38:55wysoką temperaturą, około 95
- 8:38:59stopniami Celjusza, aby wiązania
- 8:39:02wodorowe między nicmi podwójnej helisy
- 8:39:05uległy rozerwaniu i żeby te nicie się
- 8:39:08rozdzieliły. Dalej zmniejszamy
- 8:39:11temperaturę, by startery mogły się
- 8:39:13dopasować do tych pojedynczych nici. I
- 8:39:16właśnie są potrzebne specyficzne
- 8:39:18startery dla tych fragmentów DNA, bo
- 8:39:22polimerazy DNA nie mogą rozbudowywać
- 8:39:25nici denovo, tylko zawsze muszą ją
- 8:39:28dobudowywać do już jakiegoś istniejącego
- 8:39:31fragmentu. Dalej w temperaturze 72
- 8:39:35stopni około zaczyna działać polimeraza
- 8:39:37DNA, która na podstawie naszej
- 8:39:40pierwotnej nici zaczyna dobudowywać nic
- 8:39:43komplementarną od tego startera, który
- 8:39:46się przyczepił. Tutaj właśnie zwykle
- 8:39:48jest wykorzystywana jakaś polimeraza
- 8:39:50termostabilna, żeby proces mógł
- 8:39:52zachodzić w wyższej temperaturze i żeby
- 8:39:54zachodził przez to szybciej. Po jednym
- 8:39:57takim cyklu liczba naszych cząsteczek
- 8:39:59DNA uległa podwojeniu, ale na tym nie
- 8:40:02kończymy i możemy wielokrotnie powtarzać
- 8:40:04taki cykl, żeby wykładniczo liczba
- 8:40:07cząsteczek DNA rosła.
- 8:40:11Możemy powiedzieć o hybrydyzacji i
- 8:40:14używaniu sąd, żeby określić czy jakiś
- 8:40:17fragment materiału genetycznego
- 8:40:19występuje u danego osobnika. No i w
- 8:40:22pierwszej kolejności bierzemy
- 8:40:24interesujący nas fragment materiału
- 8:40:26genetycznego i powielamy go reakcją PCR,
- 8:40:30żebyśmy mogli działać na większą skalę i
- 8:40:32żeby efekt makroskopowo był widoczny.
- 8:40:35Potem za pomocą enzymów restrykcyjnych
- 8:40:38tniemy użyty zyskane DNA na mniejsze
- 8:40:41fragmenty. Dodajemy do naszej mieszaniny
- 8:40:45sondy, które są komplementarnymi
- 8:40:48odcinkami DNA doszukanych przez nas
- 8:40:51fragmentów, które dodatkowo są w jakiś
- 8:40:53sposób wyznakowane. Gdy te sądy znajdą
- 8:40:57komplementarne fragmenty, to się z nimi
- 8:40:59połączą. A jeśli w badanym materiale
- 8:41:02genetycznym nie będzie komplementarnych
- 8:41:04fragmentów, to się one nie połączą.
- 8:41:06Dalej dochodzi do przemywania, czyli
- 8:41:09procesu, w którym usuwamy te sundy,
- 8:41:12które nie połączyły się z
- 8:41:14komplementarnym fragmentem materiału
- 8:41:16genetycznym. I w ostatnim kroku
- 8:41:18pobudzamy jakąś w jakiś sposób tą sondę.
- 8:41:21na przykład ją napromieniowujemy w
- 8:41:23zależności od tego, czy to będzie
- 8:41:25odpowiednia sunda tak działająca, tak
- 8:41:27żeby dała efekt świetlny. I efekt
- 8:41:30świetlny będzie dla nas sygnałem, że
- 8:41:33znaleźliśmy ten fragment materiału
- 8:41:35genetycznego, wobec którego była
- 8:41:37skierowana sonda. I to na przykład
- 8:41:40mógłby być jakiś fragment jakiegoś
- 8:41:42zmodyfikowanego allelu, który warunkował
- 8:41:45wystąpienie jakiejś choroby. I kolejne
- 8:41:48bardzo ważne urządzenie w technologii
- 8:41:51molekularnej oraz w inżynierii
- 8:41:53genetycznej, czyli elektroforeza. Czyli
- 8:41:56zakrapiamy fragmenty naszych próbek w
- 8:41:58takich specjalnych rynienkach w żelu
- 8:42:01agarowym. Te rynienki tutaj zaznaczyłam
- 8:42:03na fioletowo i można albo to stosować do
- 8:42:06materiału genetycznego, albo do białek.
- 8:42:09I umieszczamy ten żelazowy w polu
- 8:42:13elektrycznym. Z jednej strony mamy
- 8:42:15ładunek ujemny, z drugiej strony ładunek
- 8:42:18dodatni oraz puszczamy prąd.
- 8:42:22Materiał genetyczny z tych rynienek
- 8:42:24będzie odpowiednio migrował w kierunku
- 8:42:27ładunku dodatniego, a jego szybkość
- 8:42:29będzie uzależniona od tego, jak wielki
- 8:42:32to jest fragment, jaki niesie ładunek
- 8:42:34elektryczny i mniej więcej jaki jest
- 8:42:37jego kształt, jaka struktura.
- 8:42:40Zobaczmy to sobie na przykładzie. Mamy
- 8:42:42dwie próbki materiału genetycznego,
- 8:42:45które powielamy za pomocą reakcji PCR.
- 8:42:49Jedną z tych próbek jeszcze tniemy za
- 8:42:51pomocą enzymów restrykcyjnych. Także
- 8:42:54każda cząsteczka materiału genetycznego
- 8:42:57da dwa fragmenty. Próbkę A nakrapiamy do
- 8:42:59rynienki A, próbkę B do rynki B i
- 8:43:02puszczamy elektroforezę. Po pewnym
- 8:43:04czasie zobaczymy, że te fragmenty się
- 8:43:07przemieszczą. Widzimy, że tam gdzie
- 8:43:10mieliśmy próbkę A, mamy jeden prążek.
- 8:43:12Jest to logiczne, bo mieliśmy tylko
- 8:43:15jeden rodzaj wielkości materiału
- 8:43:17genetycznego, który był największy, a
- 8:43:19więc migrował wolniej. W próbce B
- 8:43:22mieliśmy dwa prążki, bo mieliśmy dwa
- 8:43:25mniejsze, dwie mniejsze frakcje różnych
- 8:43:28cząsteczek materiału genetycznego, które
- 8:43:30właśnie z uwagi na swój mniejszy rozmiar
- 8:43:32szybciej migrowały i oczywiście są one
- 8:43:35jeszcze jakoś odpowiednio znakowane,
- 8:43:37żebyśmy mogli to odczytać na tym żelu do
- 8:43:40elektroforezy i stwierdzić do której
- 8:43:43rynki zostały wprowadzone, jakie frakcje
- 8:43:47wielkościowe i które są większe i które
- 8:43:50mniejsze.
- 8:43:51Często w elektroforie materiału
- 8:43:53genetycznego, gdzie ładunek już odgrywa
- 8:43:55mniejszą rolę niż w przypadku białek,
- 8:43:58wprowadza się jeszcze takie modelowe
- 8:44:00znaczniki wielkościowe, które również
- 8:44:03migrują w żalu i pozwalają nam mniej
- 8:44:05więcej określić jaką wielkość mają nasze
- 8:44:08poszczególne próbki, te prążki w
- 8:44:10poszczególnych próbkach, bo ten wzorcowy
- 8:44:13model dla różnych wielkości tak migruje
- 8:44:17pokazując nam poszczególne wielkości.
- 8:44:19Jeśli będą te prążki na tym samym
- 8:44:21poziomie co ten prążek modelowy, to
- 8:44:24wiemy, że wielkość będzie zbliżona.
- 8:44:27No i sekwencjonowanie DNA metodą
- 8:44:29Zangera, czyli taka dosyć droga i dosyć
- 8:44:33skomplikowana metoda, która się opiera
- 8:44:35na tym, że ten fragment materiału
- 8:44:37genetycznego, który chcemy
- 8:44:40zsekwencjonować sobie powielamy. Jednak
- 8:44:43z tą różnicą, że oprócz zwykłych
- 8:44:45nukleotydów do tej mieszanki, w której
- 8:44:47będzie zachodziła reakcja powielania
- 8:44:50tego materiału genetycznego, dodamy
- 8:44:53ddoksynleotydy,
- 8:44:55które działają tak samo jak zwykłe
- 8:44:57nukleotydy. Z tą różnicą, że gdy się one
- 8:45:00przyczepią do łańcucha nukleotydów, to
- 8:45:02zatrzymują reakcję polimeryzacji i będą
- 8:45:05one ostatnim nukleotydem. I mamy cztery
- 8:45:09próbki, w których jest inny rodzaj DD
- 8:45:12nukleotydu. I w tych różnych próbkach
- 8:45:16otrzymamy W tych różnych próbkach
- 8:45:18otrzymamy fragmenty DNA o różnych
- 8:45:21wielkościach.
