YouTube2Text

CAŁA podstawa programowa z BIOLOGII! Edycja 2027. Wielka powtórka maturalna. — Transcript

by PowelToJa · 65,230 words · 12,500 segments · language en · Watch on YouTube

Full transcript

  1. 0:00Mam nadzieję, że nie jesteście smutni,
  2. 0:02ale nawet jak jesteście, to nic
  3. 0:04straconego, bo przed nami kilka, a może
  4. 0:07nawet kilkana godzin biologii, więc na
  5. 0:09pewno humor wam się poprawi. Z tej
  6. 0:12strony oczywiście Powel to ja z kanału
  7. 0:14Powel To ja i dzisiaj zajmiemy się
  8. 0:16omówieniem całej podstawy programowej z
  9. 0:19biologii punkt po punkcie. To omówienie
  10. 0:22będzie właśnie miało taką formę, że będę
  11. 0:24wyświetlał konkretny punkt podstawy, a
  12. 0:27potem robił do niego omówienie. Też
  13. 0:29zachęcamy do korzystania ze znaczników
  14. 0:31czasowych w filmie, żebyście mogli się
  15. 0:34łatwo orientować, gdzie omawiamy jaki
  16. 0:36działy z liceum. Zachęcam również do
  17. 0:39wbicia na mojego Discorda, link w
  18. 0:41opisie, jak i do pozostawienia po sobie
  19. 0:43śladu w komentarzach. I już zapraszam do
  20. 0:46materiału.
  21. 0:48Pierwszy punkt podstawy mówi o
  22. 0:50znajomości makroelementów i ich funkcji
  23. 0:52w organizmie. Ja nie jestem zwolennikiem
  24. 0:55uczenia się tego na pamięć, bo potem w
  25. 0:57toku nauki biologii mówimy w przeróżnych
  26. 1:00mechanizmach. O tych pierwiastkach,
  27. 1:02jeśli biorą one udział w danym
  28. 1:04mechanizmie, tak naturalnie
  29. 1:05zapamiętujemy funkcję tych pierwiastków.
  30. 1:08No ale mimo wszystko w tym punkcie tak
  31. 1:10pokrótce przedstawię po kolei funkcję
  32. 1:13każdego z makroelementów.
  33. 1:15No dobrze, a więc makroelementy, które
  34. 1:18występują u człowieka to węgiel, tlen,
  35. 1:20azot wodu, rysiarka, fosfor, potas, sód,
  36. 1:24chlor, magnez i wapń. Przy czym te
  37. 1:27pierwsze, te pierwsze sześć pierwiastków
  38. 1:29to pierwiastki biogenne, czyli
  39. 1:31pierwiastki, które budują najważniejsze
  40. 1:34elementy naszego organizmu. Tymi
  41. 1:37elementami będą cukry, tuszze obojętne,
  42. 1:40fosfolipidy, kwasy nukleinowe i białka.
  43. 1:44Węgiel, wodór i tlen wchodzą w skład
  44. 1:47wszystkich tych składników. Dodatkowo,
  45. 1:50gdy dołożymy fosfor, będziemy mieli do
  46. 1:53czynienia z fosfolipidami, a jeśli
  47. 1:55dołożymy azot, to będziemy mieli do
  48. 1:57czynienia z kwasami nukleinowymi.
  49. 2:00Jeśli mamy również białka, które są
  50. 2:02budowane przez aminokwasy, w skład
  51. 2:04aminokwasów wchodzi węgiel, tlen, wodór
  52. 2:09i azot. A w przypadku dwóch aminokwasów
  53. 2:12białkowych, czyli metioniny i cestiny,
  54. 2:15wchodzi jeszcze siarka. I tutaj drobna
  55. 2:19uwaga, że ktoś by mógł się burzyć i
  56. 2:21powiedzieć, że w przypadku fosfolipidów
  57. 2:23też na przykład wchodzi azot na
  58. 2:26przykładzie fosfatytetylocholiny
  59. 2:28i miałby rację. Jednak tutaj
  60. 2:30zgromadziłam tylko te cztery pierwiastki
  61. 2:33jako te budujące fosfolipidy, żeby
  62. 2:35przedstawić taki ogólny zamysł tych
  63. 2:38fosfolipidów. że to buduje fosfolipidy
  64. 2:42jest tym należy to kojarzyć. Gdy
  65. 2:43będziemy omawiać poszczególne związki to
  66. 2:46będziemy wchodzić w szczegóły i tam
  67. 2:49dopiero wszystko dokładniej wyjaśniać i
  68. 2:52i rozwiać takie wątpliwości. I właśnie w
  69. 2:55tym kursie czasem będą się zdarzały
  70. 2:57takie sytuacje, że na początku będą
  71. 3:00pewne niedopowiedzenia, a dopiero potem
  72. 3:03będą one lepiej rozwinięte, żeby
  73. 3:06zachować pewien rytm nauki i żeby nie
  74. 3:09zasypywać was bardzo dokładnymi
  75. 3:11szczegółami. Cały czas na przebiegu
  76. 3:13całego kursu będziemy mieli jeszcze dużo
  77. 3:16razy szansę wracać do niektórych
  78. 3:18zagadnień. No dobrze, ale idziemy do
  79. 3:20dalszych makroelementów, czyli do sodu,
  80. 3:23potasu, chloru. Są to makroelementy,
  81. 3:26które występują w płynach komórkowych. W
  82. 3:29zależności od tego, czy mówimy o płynie
  83. 3:32wewnątrz, czy zewnątrz komórkowym,
  84. 3:35stężenie tych pierwiastków jest różne. W
  85. 3:38płynie we wnątrz komórkowym dominują
  86. 3:41jony potasu, natomiast w zewnątrz
  87. 3:43komórkowym sodu i chloru. Póki co to
  88. 3:47jest dla nas najważniejsze i te
  89. 3:49pierwiastki będą brały udział w
  90. 3:52tworzeniu potencjału spoczynkowego płony
  91. 3:56komórkowej. Jest to zagadnienie bardzo
  92. 3:58ważne w przekaźnictwie nerwowym, ale do
  93. 4:01tego zagadnienia też będziemy wracać
  94. 4:04później na etapie fizjologii człowieka.
  95. 4:07Taka wymiana funkcji niektórych tych
  96. 4:10pierwiastków. Fosfor buduje ATP, czyli
  97. 4:13uniwersalny nośnik energii w organizmie,
  98. 4:15stabilizuje pechę krwi, jest budulcem
  99. 4:18kości. Siarka natomiast jest składnikiem
  100. 4:21koenysmu A, ryzyk bardzo ważnego związku
  101. 4:24w metabolizmie. bierze udział w
  102. 4:26detoksykacji organizmu. Również buduje
  103. 4:28centra siarkowo-żelazowe, które są grupą
  104. 4:31prostatyczną wielu enzymów. Chlor jest
  105. 4:34też składnikiem
  106. 4:36kwasu solnego w soku żołądkowym. Wapni
  107. 4:39to jest wewnątrzkomórkowy przekaźnik
  108. 4:41informacji. Buduje pektyny, czyli taką
  109. 4:44substancję w ścianach komórkowych roślin
  110. 4:47i buduje muszla oraz pancerza niektórych
  111. 4:50bezkręgowców. Magnez to również budu
  112. 4:52lckości, który wchodzi w skład
  113. 4:54hydroksyapatytu, czyli tego samego
  114. 4:57związku co fosfor. Jest on niezbędny w
  115. 5:00procesie translacji. Powarunkuje on
  116. 5:03prawidłowe łączenie dużej i małej
  117. 5:05podjednostki rybosomów. A jeśli chodzi o
  118. 5:07świat roślin, to jest on składnikiem
  119. 5:09chlorofilu, znajdując się w centralnej
  120. 5:12części tej cząsteczki.
  121. 5:15Kolejnym punktem jest przedstawienie
  122. 5:17znaczenia wybranych mikroelementów.
  123. 5:20Podstawa programowa wymusza na nas
  124. 5:23znaczenie tylko funkcji żelaza, jodu i
  125. 5:27fluoru. Dlatego ja proponuję zapamiętać
  126. 5:30te trzy pierwiastki i dzięki temu, gdy
  127. 5:33będą nas pytać o jakikolwiek inny
  128. 5:35pierwiastek w odniesieniu do człowieka,
  129. 5:37to będziemy wiedzieć, że to jest
  130. 5:39makroelement. Oczywiście makro i
  131. 5:41elementy, makroelementy i mikroelementy
  132. 5:44różnią się zawartością w organizmie
  133. 5:46człowieka i została wyznaczona pewna
  134. 5:49taka granica, która nas naprawdę nie
  135. 5:52obchodzi w zależności od tego, czy dany
  136. 5:55pierwiastek jest powyżej tej granicy.
  137. 5:57Jeśli chodzi o procent, który buduje
  138. 6:00nasz organizm, to jest makroelementem, a
  139. 6:03jeśli jest poniżej tej granicy, jest
  140. 6:04mikroelementem. Ale dla nas to jest
  141. 6:06naprawdę nieważne. I żelazo jest
  142. 6:09pierwiastkiem, który buduje dwa ważne
  143. 6:12barwniki. Hemoglobinę odpowiedzialną za
  144. 6:15transport tlenu w errocytach i
  145. 6:18mioglobinę odpowiedzialną za
  146. 6:20magazynowanie tlenu w mięśniach. Również
  147. 6:24wchodzi w skład w wiele białek łańcucha
  148. 6:27oddechowego, czyli bierze udział w
  149. 6:30oddychaniu komórkowym.
  150. 6:32żelazo znajdziemy też w grupach
  151. 6:34prostatycznych wielu enzymów, czyli w
  152. 6:37takich grupach, które nie są elementem
  153. 6:40białkowym, ale wchodzą w skład budowy
  154. 6:43danego enzymu. Na przykład żelezo
  155. 6:45wchodzi w skład białych
  156. 6:46żelazowo-osiarkowych,
  157. 6:48które zostały wcześniej wymienione jako
  158. 6:50właśnie centrum żelazowo-osiarkowe.
  159. 6:53J pierwiastkiem, który jest
  160. 6:55wykorzystywany przez nas przez nasz
  161. 6:58organizm, jedynie przez starczycę, gdzie
  162. 7:01bierze udział w budowie dwóch hormonów
  163. 7:03tyroksyny i trójodotyroniny.
  164. 7:06Tarszczyca i położone blisko
  165. 7:09przytarszczyce produkują również inne
  166. 7:12hormony. Przytarzczyca paradhormon,
  167. 7:15tarczyca kalcetonina, ale już te hormony
  168. 7:18nie mają w swojej budowie jodu. się
  169. 7:20spotykałem na swojej drodze z takim
  170. 7:23uproszczeniem wśród uczniów, że oni
  171. 7:25zapamiętują informację, że hormony
  172. 7:27tarczycy mają w sobie jod i potem piszą,
  173. 7:30że w budowę kalcytoniny wchodzą atomy
  174. 7:33jodu, co nie jest prawdą. Dlatego
  175. 7:36zapamiętujemy, że tarczyca to jedyny
  176. 7:39narząd, który wykorzystuje jod, ale
  177. 7:41produkuje również hormony takie jak
  178. 7:43kalcytonina, które jodu nie posiadają.
  179. 7:47Fluor to ostatni mikroelement. Z nim się
  180. 7:50raczej nie spotkacie, mimo że jest w
  181. 7:52podstawie i do niego wystarczy
  182. 7:54zapamiętać, że jest on odpowiedzialny w
  183. 7:57prawidłowym kształtowaniu i
  184. 7:59funkcjonowaniu szkliwa ząbów. Kolejny
  185. 8:02punkt podstawy. Uczenie wyjaśnia rolę
  186. 8:04wody w życiu organizmów z uwzględnieniem
  187. 8:07jej właściwości fizycznych i
  188. 8:09chemicznych. I wszystkie właściwości
  189. 8:11wody zaczynają się od tej budowy. Jest
  190. 8:14ona budowana przez jeden atom tlenu i
  191. 8:17dwa atomy wodoru, co raczej wie
  192. 8:19większość osób, ale bardzo ważne jest
  193. 8:22rozmieszczenie tych atomów. Po jednej
  194. 8:24stronie jest atom tlenu, a po drugiej
  195. 8:26stronie dwa atomy wodoru. Dodatkowo atom
  196. 8:31tlenu cechuje się o wiele wyższą
  197. 8:33elektroujemnością
  198. 8:35od atomów wodoru. Ta elektro, ta różnica
  199. 8:38elektroujemności jest spora, ale nie na
  200. 8:42tyle duża, żeby powstał nam związek
  201. 8:45jonowy. Jednak te elektrony z wodorów są
  202. 8:50bardzo silnie przyciągane w stronę
  203. 8:52tlenu. Przez to powstaje nam moment
  204. 8:55dipolowy. Woda ma budowę polarną i w
  205. 8:59pewnym uproszczeniu, jednak takim, które
  206. 9:02pozwoli nam zrozumieć właściwości wody.
  207. 9:05Z jednej strony mamy ładunek dodatni, a
  208. 9:08z drugiej strony ładunek ujemny. No i
  209. 9:12wychodzimy od tej budowy polarnej, która
  210. 9:15po pierwsze sprawia, że woda będzie
  211. 9:17dobrym rozpuszczalnikiem większości
  212. 9:19substancji organicznych, bo podobne
  213. 9:22rozpuszcza podobne. Wiele substancji
  214. 9:24organicznych ma budowę polarną, a więc
  215. 9:27będzie dobrze rozpuszczalna w wodzie. Do
  216. 9:29zajścia reakcji chemicznych, a
  217. 9:32przynajmniej do takiego szybszego,
  218. 9:34sprawniejszego zajścia tych reakcji,
  219. 9:36jest potrzebne rozpuszczenie tych
  220. 9:38substancji. A więc woda jest dobrym
  221. 9:42środowiskiem reakcji chemicznych, które
  222. 9:45pozwalają na zachodzenie metabolizmu
  223. 9:48wewnątrz komórki. Budowa polarna również
  224. 9:51warunkuje tworzenie licznych wiązań
  225. 9:54wodorowych między cząsteczkami wody. Te
  226. 9:56wiązania wodorowe są oddziaływaniami
  227. 9:59bardzo słabymi, ale sporej ilości mogą
  228. 10:03nabrać na silę. Jednak to nie jest na
  229. 10:06razie aż takie ważne. Ważne jest to, że
  230. 10:08te wiązania występują, przez co te
  231. 10:12oddziaływania między cząsteczkami wody
  232. 10:15są dosyć silne i to warunkuje nam trzy
  233. 10:19cechy wody. Po pierwsze woda ma duże
  234. 10:21ciepło parowania, czyli trzeba
  235. 10:24dostarczyć stosunkowo dużo energii, żeby
  236. 10:27woda zmieniła swój stan ciekłego na
  237. 10:29gazowy. Ma duże ciepło właściwe. To jest
  238. 10:32podobna właściwość, a mianowicie trzeba
  239. 10:35dostarczyć stosunkowo dużo energii, żeby
  240. 10:37woda podniosła swoją temperaturę o jeden
  241. 10:40stopień. Jeszcze mamy duże siły kohezji,
  242. 10:43czyli oddziaływanie między tymi
  243. 10:45poszczególnymi cząste tymi samymi
  244. 10:47cząsteczkami
  245. 10:49i duże ciepło parowania pozwala na
  246. 10:52zachodzenie termoregulacji. Na przykład
  247. 10:54w organizmie człowieka człowiek jest na
  248. 10:57słońcu, w dużej temperaturze zaczyna się
  249. 11:00pocić i ta woda jest w stanie pochłonąć
  250. 11:02dużo ciepła zanim wyparuje, tym samym
  251. 11:05regulując temperaturę tego człowieka.
  252. 11:09Duże ciepło właściwe pozwala na
  253. 11:10zachowanie stałej temperatury.
  254. 11:13Tyczy się to zarówno poszczególnych
  255. 11:15organizmów. Dzięki temu, jeśli wyjdziemy
  256. 11:18gdzieś na słońce, to się szybko nie
  257. 11:20przygrzejemy, nasze ciało nie podniesie
  258. 11:23szybko temperatury i dzięki temu te
  259. 11:25mechanizmy termoregulacyjne będą w
  260. 11:28stanie zachować tą stosunkowo stabilną
  261. 11:32temperaturę, bo z powodu, że te wzrosty
  262. 11:35temperatury nie będą takie szybkie, to
  263. 11:38te właśnie mechanizmy termoregulacyjne
  264. 11:40zdążą zadziałać, żeby zachować tą
  265. 11:43temperaturę w pewnym zakresie. Ale to
  266. 11:45zachowanie stałej temperatury nie
  267. 11:47dotyczy tylko poszczególnych organizmów,
  268. 11:50ale dotyczy również całych ekosystemów
  269. 11:52wodnych. Dzięki temu, że ta woda ma tu
  270. 11:55duże ciepło właściwe, jakieś jeziora,
  271. 11:57morza i oceany nie będą się
  272. 11:59błyskawicznie nagrzewać, a dzięki temu
  273. 12:02organizmy żyjące w tym środowisku nie
  274. 12:05będą narażone na znaczą zawahania
  275. 12:07temperatury. Właśnie jednym z jednym z
  276. 12:10takich czynników problemów, z którym
  277. 12:12organizmy żywe musiały sobie poradzić po
  278. 12:15wyjściu na ląd, było właśnie
  279. 12:18zapobieganie tym wahaniom temperatury i
  280. 12:20przystosowanie się do tych wahań. które
  281. 12:23nie występowały w wodzie i mamy również
  282. 12:26tą siłę kohezji, która też rzutuje na
  283. 12:29pewne właściwości wody. A więc mamy
  284. 12:32takie dwie siły kohezja i adhezja. I
  285. 12:36najważniejsze jest to, że przez wiązania
  286. 12:39wodorowe siła kohezji w wodzie będzie
  287. 12:41najczęściej silniejsza od siły adhezji,
  288. 12:45czyli oddziaływania wody z jakąś inną
  289. 12:48powierzchnią. I gdy mamy taką wodę, to
  290. 12:51na tafli wody może się stworzyć przez to
  291. 12:54płynka powierzchniowa, dzięki której
  292. 12:57niewielkie owady będą w stanie się po
  293. 12:59tej błądce poruszać. Również ta duża
  294. 13:02siła kohezji może warunkować możliwość
  295. 13:05przemieszczania się wody wzdłuż rośliny
  296. 13:09do góry bez przerwania tego słupa wody.
  297. 13:14Kolejną taką intrygującą właściwością
  298. 13:16wody jest anomalia gęstości. Woda
  299. 13:20największą gęstość ma w czterech
  300. 13:22stopniach. Gdy będzie dochodziło do
  301. 13:24wzrostu temperatury, to ta gęstość
  302. 13:27będzie spadać, aż w końcu woda będzie
  303. 13:30przechodziła w stan gazowy i wtedy w
  304. 13:32ogóle jej gęstość będzie minimalna.
  305. 13:35Natomiast jeśli temperatura spadnie, to
  306. 13:38woda przejdzie w stan stały, czyli
  307. 13:40będzie lodem. I lód ma taką właściwość,
  308. 13:44że ułożenie sząsteczek wody jest takie
  309. 13:47bardzo regularne. Jest tworzona taka
  310. 13:50struktura krystaliczna
  311. 13:53i jego gęstość będzie mniejsza od
  312. 13:56gęstości wody w 4 stopniach Celjusza, a
  313. 14:00jak wiemy substancja mniej gęste unoszą
  314. 14:03się na tych bardziej gęstych. A więc w
  315. 14:05przypadku, gdy w jakimś zbiorniku wodnym
  316. 14:09od powierzchni, gdzie jest najzimniej
  317. 14:11woda zaczyna zamarzać, to tworzy się
  318. 14:13warstawka lodu, która będzie wypływała
  319. 14:16na powierzchnię i będzie tworzyła taką
  320. 14:19barierę izolującą głębiej położone
  321. 14:22warstwy wody. I ta właściwość wody
  322. 14:25warunkuje możliwość przeżycia przeżycia
  323. 14:28organizmów w zbiorniku wodnym, nawet gdy
  324. 14:32jest zima i część tej wody na
  325. 14:34powierzchni zamarznie, bo na dole
  326. 14:37jeszcze mamy wodę w okolicy 4 stopni
  327. 14:40Celjusza, a na górze właśnie mamy tą
  328. 14:43warstwę lodu, która izoluje głębiej
  329. 14:45położone warstwy od niskiej temperatury.
  330. 14:50Dalej musimy zaznajomić się z cukrami,
  331. 14:52czyli węglowodanami. I ta nazwa mówi nam
  332. 14:55od razu, jakie atomy będą budować
  333. 14:57cukier. Po pierwsze, po pierwsze będzie
  334. 15:00to węgiel, na co wskazuje pierwsza część
  335. 15:03węglu, a po drugie będą to atomy tlenu i
  336. 15:07wodoru, na co wskazuje druga część
  337. 15:09wodany, która podchodzi od wody, czyli
  338. 15:12właśnie cząsteczki zbudowanej z tlenu i
  339. 15:14wodoru.
  340. 15:16Czyli cukry buduje węgiel, woda i wodór.