- 8:45:22materiał genetyczny z każdych tych
- 8:45:24próbek zostanie poddany elektrofolorezie
- 8:45:28i dzięki temu, że wiemy na którym
- 8:45:31nukleotydzie synteza tego łańcucha
- 8:45:34zatrzymywała się w każdej próbce i
- 8:45:37dodatkowo na podstawie
- 8:45:39różnicy w szybkości migracji z uwagi na
- 8:45:42wielkość możemy oszacować kolejność
- 8:45:45nukleotydów. Jeśli prążek T jest
- 8:45:49najbliżej tego początku elektroforazy,
- 8:45:52to wiemy, że to będzie najcięższy
- 8:45:54fragment, który się będzie najwolniej
- 8:45:56przesuwał. A więc pierwszym nukleotydem
- 8:45:58od strony 3 prim będzie tym. Natomiast
- 8:46:03mniejsze fragmenty się przesuwały
- 8:46:05szybciej i dawały odpowiednio dalej
- 8:46:08przesunięte prążki i to pozwaliło
- 8:46:11odczytać nam sekwencję. Tutaj jednak
- 8:46:13należy zwrócić uwagę na to, że to nie
- 8:46:15będzie taka standardowa elektroforeza,
- 8:46:17bo te różnice między poszczególnymi
- 8:46:20wielkościami fragmentów są minimalne, bo
- 8:46:23wynoszą tylko jeden nukleotydyt. A więc
- 8:46:26te warunki elektroforezy muszą być
- 8:46:28odpowiednio dostosowane, żeby ta
- 8:46:31migracja nie zachodziła najszybciej i
- 8:46:33żeby była zachowana bardzo wysoka
- 8:46:35czułość, by ta różnica jednego
- 8:46:38nukleotydu mogłaby być w tym odczytana.
- 8:46:42I te metody technik inżynierii
- 8:46:44genetycznych są wykorzystywane w
- 8:46:46medycynie sądowej, kryminalistyce,
- 8:46:48diagnostyce soru chorób i ma to związek
- 8:46:51właśnie z tymi procesami, że bierzemy
- 8:46:53jakiś fragment materiału genetycznego,
- 8:46:56powielamy go, tniemy i sądując go możemy
- 8:47:00stwierdzić, czy są tam odpowiednie
- 8:47:02fragmenty. Może się to przydać na
- 8:47:04przykład dla ustalania ojcostwa, dla
- 8:47:06sprawdzania czy czy jakaś osoba mael
- 8:47:09odpowiadający za wystąpienie jakiejś
- 8:47:11choroby, czy też w kryminalistyce do
- 8:47:13porównywania materiału genetycznego z
- 8:47:16miejsca zbrodni, z materiałem
- 8:47:18genetycznym poszczególnych osób.
- 8:47:20I dalej musimy znać różnicę między
- 8:47:23organizmami GMO i organizmami
- 8:47:25transgencznymi, bo GMO to jest pojęcie
- 8:47:28szersze i to są wszystkie organizmy,
- 8:47:31których materiał genetyczny został w
- 8:47:32jakiś sposób zmodyfikowany. mógł być na
- 8:47:35przykład organizmowi zahamowany jakiś
- 8:47:38gen, jakiś ten dodatkowo aktywowany albo
- 8:47:40powielony jakiś jego gen. A organizmy
- 8:47:43transgeniczne mają taki wymóg, że został
- 8:47:46do nich wprowadzony gen należący do
- 8:47:48innego organizmu. I modyfikacje
- 8:47:51genetyczne organizmów mogą bardzo pomóc
- 8:47:54ludzkości. Między innymi kiedyś insulina
- 8:47:57była pozyskiwana ze zwierząt, ale dzięki
- 8:48:00modyfikacji genetycznych bakterii
- 8:48:02jesteśmy w stanie pozyskiwać insulinę
- 8:48:05metodami inżynierii genetycznej. Też
- 8:48:08udało nam się wyprodukować tak zwany
- 8:48:10złoty ryż wzbogacony w witaminę A, który
- 8:48:14pozwolił zapobiegać chorobom oczów w
- 8:48:16krajach azjatyckich i będzie takich
- 8:48:18przykładów o wiele więcej. Natomiast też
- 8:48:21modyfikacje genetyczne stworzą niektóre
- 8:48:24zagrożenia, wprowadzają dylematy natury
- 8:48:27etycznej i też istnieje ryzyko, że te
- 8:48:30organizmy posłużą w produkcji broni
- 8:48:33nowych technologii, broni geologicznych,
- 8:48:36na przykład toksyn, jakiś zadliwych
- 8:48:39patogenów.
- 8:48:41I musimy opisać klonowanie dwiema
- 8:48:43metodami. Pierwsza metoda to transfery
- 8:48:46jąder komórkowych i polega to na tym, że
- 8:48:49mamy organizm, który jest dawcą komórki
- 8:48:52jajowej i organizm, który chcemy
- 8:48:55sklonować. Z organizmuodawcy usuwamy
- 8:48:58jądro komórkowe, które wprowadzamy do
- 8:49:01tej komórki z organizmu, który chcemy
- 8:49:03sklonować, a potem dochodzi do
- 8:49:06implantacji zarodka w organizmie matki
- 8:49:09zastąpczej. która urodzi klona tej
- 8:49:12komórki, która była dawcą jądra dla
- 8:49:15komórki jajowej. I jak to tak
- 8:49:17powiedziałam, to brzmi to bardzo prosto,
- 8:49:20ale tak naprawdę jest to bardzo
- 8:49:22skomplikowany proces.
- 8:49:24Inną metodą klonowania jest rozdzielanie
- 8:49:28zarodka we wczesnych etapach jego
- 8:49:30rozwoju, kiedy jeszcze nie mamy
- 8:49:32zdeterminowanych wszystkich narządów i
- 8:49:35całego planu rozwojowego tego młodego
- 8:49:37organizmu. I takie rozdzielenie komóek
- 8:49:40sprawi u niektórych organizmów, że
- 8:49:42rozwiną się nam dwa niezależne
- 8:49:44organizmy, które będą ketycznymi
- 8:49:47bliźniakami.
- 8:49:49Jeśli chodzi o komórki to mają one swoją
- 8:49:52potencjalność. Komórki potencjalne to są
- 8:49:56takie komórki, które mogą się rozwijać
- 8:49:58we wszystkie inne komórki organizmu.
- 8:50:01Plury potencjalne mogą się rozwijać we
- 8:50:04wszystkie inne komórki organizmu. Poza
- 8:50:07komórkami Trofoblastu. Mamy komórki
- 8:50:10multipotencjalne, które mają kilka kilka
- 8:50:14dróg rozwojowych, w które mogą się
- 8:50:16rozwinąć te komórki i komórki
- 8:50:18unipotencjalne, których potencjał
- 8:50:21rozwojowy jest już zdeterminowany i w
- 8:50:23swoich podziałach będą dawały jedną
- 8:50:25konkretną komórkę. I oczywiście jeszcze
- 8:50:28mamy komórki, które się zatrzymały w
- 8:50:30fazie G0 cyklu komórkowego i już się nie
- 8:50:33dzielą. I komórkami macierzystymi
- 8:50:36nazywamy komórki tuti potencjalne i
- 8:50:38czasami niektóra frakcja
- 8:50:40plurypotencjalnych.
- 8:50:41I to są komórki, które są wykorzystywane
- 8:50:44w medycynie, w leczeniu wielu chorób. I
- 8:50:47takie komórki pozyskujemy między innymi
- 8:50:49ze szpiku kostnego, z krwi pępowinowej
- 8:50:53czy sznura pępowinowego.
- 8:50:56I tutaj jeszcze mamy takie punkty,
- 8:50:59których nie będę omawiał, bo to są takie
- 8:51:01bardziej punkty opisowe na temat
- 8:51:04bardziej dylematów moralnych i
- 8:51:05zagrożenia związanego z inżynierią
- 8:51:08genetyczną.
- 8:51:10Ewolucja jest niezaprzeczalnym faktem,
- 8:51:13który jest poparty bardzo silnymi
- 8:51:15dowodami. Są to dowody z zakresu
- 8:51:17paleontologii, które obejmują wszelkiego
- 8:51:20rodzaju skamieniałości, zarówno takie
- 8:51:24bezpośrednie skamieniałości organizmów,
- 8:51:26jak i pośrednie, czyli jakieś ślady czy
- 8:51:30skamieniałości wskazujące na jakąś
- 8:51:32aktywność organizmów. Są to dowody z
- 8:51:35zakresu anatomii porównawczej, które nam
- 8:51:37pokazują podobieństwa między
- 8:51:39organizmami, różnego rodzaju narządy
- 8:51:42analogiczne, homologiczne, których
- 8:51:44analiza pozwala na określenie jak działa
- 8:51:47ewolucja i pozwala na znalezienie
- 8:51:50pewnych mechanizmów ewolucji. To są
- 8:51:53dowody z zakresu embryologii, które
- 8:51:56opierają się na analizie rozwoju
- 8:51:58zarodkowego organizmów, który pokazuje,
- 8:52:01że niejako nasz rozwój ontogenetyczny
- 8:52:05jest niejako odtworzeniem naszego całego
- 8:52:08rozwoju filogenetycznego w życiu
- 8:52:10zarodkowym i płodowym. I to są również
- 8:52:13dowody z zakresu biogeografii, które
- 8:52:16analizują rozmieszczenie organizmów na
- 8:52:19kulis ziemskiej i to jak to
- 8:52:21rozmieszczenie się zmieniało, gdzie mamy
- 8:52:23podobne blisko spokrewnione organizmy,
- 8:52:26gdzie mamy inne organizmy.
- 8:52:29Organizmy są obdarzone kilkoma rodzajami
- 8:52:32zmienności. Mamy zmienność genetyczną,
- 8:52:35która jest zdeterminowana przez
- 8:52:37posiadane przez nas geny, ale mamy też
- 8:52:39taką zmienność bardziej fenotypową,
- 8:52:42która nie musi powstawać koniecznie na
- 8:52:44podstawie naszego genotypu, ale może się
- 8:52:47wykształcić w trakcie życia. Na przykład
- 8:52:49możemy stracić rękę w jakimś wypadku, co
- 8:52:52w ogóle nie będzie miało związku z
- 8:52:54naszym materiałem genetycznym.
- 8:52:56zmienność osobnicza, jakie też w pewnym
- 8:52:59stopniu szczęście będzie rzutowało na
- 8:53:01to, jaki będziemy mieli sukces
- 8:53:03reprodukcyjny i ile wydamy potomstwa.
- 8:53:06Jednak naszemu potomstwu zostaną
- 8:53:09przekazane, zostanie przekazana tylko
- 8:53:11zmienność genetyczna, zmienność
- 8:53:14fenotypowa nabyta środowiskowo w czasie
- 8:53:16życia nie zostanie przekazana. No i
- 8:53:19wyobraźmy sobie hipotetyczny organizm
- 8:53:22zaznaczony tym czerwonym kołem. No i w
- 8:53:25środowiskach bardziej suchych, ciepłych
- 8:53:28ten organizm będzie mniejszy, ponieważ
- 8:53:31będzie tutaj większy stosunek
- 8:53:33powierzchni do objętości niż w
- 8:53:35środowiskach zimnych, gdzie ten organizm
- 8:53:37będzie większy i stosunek powierzchni do
- 8:53:40objętości będzie już mniejszy. Te
- 8:53:43różnice wielkości są różnicami w
- 8:53:45fenotypie tych organizmów, które rzutują
- 8:53:48na ich sukces reprodukcyjny, bo
- 8:53:50organizmy mniejsze będą miały przewagę w
- 8:53:52środowisku ciepłym, a organizmy większe
- 8:53:54w środowisku zimnym. Więc w środowisku
- 8:53:58ciepłym mniejsze organizmy będą miały
- 8:54:01przewagę w konkurencji i będą one
- 8:54:03produkowały więcej potomstwa, a więc
- 8:54:05będą się utrwalały w populacji geny,
- 8:54:08które odpowiadały będą za mniejsze
- 8:54:10rozmiary ciała. Natomiast w środowisku
- 8:54:12chłodnym będzie faworyzacja większych
- 8:54:15organizmów, a więc te organizmy częściej
- 8:54:17wydadzą potomstwo, a tym samym dojdzie
- 8:54:21do utrwalenia w populacji tych genów
- 8:54:23odpowiadających za zwiększenie się
- 8:54:26wymiarów ciała. I tutaj na tym prostym
- 8:54:28przykładzie przedstawiłam taki
- 8:54:30podstawowy mechanizm działania doboru
- 8:54:33naturalnego, w którym najlepiej
- 8:54:35przystosowane organizmy są w stanie
- 8:54:37wydać najwięcej potomstwa i temu
- 8:54:40potomstwowi przekazać swoje geny, czyli
- 8:54:43część swojej zmienności.
- 8:54:46W zależności od tego, jakie parametry
- 8:54:50danej cechy są preferowane w danym
- 8:54:52środowisku,
- 8:54:54dobór może przebiegać w różnym kierunku
- 8:54:57względem tej cechy. Jeśli weźmiemy jakąś
- 8:54:59cechę i dobór faworyzuje te osobniki,
- 8:55:03które mają takie najbardziej średnie
- 8:55:05warstości tej cechy, to mówimy o doborze
- 8:55:08stabilizującym. Jeśli dochodzi do
- 8:55:11przesunięcia parametrów tej cechy w
- 8:55:13jakimś kierunku, mówimy o doborze
- 8:55:15kierunkowym. A jeśli zarówno
- 8:55:18zmniejszenie, jak i zwiększenie
- 8:55:20parametrów tej cechy jest w stanie dać
- 8:55:23jakąś korzyść ewolucyjną, to mówimy o
- 8:55:26doborze rozrywającym.
- 8:55:29W ewolucji pewną rolę odkrywają też siły
- 8:55:32losowe, takie jak dryw genetyczny, który
- 8:55:35mówi nam o takiej fluktuacji niektórych
- 8:55:38allelif w populacji. I drw genetyczny
- 8:55:41będzie miał duży wpływ, jeśli populacja
- 8:55:43będzie mała, a przy dużych populacjach
- 8:55:46jego wpływ będzie niezauważalny. Jak to
- 8:55:49sobie wyobrazić?
- 8:55:51Wyobraźmy sobie, że mamy dwie populacje.
- 8:55:54Pięcioosobnikowa i taka co ma więcej
- 8:55:56osobników. tymi kolorami oznaczyłem inne
- 8:56:00warianty dane, inne warianty alleliczne
- 8:56:02danego genu. I wyobraźmy sobie, że tutaj
- 8:56:05po lewej zostaną upolowane te dwa
- 8:56:08osobniki, które mają ten allel czerwony.
- 8:56:12No to już ten allel wypad z naszej
- 8:56:14populacji i już ta populacja jest o ten
- 8:56:18allel biedniejsza genetycznie. Natomiast
- 8:56:20w populacji poprawej, jak zginie pięć
- 8:56:24losowych osobników to oba allele zostaną
- 8:56:27w populacji. Nawet jak zginie połowa
- 8:56:30tych osobników to nadal jest bardzo mała
- 8:56:32szansa, że jeden wariant alleliczny
- 8:56:35całkowicie wypadnie z tej populacji. A
- 8:56:38więc przy dużych populacjach takie
- 8:56:40czynniki losowe będą miały mniejszy
- 8:56:43wpływ na takie ogólne bogactwo
- 8:56:45genetyczne populacji. I z dryfem
- 8:56:48genetycznym też są związane takie dwa
- 8:56:51zjawiska jak to efekt założyciela i
- 8:56:53efekt wąskiego gardła. To są dwa bardzo
- 8:56:56podobne zawiska, które mówią nam o
- 8:56:59zmianie we frekwencji jakieś alleli.
- 8:57:01Dajmy na to, że mamy populację na
- 8:57:04kontynencie, która jest zróżnicowana
- 8:57:06genetycznie i niewiele osobników
- 8:57:09zasiedli jakąś pobliską wyspę. Wtedy to
- 8:57:13zróżnicowane genetyczne na tej wyspie.
- 8:57:15Jeśli oczywiście nie będzie przepływu
- 8:57:18osobników między wyspą a kontynentem,
- 8:57:22będzie mniej zróżnicowane i będzie
- 8:57:24pochodziło od tych organizmów
- 8:57:26założycieli. Tak samo w efekcie wąskiego
- 8:57:29gardła, inaczej szyi od butelki. Mamy
- 8:57:32sytuację, gdy populacja dotyka jakaś
- 8:57:34katastrofa naturalna, w wyniku której
- 8:57:37większość osobników ginie. Wtedy
- 8:57:40niewielka liczba osobników będzie tą
- 8:57:43populacją, która odtworzy tą populację.
- 8:57:45A więc będzie warunkowało to zmianę
- 8:57:48frekwencji występowania alleleli i będą
- 8:57:50występowały tylko te allelele, które
- 8:57:53występowały w tej niewielkiej populacji,
- 8:57:55która przeżyła.
- 8:57:58I do obliczania częstości alelelii,
- 8:58:00genotypów i fenotypów w populacji służy
- 8:58:03nam prawo Hariego Weinberga. I żeby
- 8:58:06zastosować to prawo to populacja musi
- 8:58:08spełniać kilka założeń. Po pierwsze musi
- 8:58:11być to populacja diploidalna, mieć
- 8:58:13osobniki rozmnażające się płciowo.
- 8:58:15Pokolenia nie mogą zachodzić na siebie,
- 8:58:18czyli nie może się osobnik z jednego
- 8:58:21pokolenia krzyżować z osobnikiem z
- 8:58:23innego pokolenia. Kojarzenie w populacji
- 8:58:25jest całkowicie losowe. Populacja jest
- 8:58:28nieskończonie wielka. Nie mamy migracji,
- 8:58:31nie mamy mutacji i nie działa tutaj
- 8:58:33dobór naturalny. Czyli już po tych
- 8:58:35założeniach widzimy, że to prawo będzie
- 8:58:38dotyczyło tylko hipotetycznych populacji
- 8:58:41i dlaczego w ogóle możemy je stosować. I
- 8:58:44chodzi tu o to, żeby przyrównać
- 8:58:47istniejące populacje do hipotetycznych,
- 8:58:50idealnych populacji i żeby można było
- 8:58:53rozpoznać różnica między populacją
- 8:58:56istniejącą i hipotetyczną i stwierdzić,
- 8:58:59co warunkuje jednak pewne tendencje w
- 8:59:02zmianach występowania aleleli, bo to
- 8:59:05prawo nam przedstawia rozkład aleleli
- 8:59:08tak jak będzie się on zmieniał w
- 8:59:10warunkach całkowicie losowych.
- 8:59:13No i jeśli weźmiemy frekwencję jednego i
- 8:59:16drugiego allelu, to wtedy frekwencja
- 8:59:19tych alleli będzie wynosiła 100%.