  341. 15:20Jeśli jakiegoś cukru nie możemy
  342. 15:22podzielić na mniejsze cukry w wyniku
  343. 15:25reakcji hydrolizy, to mówimy o
  344. 15:28monosacharyzie. Kilka, dwa, dwa
  345. 15:30monosahary mogą stworzyć disachary, a
  346. 15:34wiele monosacharyów połączonych ze sobą
  347. 15:37będzie nam tworzyło polisachary.
  348. 15:40Jeśli będziemy mieli od kilku do
  349. 15:42kilkunastu takich części cukrowych, to
  350. 15:45jeszcze możemy mówić o oligosacharydzie.
  351. 15:48I zobaczmy na najbardziej znany
  352. 15:50onosaharyt, czyli glukozę i disachary
  353. 15:54budowany przez dwie glukozy, czyli
  354. 15:56maltozę. Tutaj oczywiście te pojedynczej
  355. 15:59jednostki cukrowe łączą się wiązaniem
  356. 16:02glikozydowym, co zaznaczyłam tym
  357. 16:04wykrzyknikiem, ale tu chciałam zwrócić
  358. 16:07uwagę na jedną o wiele ważniejszą rzecz.
  359. 16:10Jak na przykład mówimy o maltozie
  360. 16:12disacharycie, to często tak potocznie
  361. 16:14mówimy, że składa się ona z dwóch glukoz
  362. 16:17i tak formalnie nie jest to do końca
  363. 16:19poprawne, bo jeśli te dwie glukozy się
  364. 16:22połączą, to od jednej glukozy odchodzi
  365. 16:26atom wodoru, a od drugiej glukozy
  366. 16:28odchodzi atom wodoru i atom tlenu
  367. 16:31podczas tworzenia wiązania
  368. 16:33glikozytowego, gdzie te atomy uciekają
  369. 16:35pod postacią wody. I tak naprawdę te
  370. 16:38dwie cząsteczki, które budują disachary
  371. 16:41już nie są glukozami, tylko poprawniej
  372. 16:44powinniśmy o nich mówić jak o reszczach
  373. 16:46glukozy. Więc chociaż potocznie w
  374. 16:49odniesieniu do tych disacharyów czy
  375. 16:51polisacharydów często mówimy na
  376. 16:53przykład, że glikokan budują glukozy, to
  377. 16:57to nie jest do końca prawda i powinniśmy
  378. 16:59na maturze uważać na to, żeby używać
  379. 17:02tego sformułowania reszczy glukozy, a
  380. 17:05nie glukoza. Oczywiście jeśli powiemy
  381. 17:07glukoza to każdy będzie wiedział o co
  382. 17:10chodzi i raczej w uproszczeniu często
  383. 17:12tak będziemy mówić i nawet nie zwracać
  384. 17:14na to uwagi, ale jednak na maturze
  385. 17:16powinniśmy zachować tą całkowitą
  386. 17:18precyzję żeby nie odjęli nam kilka
  387. 17:21punktów za to, że nie będziemy w pełni
  388. 17:23precyzyjni, bo głupio stracić punkty z
  389. 17:27uwagi na takie zamieszanie
  390. 17:28terminologiczne.
  391. 17:30No dobrze, jak mamy monosacharydy, to
  392. 17:33mogą być one albo trzywęglowe, czyli
  393. 17:35triozy, czterowęglowe tetrozy,
  394. 17:38pięciowęglowe pentozy, sześciowęglowe
  395. 17:41heksozy czy siedmiowęglowe heptozy. I
  396. 17:45wśród cukrów najwięcej mamy pentos i
  397. 17:48heksos. Z uwagi na to, że one są
  398. 17:50najbardziej stabilne i ich forma
  399. 17:53pierścieniowa właśnie przy jest
  400. 17:55najbardziej stabilna, stabilna spośród
  401. 17:58wymienionych. W cukrach możemy wyróżnić
  402. 18:01cukry D i cukry L. To jest forma
  403. 18:04stereoizomerii.
  404. 18:06Forma D cząsteczki będzie lustrzanym
  405. 18:09odbiciem formy L. I w przypadku cukrów w
  406. 18:12organizmach żywych występują głównie
  407. 18:15cukry w w konfiguracji D, a cukry w
  408. 18:19konfiguracji L spotykamy naprawdę
  409. 18:21sporadycznie. również możemy mieć albo
  410. 18:25aldozy, jeśli cukier będzie miał grupę
  411. 18:27aldehydową, albo ketozy, jeśli będzie
  412. 18:30miał grupę ketonową. Cukry również mogą
  413. 18:33występować w formie liniowej, która może
  414. 18:36przechodzić w formę pierścieniową, a
  415. 18:38forma pierścieniowa z powrotem w formę
  416. 18:41liniową. i w formie pierścieniowej. W
  417. 18:43zależności od ustawienia jednej grupy
  418. 18:47hydroksylowej względem płaszczyzny
  419. 18:49pierścienia, będziemy mówić o anomerach
  420. 18:52alfa i anomerach beta. Z jakim anomerem
  421. 18:55mamy do czynienia? ma bardzo duże
  422. 18:57znaczenie w wypadku tworzenia
  423. 18:59disacharyów i polisacharydów, bo w
  424. 19:02zależności od tego anomeru będą się
  425. 19:04tworzyły albo wiązania alfa, albo
  426. 19:06wiązania betaglikozydowe, które znacząco
  427. 19:09różnią się właściwościami biologicznymi.
  428. 19:12I teraz po kolei przejdziemy przez te
  429. 19:15niektóre cechy, które mogą wykazywać
  430. 19:18cukry.
  431. 19:19I tu po lewej mamy glukozę, która
  432. 19:22posiada grupę aldehydową zaznaczoną na
  433. 19:24czerwono, więc glukoza będzie aldozą. Po
  434. 19:28prawej mamy fruktozę posiadającą grupę
  435. 19:31ketonową, która będzie ketozą.
  436. 19:35Tutaj mamy te enansomary, czyli forma
  437. 19:38deglukozy i forma glukozy, które są
  438. 19:41niejako swoimi odbiciami lustrzanymi, bo
  439. 19:45widzimy, że ustawienie podstawników przy
  440. 19:47wszystkich węglach asymetrycznych, czyli
  441. 19:50takich węglach, które mają cztery różne
  442. 19:54podstawiki, różni się względem siebie.
  443. 19:57Te grupy są w deglukozie po jednej
  444. 20:00stronie, a te same grupy w Lukozie są po
  445. 20:02drugiej stronie. I przypomnę, że w
  446. 20:05przypadku cukrów w biologii organizmy
  447. 20:09żywe wykorzystują głównie formy D
  448. 20:11cukrów.
  449. 20:13Tutaj jest zaprezentowane to
  450. 20:15przechodzenie formy liniowej w formę
  451. 20:18pierścieniową. Widzimy, że grupa
  452. 20:20hydroksylowa usytuowana przy piątym
  453. 20:23węglu atakuje grupę aldehydową, przez co
  454. 20:26tworzy się forma pierścieniowa. I w
  455. 20:29wyniku tego przy pierwszym węglu grupa
  456. 20:32hydroksylowa może powędrować albo na
  457. 20:35dół, albo do góry. I w przypadku gdy
  458. 20:38będzie pod płaszczyzną pierścienia
  459. 20:40będziemy mówili o alfad glukozie. A w
  460. 20:43przypadku, gdy będzie na górze, to
  461. 20:46będziemy mówili o betdlukozie. Te dwie
  462. 20:49glukozy są względem siebie anomarami i
  463. 20:52oczywiście taka forma pierścieniowa może
  464. 20:54przyjmować formę z powrotem liniową, a
  465. 20:57potem z powrotem pierścieniową. I taka
  466. 20:59cząsteczka glukozy w zależności od tego
  467. 21:02ile razy będzie się zmieniać z formy
  468. 21:04liniowej na pierścieniową i z powrotem
  469. 21:07może na przemiennie przyjmować albo
  470. 21:09formę alfa, albo formę beta, albo
  471. 21:11czasami alfa, albo czasami beta. Nie
  472. 21:14jest to w żaden sposób uzależnione od
  473. 21:16konkretnej cząsteczki, tylko to jest
  474. 21:19bardziej proces stochastyczny i to jest
  475. 21:22dosyć losowe, czy będziemy mieli a numer
  476. 21:25alfa, czy beta.
  477. 21:27cukier przyjmuje formę pierścieniową, to
  478. 21:30w zależności od tego jak ten pierścień
  479. 21:32wygląda, to będziemy mówili albo o
  480. 21:34piranosie, jeśli pięć węgli tworzy ten
  481. 21:37pierścień, a jeden y nie tworzy tego
  482. 21:41pierścienia, albo z furanozą, gdy cztery
  483. 21:44węgle tworzą pierścień, a dwa węgle nie
  484. 21:46wchodzą w skład pierścienia i są poza
  485. 21:49płaszczyzną tego pierścienia. Jeśli
  486. 21:51chodzi o cukry, które musimy znać, to ze
  487. 21:54wszystkich heksos, jedynie fruktoza
  488. 21:57tworzy pierścień furanozowy, a pozostałe
  489. 22:00tworzą piranozy.
  490. 22:03Niedobrze. Podsumujmy wszystkie
  491. 22:06monosacharydy, które musimy znać według
  492. 22:08podstawy programowej. Ryboza będzie
  493. 22:11pentozą, aldozą, jak wszystkie cukry
  494. 22:15wykorzystywane przez organizm, które
  495. 22:17musimy znać na formę D, jest składnikiem
  496. 22:21rybonukleotydów,
  497. 22:22czyli będzie wchodziła w skład RNA jak
  498. 22:25jak i też na przykład ATP, czyli
  499. 22:28uniwersalnego nośnika energii.
  500. 22:31Okserroboza jest cukrem bardzo podobnym,
  501. 22:34tylko jest pozbawiona jednego atomu
  502. 22:36tlenu. Również opentoza, aldoza forma D
  503. 22:40jest składnikiem deoksyrybonukleytów.
  504. 22:44Glukoza, najbardziej znany cukier, to
  505. 22:46heksoza, aldoza, forma D. Jest to
  506. 22:49substrat oddychania komórkowego.
  507. 22:52Dodatkowo jest to też substrat przy
  508. 22:55tworzeniu wielu polisacharydów. Dalej
  509. 22:59mamy galaktozę, która również może być
  510. 23:01włączona do oddychania komórkowego.
  511. 23:04Jednak często galaktoza też ma jakieś
  512. 23:07funkcje strukturalne. Wchodzi na
  513. 23:09przykład w skład oligosacharydów, które
  514. 23:12występują na powierzchni niektórych
  515. 23:14komórek i spełniają różnorakie funkcje,
  516. 23:17na przykład receptorowe. Fruktoza jest
  517. 23:20też cukrem, który może być włączony do
  518. 23:23oddychania komórkowego. To jest cukier,
  519. 23:26który występuje w naszej sparmie jako
  520. 23:29cukier odżywający odżywiający plemniki.
  521. 23:32Też jest go dużo w różnego rodzaju
  522. 23:34owocach i to jedyny cukier wymieniony w
  523. 23:37podstawie programowej, który jest
  524. 23:39ketozą, a nie aldozą, czyli ma grupę
  525. 23:42ketonową.
  526. 23:44Przechodzimy do disacharydów. Altoza
  527. 23:48powstaje z połączenia glukozy i glukozy
  528. 23:51i między tymi resztami glukozy utworzy
  529. 23:53się wiązanie alfa 144 glikozydowe.
  530. 23:56Sacharoza powstaje z połączenia glukozy
  531. 23:59i fruktozy. Powstanie nam wiązanie alfa
  532. 24:02beta 12 glikozydowe.
  533. 24:04A laktoza powstaje z połączenia glukozy
  534. 24:08i galaktozy, które łączą się wiązaniem
  535. 24:11beta14 glikozydowym. I tutaj po lewej
  536. 24:14mamy schemat powstawania wiązania alfa 1
  537. 24:18glikozydowe między cząsteczkami glukozy
  538. 24:22w wyniku czego mamy do czynienia z
  539. 24:23maltozą i widzimy że ta nazwa bierze się
  540. 24:26od tego, że mamy do czynienia z anomerem
  541. 24:29alfa oraz z tego, że jedna cząsteczka
  542. 24:33glukozy ma węgiel pierwszy a druga
  543. 24:36czwarty w tym miejscu, gdzie to wiązanie
  544. 24:38powstaje.
  545. 24:40Tutaj mamy tworzenie sacharozy, w którym
  546. 24:44biorą
  547. 24:45dwie grupy hydroksylowe, które tworzą
  548. 24:49się w tym miejscu uzależnionym od tego,
  549. 24:52czy mówimy o anomerze alfa i beta. W
  550. 24:55jednym mamy do czynienia z anomerem
  551. 24:58alfa, w drugim przypadku z anomerem
  552. 25:00beta. Dlatego mówimy o wiązaniu alfa
  553. 25:04beta 1 2zydowym.
  554. 25:06Na końcu mamy galaktosa. Tutaj będziemy
  555. 25:09mieli do czynienia z anomerem beta w
  556. 25:12przypadku jednego cukru, w przypadku
  557. 25:15drugiego cukru mamy grupę hydroksylową,
  558. 25:19w której nie może się tworzyć albo
  559. 25:21anomer beta, albo alfa. W zależności od
  560. 25:23tej grupy. Ta grupa hydroroksylowa,
  561. 25:26która może być albo na dole, albo na
  562. 25:28górze jest przy pierwszym węglu. Tutaj
  563. 25:30ta grupa hydroroksylowa jest przy
  564. 25:32czwartym węglu, więc zawsze będzie na
  565. 25:34dole. I tutaj tworzy się wiązanie beta,
  566. 25:37które widzimy wygląda inaczej niż
  567. 25:39wiązania alfa i będzie miało też inne
  568. 25:41właściwości biologiczne.
  569. 25:44I tutaj jeszcze dwa słowa o funkcji
  570. 25:48każdego cukru. Maltoza nie jest
  571. 25:50produkowana w organizmie. To jest raczej
  572. 25:52produkt pośredni trawienia jakiś
  573. 25:55bardziej złożonych cukrów. Jeśli dostaną
  574. 25:57się one do naszego przewodu pokarmowego,
  575. 26:00są rozbijane na coraz drobniejsze
  576. 26:02fragmenty. W końcu zostaną rozbite na
  577. 26:05fragmenty dwucukrowe, które stanowią
  578. 26:08połączenie dwóch reszcz glukozy, czyli
  579. 26:10na maltozę i potem taka maltoza będzie
  580. 26:13trawiona do glukozy. Sacharoza jest
  581. 26:16dwucukrem, który pełni funkcję cukru
  582. 26:19transportowego u roślin. Czyli rośliny
  583. 26:22transportują cukry najczęściej w formie
  584. 26:24sacharozy. Dlaczego to robią? No to
  585. 26:27związek z tym, że sacharoza jest cukrem
  586. 26:29nieredukującym, więc taki cukier, który
  587. 26:32bardzo ciężko wchodzi w jakieś reakcje
  588. 26:34chemiczne, jest właśnie taką dobrą formą
  589. 26:37drot do transportu. Laktoza jest cukrem
  590. 26:40występującym w leku matki. Służy on do
  591. 26:44odżywienia niemowląd. Tutaj mamy
  592. 26:46wiązanie betaglikozydowe, które w
  593. 26:49przyrodzie jest o wiele cięższe do
  594. 26:51strawienia niż wiązanie alfaglikozydowe,
  595. 26:54dlatego że występuje o wiele mniej
  596. 26:56enzymów, które są w stanie to wiązanie
  597. 26:59hydrolizować. Dzieci jeszcze posiadają
  598. 27:02enzymy, które są w stanie zerwać to
  599. 27:04wiązanie w laktozie. jadę na krząstwo u
  600. 27:07dorosłych aktywność tych enzymów zanika
  601. 27:10i to jest jedną z przyczyn niet net
  602. 27:12nietolerancji laktozy, która jest dosyć
  603. 27:15rozpowszechniona u ludzi i u niektórych
  604. 27:18może występować.
  605. 27:20Kolejne mamy polisacharydy i tutaj do
  606. 27:24matury musimy znać cztery polisachary.
  607. 27:27Będzie to celuloza ich hityna, czyli
  608. 27:29polisacherydy strukturalne. Celluloza
  609. 27:32buduje ściany komórkowe roślin, a hityna
  610. 27:36występuje w ścianach komórkowych grzybów
  611. 27:38i w pancerzach bezkręgowców, konkretnie
  612. 27:41stawonogów, na przykład pająków, owadów,
  613. 27:44skropiaków. Klikogen będzie cukrem
  614. 27:48zapasowym u zwierząt, a skrobia cukrem
  615. 27:51zapasowym u roślin. I tutaj jeszcze raz
  616. 27:55mamy rozpisany ten podział na cukry
  617. 27:57zwierzęce, roślinne, strukturalne i
  618. 28:00zapasowe. I co nam rzuca się w oczy? To
  619. 28:03po pierwsze to, że cukry zapasowe mają
  620. 28:07taką strukturę silnie rozgałązioną, a
  621. 28:10cukry strukturalne tworzą
  622. 28:12nierozgałązioną strukturę liniową i
  623. 28:15poszczególne polimery tych cukrów są
  624. 28:17ułożone bardzo blisko siebie, tak
  625. 28:20równolegle. I między tymi właśnie
  626. 28:23łańcuchami, które są położone blisko
  627. 28:25siebie, tworzą się wiązania wodorowe,
  628. 28:28które jeszcze bardziej wzmacniają tą
  629. 28:30strukturę.
  630. 28:31To czego tu nie widać to wiązania, które
  631. 28:35są tworzone między reszami glukozy. W
  632. 28:37przypadku cukrów zapasowych będą to
  633. 28:40wiązania alfaglikozydowe, a w przypadku
  634. 28:43cukrów wzmacniających, strukturalnych to
  635. 28:47będą to wiązania betaglikozydowe. A to
  636. 28:50związek z tym, o czym mówiłam przy
  637. 28:52okazji laktozy. Wiązania beta są o wiele
  638. 28:55cięższe do zerwania niż wiązania alfa,
  639. 28:58bo w przyrodzie występuje naprawdę
  640. 29:00niewiele enzymów, które są w stanie
  641. 29:03zerwać te wiązania. Takie enzymy są
  642. 29:05produkowane na przykład przez bakterie,
  643. 29:08które żyją w przewodach pokarmowych
  644. 29:10przeżuwaczy i przez to przeżuwacze są w
  645. 29:13stanie korzystać z tych cukrów
  646. 29:16strukturalnych. Wszystkie tutaj
  647. 29:19wymienione cukry są zbudowane z reszcz
  648. 29:22glukozy z wyjątkiem hityny, która jest
  649. 29:25zbudowana z niecu zmodyfik
  650. 29:28zmodyfikowanej glukozy, a mianowicie
  651. 29:30jest to polimer n acetyloglukozoaminy.
  652. 29:35Jeśli się przyjrzymy skrobi, czyli
  653. 29:37cukrowi zapasowemu roślin, to zobaczymy,
  654. 29:41że składa się on z dwóch frakcji.
  655. 29:43Rozgałąj amylopektyny, nierozgałąj
  656. 29:47amylozy, która tworzy takie
  657. 29:48charakterystyczne pętelki. W zależności
  658. 29:51od stosunku tych dwóch frakcji w skrobi,
  659. 29:55to ta skrobia może mieć nieco inną
  660. 29:57strukturę. Też z uwagi na obecność tej
  661. 30:00amylozy skrobia może być w pokarmach
  662. 30:03wykrywana za pomocą płynu lugola, czyli
  663. 30:06takiego silnie fioletowego płynu. Jeśli
  664. 30:09polejemy materiał tym płynem, to ten
  665. 30:12płyn zablokuje się w tych pętelkach
  666. 30:14amylosy. Nie będzie mógł być z nich
  667. 30:17łatwo wymyty, przez co materiał odbarwi
  668. 30:20się na fioletowo, co będzie świadczyło o
  669. 30:22obecności skrobi. I to wykrywanie skrobi
  670. 30:26płynem Lugola jest zjawiskiem czysto
  671. 30:28fizycznym. Nie zachodzi tu żadna reakcja
  672. 30:30chemiczna, więc tutaj też zapamiętujemy,
  673. 30:33że wykrywanie skrobi płynem lugola to
  674. 30:36reakcja fizyczna, a nie chemiczna.
  675. 30:40I teraz możemy sobie zadać dwa pytania.
  676. 30:43Po co nam polisacharydy zapasowe i
  677. 30:45dlaczego są rozgałą? I ma to związek z
  678. 30:48osmoą, o której będziemy mówić później.
  679. 30:51Cukry są substancjami osmotycznie
  680. 30:53czynnymi, więc jeśli byśmy mieli cukry
  681. 30:56zmagazynowane w postaci monosacharydów i
  682. 30:59w komórce by było rozpuszczonych mnóstwo
  683. 31:02tych monosacharydów, to roztwór w
  684. 31:04komórce stałby się silnie hipertoniczny
  685. 31:07w stosunku do otoczenia i by do komórki
  686. 31:10napływały duże ilości wody, które by
  687. 31:12doprowadziły do rozerwania tej komórki.
  688. 31:15Dlatego cukry muszą być magazynowane w
  689. 31:19postaci cukrów. złożonych, czyli
  690. 31:22polisacharydów. A dlaczego też cukry są
  691. 31:24rozgałęzione? I ma to związek z tym, że
  692. 31:27takie arz cukrowe mogą być od tych
  693. 31:30polisacharydów oderwane tylko na tych
  694. 31:32zakończeniach, a nie mogą być tak
  695. 31:34wyrywane ze środka. A też NSM mają swoją
  696. 31:37szybkość działania. Dlatego gdybyśmy
  697. 31:39mieli takie jedno zakończenie to
  698. 31:42rozerwanie tych poszczególnych reszcz by
  699. 31:44zajmowało bardzo dużo czasu.
  700. 31:47A gdy mamy te rozgałą i kilka tych
  701. 31:50końcówek, to zarówno dobudowywanie
  702. 31:52polisacharydu, jak i odrywanie
  703. 31:54monosacharydów może przebiegać naprawdę
  704. 31:57bardzo sprawnie i zajmować stosunkowo
  705. 32:00mało czasu.
  706. 32:02Przechodzimy do białek. Tutaj
  707. 32:03szczególnie ważne jest poznanie
  708. 32:05organizacji poszczególnych struktur
  709. 32:08białek, ponieważ pojawia się to na
  710. 32:10prawie każdej maturze. A więc białka są
  711. 32:13polimerami aminokwasów i ten polimer,
  712. 32:16gdy zostanie sfałdowany w odpowiedni
  713. 32:18sposób, to będzie nazywany białkiem. I
  714. 32:21tutaj po lewej mamy przedstawione
  715. 32:24przedstawiony taki polimer aminokwasów,
  716. 32:26gdzie te kuleczki przedstawiają
  717. 32:28poszczególne aminokwasy. I tutaj
  718. 32:30zaznacza, że sytuacja wygląda tak samo
  719. 32:33jak w przypadku cukrów. Musimy pamiętać,
  720. 32:36że te aminokwasy, które już budują
  721. 32:38polipeptydy, nie nazywamy aminokwasami,
  722. 32:41a reszami aminokwasów. I gdy powstanie
  723. 32:45taki polipeptyd, to poszczególne reszty
  724. 32:47aminokwasów są połączone wiązaniami
  725. 32:50peptydowymi. Takie dwa wiązania zostały
  726. 32:53zaznaczone jedynką. I w skład takiego
  727. 32:55pojedynczego wiązania peptydowego
  728. 32:58wchodzi grupa aminowa jednego aminokwasu
  729. 33:00i grupa karboksylowa drugiego. I
  730. 33:03poszczególne te grupy mogą tworzyć takie
  731. 33:06wiązania polipeptydowe, żeby tworzył nam
  732. 33:09się polipeptyd. Jeśli białko już
  733. 33:12zostanie odpowiednio zwinięte, to możemy
  734. 33:14mówić o białku prostym,
  735. 33:17gdy buduje je jedynie odpowiednio
  736. 33:19zwinięty polipeptyd i obiałkoło i o
  737. 33:22białko złożonym, gdzie oprócz tego
  738. 33:24polipeptydu mamy jeszcze jakiś inny
  739. 33:27element. Na przykład może być to reszta
  740. 33:29kwasu fosforowego pięć, wtedy będziemy
  741. 33:31mówili o fosfoproteinie, jakiś element
  742. 33:34cukrowy, wtedy będzie to glikoproteina,
  743. 33:37jakiś element tłuszczowy, by mieć
  744. 33:39lipoproteinę, jakiś atom metalu, by mieć
  745. 33:43metaloproteinę czy jakąś grupę, która
  746. 33:46jest w stanie absorbować promieniowanie
  747. 33:48w zakresie promieniowania
  748. 33:50światłowidzialnego i wtedy mamy
  749. 33:52chromoproteinę. wśród białek prostych, w
  750. 33:55zależności od tego, jaki kształt
  751. 33:57przyjmuje to białko po zwinięciu
  752. 33:59łańcucha polipeptydowego. Możemy mówić o
  753. 34:02białkach globularnych, gdy ten kształt
  754. 34:05będzie taki bardziej kulisty lub o
  755. 34:07białkach fibrylarnych, gdy ten kształt
  756. 34:10będzie bardziej wydłużony. Jest to
  757. 34:12regułą, która sprawdza się zawsze, ale
  758. 34:14zwykle białka globularne są dobrze
  759. 34:16rozpuszczalne w wodzie, a fibrylarne
  760. 34:19gorzej, ponieważ pełnią zwykle one takie
  761. 34:22funkcje strukturalne, wzmacniające, a
  762. 34:25białka globularne to często są jakieś
  763. 34:27enzymy czy jakieś inne białka
  764. 34:29regulatorowe.
  765. 34:30I tu mamy przedstawiony aminokwas, czyli
  766. 34:34ten budulec polipeptydów. Taki aminokwas
  767. 34:37składa się z węgla, do którego
  768. 34:39podstawione są cztery elementy. Grupa
  769. 34:42karboksylowa, grupa aminowa, wodór i
  770. 34:45grupa boczna, która jest różna u różnych
  771. 34:48aminokwasów. I ten centralny węgiel
  772. 34:51nazywamy węgielem asymetrycznym,
  773. 34:53ponieważ ma cztery różne podstawiki.
  774. 34:56Przez to, że mamy węgiel asymetryczny,
  775. 34:59to wyróżniamy formy optyczne aminokwasów
  776. 35:02L i D, które są swoimi lustrzanymi
  777. 35:04odbiciami. Jak w przypadku cukrów w
  778. 35:07przyrodzie występowały głównie formy D,
  779. 35:09tak w przypadku aminokwasów będziemy
  780. 35:12mieli do czynienia głównie z formami L.
  781. 35:15Białka wyłącznie są budowane przez formę
  782. 35:17alaminokwasów, a formy D aminokwasów
  783. 35:20występują naprawdę sporadycznie w innych
  784. 35:23strukturach, na przykład u bakterii.
  785. 35:26I tu trzeba przywołać przykład glicyny,
  786. 35:29u której krupa boczna stanowi atom
  787. 35:32wodoru. Czyli skoro krupa boczna by była
  788. 35:36wodorem, to w glicynie nie mamy czterech
  789. 35:40różnych podstawników przy tym centralnym
  790. 35:43węglu. A więc nie możemy mówić o węglu
  791. 35:46asymetrycznym. A więc jest to ten
  792. 35:48wyjątek od reguły, czyli wszystkie
  793. 35:51aminokwasy poza glicyną występują w
  794. 35:54formie D i L i mają węgiel asymetryczny.
  795. 35:57Natomiast glicyna z uwagi na to, że ten
  796. 35:59węgiel nie ma czterech różnych
  797. 36:01podstawników, nie będzie tworzyła formy
  798. 36:04D i L
  799. 36:06aminokwasem optycznie czynnym. Jej
  800. 36:09roztwór nie będzie zaginał światła
  801. 36:11spolaryzowanego.
  802. 36:13Jeśli mówimy o budowie białka, możemy w
  803. 36:17tej budowie wyróżnić cztery struktury:
  804. 36:20pierwszo, drugą, trzecią i
  805. 36:22czwartorzędową. I te struktury nie są
  806. 36:25jakimiś różnymi aspektami tego samego
  807. 36:28białka, tylko to są kolejnymi poziomami
  808. 36:31organizacji tego łańcuchu
  809. 36:33polipeptydowego.
  810. 36:35Czyli inaczej to są po prostu jakieś
  811. 36:38stopnie organizacji tego łańcucha i
  812. 36:41osiągnięcie struktury drugorzędowej jest
  813. 36:45niemożliwe bez struktury
  814. 36:46pierwszorzędowej, a trzeciorzędowej bez
  815. 36:49osiągnięcia struktury drugorzędowej.
  816. 36:52Jednak nie są to jakieś różne elementy
  817. 36:54tego samego białka. Tutaj przedstawiłam
  818. 36:57to trochę na opak i na początku powiem
  819. 37:00czym się cechują te struktury, a dopiero
  820. 37:03potem pokażę czym te struktury są. A
  821. 37:06więc na dole mamy jakie wiązania
  822. 37:10stabilizują dane struktury białek.
  823. 37:13Strukturę pierwszorzędową stabilizują
  824. 37:15wiązania peptydowe, drugorzędową
  825. 37:18wiązania wodorowe i tu ważne tylko i
  826. 37:21wyłącznie wiązania wodorowe. Struktura
  827. 37:24trzeciorzędowa i czwartorzędowa jest
  828. 37:26stabilizowana przez wiązania wodorowe,
  829. 37:29wiązania jonowe, oddziaływania
  830. 37:31hydrofobowe i mostki dzisiareczkowe.
  831. 37:34Struktura pierwszo, drugo i
  832. 37:36trzeciorrzędowa występuje u wszystkich
  833. 37:38białek. Natomiast strukturę
  834. 37:41czwartorzędową przyjmują tylko niektóre
  835. 37:43białka i w wyniku denaturacji ulega to
  836. 37:47uszkodzenia struktury czwarto, trzecio i
  837. 37:50drugorzędowej. Natomiast struktura
  838. 37:52pierwszorzędowa nie ulega denaturacji,
  839. 37:56nie jest wtedy uszkodzona. I tutaj mam
  840. 37:59przedstawione te cztery poziomy
  841. 38:01organizacji. Od lewej strukturę
  842. 38:03pierwszorzędową, czyli po prostu łańcuch
  843. 38:07aminokwasów i poszczególne reszta
  844. 38:09aminokwasów są łączone przez wiązania
  845. 38:12peptydowe, które stabilizują strukturę
  846. 38:15pierwszorzędową. Ta struktura
  847. 38:17pierwszorzędowa zwija się fragmentami w
  848. 38:21odpowiednie struktury drugorzędowe albo
  849. 38:23alfa helisę albo beta harmonijkę, co
  850. 38:26jest stabilizowane regularnie
  851. 38:29występującymi wiązaniami wodorowymi.
  852. 38:32Potem jak niektóre fragmenty tego
  853. 38:34łańcucha polipeptydowego przyjmą alfa
  854. 38:37halisę, inne beta harmoniję, a jeszcze
  855. 38:39inne tak nie do końca przyjmą jakiejś
  856. 38:42konkretnej struktury, to te elementy
  857. 38:45muszą jakoś przestrzennie być
  858. 38:47zorganizowane między sobą. I właśnie to
  859. 38:50przestrzenne zorganizowanie
  860. 38:52poszczególnych fragmentów przyjmujących
  861. 38:55strukturę drugorzędową tworzy strukturę
  862. 38:58trzeciorzędową białka. I w tej
  863. 39:00strukturze trzeciorzędowej, co mamy w
  864. 39:03tym, na tym trzecim schemacie? To mamy
  865. 39:05też przedstawioną tą beta harmonijka
  866. 39:08tymi niebieskimi strzałkami i alfa
  867. 39:10helisa tymi żółtymi spiralkami. Czyli ta
  868. 39:13struktura trzeciorzędowa to jest
  869. 39:15odpowiednie przestrzenne zorganizowanie
  870. 39:18struktur drugorzędowych.
  871. 39:21Struktura trzeciorzędowa jest tuż
  872. 39:23stabilizowana przez różne oddziaływania.
  873. 39:26Bardzo ważne są ostki dysiareczkowe, o
  874. 39:28których jeszcze za chwilę i mamy
  875. 39:30strukturę czwartorzędową, która nie jest
  876. 39:33przyjmowana przez wszystkie białka, a
  877. 39:35jedynie przez niektóre. Mamy z nią do
  878. 39:37czynienia, jeśli dane białko buduje
  879. 39:41więcej niż jeden łańcuch polipeptydowy.
  880. 39:44Czyli my mamy dwa łańcuchy
  881. 39:45polipeptydowe, które osiągnęły strukturę
  882. 39:48trzeciorzędową. Te łańcuchy łączą się ze
  883. 39:51sobą jakimiś oddziaływaniami i mamy
  884. 39:53strukturę czwartorzędową. Te
  885. 39:55oddziaływania mogą być takie same jak w
  886. 39:58przypadku struktury trzeciorzędowej i
  887. 40:01oddziaływania, które stabilizują
  888. 40:02strukturę trzeciorzędową a strukturę
  889. 40:05czwartorzędową rozróżnimy tak, że w
  890. 40:08przypadku struktury trzeciorzędowej te
  891. 40:11oddziaływania będą w obrębie jednego
  892. 40:13łańcucha, a w przypadku czwartorzędowej
  893. 40:16te oddziaływania będą pomiędzy dwoma
  894. 40:19łańcuchami. Na przykład wspominiane
  895. 40:21mostki dzisiareczkowe tworzą się między
  896. 40:24dwiema reszczami cysteiny i taki mostek
  897. 40:27dzisiarczkowy będzie stabilizował
  898. 40:29strukturę trzeciorzędową. Jeśli te dwie
  899. 40:31cysteiny są w jednym łańcuchu
  900. 40:34polipeptydowym, natomiast
  901. 40:36czwartorzędową, jeśli mostek zostanie
  902. 40:38utworzony między cysteinami z dwóch
  903. 40:41różnych łańcuchów polipeptydowych.
  904. 40:44Tutaj właśnie mamy przedstawione te
  905. 40:46cysteiny, czyli jeden z dwóch
  906. 40:48aminokwasów białkowych poza mecioniną,
  907. 40:51który posiada siarkę. I te cy cysteiny
  908. 40:56lub w przypadku gdy budują białko
  909. 40:58reszcze cystain mogą uleć w utlenieniu
  910. 41:01by utworzyć mostek dziarczkowy który
  911. 41:03może zostać zerwany w wyniku redukcji.
  912. 41:06Inne nazwy tego mostka to mostek
  913. 41:08dzisiarczkowy albo najrzadziej spotykany
  914. 41:11mostek disulfidowy. To są po prostu inne
  915. 41:14nazwy na tą samą strukturę.
  916. 41:18I gdy białko utraci swoją strukturę
  917. 41:21czwart, trzecią i drugorzędową, to ulega
  918. 41:24denaturacji i traci swoją aktywność
  919. 41:26biologiczną, bo aktywność biologiczna
  920. 41:29białka jest uzależniona od utworzenia
  921. 41:32utworzenia specyficznej struktury przez
  922. 41:35łańcuchy boczne poszczególnych
  923. 41:37aminokwasów. I te łańcuchy boczne przez
  924. 41:40to uformowanie przestrzenne struktury
  925. 41:43trzeciorzędowej mogą współdziałać ze
  926. 41:45sobą, nawet jeśli w tym łańcuchu
  927. 41:47poliptydowym są bardzo oddalone od
  928. 41:51siebie.
  929. 41:53A taa denaturacja z powrotem rozwali tą
  930. 41:56strukturę trzeciorzędową, przez co te
  931. 42:00łańcuchy aminokwasów,
  932. 42:02które ze sobą współpracują są od siebie
  933. 42:05fizycznie oddalane. I z reguły
  934. 42:07denaturacja jest zawieskiem
  935. 42:09nieodwracalnym. Jest kilka przykładów,
  936. 42:12gdzie jest ona odwracalna i mówimy wtedy
  937. 42:14o renaturacji, ale z reguły jest to
  938. 42:17zjawisko właśnie nieodwracalne. Jeśli
  939. 42:20będziemy mówili o denaturacji, którą da
  940. 42:22się odwrócić, to na maturze zwykle
  941. 42:24będziemy mieli to zaznaczone w treści
  942. 42:26zadania. I takimi czynnikami, które
  943. 42:29wywołują denaturację to wysoka
  944. 42:31temperatura, kwasy i zasady w dużych
  945. 42:34stążeniach, jony metali ciężkich,
  946. 42:37bocznik w dużym stążeniu, alkohol.
  947. 42:40promieniowanie UV i ultradźwięki.
  948. 42:42Oczywiście to nie jest lista taksatywna,
  949. 42:46ale takie najważniejsze trzy czynniki
  950. 42:48zostały tu wymienione. też zawsze
  951. 42:51gdybyśmy zostali zapytani o podanie
  952. 42:53jakiegoś czynnika, który wywołuje
  953. 42:55denaturacja lub też jakiegoś czynnika do
  954. 42:59jakiegokolwiek innego zawiska, to
  955. 43:01najlepiej podawać taki przykład, który
  956. 43:04jest bardzo dobrze znany, żeby nie były
  957. 43:07było jak nie było jakieś wątpliwości
  958. 43:10przez nieprecyzyjny klucz, więc
  959. 43:12najlepiej właśnie się ograniczać do tych
  960. 43:14pierwszych czynników, jak na przykład
  961. 43:16wysoka temperatura czy jetali ciężkich.
  962. 43:20Koagulacja to zawiesko trochę inne,
  963. 43:23ponieważ jest odwracalne i ma zupełnie
  964. 43:26inną istotę, ponieważ jest to zlepianie,
  965. 43:30inaczej agregacja cząsteczek białek i
  966. 43:33przez to, że te białka się zlepią, to
  967. 43:35się wytrącają z roztworu i nie mogą
  968. 43:38pełnić swojej funkcji. Taki powrót
  969. 43:41białka do prawidłowej formy. Odklejenie
  970. 43:44poszczególnych białek i ponowne ich
  971. 43:45rozpuszczenie to peptyzacja
  972. 43:48zachodzi zwykle, gdy usuniemy czynnik,
  973. 43:51który doprowadził do koagulacji. Są to
  974. 43:54na przykład sole metalicz lekkich, które
  975. 43:57są takim najczęściej podawanym
  976. 43:59czynnikiem powodującym koagulację, ale
  977. 44:02również może być to promieniowanie
  978. 44:04ionizujące, substancja odwadniająca czy
  979. 44:07różnego rodzaju czynniki mechaniczne.
  980. 44:10Przejdziemy do funkcji białek. Białka
  981. 44:13pełnią bardzo różnorodne funkcje.
  982. 44:16Praktycznie jeśli pomyślimy o
  983. 44:18jakiejkolwiek funkcji biologicznej to
  984. 44:21niemal na pewno znajdziemy białko, które
  985. 44:23może taką funkcję pełnić. Mamy na
  986. 44:25przykład białka enzymatyczne jak amlaza
  987. 44:28czy peroksyta transportująca zarówno
  988. 44:32globalnie w skali organizmu jak
  989. 44:35hemoglobina transportująca tlan, czy
  990. 44:38lokalnie w skali komórki jak denne,
  991. 44:41która może transportować różne elementy
  992. 44:44wzdłuż mikrotubul. Mamy białka
  993. 44:47strukturalne, takie jak kolagen czy
  994. 44:50karatyna i keratyny nie mylmy z
  995. 44:54kreatyną. Mamy białka magazynujące,
  996. 44:57takie jak ferryna występująca w wątrobie
  997. 45:00i mogą zagromadzić atomy żelaza czy
  998. 45:02mioglobina gromadząca tlany w mięśniach.
  999. 45:06Białka motoryczne odpowiedzialne za
  1000. 45:08skórę czy mięśni jakmiozyna i aktyna,
  1001. 45:11białka immunologiczne, białka
  1002. 45:14receptorowe,
  1003. 45:16białka sygnalizacyjne, białka
  1004. 45:18regulacyjne czy buforowe, które
  1005. 45:21odpowiadają za zachowanie pH krwi na
  1006. 45:25odpowiednim poziomie. I do wykrywania
  1007. 45:28białek używamy kwasu azotowego 5 w
  1008. 45:32reakcji ksantoproteinowej.
  1009. 45:34Ta reakcja polega na tym, że pod wpływem
  1010. 45:36tego kwasu azotowego 5 białko zacznie
  1011. 45:40żółknieć. Konkretnie za to żółknięcie są
  1012. 45:43odpowiedzialne dwa aminokwasy
  1013. 45:46występujące w białkach, czyli tyrozyna,
  1014. 45:49która jest widoczna po lewej i
  1015. 45:51tryptofan, który jest widoczny po
  1016. 45:53prawej. Alenina nie da pozytywnego
  1017. 45:56wyniku w reakcji ksentoproteinowej, tak
  1018. 45:59jak jest to zaznaczone na Wikipedii, a
  1019. 46:02nie do tej reakcji z tego powodu, że ma
  1020. 46:04ona co prawda pierścień aromatyczny, ale
  1021. 46:07ten pierścień nie jest aktywowany żadnym
  1022. 46:09podstawnikiem, a żeby ta reakcja zaszła,
  1023. 46:12to pierścień musi być aktywowany.
  1024. 46:16Kolejne są lipidy. Jest to grupa dosyć
  1025. 46:19różnorodna, w której znajdziemy wiele
  1026. 46:22związków różniących się budową. Przede
  1027. 46:24wszystkim mamy tłuszcze, które są
  1028. 46:26estrami alkoholi i wyższych kwasów
  1029. 46:29tłuszczowych. W przypadku, gdy są to
  1030. 46:32estry alkoholi monohydroksylowych,
  1031. 46:34mówimy o woskach. A w przypadku, gdy to
  1032. 46:37są estry alkoholi polihydroksylowych, to
  1033. 46:41mówimy o tłuszczach właściwych albo o
  1034. 46:44tłuszczach złożonych. Tłuszcze właściwe
  1035. 46:46będą wtedy, kiedy to będą estry
  1036. 46:49wyłącznie wyższych kwasów
  1037. 46:52karboksylowych. Natomiast z tłuszczami
  1038. 46:54złożonymi będziemy mieli do czynienia
  1039. 46:56wtedy, kiedy do jednej z grup
  1040. 46:58hydroksylowych
  1041. 47:00alkoholu polhydroksylowego dołączy się
  1042. 47:03coś innego niż wyższy kwas karboksylowy.