- 8:59:22Oczywiście to jest sytuacja, gdzie nie
- 8:59:24mamy do czynienia z allelami
- 8:59:25wielokrotnymi. A więc homozygoty
- 8:59:28dominujące będą przedstawione jako q
- 8:59:31kwadrat, gdy Q to frekwencja lela
- 8:59:34dominującego, P kwomozygoty recesywne, a
- 8:59:382PQ to heterozygoty. Więc jeśli dodamy
- 8:59:42Q², P² i 2pq, wyjdzie nam 100%
- 8:59:46populacji, czyli 1. I teraz wyobraźmy
- 8:59:50sobie, że mamy 1000 osobników i musimy
- 8:59:52wyliczyć frekwencję alleli. Będziemy
- 8:59:55mogli rozpoznać homozygoty recesywne z
- 8:59:59uwagi na ich fenoty. Heterozygoty i
- 9:00:02homozygoty dominujące będą
- 9:00:04nieodróżnialne względem fenotypu pod
- 9:00:06względem cechy. A więc tutaj
- 9:00:08wykorzystamy te homozygoty recesywne,
- 9:00:11żeby wyliczyć frekwencję innych alleli.
- 9:00:13I te homozygoty recesywne to będzie to
- 9:00:16będzie przykładowo 90 osobników, czyli
- 9:00:190,09
- 9:00:21to jest q², a więc 0,3 to będzie q. Stąd
- 9:00:25możemy wyliczyć ile wynosi p, czyli 0,7.
- 9:00:29I dalej możemy łatwo wyliczyć ile mamy
- 9:00:32heterozygot, czyli 2 liczba alela
- 9:00:36dominującego, liczba alela recesywnego i
- 9:00:40wychodzi nam 0,42.
- 9:00:43I z tego już została nam ostatnia rzecz
- 9:00:45do wyliczenia, czyli liczba homozygot
- 9:00:48dominujących w populacji. Dalej powiemy
- 9:00:51o powstawaniu nowych gatunków, czyli o
- 9:00:53zjawisku specjacji i wyróżniamy dwa
- 9:00:55główne rodzaje specjacji. Sympatyczną i
- 9:00:59o wiele lepiej poznaną, bardziej
- 9:01:00intuicyjną, ale lopatryczną. Ta druga
- 9:01:03jest związana z izolacją geograficzną,
- 9:01:07czyli dwie populacje jednego gatunku
- 9:01:10zostają od siebie odizolowane. Nie ma
- 9:01:13między tymi populacjami przepływu genów
- 9:01:15i po pewnym bardzo długim czasie są od
- 9:01:18siebie już na tyle odmienne, że po
- 9:01:20ponownym spotkaniu nie będą w stanie się
- 9:01:22znowu krzyżować. Drugi rodzaj mniej
- 9:01:25poznanej specji. specja sympatyczna,
- 9:01:29która polega na tym, że populacje danego
- 9:01:32gatunku są w stanie geograficznie
- 9:01:35przebywać ze sobą i się spotykać, ale na
- 9:01:38wczesnych etapach speccji wykształciły
- 9:01:41się jakieś mechanizmy, które
- 9:01:43warunkowały, że dane populacje, dane
- 9:01:46grupy osobników w populacji jeszcze
- 9:01:48krzyżowały się między sobą, a nie
- 9:01:50krzyżowały się w obrębie tych dwóch
- 9:01:52grup. I takie izolacje, które mogą się
- 9:01:55wcześnie wykształcić, żeby dostrzyło do
- 9:01:58tej specji. To na przykład izolacja
- 9:02:01siedliskowa. Te dwie populacje będą
- 9:02:04zamieszkiwały nieco inne siedlisko.
- 9:02:06Izolacja czasowa. przesunięte będą
- 9:02:09czasowo ich momenty kopulacji czy i
- 9:02:13rozmnażania, czy to na przestrzeni roku,
- 9:02:16czy jeśli chodzi o porę dnia, izolacja
- 9:02:18behawioralna, czyli jakieś inne
- 9:02:20zachowania związane z kopulacją i inne
- 9:02:24zachowania godowe, izolacja mechaniczna,
- 9:02:27czyli narządek kopulacyjna osobników z
- 9:02:30tych dwóch odrębnych subpopulacji nie
- 9:02:34będą mechanicznie do siebie pasowały.
- 9:02:36izola C gamatyczna, czyli nie będzie
- 9:02:39odpowiednich białek na gametach żeńskich
- 9:02:41i męskich, by mogły się one połączyć. I
- 9:02:43mamy jeszcze kilka mechanizmów izolacji
- 9:02:47postcygotycznej, czyli te mechanizmy
- 9:02:49występujące po zapłodnieniu, takie jak
- 9:02:52śmiertelność zygot, bezpłodność
- 9:02:54mieszańców czy śmiertelność mieszańców
- 9:02:56inaczej letalność mieszańców. I takie
- 9:02:59typy izolacji też dotyczą różnych
- 9:03:02gatunków, które są ze sobą blisko
- 9:03:04spokrawnione albo dalej spokrawnione,
- 9:03:07ale to są to ogólnie mechanizmy, które
- 9:03:10zapobiegają mieszaniu się różnych
- 9:03:12gatunków i często wykształcenie jakiegoś
- 9:03:15z tych mechanizmów na początku
- 9:03:17mechanizmu specj
- 9:03:20zadziałania specj
- 9:03:25ewolucja zbieżna, konwergencja w której
- 9:03:28dwa niespokrewnione ze sobą organizmy
- 9:03:32zaczynają siebie przypominać z uwagi na
- 9:03:34to, że żyją w podobnym środowisku, a
- 9:03:36więc działa na nie podobna praca
- 9:03:38selekcyjna. Tworzą się w wyniku tej
- 9:03:42konwergencji podobne narządy, które mogą
- 9:03:45pochodzić z zupełnie innych struktur i
- 9:03:47takie narządy nazywamy narządami
- 9:03:49analogicznymi. Natomiast jeśli dany
- 9:03:53organizm zaczyna żyć w kilku różnych
- 9:03:56zróżnicowanych środowiskach z zmienia
- 9:03:59się nieco tryb życia niektórych
- 9:04:00subpopulacji, no to dochodzi do
- 9:04:03dywergencji, czyli ewolucji rozbieżnej i
- 9:04:06dochodzi do zmian morfologicznych,
- 9:04:08behawioralnych i genetycznych w tych
- 9:04:10subpopulacjach i niektóre narządy, które
- 9:04:14są tego samego pochodzenia mogą zacząć
- 9:04:16pełnić zupełnie inną funkcję i wtedy o
- 9:04:19takich narządach mówimy. jako o
- 9:04:21narządach homologicznych. Jeszcze raz.
- 9:04:24Narządy homologiczne to są takie
- 9:04:26narządy, które mają wspólne pochodzenie,
- 9:04:30ale mogą pełnić odmienną funkcję, jak na
- 9:04:32przykład odnóża
- 9:04:35różnych owadów. Mogą pełnić inną
- 9:04:37funkcję. Na przykład u turkucia podjadka
- 9:04:39mamy odnóż grzebne, a u takiej typowej
- 9:04:42mrówki mamy typowe odnóżek roczne.
- 9:04:45Natomiast struktury analogiczne zwykle
- 9:04:48powstają w wyniku ewolucji
- 9:04:50konwergentnej. Są to struktury, które
- 9:04:52mają podobną funkcję, ale mają zupełnie
- 9:04:55inne pochodzenie, jak właśnie odnóż
- 9:04:58Turkucia i odnóż Kreta. Obie te
- 9:05:01struktury służą do przebijania się przez
- 9:05:04glebę, ale mają zupełnie inne
- 9:05:06pochodzenie. mimo zbliżonej budowy i
- 9:05:09zbliżonej funkcji.
- 9:05:11I takie przykłady narządów
- 9:05:13homologicznych, które warto znać to jest
- 9:05:15owłosienie saków, pióra ptaków, łóki
- 9:05:17gadów. Warto tutaj zaznaczyć, że łóki
- 9:05:20ryb się w to nie wliczają, bo łóki ryb
- 9:05:22mają pochodzenie kostne ezodermalne, a
- 9:05:25te struktury mają pochodzenie
- 9:05:27ektodermalne, karatynowe. Endostyl i
- 9:05:31tarczyca, kość stawowa, młoteczek, kość
- 9:05:33kwadratowa, kowadełko, kończyna
- 9:05:35człowieka, kończyna nietoperza, pęcherz
- 9:05:38pławny uryb i płuca kręgowców.
- 9:05:41Na maturę też potrzebujemy trochę
- 9:05:43wiedzieć o ewolucji człowieka. Ja co
- 9:05:45prawda nie spodziewam się pytań z tego
- 9:05:48tematu z uwagi na to, że są cały czas
- 9:05:51spory. Jak wyglądała dokładnie ta
- 9:05:52ewolucja człowieka, który gatunek
- 9:05:55traktować jako należący do którego
- 9:05:57rodzaju, a które gatunki rzeczywiście są
- 9:06:00odrębnymi gatunkami, a które są jakby
- 9:06:03synonimiczne.
- 9:06:05No ale przedstawię taki jeden ze
- 9:06:07schematów, żebyście mieli chociażby
- 9:06:10jakiś taki ogólny ogląd na tą ewolucję
- 9:06:12człowieka. i zaczyna od rodzaju
- 9:06:15sahelantropusa, który jest jedną z
- 9:06:17najstarszych znanych form. U niego była
- 9:06:20możliwa dwunożność, ale nie jest ona
- 9:06:22potwierdzona. Posiadał on zarówno cechy
- 9:06:25małpie, jak i ludzkie i miał stosunkowo
- 9:06:27mały mózg o objętości około 300 400 cm².
- 9:06:33Rodzaj oronin to był kolejny rodzaj.