  1043. 47:06Lipidy izoprenowe natomiast różnią się
  1044. 47:09nieco obodową i powstają w wyniku
  1045. 47:12kondensacji wielu cząsteczek izoprenu i
  1046. 47:15mogą wtedy powstawać albo sterole, które
  1047. 47:18pełnią funkcję wielu hormonów w naszym
  1048. 47:21organizmie, albo karotenoidy, które są
  1049. 47:24barwnikami pomocniczymi u roślin i
  1050. 47:27pomagają w procesie fotosyntezy.
  1051. 47:30Tuszowałaś powstają, gdy między grupą
  1052. 47:32hydroksylową
  1053. 47:33alkoholu polihydroksylowego
  1054. 47:35i grupą karboksylową
  1055. 47:38wyższego kwasu tłuszczowego powstaje
  1056. 47:40wiązenie estrowe. Wtedy długi łańcuch
  1057. 47:43wodorowęglowy, który jest hydrofobowy,
  1058. 47:46doczepia się do takiego alkoholu i
  1059. 47:48powstaje nam tuszcz właściwy. W tym
  1060. 47:50procesie uwalnia się jeszcze woda. Jeśli
  1061. 47:52jest przyłączony taki jeden łańcuch,
  1062. 47:54mówimy o monoacyloglicerolach.
  1063. 47:57Gdy dwa takie łańcuchy, to mówimy, to
  1064. 47:59mówimy o diaceloglicerolach, a jeśli
  1065. 48:02trzy łańcuchy, to o triacyloglicerolach.
  1066. 48:06Tłuszcza złożone to natomiast te
  1067. 48:08tłuszcza, w których oprócz łańcuchów
  1068. 48:11wodorowęglowych do alkoholu
  1069. 48:13polyhydroksylowego
  1070. 48:15jest doczepiony jeszcze jakiś element
  1071. 48:17polarny. W przypadku fosfolipidów będzie
  1072. 48:20to reszta fosfora nowowa, reszta kwasu
  1073. 48:22fosforowego 5 oraz jakiś związek
  1074. 48:25organiczny. Na przykład jak w tym
  1075. 48:28rysunku holina. W przypadku glikolipydów
  1076. 48:32natomiast do tej trzeciej grupy
  1077. 48:33hydroroksylowej doczepia się jakaś
  1078. 48:36reszta cukrowa. Nie musi być to
  1079. 48:38pojedynczy monosachary jak w tym
  1080. 48:40przykładzie, ale może to być też jakiś
  1081. 48:43dłuższy łańcuch, na przykład jakiś
  1082. 48:45oligosachary.
  1083. 48:47Ważną cechą lipidów złożonych jest to,
  1084. 48:50że wykazują one budowę amfipatyczną. To
  1085. 48:53znaczy, że cząsteczka zarówno jest
  1086. 48:56hydrofilowa, jak i hydrofobowa. Jeden
  1087. 49:00fragment tej cząsteczki jest
  1088. 49:01hydrofobowy, a inny obszar tej
  1089. 49:04cząsteczki jest hydrofilowy. Pozwala to
  1090. 49:06na odpowiednią orientację tych
  1091. 49:08cząsteczek względem wody, żeby części
  1092. 49:11hydrofilowe były skierowane w kierunku
  1093. 49:14wody, a części hydrofeofobowe kierowały
  1094. 49:17się do siebie wzajemnie. Pozwala to na
  1095. 49:19utworzenie wielu struktur biologicznych,
  1096. 49:22jak na przykład błon biologicznych,
  1097. 49:25które są budowane głównie przez właśnie
  1098. 49:27fosfolipidy.
  1099. 49:29I funkcjami tłuszcz właściwych będzie
  1100. 49:31to, że stanowią one materiał zapasowy,
  1101. 49:35mogą stanowić izolację termiczną jak i
  1102. 49:38funkcję ochronną. Na przykład tkanka
  1103. 49:41tłuszczowa w oczodole amortetyzuje oko
  1104. 49:44podczas przemieszczania się organizmu.
  1105. 49:47Również tłuszcze stanowią źródło wody
  1106. 49:50metabolicznej. W wyniku spalania
  1107. 49:52tłuszczy powstają duże ilości wody,
  1108. 49:55która może być wykorzystana. Woski
  1109. 49:58pokrywają
  1110. 50:00powierzchnię liści, ograniczając
  1111. 50:02transpirację. Również niektóre ptaki
  1112. 50:05pokrywają woskami swoje pióra, żeby
  1113. 50:08chronić je przed przemoczeniem.
  1114. 50:10Szczególnie dobrze rozwinięte są
  1115. 50:13kruczoły kuprowe, które wytwarzają
  1116. 50:16tłuszczową wydzielinę wykorzystywaną
  1117. 50:18przez ptaki u ptaków wodnych lub takich
  1118. 50:21ptaków, które polują w wodzie.
  1119. 50:24Karotenoidy są barwnikami pomocniczymy w
  1120. 50:26fotosynte. nadają płatkom kwiatów i
  1121. 50:30owocom barwy, co pozwala na kuszenie
  1122. 50:34różnych zwierząt czy zapylaczy. I
  1123. 50:37również na przykład betekar jest
  1124. 50:39prekursorem witaminy A. Sterole
  1125. 50:42stabilizują płynność połony komórkowej.
  1126. 50:45W przypadku zwierząt to będzie
  1127. 50:47cholesterol, w przypadku grzybów
  1128. 50:49argosterol, a w przypadku roślin
  1129. 50:53fitosterol. u organizmów
  1130. 50:55prokariotycznych. Natomiast takie
  1131. 50:58sterole, które stabilizują płynność błon
  1132. 51:02komórkowych nie występują. Sterole
  1133. 51:05również są prekursorami hormonów
  1134. 51:07steroidowych. Fosfolipidy i glikolipidy
  1135. 51:10tak bardzo ogólnie odpowiadają za
  1136. 51:13współtworzenie błon komórkowych. Głównie
  1137. 51:15tyczy się to fosfolipidów. Oczywiście te
  1138. 51:18związki mają też różne inne funkcje, ale
  1139. 51:21na razie ograniczmy się do tej jednej
  1140. 51:23funkcji i zapamiętajmy, że to
  1141. 51:26fosfolipidy stanowią główny budulec błon
  1142. 51:29biologicznych.
  1143. 51:31Kolejną grupą związków będą nukleotydy.
  1144. 51:34Nukleotydy składają się z trzech
  1145. 51:36elementów. Reszcze kwasu fosforowego 5,
  1146. 51:39pentozy i zasady azotowej. Między resztą
  1147. 51:43kwasu fosforowego 5 a pentozą występuje
  1148. 51:45wiązanie estrowe, a między pentozą a a
  1149. 51:49zasadą azotową wiązanie nglikozydowe.
  1150. 51:52Pentozą może być albo deoksyrybosa i
  1151. 51:55wtedy będziemy mieli do czynienia z
  1152. 51:56deoksynukleotydami
  1153. 51:58budującymi DNA albo ryboza i wtedy
  1154. 52:01będziemy mieli rybonukleotydy budujące
  1155. 52:04RNA. Zasadą azotową mogą być albo
  1156. 52:06poryny, do których zaliczamy adeninę i
  1157. 52:09guaninę, albo jednopierścieniowe
  1158. 52:12piramidyny, w który w wśród których mamy
  1159. 52:15cytozynę, tymę i uracyl. również
  1160. 52:18nukleotydy oprócz tego, że są budulcem
  1161. 52:22DNA i RNA, mogą pełnić inne funkcje. Na
  1162. 52:25przykład ATP jest uniwersalnym nośnikiem
  1163. 52:28energii w komórce i taki związek ATP ma
  1164. 52:31trzy reszty kwasu fosforowego 5, które
  1165. 52:34są połączone ze sobą
  1166. 52:36wysokoenergetycznymi
  1167. 52:38wiązaniami bezwodnikowymi, więc taki
  1168. 52:40nukleotydyt nie musi mieć koniecznie
  1169. 52:43jednej reszy kwasu fosforowego.
  1170. 52:46Tutaj mam porównanie DNA i RNA. DN DNA
  1171. 52:51występuje w jądrze komórkowym,
  1172. 52:53mitochondriach i chloroplastach. W
  1173. 52:55przypadku bakterii może występować w
  1174. 52:58postaci pojedynczego chromosomu, jak
  1175. 53:01również w postaci plazmidów. A taki
  1176. 53:03obszar cytozolu u bakterii, który jest
  1177. 53:06bardzo bogaty w DNA, jest nazywany
  1178. 53:09nukleoidem.
  1179. 53:11RNA natomiast występuje w cytozolu i
  1180. 53:14występuje w trzech głównych formach.
  1181. 53:17Tena, rna i mRNA. Oczywiście też
  1182. 53:22znajdziemy rna w jądrze, gdzie jest ono
  1183. 53:25syntezowane, a i dopiero z jądra zmierza
  1184. 53:28do cytozolu. DNA jest [odchrząknięcie]
  1185. 53:31związkiem trwałym, ran nietrwałym.
  1186. 53:34Cukrem w DNA jest deoksyryboza w
  1187. 53:36RNaryboza. DNA zwykle składa się z dwóch
  1188. 53:39nici, a RNA z jednej nici. Nukleotydy,
  1189. 53:43które budują DNA, jeśli chodzi o zasadę
  1190. 53:46azotową, zawierają adeninę, guaninę,
  1191. 53:50cytozynę i tyminę. Natomiast w RNA
  1192. 53:53znajdziemy nukleotydy, które jako zasadę
  1193. 53:55azotową będą miały adenina, guanina,
  1194. 53:59cytuzzyna, uracyl. Czyli widzimy, że
  1195. 54:02jest tu różnica na zasadzie tymi
  1196. 54:05nauracyl. Funkcją DNA jest to, że ten
  1197. 54:08związek jest nośnikiem informacji
  1198. 54:10genetycznej, a RNA bierze udział w
  1199. 54:13ekspresji tej informacji genetycznej.
  1200. 54:16Tutaj mam model cząsteczki DNA. Z rzeczy
  1201. 54:21najważniejsze z tego modelu, że
  1202. 54:23regularnie w DNA tworzą się rowki małe i
  1203. 54:27duże. Mogą być one wykorzystywane przez
  1204. 54:29różne związki. które mogą wchodzić do
  1205. 54:32tych rowków, wyłączyć się z DNA i
  1206. 54:35wpływać na ekspresję genów. Kolejną
  1207. 54:37cechą jest to, że szkielet stworzony z
  1208. 54:41cukrów i reszt kwasu fosforowego 5 jest
  1209. 54:45tak na zewnątrz budowy tej cząsteczki.
  1210. 54:48Natomiast zasady azotowe są wewnątrz tej
  1211. 54:51cząsteczki i są ułożone one do siebie
  1212. 54:55równolegle. To znaczy, że powierzchnie
  1213. 54:57tych pierścieni puryn i pirmidyn są
  1214. 55:01skierowane w swoją stronę, przez co się
  1215. 55:04tworzy taka jakby struktura warstwowa.
  1216. 55:06Ostatnią ważną cechą jest to, że tymina
  1217. 55:09z adeniną w DNA łączy się dwoma
  1218. 55:12wiązaniami wodorowymi, a cytozyna z
  1219. 55:15guaniną trzema wiązaniami wodorowymi. I
  1220. 55:17tutaj zwracam uwagę, żeby nie mówić
  1221. 55:20podwójnym wiązaniem wodorowym albo
  1222. 55:22potrójnym wiązaniem wodorowym, bo to
  1223. 55:24błąd. mówimy dwa wiązania wodorowe albo
  1224. 55:26trzy wiązania wodorowe. Kolejny punkt
  1225. 55:29mówi nam, że powinniśmy rozpoznawać
  1226. 55:32budowy komórki eukariotycznej. Na
  1227. 55:34schematach i na rysunkach będziemy mieli
  1228. 55:37różne struktury przedstawione podczas
  1229. 55:39omawiania kolejnych punktów. Tutaj
  1230. 55:42przedstawiłam mikrofotografie czterech
  1231. 55:44organelli. Lewy górny róg aparat Golgo,
  1232. 55:48prawy górny mitochondrium, lewy dolny
  1233. 55:51chloroplast, prawy dolny szorstka
  1234. 55:53siateczka śródplazmatyczna. Tutaj
  1235. 55:55właśnie są widoczne te szorstkości
  1236. 55:58spowodowane obecnością rybosomów. Gdyby
  1237. 56:01ich nie było, to byśmy mieli do
  1238. 56:02czynienia z siateczką gładką.
  1239. 56:05Przechodzimy do błony komórkowej. I na
  1240. 56:07samym początku chciałam zaznaczyć, żeby
  1241. 56:09nie mylić pojęć błona biologiczna i
  1242. 56:12błona komórkowa. Błona komórkowa to jest
  1243. 56:15ta błona, która otacza i wyodrąbnia nam
  1244. 56:18całą komórkę jako najmniejszy element
  1245. 56:21budujący organizm. Natomiast płona
  1246. 56:23biologiczna to każda połona występująca
  1247. 56:27w organizmie na poziomie komórkowym,
  1248. 56:29czyli to będą zarówno błony retikulum
  1249. 56:32endoplazmatycznego, to będą błony
  1250. 56:34jądrowe, ale również błona komórkowa
  1251. 56:37będzie błoną biologiczną. A więc błona
  1252. 56:39biologiczna jest pojęciem szerszym, w
  1253. 56:42którym zawiera się błona komórkowa.
  1254. 56:45I tutaj na schemacie mamy typowy obraz
  1255. 56:48błony komórkowej. Jest to dwuwarstwa
  1256. 56:51fosfolipidowa, w której są zanurzone
  1257. 56:54różnego rodzaju białka. Białka tutaj są
  1258. 56:57zaznaczone na fioletowo.
  1259. 56:59Zacznijmy od omówienia elementów
  1260. 57:01tłuszczowych. Po pierwsze będą to
  1261. 57:04fosfolipidy i glikolipidy. One mają
  1262. 57:08dwojaką budowę, budowę amfipatyczną, to
  1263. 57:11znaczy, że mają zarówno hydrofilową
  1264. 57:14główkę, jak i hydrofobowy ogon. ten
  1265. 57:17hydrofobowy ogon będzie się kierował w
  1266. 57:20stronę innych hydrofobowych ogonów, a
  1267. 57:23hydrofilowa główka będzie się kierowała
  1268. 57:25w stronę wody do środowiska zewnętrznego
  1269. 57:28i wnętrza komórki.
  1270. 57:30Ten hydrofilowy, ten hydrofobowy ogon
  1271. 57:33jest stworzony przez łańcuchy
  1272. 57:35wodorowęglowe, które mogą być albo
  1273. 57:38nasycone, wtedy są proste, albo
  1274. 57:41nienasycone i wtedy są takie wygięte.
  1275. 57:43Czym te łańcuchy są krótsze i czym jest
  1276. 57:46więcej wiązań nienasyconych, tym błona
  1277. 57:49jest płynniejsza. Natomiast czym
  1278. 57:52łańcuchy są dłuższe i czym mniej
  1279. 57:55łańcuchów nienasyconych, tym płynność
  1280. 57:57płony spada.
  1281. 58:00Dodatkowo w płonach u eukarontów mamy
  1282. 58:03starole, które stabilizują płynność
  1283. 58:05płony komórkowej,
  1284. 58:07zapobiegając temu, by stała się za
  1285. 58:11bardzo płynna i zapobiegając też
  1286. 58:13nadmiarnej utracie płynności. Sterole,
  1287. 58:17które występują u zwierząt to
  1288. 58:19cholesterola, u roślin to będą
  1289. 58:21fitosterole, a u grzybów ergosterole.
  1290. 58:25Glikolipidy w błonie komórkowej będą
  1291. 58:28występowały po zewnętrznej stronie tej
  1292. 58:30błony, a ich reszty cukrowe będą
  1293. 58:33tworzyły glikokaliks, który pełni
  1294. 58:36różnorodne funkcje. Po części to są
  1295. 58:38funkcje ochronne, po części receptorowe,
  1296. 58:41ale też do tego glyokaliksa silnie
  1297. 58:44będzie przylegała woda, przez co
  1298. 58:46niektóre komórki, na przykład errocyty,
  1299. 58:49nie będą się ze sobą sklejać i zapewni
  1300. 58:52im to możliwość przeciskania się przez
  1301. 58:55najdrobniejsze naczynka włosowate.
  1302. 58:58Białka, które mamy w płonie możemy
  1303. 59:00podzielić na białka powierzchniowe
  1304. 59:03oznaczone przez A i białka integralne
  1305. 59:06oznaczone przez b. Białka powierzchniowe
  1306. 59:09możemy usunąć z powierzchni błony bez
  1307. 59:11naruszenia jej struktury. Natomiast żeby
  1308. 59:14usunąć białka integralne to trzeba
  1309. 59:17uszkodzić strukturę błony. I białka
  1310. 59:20integralne podzielimy na te, które nie
  1311. 59:22przebijają całej błony komórkowej i
  1312. 59:25białka transbłonowe.
  1313. 59:27białek też mogą być doczepione równe
  1314. 59:30komponenty cukrowe i chociaż ten schemat
  1315. 59:32by sugerował, że białka powierzchniowe
  1316. 59:36mogą występować tylko po błonie po
  1317. 59:38stronie zewnętrznej błony, to mogą one
  1318. 59:40występować też po stronie wewnętrznej,
  1319. 59:43ale tutaj na schemacie tego niestety nie
  1320. 59:45zaznaczyłem. i funkcje białek błonowych
  1321. 59:49to przede wszystkim funkcje receptorowe,
  1322. 59:51enestematyczne, adheyjne czy
  1323. 59:54transportowe.
  1324. 59:56I błona wykazuje takie trzy cechy. Po
  1325. 59:58pierwsze to struktura płynna, w obrębie
  1326. 1:00:01której może dochodzić do dyfuzji
  1327. 1:00:03rotacyjnej, dyfuzji lateralnej i ruchów
  1328. 1:00:07flipfop, czyli przeskakiwanie elementu z
  1329. 1:00:10jednej strony błony na drugą stronę
  1330. 1:00:13błony. długość łańcuchów w fosfolipidach
  1331. 1:00:17i glikolipidach
  1332. 1:00:19oraz liczba wiązań nienasyconych wpływa
  1333. 1:00:22na płynność błony. Dodatkowo sterole
  1334. 1:00:25wystabilizują tą płynność. Błona również
  1335. 1:00:28jest asymetryczna, czyli inny będzie
  1336. 1:00:30skład
  1337. 1:00:32elementów po zewnętrznej i wewnętrznej
  1338. 1:00:35stronie tej błony komórkowej. Przede
  1339. 1:00:37wszystkim widać to w obecności elementów
  1340. 1:00:40cukrowych, które są obecne tylko po
  1341. 1:00:43stronie zewnętrznej.
  1342. 1:00:45Kolejna cecha błony to heterogenność. To
  1343. 1:00:48znaczy, że elementy błony, jak spojrzymy
  1344. 1:00:50na nią tak na górę, nie są równomiernie
  1345. 1:00:53rozmieszczone po całej jej powierzchni,
  1346. 1:00:55ale występują fragmenty o
  1347. 1:00:59specjalizowanej funkcji, w której
  1348. 1:01:01przeważają jakieś elementy. Czyli po
  1349. 1:01:03prostu jak spojrzymy tak na tą błonę, to
  1350. 1:01:06w różnych miejscach możemy dostrzec, że
  1351. 1:01:08mamy inny skład elementów białkowych czy
  1352. 1:01:11tłuszczowych.
  1353. 1:01:12I powiążmy sobie cechy połony komórkowej
  1354. 1:01:16z skutkiem, które te cechy niosą i
  1355. 1:01:19znaczeniem biologicznym. Białka
  1356. 1:01:21przenośnikowe zapewniają błonie,
  1357. 1:01:23możliwość importu i eksportu substancji,
  1358. 1:01:26co pozwala na czerpanie potrzebnych
  1359. 1:01:29produktów ze środowiska, pozbywanie się
  1360. 1:01:31toksyn i zbędnych produktów przemiany
  1361. 1:01:33materii i eksportu cząsteczek
  1362. 1:01:36sygnałowych. Amfipatyczny charakter
  1363. 1:01:39gliko i fosfolipidów. amfitatyczny.
  1364. 1:01:42Przypomnę, żeka ma zarówno część
  1365. 1:01:44hydrofobową, jak i hydrofilową. I ten
  1366. 1:01:47charakter pozwala na wytworzenie warstwy
  1367. 1:01:51hydrofobowej w obrębie błony. A z kolei
  1368. 1:01:54do tej warstwy mogą się zakotwiczać inne
  1369. 1:01:57hydrofobowe elementy po to, żeby w tej
  1370. 1:01:59błonie się utrzymać. Na przykład w
  1371. 1:02:01płonach tylakoidu
  1372. 1:02:03yyy do takiej hydrofobowej części
  1373. 1:02:06doczepiają się cząsteczki chlorofilu
  1374. 1:02:08dzięki fitolowemu ogonowi, który również
  1375. 1:02:11jest hydrofobowy.
  1376. 1:02:13Obecność steroli w płonie wzmacnia ją
  1377. 1:02:15mechanicznie, co sprawia, że ta błona
  1378. 1:02:18jest mniej podatna na różne uszkodzenia.