- 9:06:35Mamy już tutaj dowód na dwunożność tych
- 9:06:39tych organizmów z uwagi na budowę kości
- 9:06:41udowej i prawdopodobnie te organizmy
- 9:06:44były przystosowane do wspinania się po
- 9:06:46drzewach. Przechodzimy do
- 9:06:48australopiteków, które również były
- 9:06:50dwunożne. Ich mózgi osiągały nawet do
- 9:06:53500 cm kwat objętości. Miały długie
- 9:06:57kończyny górne, wskazujące na
- 9:06:59częściowo-nadrzewny tryb życia. Homo
- 9:07:02habilis jest pierwszym przedstawicielem
- 9:07:04z rodzaju homo. Tutaj mózg dochodzi do
- 9:07:07700 cm kw, to te organizmy już
- 9:07:11prawdopodobnie wytwarzały kamienne
- 9:07:13narzędzia i zmniejszyły się u nich oraz
- 9:07:16trochę cofnęły szczęki do porównania z
- 9:07:19małpami. Homoctus był w pełni dwunożny.
- 9:07:23Jego mózg miał ponad 1000 cm s
- 9:07:27objętości. Prawdopodobnie opanował on
- 9:07:30ogień i prawdopodobnie to był ten
- 9:07:32gatunek, który dokonał migracji poza
- 9:07:35region Afryki. Homo Heiden Bellergins to
- 9:07:39prawdopodobnie jest bezpośredni przodek
- 9:07:42człowieka rozumnego, który również jest
- 9:07:44przodkiem na Undertalczyka, więc to jest
- 9:07:47wspólny przodek nas oraz na
- 9:07:50Undertalczyka.
- 9:07:52Jakbyśmy mieli wskazać na jakieś
- 9:07:54tendencje w ewolucji, to będzie to
- 9:07:56rozwój dwunożności, wzrost objętości
- 9:07:59mózgu, redukcja prognatyzmu, czyli
- 9:08:02wysunięcia szczęki oraz rozwój narzędzi
- 9:08:05i kultury.
- 9:08:08Jeśli chodzi o określenie pokrawieństw
- 9:08:11człowieka z innymi zwierzętami, no to to
- 9:08:13jest powtórka z tego, co było na
- 9:08:15filogenezie. Mi się niestety nie udało
- 9:08:18znaleźć drzewa filogenetycznego, które
- 9:08:21by było na darmowej licencji i by
- 9:08:23pokazywało te relacje. Warto jednak
- 9:08:25pamiętać, że najbliższym, że najbliższym
- 9:08:27krewnym człowieka jest szympans, a
- 9:08:30aktualnie żyjącymi człowiekowatymi
- 9:08:33oprócz nas jest szympans, goryl i
- 9:08:35orangutan. Jeśli byśmy analizowali
- 9:08:38człowiekokształtne, to oprócz
- 9:08:39szympansegoryla i orangutana z
- 9:08:42dotychczas żyjących organizmów doszłyby
- 9:08:45jeszcze gibony. I porównajmy małpę
- 9:08:47człokształtną i człowieka. U małp mamy
- 9:08:50krągosłób w kształcie S, u człowieka w
- 9:08:53kształcie S, który umożliwia dwunożną
- 9:08:56podstawę ciała. Doszło do redukcji
- 9:08:58owoienia ciała u człowieka. Czaszka u
- 9:09:02małb człokokształtnych jest silniej
- 9:09:04rozwinięta jeśli chodzi o drzewo
- 9:09:05czaszkę. U człowieka doszło do
- 9:09:07rozwinięcia mózgo czaszki. Otwór wielki
- 9:09:10jest przesunięty u małb ku tyłowi, a u
- 9:09:13człowieka znajduje się u podstawy
- 9:09:15czaszki. Chwały na torzodołowe są
- 9:09:17wydatne u małb. W linii zgryzu u małb
- 9:09:20człekokształtnych kły są wysunięte ponad
- 9:09:22tą linię, a u człowieka nie wystają one
- 9:09:25ponad linię zgryzu. Przeciwstawny kciuk
- 9:09:28jest obecny zarówno u małb
- 9:09:29człokokształtnych, jak i u człowieka.
- 9:09:32Natomiast u człowieka nie ma już
- 9:09:33przeciwstawnego palucha. Stopa u małb
- 9:09:36człokokształtnych jest płaska, a u
- 9:09:39człowieka wysklepiona. Przechodzimy do
- 9:09:41ostatniego działu, czyli do ekologii i
- 9:09:44ochrony środowiska. Ekosystem składa się
- 9:09:47z biotopu, który stanowią wszystkie
- 9:09:49czynniki nieożywione. Zarówno to będą
- 9:09:52takie przedmioty fizyczne, jak na
- 9:09:54przykład jakaś gleba, kamień, ale
- 9:09:56również warunki, czyli średnie opady,
- 9:09:59wiatr, nasłonecznienie i tak dalej. oraz
- 9:10:02z biosenozy, czyli z świata ożywionego.
- 9:10:05Tutaj mamy rośliny, zwierzęta, bakterie,
- 9:10:08procisty i wszystkie żywe organizmy.
- 9:10:12I nasze organizmy żyją w pewnych
- 9:10:15miejscach. I takie miejsce, w którym
- 9:10:18żyje dany organizm, jest nazywane
- 9:10:20siedliskiem danego organizmu. Na
- 9:10:22przykład jakiś chrząszcz z
- 9:10:24spiegaczowatych i pająk z pogącowatych
- 9:10:27mogą żyć na jakiejś łące, która będzie
- 9:10:30siedliskiem tych organizmów. Ale mamy
- 9:10:32jeszcze inne ważne pojęcie. No pojęcie
- 9:10:35niszy ekologicznej. I mimo, że te
- 9:10:37organizmy żyją w jednym siedlisku, mają
- 9:10:40inną niszę ekologiczną, bo nisza
- 9:10:42ekologiczna jest pojęciem szerszym. nie
- 9:10:45obejmuje jedynie siedliska danego
- 9:10:47organizmu, ale również wszystkie
- 9:10:50funkcje, które ten organizm spełnia w
- 9:10:52danym siedlisku i jego jakby to
- 9:10:54powiedzieć styl życia w tym środowisku.
- 9:10:57Żeby to dobrze opisać to porównajmy
- 9:10:59właśnie tego pająka i chrząszcza. Dajmy
- 9:11:02na to pająk pogońcowaty i chrząszcz
- 9:11:05biegaczowaty to dwa drapieżniki które
- 9:11:07żyją w tym samym środowisku. Ale pająk
- 9:11:10pogońcowaty poluje głównie za dnia, a
- 9:11:13chrząż biegaczowaty głównie za nocy. I
- 9:11:16tym na przykład nisze ekologiczne tych
- 9:11:18organizmów się różnią i nie nakładają
- 9:11:20się na siebie, bo tutaj organizmy w inny
- 9:11:23sposób spełniają swoje potrzeby życiowe
- 9:11:26i inaczej spełniają swoją rolę w
- 9:11:28ekosystemie.
- 9:11:31I każdy organizm ma pewien zakres
- 9:11:33tolerancji względem różnych czynników
- 9:11:36środowiska. I zarówno nadmer tych
- 9:11:38czynników, jak i niedobór tych czynników
- 9:11:41może być niekorzystny i ograniczać
- 9:11:44występowanie organizmów, o czym mówi
- 9:11:47zasada Shellforda. I takie warunki, w
- 9:11:50których reakcja organizmu będzie
- 9:11:52najlepsza względem danego czynnika, to
- 9:11:55optimum. Zwykle przy takim natężeniu
- 9:11:57silnika organizm może się swobodnie
- 9:12:00rozmnażać i wzrastać.
- 9:12:03Pejus to takie natężenie danego
- 9:12:05czynnika, przy którym organizm może
- 9:12:08wzrastać, ale już nie ma odpowiednich
- 9:12:10warunków do rozmnażania tego organizmu.
- 9:12:13A pesimum to są warunki, w których po
- 9:12:16prostu organizm może przetrwać przy
- 9:12:19skrajnie słabym natężeniu danego
- 9:12:21czynnika. I to jest już takie natężenie
- 9:12:23czynnika, blisko którego organizm nie
- 9:12:26będzie w stanie już przetrwać, jak
- 9:12:28jeszcze on się trochę zmieni na w stronę
- 9:12:31bardziej niekorzystną dla tego
- 9:12:33organizmu.
- 9:12:34I mamy jeszcze zasadę współzależności
- 9:12:37mitharlicha, która mówi nam, że
- 9:12:40wrażliwość organizmu na dany czynnik
- 9:12:42może być uzależniona od natężenia innych
- 9:12:45czynników. Dajmy na to, dany organizm
- 9:12:48mało jadł, jest wygłodzony, to jego
- 9:12:50tolerancja na jakiś inny czynnik będzie
- 9:12:53we wąskim zakresie. Natomiast gdy to
- 9:12:56jest dobrze odżywiony organizm, który ma
- 9:12:59nadmiar pokarmu, to jego tolerancja na
- 9:13:02inny czynnik może być w szerokim
- 9:13:04zakresie.
- 9:13:05I w zależności, gdy jakiś organizm ma
- 9:13:09szeroką tolerancję danych czynnik, w tym
- 9:13:11przypadku żółty kolor, to mówimy, że
- 9:13:13jest eurotypowy względem tego czynnika.