  1379. 1:02:22Jeszcze omówmy sobie transport. Tutaj
  1380. 1:02:25będziemy mieli transporty, które
  1381. 1:02:27zachodzą bez naruszenia błony i z
  1382. 1:02:29naruszeniem błony. Zaczniemy od tych
  1383. 1:02:31drugich, bo są prostsze. Transport z
  1384. 1:02:34komórki to egzocetoza do komorki
  1385. 1:02:36endocza. I to polega na tym, że jakiś
  1386. 1:02:40pęcherzyk otaczający substancję, która
  1387. 1:02:42ma być wytransportowana,
  1388. 1:02:44dochodzi do błony, a potem dochodzi do
  1389. 1:02:47fuzji tego pęcherzyka z błoną i
  1390. 1:02:49transportowana substancja w pęcherzyku
  1391. 1:02:51jest uwalniana. Natomiast w przypadku
  1392. 1:02:54endoczy, gdy transportujemy jakieś
  1393. 1:02:56substancje do komórki, to te komórki
  1394. 1:02:59zbierają się przy błonie. Ta błona ulega
  1395. 1:03:02takiemu wpukleniu do środka. Te
  1396. 1:03:04substancje do tego wpuklenia wchodzą.
  1397. 1:03:07Następnie ta błona jest oderwana,
  1398. 1:03:10tworząc taki pęcherzyk, który dalej
  1399. 1:03:13będzie transportowany do wnętrza
  1400. 1:03:14komórki. Natomiast jeśli chodzi o
  1401. 1:03:17transport bez naruszenia błony, to może
  1402. 1:03:19on albo wymagać energii i wtedy to
  1403. 1:03:22będzie transport aktywny, który którego
  1404. 1:03:25kierunek jest niezgodny z gradientem
  1405. 1:03:27stanę. Natomiast gdy jest zgodny z
  1406. 1:03:30gradientem to nie wymaga dostarczenia
  1407. 1:03:32energii i będzie to transport na
  1408. 1:03:35zasadzie dyfuzji albo dyfuzji prostej
  1409. 1:03:39gdy częstoczka bezpośrednio przenika
  1410. 1:03:41przez bonę komórkową albo na zasadzie
  1411. 1:03:44dyfuzji wspomaganej gdzie jakiś element
  1412. 1:03:46musi przenikać przez jakieś białko
  1413. 1:03:48pomocnicze.
  1414. 1:03:50I tutaj po lewej mamy dyfuzję prostą, po
  1415. 1:03:53prawej dyfuzję wspomaganą. I do dyfuzji
  1416. 1:03:56prostej nie może dojść, gdy ta nacząka
  1417. 1:03:59jest naładowana jakimś ładunkiem albo
  1418. 1:04:02gdy jest wystarczająco duża. Wtedy jest
  1419. 1:04:05już potrzebny transporter, który
  1420. 1:04:07wspomoże transportowanie tej substancji
  1421. 1:04:10na zasadzie dyfuzji wspomaganej.
  1422. 1:04:13Natomiast gdy transport ma zachodzić
  1423. 1:04:15niezgodzenie z gradentem stężeń, to już
  1424. 1:04:18mówimy o transporcie aktywnym i wymaga
  1425. 1:04:21on jakiegoś źródła energii. Najczęstszym
  1426. 1:04:24źródłem energii będzie ATP. Widzimy to
  1427. 1:04:27po lewej. To jest przykład transportu yy
  1428. 1:04:31aktywnego pierwotnego, ale mamy jeszcze
  1429. 1:04:33transport yyy aktywny wtórny, gdzie mamy
  1430. 1:04:37jakieś substancje, w tym przypadku jony
  1431. 1:04:40sodu, które są transportowane zgodnie z
  1432. 1:04:42gradientem stężeń. I te jodu podczas
  1433. 1:04:46transportu zgodnie z gradientem stężeń
  1434. 1:04:49dają energię, nowej wapnia. I ta energia
  1435. 1:04:52jest wymagana, żeby przetransportować
  1436. 1:04:55ten jeden jon wapnia ze gradientem
  1437. 1:04:57stężeń i to właśnie będzie transport
  1438. 1:05:00aktywny wtórny. Mamy również trzy
  1439. 1:05:03białka, które mogą brać udział w
  1440. 1:05:05transporcie. Nie wiążcie ich z tymi
  1441. 1:05:08pojęciami transport aktywny wtórny, bo
  1442. 1:05:10to są osobne pojęcia, które mogą brać
  1443. 1:05:14udział w tych transportach, ale nie są z
  1444. 1:05:16nimi nierozerwalnie związane. To znaczy,
  1445. 1:05:19że na przykład taki symport czy antyport
  1446. 1:05:23jednoznacznie nie wskazuje na jakiś
  1447. 1:05:26konkretny rodzaj transportu. Po prostu
  1448. 1:05:28uniporty to te białka, w których jedna
  1449. 1:05:30substancja jest transportowana w jedną
  1450. 1:05:32stronę. symporty, dwie substancje w tą
  1451. 1:05:35samą stronę i antyporty, jedna
  1452. 1:05:38substancja w jedną stronę, druga
  1453. 1:05:40substancja w drugą stronę.
  1454. 1:05:43Teraz omówimy zjawisko osmozy i to jest
  1455. 1:05:46proces, w którym mamy dwa roztwory
  1456. 1:05:49przedzielone półprzepuszczalną błoną. Te
  1457. 1:05:52roztwory mają różne stążenie substancji
  1458. 1:05:54osmotycznych czynnych rozpuszczonych w
  1459. 1:05:57tych roztworach. I woda przenika z
  1460. 1:05:59jednego roztworu do drugiego roztworu,
  1461. 1:06:02żeby wyrównać tą różnicę stężeń, a więc
  1462. 1:06:04będzie przenikało z roztworu mniej
  1463. 1:06:06stężonego do bardziej stężonego. I po
  1464. 1:06:09pierwsze w roztworze bardziej stężonym
  1465. 1:06:11będzie więcej rozpuszczalnika albo a
  1466. 1:06:14więc stężenie maleje. Natomiast w
  1467. 1:06:17rozstworze mniej stężonym liczba
  1468. 1:06:20rozpuszczalnik, ilość rozpuszczalnika
  1469. 1:06:22spada, a więc stężenie rośnie i to trwa
  1470. 1:06:26do czasu, aż się wyrównają. I tutaj są
  1471. 1:06:29takie trzy ważne pojęcia. Roztwór
  1472. 1:06:32hipertoniczny, hipotoniczny i
  1473. 1:06:34izotoniczny. I te pojęcia nigdy nie są
  1474. 1:06:37używane tak bez odniesienia do innego
  1475. 1:06:40roztworu. Nie możemy tak po prostu
  1476. 1:06:42powiedzieć, że roztwór jest hiperizo czy
  1477. 1:06:45hipotoniczny, tylko zawsze muszą być one
  1478. 1:06:47w odniesieniu do jakiegoś innego
  1479. 1:06:49roztworu. Na przykład roztwór 10%
  1480. 1:06:53będzie hipotoniczny w stosunku do
  1481. 1:06:56roztworu 20%,
  1482. 1:06:58ale hipertoniczny w stosunku do roztworu
  1483. 1:07:015%.
  1484. 1:07:03Czyli te pojęcia zawsze rozpatrujemy w
  1485. 1:07:05odniesienie do innego roztworu. I tak
  1486. 1:07:08roztwory hipertoniczne to są te roztwory
  1487. 1:07:11bardziej zdążone w porównaniu do
  1488. 1:07:14roztworu, z którym je porównujemy.
  1489. 1:07:17Hipotoniczne to mniej stężone, a
  1490. 1:07:19izotoniczne to roztwory o takim samym
  1491. 1:07:23stążeniu.
  1492. 1:07:24I w przypadku, gdy umieścimy komórkę
  1493. 1:07:28zwierzęcą w roztworze hipotonicznym, to
  1494. 1:07:32ta komórka będzie hipertoniczna w
  1495. 1:07:34stosunku do roztworu, a więc woda będzie
  1496. 1:07:36do niej napływać i taka komórka
  1497. 1:07:38zwierzęca pęknie. Natomiast w przypadku
  1498. 1:07:41komóek roślinnych mamy ścianę komórkową,
  1499. 1:07:44która zapobiega pęknięciu
  1500. 1:07:47takiej komórki, przynajmniej przez jakiś
  1501. 1:07:50czas działania takich sił, gdy też nie
  1502. 1:07:52są one za duże. Natomiast w roztworze
  1503. 1:07:55hiperatonicznym komórka jest
  1504. 1:07:57hipotoniczna w stosunku do tego
  1505. 1:07:59roztworu, a więc będzie z niej wypływała
  1506. 1:08:02woda i będzie się obkurczała. W
  1507. 1:08:04przypadku roślin takie zawisko nosi
  1508. 1:08:07nazwę plazmolizy. Połączenie cytozolu i
  1509. 1:08:12błony komórkowej ze ścianą komórkową
  1510. 1:08:14będzie miało miejsce tylko w nielicznych
  1511. 1:08:16punktach, w których są połączenia
  1512. 1:08:18międzykomórkowe u roślin, mianowicie w
  1513. 1:08:21plazmodesmach. Natomiast gdy z powrotem
  1514. 1:08:24ta komórka wróci do roztworu
  1515. 1:08:26izotonicznego lub delikatnie
  1516. 1:08:28hipotonicznego, to woda znów będzie do
  1517. 1:08:31niej napływać i będziemy mieli do
  1518. 1:08:33czynienia ze zawiskiem te plazmolisy i
  1519. 1:08:36komórka wróci do swojego pierwotnego
  1520. 1:08:38wyglądu. Oczywiście jeśli w wyniku tego
  1521. 1:08:41stresu osmotycznego nie zostanie
  1522. 1:08:44uszkodzona w zbyt dużym stopniu.
  1523. 1:08:47Kolejny punkt mówi o jątrze komórkowym.
  1524. 1:08:50Więc skoro mowa o jątrze komórkowym, to
  1525. 1:08:52na pewno będzie w komórce. Jak wiemy, ze
  1526. 1:08:55względu na budowę komórki mamy dwa
  1527. 1:08:57główne typy. Komórki prokariotyczne i
  1528. 1:09:01komórki eukariotyczne. Komórki
  1529. 1:09:03prokariotyczne są zawsze bestią, czyli
  1530. 1:09:07nie mają ją [odchrząknięcie] dyra
  1531. 1:09:07komórkowego, co jest cechą pierwotną.
  1532. 1:09:10Natomiast komórki eukariotyczne mogą
  1533. 1:09:13mieć jądro komórkowe, wtedy mówimy, że
  1534. 1:09:16są jądrzaste, albo mogą nie mieć ją
  1535. 1:09:18komórkowego i wtedy będą one bez
  1536. 1:09:21jądrzaste. Jednak ten brak jądra tutaj
  1537. 1:09:24nie będzie pierwotny, a będzie wtórny.
  1538. 1:09:26Komórka na pewnym etapie swojego rozwoju
  1539. 1:09:29pozbyła się jądra komórkowego, żeby
  1540. 1:09:32lepiej pełnić swoją funkcję. Dobrym
  1541. 1:09:34przykładem są tutaj erytrocyty z saków,
  1542. 1:09:37które pozbywają się jątra, by ograniczyć
  1543. 1:09:40metabolizm komórki i komórka nie
  1544. 1:09:42zużywała transportowanego tlenu na
  1545. 1:09:44własne potrzeby.
  1546. 1:09:47Przykładem komórek bez jądrzastych są
  1547. 1:09:50człony rurek sitowych u roślin.
  1548. 1:09:53Jądra również znajdziemy w strukturach
  1549. 1:09:56wielokomorkowych, którymi mogą być albo
  1550. 1:09:59komoryczaki. To będzie ta linia po
  1551. 1:10:01lewej, które powstają w taki sposób, że
  1552. 1:10:04schodzi do kariokinezy bez cytokinezy,
  1553. 1:10:08więc powstaje jedna wielka komórka z
  1554. 1:10:11wieloma jąami komórkowymi.
  1555. 1:10:14Również mamy struktury syncecjalne. To
  1556. 1:10:17będzie po prawej, gdy wiele pojedynczych
  1557. 1:10:19komórek zlewa się ze sobą i powstaje
  1558. 1:10:23wielokomórkowe sensum. Dobrym przykładem
  1559. 1:10:26będzie tutaj mięśnie szkieletowe
  1560. 1:10:28poprzecznie prążkowane u człowieka albo
  1561. 1:10:31tegument tasiemców.
  1562. 1:10:33Jądro może być różnej wielkości.
  1563. 1:10:36Najczęściej jest ono jednak mniejsze niż
  1564. 1:10:38to jest przedstawione na schematach.
  1565. 1:10:40Trochę większe będzie u komórek
  1566. 1:10:42intensywnie dzielących się młodych
  1567. 1:10:44komórek. Też jądro może przybierać
  1568. 1:10:47różnorodne kształty. Ale nie będziemy w
  1569. 1:10:50to wchodzić. Omówimy budowę takiego
  1570. 1:10:52typowego jądra. Jest ona ograniczona
  1571. 1:10:56przez otoczkę jątorową, która składa się
  1572. 1:10:58z dwóch błon zewnętrznej i wewnętrznej.
  1573. 1:11:02Wewnętrzna jest wzmocniona przez blaszki
  1574. 1:11:05laminowe, które należą do filamentów
  1575. 1:11:08pośrednich. Natomiast zewnętrzna może
  1576. 1:11:11przechodzić w siateczkę środlaczną i też
  1577. 1:11:14może być pokryta rybosomami, tak samo
  1578. 1:11:16jak siateczka, w którą przechodzi.
  1579. 1:11:20Wnętrze jądra wypełnia płynna
  1580. 1:11:22substancja. nukleoplazma, inaczej
  1581. 1:11:26kariolimfa. W niej znajdziemy takie
  1582. 1:11:28struktury jak jąderko, w którym powstają
  1583. 1:11:31podjednostki rybosomów oraz chromatyna
  1584. 1:11:34występująca w skondensowanej nieaktywnej
  1585. 1:11:39formie heterochromatyny i w luźnej
  1586. 1:11:42aktywnie transkrypcyjnie formie
  1587. 1:11:45euchromatyny.
  1588. 1:11:46Jądro utrzymuje kontakt z cytozolem za
  1589. 1:11:51pomocą za pomocą porów jądrowych, przez
  1590. 1:11:54które może zachodzić eksport i import
  1591. 1:11:57różnych substancji.
  1592. 1:11:59Warto pamiętać, że te pory jądrowe to
  1593. 1:12:02nie są po prostu takie dziury w otoczce
  1594. 1:12:04jądrowej, ale w specjalizowane to
  1595. 1:12:07kompleksy białkowe, które regulują ten
  1596. 1:12:09transport z jądra do cyttozolu i w
  1597. 1:12:13przeciwnym kierunku. Tutaj mamy schemat
  1598. 1:12:15takiego poru jądrowego. Też ważne, że
  1599. 1:12:18liczba tych porów jest stała i może być
  1600. 1:12:21różna jąach różnych komórek, a nawet
  1601. 1:12:24zmieniać się w okresie życia pojedynczej
  1602. 1:12:27komórki. Ich liczba jest uzależniona od
  1603. 1:12:31metabolizmu komórki, bo jeśli komórka
  1604. 1:12:34produkuje dużo białek na eksport, to
  1605. 1:12:36musi posiadać dużo rybosomów, które będą
  1606. 1:12:39te białka produkować. Jeśli będzie
  1607. 1:12:42posiadała liczne kompleksy porowe, to
  1608. 1:12:45będzie możliwy intensywny transport tych
  1609. 1:12:48podjednostek rybosomów komórkowego,
  1610. 1:12:51które mogą budować te rybosomy.
  1611. 1:12:54I przejdźmy do tych rybosomów, które
  1612. 1:12:56musimy opisać. Rybosomy to są struktury
  1613. 1:13:00nieobłonione, które składają się z R,
  1614. 1:13:03RNA i białek. Taki pełny rybosom podują
  1615. 1:13:06dwie podjednostki, duża i mała. W
  1616. 1:13:10komórkach eukaryotycznych i
  1617. 1:13:11prokariotycznych mają one trochę inną
  1618. 1:13:14budowę. W przypadku eukarionów ich stała
  1619. 1:13:17sedymentacji jest równa 80S. Duża
  1620. 1:13:20podjednostka 60S, mała podjednostka 40S.
  1621. 1:13:25W przypadku komórek prokariotycznych
  1622. 1:13:27cały robosom ma stałom 70S, duża
  1623. 1:13:30podjednostka 50S, mała podjednostka 30S.
  1624. 1:13:35Rybosomy chloroplastów i mitochondriów
  1625. 1:13:38są zbliżone do rybosomów komóek
  1626. 1:13:41prokariotycznych. Jednak nie mają tej
  1627. 1:13:43stałej sedymentacji 70S, co się powiela
  1628. 1:13:46w starszych podręcznikach. Tylko te
  1629. 1:13:48sedymentacja jest nieco inna. Nie jest
  1630. 1:13:51to dla nas aż tak istotne.
  1631. 1:13:53Najważniejsza, że te rybosomy są podobne
  1632. 1:13:55do tych rybosomów z komórek
  1633. 1:13:57bakteryjnych, ale jednak nie mają tej
  1634. 1:13:59stałej sedymentacji 70s.
  1635. 1:14:02Kolejną ważną kwestią jest to, że
  1636. 1:14:04rybosomy nie są cały czas połączone w te
  1637. 1:14:08całe duże struktury. One się łączą ze
  1638. 1:14:11sobą dwie podjednostki tylko na czas
  1639. 1:14:14procesu translacji, czyli produkcji
  1640. 1:14:17białka na podstawie mRNA. I to odbywa
  1641. 1:14:20się w taki sposób, że z małą
  1642. 1:14:21podjednostką tu łączy się mRNA, potem do
  1643. 1:14:25tego kompleksu dołącza się duża
  1644. 1:14:27podjednostka i zachodzi proces
  1645. 1:14:29translacji, w wyniku którego produkowane
  1646. 1:14:32jest białko. Gdy ten proces ustaje, to
  1647. 1:14:36mała podjednostka z powrotem odłącza się
  1648. 1:14:39od podjednostki dużej. Bardzo ważne jest
  1649. 1:14:42to, że w połączeniu pod jednostek
  1650. 1:14:44rebosomów kluczową rolę odgrywają jony
  1651. 1:14:48magnezu.
  1652. 1:14:49Rybosomy mogą być wolne, zawieszone w
  1653. 1:14:52cytozolu albo mogą być związane z
  1654. 1:14:55siateczką śródplazmatyczną
  1655. 1:14:57szorstką. W zależności od tego, z
  1656. 1:15:00którymi rybosomami mamy do czynienia, to
  1657. 1:15:03produkują one białka o nieco innym
  1658. 1:15:05przeznaczeniu. Te rybosomy związane z
  1659. 1:15:08siateczką będą produkowały białka
  1660. 1:15:11przeznaczone do błony komórkowej, były
  1661. 1:15:13białka przeznaczone na eksport i białka
  1662. 1:15:16przeznaczone do lizosomów. I białka te w
  1663. 1:15:19swojej drodze do punktów przeznaczenia
  1664. 1:15:21będą jeszcze trafiały do aparatu
  1665. 1:15:23Golgego, gdzie będą tam jeszcze
  1666. 1:15:25modyfikowane, sprawdzane, sortowane i
  1667. 1:15:28dalej przesyłane do odpowiednich miejsc.
  1668. 1:15:31Natomiast wolne rybosomy produkują
  1669. 1:15:34pozostałe białka, które są przeznaczone
  1670. 1:15:37na potrzeby komórkowe.
  1671. 1:15:40Kolejną kwestią jest tak zwana
  1672. 1:15:42kompartmentacja komorki. I to słowo mówi
  1673. 1:15:46nam, że właśnie przez te liczne błony
  1674. 1:15:49wewnątrzkomowe,
  1675. 1:15:50które tworzą taki złożony system, w
  1676. 1:15:53komórce występują różne przedziały,
  1677. 1:15:55które są od siebie odgraniczone i w tych
  1678. 1:15:58przedziałach panują nieco inne warunki,
  1679. 1:16:01znaczy mogą panować inne warunki i
  1680. 1:16:03dzięki temu w tych przedziałach i dzięki
  1681. 1:16:06tym przedziałom w jednej komórce mogą
  1682. 1:16:08zachodzić jednocześnie procesy, które
  1683. 1:16:12wymagają zupełnie innych warunków.
  1684. 1:16:15i warunków, które mogą wzajemnie się
  1685. 1:16:18wykluczać. Na przykład w tym punkcie J
  1686. 1:16:20punkcie D mogą zachodzić dwa
  1687. 1:16:23przeciwstawne sobie procesy wymagające
  1688. 1:16:26innych warunków, mimo że te punkty są
  1689. 1:16:29bardzo blisko siebie, jednak są
  1690. 1:16:31odgrodzone błoną wewnątrzkomórkową i są
  1691. 1:16:34w innych przedziałach tej komórki. Więc
  1692. 1:16:36ta kompartmentacja jest bardzo ważna dla
  1693. 1:16:40metabolizmu komórki i dla sprawnego
  1694. 1:16:43zachodzenia wielu procesów
  1695. 1:16:45metabolicznych na raz. W przypadku
  1696. 1:16:47komórek prokariotycznych nie mamy
  1697. 1:16:49[odchrząknięcie] rozwiniętego systemu
  1698. 1:16:51błon wewnętrznych i tam nie mamy takiej
  1699. 1:16:54kompartmentacji komórek.