- 9:13:17Zakres tolerancji będzie wąski. Jak
- 9:13:19czerwony, niebieski i zielony kolor, to
- 9:13:22organizm będzie stanobiątem względem
- 9:13:24tego czynnika. Jeśli jest stanobiątem w
- 9:13:27niskich zakresach natężenia tego
- 9:13:29szynika, to to jest oligostanobiąt, w
- 9:13:32średnich natężeniach to mesostanobiąd i
- 9:13:35w wysokich natężeniach polistenobiąd.
- 9:13:39I organizmy o wąskim zakresie tolerancji
- 9:13:41stanobientyczne mogą być dobrymi
- 9:13:43bioindykatorami. Na przykład małże mają
- 9:13:46niską tolerancję na stanie czyszczenia
- 9:13:49wód i gdy w wodzie pojawią się jakieś
- 9:13:51toksyny to oneż się szybko zamykają. i
- 9:13:54mogą być wykorzystywane właśnie w
- 9:13:56różnych stacjach kontroli wody czy
- 9:13:59wodociągi do oceny stanu wody na
- 9:14:02bieżąco. Gdy takie małże się szybko
- 9:14:04zamkną to wiemy, że z tą wodą
- 9:14:06potencjalnie dzieje się coś nie tak.
- 9:14:09Różne rośliny żyją w różnych warunkach
- 9:14:11pod względem dostępności wody i innych
- 9:14:14czynników abiotycznych. Ale my skupmy
- 9:14:16się na tej wodzie i właśnie ze względu
- 9:14:19na dostępność tej wody wyróżniamy
- 9:14:21hydrofity, czyli rośliny wodne. Ich
- 9:14:25adaptacjami jest cienka lub brak
- 9:14:28kutikuli, bo nie mamy potrzeby
- 9:14:30ograniczenia parowania. Mamy słabo
- 9:14:32rozwinięty system korzeniowy lub brak
- 9:14:35jest tego systemu. Mamy w miękkiszu dużo
- 9:14:38przestrzeni powietrznych, więc występuje
- 9:14:41miękkisz powietrzny Arenhyma, który
- 9:14:43ułatwia unoszenie się rośliny na wodzie
- 9:14:46i transport gazów oddechowych w ciele
- 9:14:48rośliny. Aparaty szparkowe w liściach
- 9:14:51wodnych są nieobecne, a u liści
- 9:14:53pływających są obecne tylko na górnej
- 9:14:56stronie liści. Też u heterofitów często
- 9:15:00występuje heterofilia, czyli zawisko,
- 9:15:02gdy roślina wytwarza kilka
- 9:15:04morfologicznych typów liści. Dalej mamy
- 9:15:07higrofity, czyli rośliny wilgotnolubne.
- 9:15:10Zwykle żyją w wilgotnych glebach i w
- 9:15:13lasach, gdzie panuje duża wilgotność.
- 9:15:15Mają zwykle duże cienkie liścia, liczne
- 9:15:18aparaty szparkowe, słabo rozwiniętą
- 9:15:21kutykulę i transpiracja zachodzi u nich
- 9:15:23stosunkowo intensywnie.
- 9:15:26Mezofity to rośliny żyjące w
- 9:15:29środowiskach o umiarkowanej wilgotności,
- 9:15:31więc tutaj nie mamy jakiś szczególnych
- 9:15:33adaptacji do gospodarki gospodarki
- 9:15:36wodnej. Na pewno mamy dobrze rozwinięty
- 9:15:38system korzeniowy i standardowy rozkład
- 9:15:41aparatów szparkowych. Kserofity to są
- 9:15:44rośliny sucholubne, które są dostosowane
- 9:15:47do środowisk skrajnie ubogich w wodę. I
- 9:15:51mamy tu dwie strategie. Albo mamy
- 9:15:54sklerofity, albo sukulenty. I te drugie
- 9:15:57są wyspecjalizowane w magazynowaniu wody
- 9:16:00w okresach, gdy ta woda pada i
- 9:16:02przechowywaniu tej wody na ten długi
- 9:16:05okres suszy i oszczędne gospodarowanie
- 9:16:08tą wodą. Te rośliny zwykle mają organy
- 9:16:11przekształcone w taki sposób, by mogły
- 9:16:14magazynować spore ilości wody.
- 9:16:16Sklerofity natomiast są skrajnie
- 9:16:18wyspecjalizowane w ograniczenie
- 9:16:20transpiracji. Tutaj mamy skrajnie mało
- 9:16:23aparatów szparkowych. Zwykle mamy wiele
- 9:16:26elementów stwardniałych, grubą kutykula
- 9:16:29oraz zmniejszenie powierzchni wielu
- 9:16:32organów, żeby jeszcze bardziej
- 9:16:34ograniczyć tą transpirację.
- 9:16:37Populacja to zespół organizmów jednego
- 9:16:39gatunku, która zamieszkuje dany obszar w
- 9:16:42danym czasie. Ale kilka takich
- 9:16:44populacji, które występują w pewnym
- 9:16:48rozmieszczeniu przestrzennym, możemy
- 9:16:50nazywać metapopulacją. I między tymi
- 9:16:52populacjami może dochodzić do przepływu
- 9:16:55osobników, a tym samym ten przepływ
- 9:16:58osobników może warunkować wzbogacanie
- 9:17:00genetyczne innych populacji i przepływ
- 9:17:02genów. Gdyby zaszły warunki, gdy jedna
- 9:17:05populacja metapopulacja zostanie
- 9:17:07odcięta, to z czasem, gdy zanikną
- 9:17:10migracje, to będzie się gromadziło
- 9:17:12zróżnicowanie genetyczne między tymi
- 9:17:14populacjami, aż w końcu może to
- 9:17:16doprowadzić do powstania do nowego
- 9:17:18gatunku na drodze specjatrycznej.
- 9:17:23Jeśli chodzi o populację, to możemy
- 9:17:25wyróżnić takie trzy podstawowe typy
- 9:17:28rozmieszczenia. Po lewej rozmieszczenie
- 9:17:30równomierne, bardzo rzadkie w
- 9:17:32przyrodzie. ale na przykład występuje w
- 9:17:34uprawach tworzonych przez człowieka,
- 9:17:36czyli w uprawach antropogenicznych. Mamy
- 9:17:39rozmieszczenie skupiskowe. Może mieć to
- 9:17:41miejsce na przykład, gdy dany organizm
- 9:17:43gromadzi się wokół jakiegoś źródła
- 9:17:46pokarmu i rozmieszczenie losowe, gdy
- 9:17:49organizmy nie wykazują na pierwszy rzut
- 9:17:51oka jakiejś tendencji w swoim
- 9:17:54rozmieszczeniu. W populacji powinniśmy
- 9:17:56też umieć określić liczebność,
- 9:17:59zagęszczenie, czyli liczebność
- 9:18:01podzielona na powierzchnię, strukturę
- 9:18:03przestrzenną, to o czym powiedziałam i
- 9:18:06strukturę wiekową oraz płciową.
- 9:18:09I możemy mieć kilka rodzaj interakcji
- 9:18:11między organizmami. Będzie to
- 9:18:13neutralizm, czyli organizmy są wobec
- 9:18:16siebie obojętne. Komensalizm, czyli
- 9:18:19jeden organizm ma jakiś zysk z obecności
- 9:18:22drugiego organizmu, a dla drugiego to
- 9:18:24jest obojętne. A mensalizm, czyli
- 9:18:26sytuacja przeciwna, czyli jeden organizm
- 9:18:29szkodzi drugiemu, nie ponosząc przy tym
- 9:18:32żadnego, żadnej korzyści. konkurencja,
- 9:18:35interakcja niekorzystna dla obu
- 9:18:37organizmów terapieżnictwo, gdzie jeden
- 9:18:40organizm zabija drugi, żeby zdobyć
- 9:18:43pokarm, pasożytnictwo, podobna relacja.
- 9:18:46Tylko pasożyt nie dąży do zabicia
- 9:18:48swojego żywiciela, a chce zachować go
- 9:18:50przy życiu, żeby jak najdłużej się na
- 9:18:52nim żywić. Mutualizm, czyli reakcja,
- 9:18:56która jest korzystna dla obu stron i
- 9:18:59protokooperacja, która również jest
- 9:19:00korzystna dla obu stron. I mutualizm od
- 9:19:03protokooperacji różni się tym, że
- 9:19:05mutualizm jest niezbędny do przeżycia
- 9:19:08obu tych organizmów w relacji, a
- 9:19:11protokooperasa jest fakultatywna i mimo,
- 9:19:13że przynosi organizmom korzyść, to nie
- 9:19:15jest niezbędna do przeżycia tych
- 9:19:17organizmów. I mamy konkurencję, której
- 9:19:20przyjrzymy się bliżej. może być wewnątrz
- 9:19:22gatunkowa i zewnątrz gatunkowa i
- 9:19:25konkurencja ma miejsce wtedy, kiedy
- 9:19:27zasoby środowiska są ograniczone, a
- 9:19:29nisze ekologiczne organizmów nakładają
- 9:19:32się na siebie i konkurencja wewnątrz
- 9:19:35gatunkowa będzie bardziej intensywna, bo
- 9:19:38tutaj mamy całkowicie nałożenie się niż
- 9:19:40ekologicznych i skutkami takiej
- 9:19:42konkurencji może być ograniczenie
- 9:19:44liczebności populacji, selekcja
- 9:19:46naturalna, czyli wzmocnienie tego
- 9:19:48mechanizmu, w którym przeżywają
- 9:19:50najlepiej dostosowane osobniki może
- 9:19:53dojść do zróżnicowania osobników poprzez
- 9:19:56wykluczenie słabszych osobników. Może
- 9:19:59dochodzić do regulacji zagęszczenia
- 9:20:01populacji i również może tutaj dochodzić
- 9:20:04do selekcji partnerów seksualnych, jeśli
- 9:20:07konkurencja będzie dotyczyła zdobywania
- 9:20:10partnerek seksualnych. Konkurencja
- 9:20:12zewnątrz gatunkowa zwykle jest mniej
- 9:20:15intensywna i może prowadzić albo do
- 9:20:17wyparcia jednego gatunku z danego
- 9:20:20środowiska, albo podziału niż
- 9:20:22ekologicznych. To znaczy, że dany
- 9:20:25organizm nie będzie w pełni realizował
- 9:20:27swojej potencjalnej, idealnej niszy
- 9:20:30ekologicznej.