  1700. 1:16:57Przechodzimy do mitochondriów i
  1701. 1:16:58plastydów. Na początku mamy chloroplast,
  1702. 1:17:01który będziemy omawiać w odniesieniu do
  1703. 1:17:04chloroplastów występujących u roślin
  1704. 1:17:06wyższych, bo trzeba wiedzieć, że u
  1705. 1:17:08roślin niższych i u niektórych
  1706. 1:17:10pierwotniaków te chloroplasty mogą się
  1707. 1:17:12nieco różnić budową i niektórymi
  1708. 1:17:15elementami. No i zacznijmy od tego, że
  1709. 1:17:18chloroplast jest otoczony podwójną
  1710. 1:17:21błoną. Tutaj jednak zaznaczę, że to
  1711. 1:17:23określenie podwójna błona nie jest
  1712. 1:17:26akceptowalne przez CKE z nie wiadomo
  1713. 1:17:28jakiego powodu i CKE uznaje jedynie, że
  1714. 1:17:32jest, że te organelle są otoczone dwiema
  1715. 1:17:35błonami. Wiąc na maturze weźcie to pod
  1716. 1:17:39uwagę i już posłuchajcie jakie są
  1717. 1:17:41elementy w budowie chloroplastu. Jedynką
  1718. 1:17:44i dwójką zaznaczyłam błonę zewnętrzną i
  1719. 1:17:47błonę wewnętrzną. Między nimi jest
  1720. 1:17:50przestrzeń międzybłonowa. Tam po prawej
  1721. 1:17:53trójką zaznaczyłam stromę, czyli
  1722. 1:17:55substancję, która wypełnia chloroplast.
  1723. 1:17:59Wnętrze tego chloroplasta tą przestrzeń
  1724. 1:18:02ograniczoną przez ponę wewnętrzną
  1725. 1:18:04czwórką jest zaznaczony rybosom, który
  1726. 1:18:07jest budową zbliżony do rybosomów
  1727. 1:18:09bakteryjnych. Jednak nie ma stałej
  1728. 1:18:11sedymentacji 70S, tylko ta stała jest
  1729. 1:18:15nieco inna, może być różna w zależności
  1730. 1:18:17od konkretnej rośliny. Piątką jest
  1731. 1:18:20zaznaczony materiał genetyczny w postaci
  1732. 1:18:22DNA. W chloroplastach mamy kilka takich
  1733. 1:18:25cząsteczek DNA, które mogą być albo w
  1734. 1:18:28formie kolistej, albo w formie liniowej.
  1735. 1:18:30Szóstką zaznaczyłam ziarno skrobi. W
  1736. 1:18:33formie takiej skrobi chloroplasty
  1737. 1:18:35magazynują wytwarzane w nich cukier. I
  1738. 1:18:38mamy kolejne elementy. Siódemką, ósemką
  1739. 1:18:42i dziewiątką zaznaczyłam elementy
  1740. 1:18:45systemu błon wewnętrznych chloroplastu.
  1741. 1:18:49Siódemką jest oznaczony tylakoid stromy,
  1742. 1:18:53ósemką jest zaznaczony tylakoid gran, a
  1743. 1:18:57dziewiątką jest zaznaczony taki stos
  1744. 1:19:00tylkoidów gran, czyli granum. Z
  1745. 1:19:03najważniejszych informacji, które będą
  1746. 1:19:06szerzej poruszane na metabolizmie,
  1747. 1:19:08musimy wiedzieć, że w chloroplastach
  1748. 1:19:10zachodzi fotosynteza składająca się z
  1749. 1:19:14dwóch faz. Fazy zależnej od światła,
  1750. 1:19:16która zachodzi w błonach tylakoidów gran
  1751. 1:19:20oraz mamy fazę niezależną od światła,
  1752. 1:19:23inaczej fazę ciemną, która zachodzi w
  1753. 1:19:26stromie. Oprócz tych elementów mamy
  1754. 1:19:28również w chloroplastach elementy
  1755. 1:19:31zaznaczone na schemacie. takie jak
  1756. 1:19:33plastoglobulle, czyli takie tłuszczowe
  1757. 1:19:35ciałka w obrębie chloroplastów, które
  1758. 1:19:38mogą magazynować witaminy rozpuszczalne
  1759. 1:19:40w tłuszczach i służą chloroplastą jako
  1760. 1:19:43substrat do syntezy błon. Oprócz tego
  1761. 1:19:46możemy mieć również taką strukturę,
  1762. 1:19:49która jest nazywana pirenoidem. Ona
  1763. 1:19:52silnie załamuje światło, ale ona raczej
  1764. 1:19:55występuje jedynie w chloroplastach
  1765. 1:19:58pierwotniaków czy tam roślin niższych. I
  1766. 1:20:02ten piranoenoid w istocie jest takim
  1767. 1:20:04dużym zgrupowaniem enzymuiso, o którym
  1768. 1:20:07też będziemy mówić, gdy dojdziemy do
  1769. 1:20:09fotosyntezy.
  1770. 1:20:11I chloroplasty należą do plastydów,
  1771. 1:20:14czyli takiej większej grupy, w obrębie
  1772. 1:20:16której wyróżniamy proplastydy, które są
  1773. 1:20:20prekursorami innych plastydów,
  1774. 1:20:22etioplastydy, chromoplasty i
  1775. 1:20:25laukoplastydy, w których wyruszamy
  1776. 1:20:27ameloplasty, lajoplasty i
  1777. 1:20:29proteinoplasty.
  1778. 1:20:31Protoplastydy mogą dawać nam
  1779. 1:20:34chloroplasty, które w ciemności
  1780. 1:20:36przechodzą w atioplasty. Oplasty z kolei
  1781. 1:20:40po wystawieniu na promieniowanie
  1782. 1:20:41słoneczne mogą z powrotem przechodzić w
  1783. 1:20:44chloroplasty. Chloroplasty u starszych
  1784. 1:20:47roślin mogą też przechodzić w
  1785. 1:20:49chromoplasty, które występują na
  1786. 1:20:52przykład w płatkach kwiatów, nadając im
  1787. 1:20:54taką intensywną barwę, co może pozwalać
  1788. 1:20:58tym kwiatom na kuszenie owadów, czyli
  1789. 1:21:01ich zapylaczy. Mamy leukoplasty, czyli
  1790. 1:21:04plastydy wyspecjalizowane w
  1791. 1:21:05magazynowaniu różnych substancji. I w
  1792. 1:21:08przypadku, gdy tymi substancjami są
  1793. 1:21:10cukry, mówimy o ameloplastach. Jeśli są
  1794. 1:21:14to substancje tłuszczowe, mówimy o
  1795. 1:21:16alejoplastach. Jeśli są to białka,
  1796. 1:21:19mówimy o proteinoplastach.
  1797. 1:21:21Przechodzimy do mitochondriów, które są
  1798. 1:21:24również otoczone podwójną błoną. Jednak
  1799. 1:21:27tutaj taka sama uwaga, żeby na maturza
  1800. 1:21:30używać sformułowania dwiema błonami, bo
  1801. 1:21:33podwójna błona nie będzie zaliczona.
  1802. 1:21:35Jedynką mamy zaznaczoną błonę
  1803. 1:21:37zewnętrzną, dwójką błonę wewnętrzną.
  1804. 1:21:40Między nimi przestrzeń międzybłonowa
  1805. 1:21:43błona wewnętrzna i ma bardzo duże
  1806. 1:21:46pofałdowania. Jest ona bardzo
  1807. 1:21:48selektywnie przypuszczana dla wielu
  1808. 1:21:50substancji. Oprócz tego w tej błonie
  1809. 1:21:53mamy wysoki stosunek białka. w stosunku
  1810. 1:21:57do elementów tłuszczowych. A to związek
  1811. 1:22:00z licznymi enzymami łańcucha
  1812. 1:22:02oddechowego, które znajdują się w błonie
  1813. 1:22:04wewnętrznej mitochondrium. Trójką
  1814. 1:22:07zaznaczyłam matrix mitochondrium, czyli
  1815. 1:22:10też takie coś, co wypełnia to
  1816. 1:22:12mitochondrium. Jest to niejako
  1817. 1:22:15substancja analogiczna do stromy w
  1818. 1:22:18chloroplastach. Czwórką zaznaczyłam
  1819. 1:22:20materiał genetyczny. Tu też mamy w
  1820. 1:22:22obrębie mitochondrium kilka cząsteczek
  1821. 1:22:25tego materiału. Piątką rebosomy podobne
  1822. 1:22:29do rebosomów bakterii o stałej
  1823. 1:22:31sedymentacji 55S.
  1824. 1:22:33Szóstką są zaznaczone jakieś materiały
  1825. 1:22:36zapasowe. Na przykład mogą być to jakieś
  1826. 1:22:39fosforany, które mitochondria
  1827. 1:22:41wykorzystują podczas syntezy ATP. i
  1828. 1:22:44siódemką jest zaznaczona głowa syntazy
  1829. 1:22:47ATP, która jest odpowiedzialna właśnie
  1830. 1:22:51za wykorzystywanie gradientu
  1831. 1:22:53chemiocznego
  1832. 1:22:54ionów protonowych do syntazy ATP z ADP i
  1833. 1:22:59wolnych fosforanów.
  1834. 1:23:01I mamy teorię, która mówi nam, że
  1835. 1:23:05mitochondria i chloroplasty pochodzą z
  1836. 1:23:08endosymbiozy. Tutaj jednak wspomnę, że
  1837. 1:23:11teoria w nauce to jest coś bardzo
  1838. 1:23:13sprawdzonego, coś pewnego i coś, za czym
  1839. 1:23:16stoi naprawdę wiele dowodów. No więc
  1840. 1:23:19przedstawmy kilka z tych dowodów, które
  1841. 1:23:22warto zapamiętać do matury. Po pierwsze,
  1842. 1:23:24podział plastydów i mitochondriów jest
  1843. 1:23:27niezależny od podziału komórkowego i
  1844. 1:23:29przypomina podziały organizmów
  1845. 1:23:31prokariotycznych. Rybosomy przypominają
  1846. 1:23:34rybosomy prokariotyczne. Jednak ich
  1847. 1:23:37rybosomy nie mają stałej sedymentacji
  1848. 1:23:4070s jako prokariów, co niestety często
  1849. 1:23:44jest powielane w różnych podręcznikach.
  1850. 1:23:46są otoczone podwójną błoną, co wskazuje
  1851. 1:23:50na to, że mieliśmy jakiś organizm
  1852. 1:23:52prokariotyczny, który został pochłonięty
  1853. 1:23:56w pęcherzyku endocytarnym i jedna błona
  1854. 1:23:58[odchrząknięcie] to pozostałość tej
  1855. 1:24:00błony tego pierwotnego organizmu, a
  1856. 1:24:03druga błona to błona tego pęcherzyka. No
  1857. 1:24:06i tutaj znowu przypominam, żeby na
  1858. 1:24:08maturze unikać tego sformułowania
  1859. 1:24:10podwójna błona. Te organy L są wrażliwe
  1860. 1:24:13też na niektóre antybiotyki, a niektóre
  1861. 1:24:16na które są wrażliwe bakterie. Mamy też
  1862. 1:24:19liczne podobieństwa genetyczne i
  1863. 1:24:21biochemiczne między tymi organellami a
  1864. 1:24:24bakteriami.
  1865. 1:24:26I tutaj na górze mam przedstawioną
  1866. 1:24:29endosymbiozę
  1867. 1:24:30endosymbiozę pierwotną, w której
  1868. 1:24:33organizm eukariotyczny pochłania na
  1869. 1:24:35drodze endytozy organizm prokariotyczny.
  1870. 1:24:39W wyniku ewolucji ten organizm
  1871. 1:24:42prokariotyczny traci swoje funkcje i
  1872. 1:24:44ogranicza się tylko do funkcji tych
  1873. 1:24:47organelli i zostaje organellum tego
  1874. 1:24:50organizmu eukariotycznego.
  1875. 1:24:52Na dole mamy endosembiozę wtórną, gdzie
  1876. 1:24:56organizm eukariotyczny pochłania inne
  1877. 1:24:59organizm eukariotyczny i wtedy będziemy
  1878. 1:25:02mieli więcej błon w takim organellum. Na
  1879. 1:25:05przykład w chloroplastach wielu
  1880. 1:25:08pierwotniaków. Mamy więcej niż tylko
  1881. 1:25:10dwie błony otaczające to organellum.
  1882. 1:25:13Więc też zapamiętajmy, że te dwie błony
  1883. 1:25:16tyczą się tych chloroplastów roślin
  1884. 1:25:19wyższych, gdzie mamy do czynienia z
  1885. 1:25:21endosymbiozą pierwotną. wchodzimy w
  1886. 1:25:24ścianę komórkową i tutaj musimy
  1887. 1:25:27wykazywać związek budowy ściany
  1888. 1:25:28komórkowej spełnioną funkcją oraz
  1889. 1:25:31wskazać grupę organizmów, gdzie ona
  1890. 1:25:33występuje. I w takim najprostszym opisie
  1891. 1:25:37opisie ściana komórkowa występuje u
  1892. 1:25:39roślin, gdzie jest cellulozowa, u
  1893. 1:25:41grzybów, gdzie jest hitynowa i u
  1894. 1:25:43bakterii, gdzie jest moreinowa. również
  1895. 1:25:46występuje u archeów, gdzie może być z
  1896. 1:25:49różnych substancji, które najczęściej
  1897. 1:25:52zbiorowo są nazywane pseudomoreiną.
  1898. 1:25:55Ściana komórkowa również występuje u
  1899. 1:25:57pierwotniaków, gdzie może mieć
  1900. 1:25:59różnorodną budowę, ale również
  1901. 1:26:01znajdziemy pierwotniaki, u których ona
  1902. 1:26:04nie występuje.
  1903. 1:26:05I ta budowa ściany komórkowej jest taka
  1904. 1:26:09jednolita. Tutaj po lewej mamy ścianę
  1905. 1:26:12komórkową w komórce roślinnej i widzimy
  1906. 1:26:15przede wszystkim mikrofibryle
  1907. 1:26:17cellulozowe. Ale oprócz tych mikrofibryl
  1908. 1:26:21z celulozy znajdziemy wiele innych
  1909. 1:26:23związków, takie jak pektyny, czy
  1910. 1:26:25chemicellulozy, czy jeszcze jakieś inne
  1911. 1:26:28białka, które tworzą taką macierz, w
  1912. 1:26:31której to dopiero są zanoszone te
  1913. 1:26:33mikrofibryle cellulozowe i które tworzą
  1914. 1:26:36taki podstawowy szkielet ściany
  1915. 1:26:39komórkowej. W przypadku komórki
  1916. 1:26:41grzybowej sytuacja wygląda podobnie.
  1917. 1:26:44Mamy amorficzną macierz złożoną z
  1918. 1:26:46różnych związków i mamy pręty, które są
  1919. 1:26:50zbudowane z hityny.
  1920. 1:26:53U roślin zazwyczaj występuje w komórkach
  1921. 1:26:56jedna centralna fakuola, która może
  1922. 1:26:59pełnić funkcję magazynującą dla różnych
  1923. 1:27:02substancji. Może magazynować zbędne
  1924. 1:27:04produkty przemiany materii. Wywiera ona
  1925. 1:27:07również turgor na komórkę, czyli nadaje
  1926. 1:27:10komóce odpowiednią prężność pod wpływem
  1927. 1:27:13ciśnienia, które wywiera od wnętrza na
  1928. 1:27:16ścianę komórkową, co zasymbolizowałam
  1929. 1:27:19tymi strzałkami. Prócz tego w takiej
  1930. 1:27:22wakuoli mogą się wykrystalizowywać
  1931. 1:27:25kryształy szawianu wapnia. Są one
  1932. 1:27:28oznaczone jedynką i dwójką. Jedynką się
  1933. 1:27:32wykrystalizowały
  1934. 1:27:34w postaci rafidu, dwójką w postaci
  1935. 1:27:37drusty. I takie duże nagromadzenie tych
  1936. 1:27:40struktur zaszczawianu wapnia może
  1937. 1:27:42sprawić, że takie komórki roślinne będą
  1938. 1:27:46mniej atrakcyjne dla różnych zwierząt je
  1939. 1:27:48zgryzających.
  1940. 1:28:00słabo zarysowany albo nie ma go wcale. I
  1941. 1:28:03u eukarionów mamy trzy frakcje
  1942. 1:28:05szkieletu. Filamenty pośrednie,
  1943. 1:28:08mikrotubule i mikrofilamenty. Na tych
  1944. 1:28:11schematach zaznaczyłam tak mniej więcej
  1945. 1:28:13jaki jest rozkład tych struktur w
  1946. 1:28:16komórce. I to nie znaczy, że w innych
  1947. 1:28:18miejscach komórki nie ma tych struktur,
  1948. 1:28:20tylko tam, gdzie zaznaczyłam jest ich
  1949. 1:28:22najwięcej i to są takie jakby główne
  1950. 1:28:25typowe miejsca ich wystąpowania i ich
  1951. 1:28:28przebieg w filamentach. pośrednich. Też
  1952. 1:28:31zwróćcie zwróćcie uwagę, że blaszki
  1953. 1:28:33laminowe, które wzmacniają wewnętrzną
  1954. 1:28:36błonę jądra komórkowego, również są
  1955. 1:28:38zaliczane do filamentów pośrednich. I
  1956. 1:28:41filamenty pośrednie stanowią grupę,
  1957. 1:28:44która z jednej strony jest najbardziej
  1958. 1:28:46zróżnicowana pod względem budowy
  1959. 1:28:48chemicznej, ale z drugiej strony
  1960. 1:28:51niezależnie od tej budowy pełnią
  1961. 1:28:53stosunkowo jednolitą funkcję. I w
  1962. 1:28:56filamentach pośrednich, w zależności od
  1963. 1:28:58tkanki będziemy mieli filamenty
  1964. 1:29:00karatynowe, fimentynowe, neurofilamenty,
  1965. 1:29:04a w jądrach będziemy mieli laminy
  1966. 1:29:06jądrowe. Jeśli chodzi o mikrotubule, to
  1967. 1:29:09tworzą one takie tuby złożone z
  1968. 1:29:12protofilamentów. Każda taka tuba jest
  1969. 1:29:15stworzona przez najczęściej 13
  1970. 1:29:17protofilamentów, a taki każdy
  1971. 1:29:20protofilament na przemiennie jest
  1972. 1:29:22stworzony przez alfa i beta tubulinę,
  1973. 1:29:25które tworzą nam timery tubulinowe. Taka
  1974. 1:29:28budowa pozwala różnicować jeden koniec
  1975. 1:29:32mikrotubuli od drugiego końca, a tym
  1976. 1:29:35samym pozwala na transport wys różnych
  1977. 1:29:38pęcherzyków czy organelli z wzdłuż
  1978. 1:29:41mikrotubul za pomocą różnych enzymów
  1979. 1:29:44takich jak kina czy dynain.
  1980. 1:29:48Mikrotubule odchodzą w komórce od centra
  1981. 1:29:52organizacji mikrotubul. U zwierząt i u
  1982. 1:29:56nielicznych roślin te centra organizacji
  1983. 1:29:59mikrotubul występują w postaci
  1984. 1:30:02centrosomów. A te centrosomy składają
  1985. 1:30:05się z dwóch centrioli, które są
  1986. 1:30:08ustawione względem siebie pod kątem 90
  1987. 1:30:11stopni. I mamy mikrofilamenty,
  1988. 1:30:15struktury zbudowane z aktyny. Mamy
  1989. 1:30:18aktynę G, która polimeryzuje w
  1990. 1:30:21fibrylarną aktynę F. Dwie splecone wokół
  1991. 1:30:25siebie aktyny F tworzą mikrofilament. I
  1992. 1:30:29choć nie jest to tak dobrze widoczne jak
  1993. 1:30:30w przypadku tubuliny przy
  1994. 1:30:32mikrofilamentach, też trzeba się
  1995. 1:30:34odróżnić jeden koniec od drugiego końca,
  1996. 1:30:37więc to też są struktury spolaryzowane i
  1997. 1:30:40wzdłuż nich też może zachodzić
  1998. 1:30:42transport. Też aktyna z miozyną może
  1999. 1:30:45tworzyć struktury kurczliwe.
  2000. 1:30:48Tu mamy porównanie tych struktur
  2001. 1:30:51filamenty pośrednie. mają różnorodną
  2002. 1:30:54budowę i są fibrylarne. Mikrotubule są
  2003. 1:30:58zbudowane z polimerów timerów alfa i
  2004. 1:31:00beta tubuliny, czyli z białek
  2005. 1:31:03globularnych. A mikrofilamenty są
  2006. 1:31:06budowane z polimerów monomerów aktyny G
  2007. 1:31:09splesionych ze sobą. Grubość to kolejne
  2008. 1:31:12około 10, 25,7 nanom.