- 9:20:32może dojść do zmiany w zasięgu
- 9:20:34występowania gatunków, specjalizacji
- 9:20:37jednego z gatunków, a tym samym do
- 9:20:40przesunięcia jego niszy ekologicznej i
- 9:20:43zmiany nieco jego wymagań, które ma on
- 9:20:46od środowiska, a również na dłuższy
- 9:20:48okres czasu dochodzi do koewolucji,
- 9:20:51czyli do wzajemnych dostosowywań się
- 9:20:53tych gatunków względem siebie.
- 9:20:57I tutaj mamy zmiany w czasie w układzie
- 9:21:00zadający i zadany. Tą tym niebieskim
- 9:21:03kolorem jest zaznaczona ofiara,
- 9:21:05czerwonym drapieżnik. Jak ofiary jest
- 9:21:07dużo, to drapieżnik łatwo łapie swoją
- 9:21:10ofiarę, a więc jego populacja się
- 9:21:12zwiększa, a populacja ofiary spada. O,
- 9:21:15populacja ofiary w końcu na tyle
- 9:21:17spadnie, że drapieżnikom coraz gorzej,
- 9:21:20trudniej łapać te ofiary, a tym samym
- 9:21:23coraz więcej drapieżników ginie,
- 9:21:24zmniejszając swoją populację, co z kolei
- 9:21:27warunkuje wzrost populacji ofiary, która
- 9:21:31znów może się rozmnażać. I to są takie
- 9:21:33dwie sinusoidy
- 9:21:36przesunięte względem siebie. I taka
- 9:21:39dynamika, jeśli chodzi o układ zadający
- 9:21:42i zadany, w teorii wygląda bardzo
- 9:21:44fajnie. Ale w praktyce bardzo rzadko
- 9:21:46występuje, bo ekosystem jest o wiele
- 9:21:49bardziej złożony i mamy tutaj o wiele
- 9:21:51więcej interakcji między różnymi
- 9:21:53gatunkami, ale taki model zwykle
- 9:21:56obserwujemy na dużych przestrzeniach,
- 9:21:58gdzie jest jeden drapieżnik, jedna
- 9:22:01ofiara i nie ma z wielu innych
- 9:22:03interakcji między innymi gatunkami. Więc
- 9:22:06to jest właśnie taki model na kole
- 9:22:08podbiegunowym.
- 9:22:10Nie musimy określać zależności w
- 9:22:12ekosystemie na podstawie fragmentów
- 9:22:15sieci pokarmowych. I zacznijmy od tego,
- 9:22:18że łańcuch pokarmowy pokazuje i który
- 9:22:21organizm zada który organizm. Grot
- 9:22:24strzałki jest skierowany w kierunku
- 9:22:27organizmu, który zjada od organizmu
- 9:22:30zadanego. Połączenie kilku takich
- 9:22:32łańcuchów pokarmowych, które występują w
- 9:22:35ekosystemie tworzy nam sieć pokarmową.
- 9:22:38Bardzo ważne jest analizowanie tych
- 9:22:40sieci i szacowanie, co by się stało,
- 9:22:42gdyby dany organizm z takiej sieci
- 9:22:45zniknął. Na przykład gdyby z tej sieci
- 9:22:47zniknęły ptaki arktyczne to byśmy mogli
- 9:22:51podejrzewać, że zwiększy się populacja
- 9:22:53fokii pospolitej, niedźwiedzia
- 9:22:55polarnego, fokii obrączkowanej i foki
- 9:22:58grenlandzkiej, ponieważ dorsz arktyczny
- 9:23:01jest pokarmem tych wszystkich pięciu
- 9:23:05grup organizmów, więc jakby zniknęły
- 9:23:07ptaki, to by się obniżyła konkurencja, a
- 9:23:10więc byłoby więcej pokarmu dla
- 9:23:12pozostałych drapieżników polujących na
- 9:23:15tego dorsza.
- 9:23:17Ważne jest, żeby wiedzieć, że w
- 9:23:20ekosystemie mamy do czynienia z
- 9:23:22przepływem energii, bo energia, która
- 9:23:26bierze udział w różnych procesach,
- 9:23:28zawsze się częściowo rozprasza. Jest jej
- 9:23:31trochę mniej w takiej formie, że
- 9:23:33organizmy żywe mogą ją dalej
- 9:23:35wykorzystywać. I obiegu materii, bo
- 9:23:38materia z obiegu nie znika, tylko
- 9:23:40zmienia swoją formę i może być
- 9:23:42wykorzystywana w inny sposób. i dalej
- 9:23:45krąży w ekosystemie w jakiś różnych
- 9:23:47procesach biochemicznych.
- 9:23:50I tutaj mam przedstawione krążenie węgla
- 9:23:53w ekosystemie. Mam tutaj taką linię
- 9:23:56brązową, która odgradza warunki tlenowe
- 9:23:59od warunków beztlenowych. Na górze mam
- 9:24:01warunki tlenowe, na dole beztlenowe i
- 9:24:05węgiel do z wąsków organicznych może być
- 9:24:08włączony zarówno drogami tlenowymi, jak
- 9:24:11i beztlenowymi, jak również zwąki
- 9:24:14organiczne w takich warunkach mogą się z
- 9:24:16powrotem utleniać do dwutlenku węgla.
- 9:24:20A więc jedynką są zaznaczone autotrofy i
- 9:24:24heterotrofy tlenowe, a dwójką autotrofy
- 9:24:28beztlenowe i heterotrofy beztlenowe o
- 9:24:31metabolizmie oddechowym.
- 9:24:34trójką mam zaznaczone etanotrofy tlenowe
- 9:24:38i beztlenowe, które są w stanie utleniać
- 9:24:41metan celem uzyskiwania użytecznych form
- 9:24:44energii i w wyniku tego utleniania
- 9:24:46powstaje dwutlenek węgla uwalniany do
- 9:24:48atmosfery. I z przemian węgla te procesy
- 9:24:51są najważniejsze. Pozostałe sobie
- 9:24:53pomińmy i przejdźmy do przemian
- 9:24:55azotowych, które są trochę ważniejsze i
- 9:24:58tutaj będziemy omawiać trochę więcej
- 9:25:00tych przemian. Przeanalizujmy krążenie
- 9:25:03azotu w atmosferze. Tutaj w punkcie
- 9:25:06centralnym mam przedstawiony azot
- 9:25:08związany w składnikach organicznych,
- 9:25:11czyli na przykład w aminokwasach i
- 9:25:13jedynką jest zaznaczone wiązania azotu
- 9:25:15atmosferycznego. Jedynie te organizmy,
- 9:25:18które są nazywane diazotrofami są zdolne
- 9:25:21do tego procesu. Jest niewiele takich
- 9:25:23organizmów. Te organizmy często żyją w
- 9:25:26związkach mutualistycznych z jakimiś
- 9:25:29innymi organizmami. Dla przykładu
- 9:25:31rośliny otylkowe posiadają jako
- 9:25:33symbionty bakterie na przykład z rodzaju
- 9:25:37rezobium, które wiążą dla tych roślin
- 9:25:39azot atmosferyczny, a dzięki temu te
- 9:25:42rośliny mogą żyć na glebach nieco
- 9:25:45biedniejszych w azot, na których inne
- 9:25:47rośliny nie dałyby rady. Dwójką jest
- 9:25:50zaznaczony proces asymilacji amoniaku,
- 9:25:53czyli procesu, w którym właśnie amoniak
- 9:25:56jest włączany do różnych związków
- 9:25:58organicznych. Trójką jest przedstawiony
- 9:26:01proces rozkładu związków białkowych, w
- 9:26:04których uwalniany jest amoniak. I ten
- 9:26:07proces to jest amonifikacja. czwórką
- 9:26:09mamy dwuetapowy proces utleniania
- 9:26:12amoniaku przeprowadzany przez bakterie
- 9:26:15nitryfikacyjne. Taki proces utlenienia
- 9:26:18amoniaku jest przeprowadzany przez
- 9:26:21organizmy, które są
- 9:26:22hemolitoautotroficzne,
- 9:26:24a więc te organizmy utleniają ten te
- 9:26:27związki azotu w procesie chemosyntezy,
- 9:26:31żeby uzyskać użyteczne formy energii i
- 9:26:34być w stanie wiązać dwutlenek węgla.
- 9:26:37Piątką mam zaznaczony proces redukcji
- 9:26:39asymilacyjnej, w której organizm
- 9:26:42pozyskuje amoniak redukując NO3-
- 9:26:46i po tej redukcji ten amoniak jest od
- 9:26:48razu włączany do związków organicznych i
- 9:26:52szóstką jest zaznaczona redukcja
- 9:26:54dysimacyjna, której azot z powrotem jest
- 9:26:56uwalniany do atmosfery w postaci
- 9:27:00dwuatomowej.