  2009. 1:31:17Jedynie filamenty pośrednie nie są
  2010. 1:31:19spolaryzowane, czyli nie można odróżnić
  2011. 1:31:23jednego końca od drugiego końca, a więc
  2012. 1:31:26wzdłuż filamentów pośrednich nie będą
  2013. 1:31:29możliwe molekularne mechanizmy
  2014. 1:31:32transportu różnych substancji. Filamenty
  2015. 1:31:34pośrednie cechuje duża oporność
  2016. 1:31:37mechaniczna przez to, że są one sztywne
  2017. 1:31:40i uczestniczą w tworzeniu wielu połączeń
  2018. 1:31:43międzykomórkowych. Mikrotubule to są
  2019. 1:31:46puste tuby, gdzie mamy zdolność do
  2020. 1:31:48szybkiego montażu i demontażu tych
  2021. 1:31:50struktur. Mikrofilamenty są cienkie,
  2022. 1:31:53giętkie, niestabilne.
  2023. 1:31:55Filamenty pośrednie głównie
  2024. 1:31:57przeciwdziałają stresą mechanicznym i
  2025. 1:32:00wzmacniają osłonki jądurowe. Mikrotubule
  2026. 1:32:03tworzą szlaki transportu organelli. Są
  2027. 1:32:06ważne. Podczas mitozy i mejozy potworzą
  2028. 1:32:09wrześcion pododziałowe, które
  2029. 1:32:11odpowiadają za odciąganie chromosomów do
  2030. 1:32:14przeciwległych biegunów i tworzą one
  2031. 1:32:18również rząski w komórkach
  2032. 1:32:20eukariotycznych.
  2033. 1:32:21Mikrofilamenty odpowiadają za utrzymanie
  2034. 1:32:24kształtu komórki, tworzą struktury
  2035. 1:32:27kurczliwe, na przykład pierścień, który
  2036. 1:32:30uczestniczy w cytokinezie, biorą udział
  2037. 1:32:32w ruchach komórki i pinocyzie.
  2038. 1:32:36Omówmy różnica między prokariami i
  2039. 1:32:39komórkami eukariotycznymi. Najważniejsza
  2040. 1:32:41cecha obecność ciądra. U prokariantów
  2041. 1:32:44nie ma. U eukaron u eukarionów jest.
  2042. 1:32:48Białka histonowe są u prokarionów i
  2043. 1:32:50eukarionów. Może to wzbudzić oburzenie,
  2044. 1:32:53ale zostawmy to na koniec. Zaraz do tego
  2045. 1:32:55wrócę. Rybosomy u prokariów są 70S, u
  2046. 1:32:59eukarionów w cytozolu są 80S, a w
  2047. 1:33:03organelach pół autonomicznych są podobne
  2048. 1:33:06do rybosomów prokariotycznych, jednak
  2049. 1:33:09nie mają tej całej sedymentacji 70s.
  2050. 1:33:12Cytoszkielet u prokarantów jest słabo
  2051. 1:33:14zaznaczony, u eukarontów silnie
  2052. 1:33:17zaznaczony, zróżnicowany na trzy
  2053. 1:33:19frakcje. Ściana komórkowa prokarontów
  2054. 1:33:22jest orainowa lub pseudomoreinowa.
  2055. 1:33:25U karionów mamy brak, u zwierząt, u
  2056. 1:33:28rośliny mamy cellulozową, u grzybów
  2057. 1:33:30hitynową.
  2058. 1:33:32Wracam do do tej obecności białek
  2059. 1:33:35histonowych. Co prawda często uczymy
  2060. 1:33:38się, że u prokarionów ich nie ma, bo
  2061. 1:33:42odnosimy się do bakterii. I gdy się
  2062. 1:33:44odnosimy do bakterii, to to jest prawda,
  2063. 1:33:46bo tam mamy białka histonopodobne, ale
  2064. 1:33:48pamiętajmy, że do prokarionów należą
  2065. 1:33:51jeszcze archey, które mimo, że mają
  2066. 1:33:54budowę morfologiczną zbliżoną do
  2067. 1:33:56prokarionów, to biochemicznie i
  2068. 1:33:59genetycznie i są one bliżej eukarionom i
  2069. 1:34:03mają one tam białka na tyle zbliżone do
  2070. 1:34:05białek histonowych eukarionów, że te
  2071. 1:34:08białka również są zaliczane do białek
  2072. 1:34:10histonowych. Więc u prokarontów są
  2073. 1:34:12białka histonowe. Należy jedynie
  2074. 1:34:15pamiętać, że nie ma ich u bakterii,
  2075. 1:34:17które również należą do prokarionów.
  2076. 1:34:20I porównamy trzy typy komórek. Ściana
  2077. 1:34:24komórkowa u zwierząt brak, roślin, u
  2078. 1:34:27roślin celulozowa, u grzybów hitynowa.
  2079. 1:34:30Mitochondria występują wszędzie.
  2080. 1:34:32Chloroplasty jedynie u roślin. Wodniczka
  2081. 1:34:35wakuola występuje wszędzie, przy czym u
  2082. 1:34:38zwierząt i grzybów. częściej mówimy o
  2083. 1:34:40wodniczce, a u roślin o vakuolii. Ona
  2084. 1:34:43zazwyczaj jest taka tam duża i pokaźna.
  2085. 1:34:47Lizosomy występują wszędzie. Centrosomy,
  2086. 1:34:50czyli te dwie centriole w centrach
  2087. 1:34:52organizacji mikrotubul występują u
  2088. 1:34:55zwierząt i u niektórych roślin niższych.
  2089. 1:34:58Nie ma ich natomiast u większości roślin
  2090. 1:35:01i grzybów. Jednak zarówno u tych roślin,
  2091. 1:35:04gdzie nie ma centrosomów i u grzybów są
  2092. 1:35:06centra organizacji mikrotubul, tylko po
  2093. 1:35:09prostu w tych centrach nie ma
  2094. 1:35:10centrosomów. Jeszcze mogą zwrócić waszą
  2095. 1:35:14uwagę te plusiki przy wodniczkach i
  2096. 1:35:16lizosomach, które są wszędzie, bo w
  2097. 1:35:19niektórych źródłach możecie na przykład
  2098. 1:35:21spotkać informację, że nie ma lizosomów
  2099. 1:35:24u roślin. I to nie jest tyle kwestia
  2100. 1:35:27jakiś braków w wiedzy naukowej czy tak
  2101. 1:35:29dalej, tylko bardziej kwestia
  2102. 1:35:31terminologiczna, bo są struktury, które
  2103. 1:35:35u roślin, które w roślinach przypominają
  2104. 1:35:38lizosomy i mają do nich bardzo zbliżoną
  2105. 1:35:40funkcję i skład enzymatyczny, ale nie
  2106. 1:35:43przez wszystkich autorów są one do
  2107. 1:35:45lizosomów zaliczane, więc to jest
  2108. 1:35:48bardziej kwestia termitologiczna niż
  2109. 1:35:51takiej właściwej wiedzy biologicznej.
  2110. 1:35:53Miejmy nadzieję, że na maturze nie
  2111. 1:35:55pojawi się takie pytanie, które będzie
  2112. 1:35:58tego wprost dotyczyło, żeby nie
  2113. 1:36:00nawarstwiały się wątpliwości, jak to
  2114. 1:36:02będzie autor zadania traktował.
  2115. 1:36:05Przechodzimy do metabolizmu, zaczynając
  2116. 1:36:08od rzeczy bardzo prostej, czyli szlaki i
  2117. 1:36:10cykle metaboliczne. Szlak to jest taki
  2118. 1:36:13proces metaboliczny, w którym z jakiegoś
  2119. 1:36:16substratu w ciągu przemian powstaje
  2120. 1:36:19finalny produkt. Natomiast w cyklu
  2121. 1:36:21metabolicznym ostateczny produkt takiego
  2122. 1:36:25cyklu nie istnieje, bo kolejne związki
  2123. 1:36:28tych przemian przechodzą w siebie
  2124. 1:36:30nawzajem i oczywiście do takiegoż leku
  2125. 1:36:33mogą być włączone na jakimś etapie nowe
  2126. 1:36:35związki, a na innym etapie wypadać inne
  2127. 1:36:39związki. I takimi najważniejszymi dla
  2128. 1:36:43edukacji licealnej szlakami
  2129. 1:36:45metabolicznymi jest glikoliza i
  2130. 1:36:47glukoneogeneza, a cyklami cykle Krepsa i
  2131. 1:36:50cykle Kelwina, czyli cykle zachodzące w
  2132. 1:36:53ciemnej fazie fotosyntezy.
  2133. 1:36:56Dwoma głównymi typami reakcji
  2134. 1:36:58metabolicznych są reakcje anaboliczne i
  2135. 1:37:00kataboliczne. W reakcjach anabolicznych
  2136. 1:37:03z bardziej prostych substratów powstaje
  2137. 1:37:06bardziej złożony produkt. Ten produkt ma
  2138. 1:37:09wyższą energię niż te substraty i do
  2139. 1:37:12stworzenia tego produktu potrzebne jest
  2140. 1:37:14dostarczenie energii. Z kolei w reakcji
  2141. 1:37:17kataboliczny, w reakcjach katabolicznej
  2142. 1:37:20bardziej złożone związki są rozkładane
  2143. 1:37:23na prostsze związki i w reakcjach tych
  2144. 1:37:26uwalniana jest energia. Podczas reakcji
  2145. 1:37:29anabolicznych substraty są redukowane za
  2146. 1:37:33pomocą przenośników elektronów i
  2147. 1:37:36protonów. Podczas tego te przenośniki
  2148. 1:37:39się utleniają. Natomiast podczas reakcji
  2149. 1:37:42katabolicznych substraty są utleniane, a
  2150. 1:37:46przenośniki elektronów i protonów się
  2151. 1:37:48redukują.
  2152. 1:37:50Tutaj to jest pokazane w inny sposób.
  2153. 1:37:53Reakcja anaboliczna. Z bardziej prostych
  2154. 1:37:56substratów powstają bardziej złożone
  2155. 1:37:58produkty. Potrzebna jest energia i tutaj
  2156. 1:38:02dochodzi do redukcji tych substratów. W
  2157. 1:38:04energiach katabolicznych dochodzi do
  2158. 1:38:07utlenienia substratów. Energia jest
  2159. 1:38:09utleniana, utleniana i z bardziej
  2160. 1:38:12złożonych substratów powstają prostsze
  2161. 1:38:14związki. I na tym schemacie widzimy
  2162. 1:38:17dodatkowo, że reakcje anaboliczne są
  2163. 1:38:20rozbieżne. To znaczy, że z kilku takich
  2164. 1:38:22podstawowych elementów naprawdę mogą
  2165. 1:38:24powstawać bardzo różnorodne związki.
  2166. 1:38:27Natomiast produkty reakcji
  2167. 1:38:29katabolicznych są zbieżne, co znaczy, że
  2168. 1:38:32jak będziemy rozbijać te związki na
  2169. 1:38:34coraz drobniejsze elementy, to w końcu
  2170. 1:38:37będzie nam się gromadzić coraz więcej
  2171. 1:38:39takich samych klocuszków. Czyli te
  2172. 1:38:41związki wyjściowe są w zasiadzie takie
  2173. 1:38:44same. Mamy ich tylko kilka różnych
  2174. 1:38:46rodzajów i w katabolizmie dochodzi do
  2175. 1:38:49zbieżności tych powstających związków.
  2176. 1:38:52A jest uniwersalnym nośnikiem energii w
  2177. 1:38:55organizmach. Pod względem chemicznym
  2178. 1:38:58jest to nukleotyt, który ma trzy reszcze
  2179. 1:39:01fosforowe.
  2180. 1:39:03Mamy tutaj również cukier, pięciowęglową
  2181. 1:39:06rybosę oraz zasadę azotową, w tym
  2182. 1:39:08przypadku adenina. J adenina z ryboszą
  2183. 1:39:11jest połączona oczywiście wiązaniem
  2184. 1:39:13anglikozydowym. Ryboza z resztą kwasu
  2185. 1:39:15fosforowego 5 wiązaniem esterowym a
  2186. 1:39:18reszcze kwasu fosforowego są ze sobą
  2187. 1:39:21połączone wysokoenergetycznymi
  2188. 1:39:23wiązaniami bezwodnikowymi. Hydroliza
  2189. 1:39:26tych wiązań będzie warunkowała
  2190. 1:39:28uwolnienie dużej porcji energii, która
  2191. 1:39:31będzie mogła być wykorzystywana przez
  2192. 1:39:33organizm. I takie trzy główne źródła do
  2193. 1:39:36zyskiwania ADP przez organizmy to jest
  2194. 1:39:39fosforlacja substratowa, gdzie na AD ADP
  2195. 1:39:44jest przekazywana reszta fosforanowa z
  2196. 1:39:46jakiegoś innego związku. Jest to
  2197. 1:39:48fosforylacasa oksydacyjna, gdzie
  2198. 1:39:50powstają duże ilości ATP jako ostatni
  2199. 1:39:54produkt oddychania tlenowego i w
  2200. 1:39:56komorkach eukarotycznych zachodzi to w
  2201. 1:39:59mitochondriach. Fosforylacja
  2202. 1:40:01fotosyntetyczna to proces, w którym
  2203. 1:40:04podczas jasnej fazy fotosyntezy powstaje
  2204. 1:40:07licznie ATP jako siła asymilacyjna,
  2205. 1:40:10która zostanie wykorzystana w drugiej
  2206. 1:40:12ciemnej fazie fotosyntezy.
  2207. 1:40:15Musimy przedstawić znaczenie tych
  2208. 1:40:17związków NAD, FAD i NADP w procesach
  2209. 1:40:22utleniania i redukcji. I powiem czym są
  2210. 1:40:25te związki, bo NAD to jest dinukleotyt,
  2211. 1:40:29mianowicie dinukleotyt nikotyno
  2212. 1:40:32aminoadeninowy. NADP to jest fosfor
  2213. 1:40:35nukleotydu, a fat to dinukleotydyt
  2214. 1:40:38flawinoadeninowy.
  2215. 1:40:40Jeśli jakiś związek jest utleniany, to
  2216. 1:40:44ten przenośnik elektronów się redukuje.
  2217. 1:40:47To mamy to tam po prawej. Zwązek jest
  2218. 1:40:50utleniany. Zabierane są protony i
  2219. 1:40:52elektrony, ale ten związek, który jest
  2220. 1:40:55nośnikiem tych elektronów i protonów, ja
  2221. 1:40:58otrzymuję i sam się redukuje. Natomiast
  2222. 1:41:00gdy związek jest redukowany, co mamy po
  2223. 1:41:03lewej? To ten nasz przenośnik się
  2224. 1:41:05utlenia. Więc obecność tych związków w
  2225. 1:41:08organizmie pozwala nam ograniczyć w
  2226. 1:41:11czasie i przestrzeni reakcję utlenienia
  2227. 1:41:13i redukcji, które zachodzą w jakiś
  2228. 1:41:16procesach metabolicznych, bo ten związek
  2229. 1:41:19przyjmuje funkcję tego czasowego związku
  2230. 1:41:21utleniającego albo redukującego.
  2231. 1:41:25I tutaj mamy wypisane wszystkie te trzy
  2232. 1:41:28związki w formie utlenionej po lewej i
  2233. 1:41:31zaredukowanej po prawej. Tutaj zapisałem
  2234. 1:41:34jak proponuję zapisywać te związki, bo w
  2235. 1:41:37niektórych źródłach możemy się spotkać z
  2236. 1:41:39nieco innym zapisem tej formy
  2237. 1:41:41zaredukowanej. Ja jednak zalecam tą
  2238. 1:41:43formę po prawej, chyba że w zadaniu ta
  2239. 1:41:45forma została inaczej zapisana. Wtedy
  2240. 1:41:48bym stosował formę, która jest w
  2241. 1:41:49zadaniu, ale tak bym stosował po
  2242. 1:41:51pierwsze formę po prawej, a po drugie
  2243. 1:41:53był konsekwentny w zapisie. Czyli jak
  2244. 1:41:56zastosuję już jedną formę, to już tylko
  2245. 1:41:58bym ją stosował.
  2246. 1:42:00Dalej przechodzimy do enzymów, czyli
  2247. 1:42:02związków, które znacząco ułatwiają
  2248. 1:42:05zachodzenie reakcji metabolicznych. I
  2249. 1:42:08taki enzym jako całość jest nazywany
  2250. 1:42:10holoenzymem. Składa się on z części
  2251. 1:42:13białkowej, czyli apoenszymu i z części
  2252. 1:42:16niebiałkowej, czyli kofaktoru. Kofaktor
  2253. 1:42:18może być organiczny albo nieorganiczny.
  2254. 1:42:22Iko faktorem może być albo grupa
  2255. 1:42:24prostatyczna, gdy jest ona z apoensymem
  2256. 1:42:27związana w trwały kowalencyjny sposób.
  2257. 1:42:30Albo może być to koensym, gdy jest
  2258. 1:42:33związany z apoenzymem w taki nietrwały
  2259. 1:42:35sposób, że ten koenzym może się od tego
  2260. 1:42:38apoenzymu łatwo odłączyć.
  2261. 1:42:41I enzymy mają właśnie tą swoją część
  2262. 1:42:44piałkową, ten apozym. Jak pamiętamy
  2263. 1:42:47białka mają swoje struktury. Pierwszo,
  2264. 1:42:49drugą, trzecio, trzecią i niektóre
  2265. 1:42:51czwartorzędową. I właśnie ta struktura
  2266. 1:42:54trzeciorzędowa umożliwia osiągnięcie
  2267. 1:42:56tego, że aminokwasy nawet oddalone,
  2268. 1:43:00nawet znacznie od siebie oddalone w
  2269. 1:43:02strukturze pierwszorzędowej mogą być
  2270. 1:43:05przestrzennie blisko siebie i grupy
  2271. 1:43:07boczne tych resz aminokwasów
  2272. 1:43:10mogą współdziałać tworząc miejsce
  2273. 1:43:12aktywne enzymu, gdzie będzie zachodziła
  2274. 1:43:15dana reakcja metaboliczna. Tutaj takie
  2275. 1:43:18miejsce zaznaczyłam żółtym punktem, bo
  2276. 1:43:20jak mamy taki enzym, to głównie właśnie
  2277. 1:43:22tylko jeden taki specyficzny punkt tego
  2278. 1:43:24enzymu nazywany miejscem aktywnym w
  2279. 1:43:27głównej mierze odpowiada zachłodzenie
  2280. 1:43:29tej reakcji. A reszta tego enzymu to
  2281. 1:43:32jest taka jakby obudowa tego specjalnego
  2282. 1:43:35punktu w enzymie. I właśnie substrat do
  2283. 1:43:38tego punktu może się łączyć za
  2284. 1:43:41pośrednictwem dwóch modeli. Albo to jest
  2285. 1:43:44taki model zamka i klucza. po lewej,
  2286. 1:43:47gdzie miejsce aktywne enzymu jest
  2287. 1:43:50przestrzennie dopasowane do substratu i
  2288. 1:43:53substrat, jeśli jest odpowiedni dla tego
  2289. 1:43:55enzymu, może się w to miejsce wcisnąć i
  2290. 1:43:58może zajść tam reakcja. Drugi model to
  2291. 1:44:02model ręki i rękawiczki po prawej, gdzie
  2292. 1:44:05miejsce aktywne enymu nie jest idealnie
  2293. 1:44:08dopasowane do substratu, ale pod wpływem
  2294. 1:44:11odpowiedniego substratu jego forma
  2295. 1:44:14przestrzenna się modyfikuje, żeby ten
  2296. 1:44:16substrat mógł się dobrze w to miejsce
  2297. 1:44:19wślizgnąć. W rzeczywistości większość
  2298. 1:44:22NSMów działa w sposób pośredni między
  2299. 1:44:25tym pierwszym i drugim modelem. Czyli to
  2300. 1:44:27miejsce aktywne trochę jest podobne do
  2301. 1:44:30substratu, ale jednak też ulega pod jego
  2302. 1:44:32wpływem lekkiej modyfikacji, żeby tak
  2303. 1:44:36idealnie się dopasować.
  2304. 1:44:38Sposobów regulacji aktywności
  2305. 1:44:40enzymatycznej jest wiele. Ja wymienię
  2306. 1:44:43tylko niektóre. Pierwsze z takich
  2307. 1:44:45sposobów to aktywacja, która może
  2308. 1:44:47zachodzić za pośrednictwem fosforylacji
  2309. 1:44:50lub defosforylacji. Tutaj mamy
  2310. 1:44:52przykładowy enzym po lewej, który jest
  2311. 1:44:55nieaktywny. Kinaza może przenieść resztę
  2312. 1:44:58fosforanową z ATP na ten enzym i przez
  2313. 1:45:01to ten enzym się aktywuje i może
  2314. 1:45:04prowadzić swoje reakcje. Natomiast taka
  2315. 1:45:08fosfataza może zabrać tą grupę
  2316. 1:45:10fosforanową, by znowu dezaktywować ten
  2317. 1:45:12nesmem. I to nie jest reguła, że
  2318. 1:45:15fosforylacja to jest aktywacja enzymu, a
  2319. 1:45:17defosforylacja deaktywacja, bo mamy
  2320. 1:45:20zarówno takie enzymy, które
  2321. 1:45:22fosforylowane są aktywne, jak również
  2322. 1:45:25znajdziemy enzymy, które fosforylowane
  2323. 1:45:27są nieaktywne, a dopiero defosforylacja
  2324. 1:45:29je aktywuje. Ale też znajdziemy w ogóle
  2325. 1:45:32enzymy, które nie są zależne od tego
  2326. 1:45:35aktywacyjno deaktywacyjnego procesu
  2327. 1:45:37fosforylacji.