- 9:27:01I ten proces jest związany z oddychaniem
- 9:27:04beztylenowym, w którym ostatnim
- 9:27:07akceptorem elektronów i protonów są
- 9:27:09właśnie te związki azotu, z których
- 9:27:12będzie powstawał ten azot azot
- 9:27:15atmosferyczny.
- 9:27:17Sukcesy ekologiczne to są pewne
- 9:27:20przemiany ekosystemu, które dążą do
- 9:27:23ekosystemu stabilnego i takiego
- 9:27:25optymalnego w danej strefie
- 9:27:27klimatycznej. i wyróżniamy albo sukcesy
- 9:27:30pierwotną, gdzie jakiś ekosystem
- 9:27:33powstaje na miejscu
- 9:27:36gruntu jakiegoś, w którym nie było
- 9:27:38wcześniej żadnego innego ekosystemu. na
- 9:27:41przykład wynurzyła nam się z oceanu
- 9:27:44jakaś nowa wyspa, która zaczyna być
- 9:27:46kolonizowana przez nowe organizmy. Albo
- 9:27:49możemy mieć też sukcesję wtórną, gdzie
- 9:27:52istniał jakiś ekosystem, który został
- 9:27:55całkowicie zniszczony przez jakiś
- 9:27:57czynnik i na niego miejsce powstał nowy
- 9:28:00ekosystem. Tutaj takim klasycznym
- 9:28:03przykładem będzie pożar, który spalił
- 9:28:05jakiś las i na jego miejsce powstał nowy
- 9:28:08las. Jeśli mówimy o bioróżnorodności,
- 9:28:12to możemy ją rozpatrywać w trzech takich
- 9:28:14kategoriach. Albo genetycznej, gdzie
- 9:28:17mówimy o zróżnicowaniu genetycznym w
- 9:28:20obrębie jednego gatunku albo o
- 9:28:23gatunkowej, w której rozważamy bogactwo
- 9:28:26gatunkowe, które mamy w danym obszarze
- 9:28:29terenu, albo różnorodność ekosystemowa,
- 9:28:33która mówi nam o typach i rodzajach
- 9:28:35występujących ekosystemów.
- 9:28:38Ekosystemy są kreowane przez klimat i
- 9:28:41ukształtowanie terenu. Takimi
- 9:28:43szczególnymi miejscami, w których mamy
- 9:28:46wyjątkowo bogate gatunkowo ekosystemy.
- 9:28:49Są rafy kolarowe, austuaria, czyli
- 9:28:52ujście rzek. Jednak Austoria nie są
- 9:28:55takimi ujściami deltowymi, tylko takimi
- 9:28:57ujściami, gdzie rzeka gwałtownie wpływa
- 9:29:00do głębokiego oceanu, a nie rozmywa się
- 9:29:03na takiej delcie, gdzie jest taki
- 9:29:05bardziej
- 9:29:07spokojny ten wpływ do oceanu. Jeszcze
- 9:29:10lasy tropikalne również są takimi bardzo
- 9:29:12bogatymi ekosystemami.
- 9:29:16Działalność człowieka zwykle jest
- 9:29:18szkodliwa dla przyrody. Człowiek budując
- 9:29:21drogi i tworząc osady ludzkie rozbija
- 9:29:24różne fragmenty ekosystemu i je
- 9:29:27fragmentuje sprawiając, że migracja
- 9:29:30osobników między poszczególnymi
- 9:29:32populacjami jest utrudniona, a tym samym
- 9:29:35utrudniony jest przepływ genów. Oprócz
- 9:29:37tego człowiek wytwarza dużo substancji
- 9:29:41toksycznych, plastiku, które
- 9:29:43zanieczyszczają ekosystem. W rolnictwie
- 9:29:46są wykorzystywane liczne nawozy bogate w
- 9:29:49azotany i fosforany, które prowadzą do
- 9:29:51eutrofizacji, czyli nadmiernego
- 9:29:54wzbogacenia zbiorników w te pierwiastki
- 9:29:56biogenne. W wyniku czego w tych
- 9:29:58zbiornikach dochodzi do rozkwitu glonów,
- 9:30:01które następnie pozbywają się tlenu z
- 9:30:04tych zbiorników i takie zbiorniki
- 9:30:06zamierają.
- 9:30:09Ochrona przyrody może wiązać się
- 9:30:11restytucją i reintrodukcją. Restytuca to
- 9:30:15jest odnowienie pewnego fragmentu
- 9:30:18ekosystemu do takiego stanu, jakim on
- 9:30:21był przed interakcją człowieka. Podejmy
- 9:30:24na to mieliśmy jakiś fragment, gdzie
- 9:30:26występował jakiś gatunek, ale przez
- 9:30:28zmianę wywołane przez człowieka ten
- 9:30:30gatunek przestał tam występować. To
- 9:30:32możemy niejako odwrócić te zmiany,
- 9:30:35naprawić ten ekosystem, żeby ten gatunek
- 9:30:37z powrotem mógł tam występować.
- 9:30:40Reintrodukcja to natomiast jest powrotne
- 9:30:43wprowadzenie. gdzieś jakiegoś gatunku z
- 9:30:46innych populacji, żeby ten gatunek mógł
- 9:30:48tam się spokojnie rozwijać. I w praktyce
- 9:30:52i w teorii może wydawać się to bardzo
- 9:30:54proste, ale w praktyce taka ochrona
- 9:30:56gatunkowa i od nowa ekosystemów to jest
- 9:30:59bardzo złożona i ciężka rzecz wiążąca
- 9:31:02się z wieloma problemami, chociażby z
- 9:31:04efektem z efektami genetycznymi, bo jak
- 9:31:08wprowadzamy jakąś populację to zwykle
- 9:31:10jest ona dosyć zbliżona do siebie
- 9:31:13genetycznie, szczególnie jeśli jest to
- 9:31:15jakiś gatunek chroniony i zagrożony i
- 9:31:17często dochodzi do kojarzenia się między
- 9:31:20organizmami. krawniaczymi, a tym samym
- 9:31:22do zwiększenia nagromadzenia negatywnych
- 9:31:25mutacji.
- 9:31:27I mamy jeszcze kilka takich dokumentów
- 9:31:30prawnych, które powinniśmy znać do
- 9:31:32matury. Mamy program Natura 2000, który
- 9:31:36tworzy sieć obszarów chronionych w
- 9:31:38Europie i mamy tutaj dyrektywę ptasią,
- 9:31:41która skupia się na ochronie
- 9:31:43poszczególnych gatunków ptaków i
- 9:31:44siedliskową, która ma za zatanie chronić
- 9:31:48szczególne siedliska przed degradacją.
- 9:31:50Mamy CITES. O to na maturze pytania są
- 9:31:53stosunkowo często. To jest
- 9:31:55międzynarodowa konwencja regulująca
- 9:31:57handel dzikimi zwierzętami i roślinami
- 9:31:59zagrożonymi wyginięciem oraz fragmentami
- 9:32:03tych gatunków. Ma ona za zadanie
- 9:32:05zapobiegać kusownictwu, handlu
- 9:32:08zwierzętami też dlatego, żeby jakiś
- 9:32:12handel zwierzętami nie spowodował
- 9:32:14przeniesienie się jakiejś choroby na
- 9:32:16tereny, w których ta choroba nie
- 9:32:18występowała. Oprócz tego ta konwencja
- 9:32:21właśnie reguluje te aspekty, które by
- 9:32:24umożliwiały legalny handel tymi
- 9:32:26zwierzętami.
- 9:32:27Mamy konwencję o różnorodności
- 9:32:29biologicznej, czyli umowę międzynarodową
- 9:32:32o trzech głównych celach. ochronie
- 9:32:34bioróżnorodności,
- 9:32:36ustalenie zrównoważonego użytkowania
- 9:32:38zasobami naturalnymi i sprawiedliwy
- 9:32:41podział korzyści z wykorzystania zasobów
- 9:32:44genetycznych organizmów. Mamy też agendę
- 9:32:4721, która jest globalnym programem na
- 9:32:50rzecz zróżnicowanego rozwoju. A
- 9:32:52zróżnicowany rozwój to jest taki
- 9:32:54program, który ma za zadanie pogodzić
- 9:32:57potrzeby człowieka i potrzeby
- 9:32:59środowiska, żeby zarówno natura mogła
- 9:33:01się rozwijać i nie zamierała, a człowiek
- 9:33:04też mógł czerpać jakieś korzyści z
- 9:33:06natury i korzystać z jej pozytywnych
- 9:33:09aspektów. M.
About this transcript
This page contains the full transcript of CAŁA podstawa programowa z BIOLOGII! Edycja 2027. Wielka powtórka maturalna. by PowelToJa, generated from the public captions YouTube serves with the video. The transcript has 65,230 words across 12,500 segments, with the original timestamps preserved so you can click any line to jump to that moment in the embedded player.
What you can do with it
Use the transcript to take notes, quote the speaker, build a study guide, generate a summary with ChatGPT or Claude via the YouTube Summary tool, or export it as a timed subtitle file with YouTube to SRT. You can also re-open it in the transcriber to choose a caption track available on the video.
Free YouTube transcript tool
YouTube2Text is a free YouTube transcript generator — no signup, no daily limit. Paste any YouTube link and get the full transcript instantly, with timestamps, click-to-jump, caption language selection, AI prompts for ChatGPT, Claude, and Gemini, and exports to TXT, SRT, VTT, or Markdown.