  2328. 1:45:39Kolejnymi kwestiami są inhibicje i tutaj
  2329. 1:45:42muszę zaznaczyć, że inhibicje są bardzo
  2330. 1:45:45szerokim pojęciem. W przyrodzie mamy
  2331. 1:45:48bardzo dużo wariantów i odmian
  2332. 1:45:50poszczególnych inhibicji. Mamy różne
  2333. 1:45:52warianty pośrednie i tak naprawdę dla
  2334. 1:45:55bardzo wielu inhibicji moglibyśmy
  2335. 1:45:57wyznaczyć pewien właściwy specyficzny
  2336. 1:46:00model. Więc to co tu przedstawię może
  2337. 1:46:02być trochę inne od informacji, które
  2338. 1:46:05znajdziecie w innych podręcznikach, więc
  2339. 1:46:07się jakoś bardzo mocno do tego nie
  2340. 1:46:09przywiązujcie. Najważniejsze, żeby
  2341. 1:46:12załapać tą ideę inhibicji i zawsze w
  2342. 1:46:15odniesieniu do zadania tak zrozumieć o
  2343. 1:46:18co tutaj konkretnie chodzi.
  2344. 1:46:20No ale jak tu zobaczymy na górze to mam
  2345. 1:46:23sytuację bez inhibicji. Substrat dołącza
  2346. 1:46:26się do enzymu, zachodzi reakcja
  2347. 1:46:28enematyczna i są uwalniane produkty.
  2348. 1:46:32Niżej mam inhibicję kompetycyjną, w
  2349. 1:46:35której inhibitor konkuruje z substratem
  2350. 1:46:39o miejsce aktywne enzymu. W takiej
  2351. 1:46:42inhibicji zwykle możliwe jest jej
  2352. 1:46:45przełamanie przez znaczące zwiększenie
  2353. 1:46:48stężenia substratu nad stężeniem
  2354. 1:46:50inhibitora. Ale to właśnie też będzie
  2355. 1:46:53taka uniwersalna zasada, bo jeśli ten
  2356. 1:46:55inhibitor będzie się naprawdę bardzo
  2357. 1:46:57mocno wiązał z miejscem aktywnym enzymu,
  2358. 1:47:01to też takie zwiększenie stążenia nie
  2359. 1:47:03przełamie tej inhibicji. No i na dole
  2360. 1:47:05mamy inhibicję niekompetencyjną, w
  2361. 1:47:08której inhibitor nie wiąże się z
  2362. 1:47:10miejscem aktywnym enzymu, tylko wiąże
  2363. 1:47:13się w jakimś innym miejscu, zmieniając
  2364. 1:47:15strukturę enzymu w te miejsca aktywnego.
  2365. 1:47:18Przez to substrat nie może się dołączyć
  2366. 1:47:21do centrum aktywnego enzymu, albo to
  2367. 1:47:24dołączenie jest mniej efektywne i przez
  2368. 1:47:27to praca enzymu staje albo spowalnia.
  2369. 1:47:31Kolejnym zagadnieniem często spotykanym
  2370. 1:47:33nie tylko w metabolizmie, ale również w
  2371. 1:47:36fizjologii człowieka jest przełążenie
  2372. 1:47:38ujemne zwrotne. Zobaczmy sobie taką
  2373. 1:47:41sytuację. Mamy pierwotny substrat 1 i
  2374. 1:47:44końcowy produkt 4 oraz nesm a b i c.
  2375. 1:47:48A przekształca jedynkę w dwójkę, bękę i
  2376. 1:47:52c3 w cę, ale czwórka też pełni funkcję
  2377. 1:47:57hamującą dla enzymu A. Czym więcej
  2378. 1:48:00będzie produktu czary, tym enzym A
  2379. 1:48:03będzie wolniej działał i tym samym
  2380. 1:48:06produkt czczery będzie wolniej
  2381. 1:48:08powstawał. I tu jest taki samoregulujący
  2382. 1:48:11się mechanizm, który pozwala nam
  2383. 1:48:13wytwarzać więcej ostatecznego produktu
  2384. 1:48:15czy czary, gdy jest go mało, ale gdy
  2385. 1:48:18będzie go dużo, to już a będzie
  2386. 1:48:20hamowało, żeby go też za dużo nie
  2387. 1:48:22powstawało.
  2388. 1:48:23Przyjrzymy się czynnikom, które mogą
  2389. 1:48:26wpływać na aktywność enzymów. Po
  2390. 1:48:28pierwsze to będzie temperatura. Czym
  2391. 1:48:31wyższa temperatura, tym z reguły
  2392. 1:48:33aktywność enzymów będzie rosła. Jednak
  2393. 1:48:36będzie działo się to tylko do pewnego
  2394. 1:48:38punktu, w którym już część białkowa
  2395. 1:48:40enzymu stenaturuje, a tym samym enzym
  2396. 1:48:44całkowicie utraci swoją aktywność. to
  2397. 1:48:46właśnie będzie taki wzrost, a ten spadek
  2398. 1:48:49po osiągnięciu pewnej temperatury będzie
  2399. 1:48:51gwałtowny. Oczywiście każdy enzym ma
  2400. 1:48:53swoją wrażliwość, więc ta temperatura
  2401. 1:48:56będzie nieco inna, ale zwykle będzie to
  2402. 1:48:59gdzieś w okolicach 40 stopni trochę
  2403. 1:49:01powyżej tej temperatury albo w
  2404. 1:49:04niektórych przypadkach nawet trochę
  2405. 1:49:06poniżej po prawej. Mamy przedstawioną
  2406. 1:49:09aktywność enzymów w zależności od od pH
  2407. 1:49:12środowiska. Zwykle enzymy mają swoją
  2408. 1:49:16aktywność w niewielkim zakresie pH.
  2409. 1:49:19Jednak różne enzymy mają różne pH
  2410. 1:49:23optymalne dla swoich aktywności. Na
  2411. 1:49:25przykład pepsyna idealnie działa w pH
  2412. 1:49:28kwaśnym, w zasadowym, amelaza w takim
  2413. 1:49:31obojętnym. Większość enzymów właśnie
  2414. 1:49:34podobnie jak amylasa działa optymalnie w
  2415. 1:49:36pH obojętnym, ale pamiętamy, że dla
  2416. 1:49:39każdego enzymu jest to kwestią
  2417. 1:49:41indywidualną.
  2418. 1:49:43Kolejnym czynnikiem jest stążenie
  2419. 1:49:45substratu. I zobaczmy jak zachodzi taka
  2420. 1:49:48reakcja enzymatyczna. Mamy enzym i
  2421. 1:49:50substrat. One się łączą w kompleks enzym
  2422. 1:49:53substrat. Substrat jest zamieniany w
  2423. 1:49:56produkt i dochodzi do odłączenia.
  2424. 1:49:59Powstaje enzym i wolny produkt. Enzym
  2425. 1:50:02może wejść w reakcję w kolejnym
  2426. 1:50:04substratem. Jednak w tym okresie, gdzie
  2427. 1:50:06mamy kompleks enzym substrat, to ten
  2428. 1:50:10enzym nie może wiązać kolejnego
  2429. 1:50:12substratu. I choć z naszego punktu
  2430. 1:50:14widzenia to trwa niezauważalny okres, bo
  2431. 1:50:17są, bo jest to kwestia naprawdę
  2432. 1:50:19milisekund, jak nie krótszych
  2433. 1:50:22jedzonostek czasu, to z punktu
  2434. 1:50:24molekularnego jednak ten enzym ma swoją
  2435. 1:50:27zdolność. Jeśli znacząco zwiększymy
  2436. 1:50:30liczbę substratu, to w końcu dojdziemy
  2437. 1:50:33do punktu, gdzie wszystkie enzymy będą
  2438. 1:50:36pracować i będziemy mieli wolne
  2439. 1:50:38substraty niepołączone w danym momencie
  2440. 1:50:40z żadnym enzymem. Więc w tym punkcie już
  2441. 1:50:43zwiększenie zdążenia substratu nie
  2442. 1:50:46będzie przyspieszało reakcji. Jednak gdy
  2443. 1:50:49mamy jeszcze sytuację, gdzie nie
  2444. 1:50:51wszystkie enzymy są wysycone
  2445. 1:50:52substratami, to wtedy jeszcze
  2446. 1:50:54zwiększenie stążenia substratu
  2447. 1:50:57przyspiesza reakcję.
  2448. 1:50:59I ostatnia rzecz, o której powiem, co
  2449. 1:51:01prawda jej nie ma w podstawie
  2450. 1:51:03programowej, co mnie trochę zaskoczyło,
  2451. 1:51:05bo pamiętałem, że ona była, ale to może
  2452. 1:51:08źle pamiętałem albo tą rzecz wykreślili,
  2453. 1:51:10a jednak szybko o niej powiem, bo według
  2454. 1:51:12mnie jest ważna. To wykres Michalis
  2455. 1:51:16Mentena, który mówi nam o szybkości
  2456. 1:51:19działania danych nsmów w zależności od
  2457. 1:51:22stążenia substratu. Jest tu taki punkt
  2458. 1:51:25określony jako stała michalisa. yyy
  2459. 1:51:28tutaj zaznaczyłam go na czerwono, w
  2460. 1:51:30którym mamy i ten punkt mówi nam przy
  2461. 1:51:34jakim stężeniu danego substratu enzym
  2462. 1:51:38osiągnie połowę swojej szybkości i
  2463. 1:51:41naszej połowa enzymów będzie wyszucona
  2464. 1:51:43substratem. I tu należy pamiętać, że
  2465. 1:51:46czym ta stała będzie mniejsza, to
  2466. 1:51:48znaczy, że przy mniejszym stężeniu ta
  2467. 1:51:50połowa maksymalnej szybkości jest
  2468. 1:51:53osiągalna, a więc substrat ma większe
  2469. 1:51:55powinienztwo do enzymu. A jeśli to, a
  2470. 1:51:58jeśli ta stała będzie większa, to
  2471. 1:52:00znaczy, że jest większe stążenie
  2472. 1:52:02potrzebne, by wysycić połowę enzymów. A
  2473. 1:52:05więc to powinadztwo substratu do enzymu
  2474. 1:52:07będzie mniejsze.
  2475. 1:52:10Przechodzimy do fotosyntezy. I proces
  2476. 1:52:13fotosyntezy składa się z dwóch etapów.
  2477. 1:52:15fazy zależnej od światła, która zachodzi
  2478. 1:52:18w tylakoidach i fazy niezależnej od
  2479. 1:52:21światła, która zachodzi w stromie, czyli
  2480. 1:52:23w tym płynie, który wypełnia wnętrze
  2481. 1:52:26chloroplastu. Fazie zależnej od światła
  2482. 1:52:29dochodzi do fotolizy wody, w wyniku
  2483. 1:52:32czego wydziela się tlen jako zbędny
  2484. 1:52:35produkt tej reakcji.
  2485. 1:52:38Istotą fazy zależnej od światła jest
  2486. 1:52:40wytworzenie siły asymilacyjnej w postaci
  2487. 1:52:43ATP i NADPH, która posłuży w drugiej
  2488. 1:52:48fazie fotosyntezy, czyli fazie
  2489. 1:52:50niezależnej od światła, w której
  2490. 1:52:52dwutlenek węgla jest włączany w związki
  2491. 1:52:55organiczne i produkowana jest glukoza.
  2492. 1:52:58Jeśli byśmy chcieli znaleźć jakieś
  2493. 1:53:00adaptacje w budowie chloroplastów do
  2494. 1:53:02przebiegu tych faz, to na pewno ta
  2495. 1:53:05budowa systemu tylakoidów będzie
  2496. 1:53:07sprzyjała zachodzeniu fazy jasnej
  2497. 1:53:10fotosyntezy, czyli tej pierwszej
  2498. 1:53:12zależnej do od światła. A to z tego
  2499. 1:53:14powodu, że taka pęcherzykowata budowa
  2500. 1:53:17tego systemu błon znacząco zwiększa
  2501. 1:53:20powierzchnię, na której ta pierwsza faza
  2502. 1:53:23fotosyntezy może zachodzić. Również na
  2503. 1:53:26terenie chloroplastów będą powstawały
  2504. 1:53:30skupienie skrobi jako materiału
  2505. 1:53:32zapasowego roślin. I ta skrobia jest
  2506. 1:53:35blisko tego miejsca, gdzie powstaje
  2507. 1:53:38glukoza. Więc mamy tutaj takie
  2508. 1:53:40powiązanie przestrzenne procesu i
  2509. 1:53:43produktu tego procesu, który jest
  2510. 1:53:45magazynowany w postaci skrobi. W fazie
  2511. 1:53:48jasnej fotosyntezy bardzo ważną rolę
  2512. 1:53:51odgrywają fotoukłady. Mamy fotookład
  2513. 1:53:54pierwszy i fotookład drugi. Pierwszy
  2514. 1:53:57jest nazywany inaczej P700 z uwagi na
  2515. 1:54:00to, że jego szczyt absorbacji jest przy
  2516. 1:54:05700 nanomet długości fali świetlnej.
  2517. 1:54:09Natomiast szczyt fotookładu drugiego
  2518. 1:54:11jest przy 680
  2519. 1:54:14nanometrach fali świetlnej. I oba te
  2520. 1:54:17układy składają się z takiej anteny.
  2521. 1:54:20Tutaj jest ona zaznaczona na zielono i w
  2522. 1:54:23skład tej anteny wchodzą różne barwniki
  2523. 1:54:26fotosyntetyczne, takie jak chlorofile i
  2524. 1:54:29karotenoidy. W środku tych anten,
  2525. 1:54:32zarówno fotookładu pierwszego, jak i
  2526. 1:54:35drugiego, znajdują się dwie cząsteczki
  2527. 1:54:37chlorofilu A. A więc skoro ta budowa
  2528. 1:54:40fotoukładów jest tak podobna, to czemu
  2529. 1:54:42jeden ma maks absorpcji przy 700, a
  2530. 1:54:45drugi przy 680 nm. I ma to związek
  2531. 1:54:49właśnie z innym składem ilościowym
  2532. 1:54:52barwników w tych antenach, które
  2533. 1:54:55wspomagają te centralne chlorofile, z
  2534. 1:54:58których to jest wybijany elektron.
  2535. 1:55:01Fotoukłady te również różnią się
  2536. 1:55:03rozmieszczeniem na terenie
  2537. 1:55:04chloroplastów.
  2538. 1:55:05Fotoukład pierwszy dominuje w
  2539. 1:55:08tylakoidach stromy, gdy fotoukład drugi
  2540. 1:55:11dominuje w tylakoidach kran. I to, że
  2541. 1:55:14dany związek może odbierać
  2542. 1:55:17promieniowanie świetlne jest związane z
  2543. 1:55:19jego budową. Tutaj na dole mamy
  2544. 1:55:22przedstawiony barwnik pomocniczy, jeden
  2545. 1:55:25z karotenów i on ma takie i on ma wiele
  2546. 1:55:28takich wiązań sprzężonych i obecność
  2547. 1:55:31takich wiązań pozwala nam właśnie
  2548. 1:55:34odbierać promieniowanie świetlne w
  2549. 1:55:37pewnym zakresie i zbierać jakby tą
  2550. 1:55:39energię i potem ta energia może być
  2551. 1:55:41przekazywana dalej w kierunku tych
  2552. 1:55:44centralnych chlorofilii
  2553. 1:55:47i musimy dosyć dokładnie analizować
  2554. 1:55:50fotosyntezę, znać jej substraty i
  2555. 1:55:53produkty. Ten schemat jest właśnie
  2556. 1:55:55tylko, żeby zapoznać się z tymi
  2557. 1:55:57substratami i produktami. W fazie
  2558. 1:55:59zależnej od światła i w naszej fazie
  2559. 1:56:01jasnej substratami jest energia
  2560. 1:56:04słoneczna i woda. Natomiast produktami
  2561. 1:56:07jest tlen jako zbędny produkt tej
  2562. 1:56:10reakcji oraz siła asymilacyjna, czyli
  2563. 1:56:13ATP i NADPH. Natomiast w cyklu Kelwina
  2564. 1:56:17substratami jest ta siła asymilacyjna
  2565. 1:56:20wytworzona w fazie jasnej dwutlenek
  2566. 1:56:23węgla, a produktami jest NADP i ADP i
  2567. 1:56:28wolny fosforan. Natomiast takim
  2568. 1:56:30ostatecznym produktem jest aldehydr 3
  2569. 1:56:34fosfoglicerynowy,
  2570. 1:56:35którym z którego łatwo mogą być
  2571. 1:56:37syntezowane cukry. Przeanalizujmy
  2572. 1:56:40schemat fazy jasnej fotosyntezy. Na
  2573. 1:56:42początku ten schemat może trochę
  2574. 1:56:44przerażać. Ale nie martwcie się,
  2575. 1:56:46zobaczymy to potem jeszcze na innym
  2576. 1:56:48schemecie i mam nadzieję, że się to
  2577. 1:56:50trochę ułoży. Zacznijmy od lewego
  2578. 1:56:52górnego rogu, gdzie fala świetlna
  2579. 1:56:55pobudza fotoukład drugi, wybijając z
  2580. 1:56:58niego elektron. Ten elektron w tym
  2581. 1:57:01fotkładzie musi zostać uzupełniony, bo
  2582. 1:57:04jest pewna luka, która nie może istnieć.
  2583. 1:57:07W tym celu dochodzi do fotolizy wody, w
  2584. 1:57:11wyniku której ta woda rozpada się na
  2585. 1:57:13tlan, protony i elektrony. Elektrony
  2586. 1:57:17będą służyły do uzupełniania luk w
  2587. 1:57:20fotookładzie drugim, a te protony już
  2588. 1:57:23wewnętrzutylakoidu
  2589. 1:57:25będą potrzebne do zwiększenia stążenia
  2590. 1:57:28protonów w tym wnętrzu, co będzie
  2591. 1:57:30wykorzystane potem. Dalej ten elektron z
  2592. 1:57:34fotookładu drugiego przechodzi na
  2593. 1:57:37plastochinon,
  2594. 1:57:38redukując go do plastochinolu. Dalej z
  2595. 1:57:42tego związku elektron przechodzi na
  2596. 1:57:45kompleks cyetochromów P6F. Gdy ten
  2597. 1:57:48elektron przechodzi, to energia, którą
  2598. 1:57:52uwalnia przechodząc jednego związku na
  2599. 1:57:54inny, jest wykorzystywana do
  2600. 1:57:57przepompowywania protonu z stromy do
  2601. 1:58:01wnętrza tylakoidu. Dalej elektron
  2602. 1:58:04przechodzi na plastocyjaninę,
  2603. 1:58:06potem trafia na fotookład pierwszy,
  2604. 1:58:09potem na ferodoksynę i potem na NADP,
  2605. 1:58:14ułatwiając redukcję tego związku do
  2606. 1:58:17NADPh. I ten i ten związek będzie
  2607. 1:58:20wykorzystywany w fazie ciemnej
  2608. 1:58:23fotosyntezy. Jak widzimy tutaj do
  2609. 1:58:27zachodzenia tego procesu konieczna jest
  2610. 1:58:29woda i proces stan nazywamy fotosyntezą
  2611. 1:58:33niecykliczną. Oprócz tego istnieje
  2612. 1:58:36również fotosynteza cykliczna, gdzie
  2613. 1:58:39elektron jest wybijany bezpośrednio z
  2614. 1:58:42fotoukładu pierwszego, trafia na
  2615. 1:58:44ferodoksynę i z fererodoksyny z powrotem
  2616. 1:58:47wraca na cytochrom B6F, gdzie jest
  2617. 1:58:50przepompowywany tylko ten proton. Dalej
  2618. 1:58:54elektron trafia na plastocyjaninę, a na
  2619. 1:58:57końcu uzupełnia tą samą lukę, z której
  2620. 1:59:00został on wybity, a więc krąży on w
  2621. 1:59:03układzie. Tutaj więc nie powstaje nam
  2622. 1:59:06NADPH, a jednak tworzy się gradient
  2623. 1:59:10stężeń protonów między wnętrzem tylkoidu
  2624. 1:59:13a stromą, co potem zostanie wykorzystane
  2625. 1:59:17do syntezy ATP. Tutaj mam to
  2626. 1:59:19przedstawione na innym schemacie. Po
  2627. 1:59:22lewej elektron jest wybijany z
  2628. 1:59:25fotoukładu pierwszego i trafia na
  2629. 1:59:27plastochinon, redukując go do
  2630. 1:59:31plastochinolu.
  2631. 1:59:32Potem elektron ten trafia na kompleks
  2632. 1:59:35cytochromów B6F. W międzyczasie protony
  2633. 1:59:38są przepompowywane ze stromy do wnętrza
  2634. 1:59:41tylakoidu. Dalej dalsza droga to
  2635. 1:59:44plastocyjanina. Fotoukład pierwszy,
  2636. 1:59:47ferodoksyna i dalej ten elektron trafia
  2637. 1:59:50na NADP, pozwalając zredukować ten
  2638. 1:59:54związek do NADPH, który zostanie
  2639. 1:59:57wykorzystany w fazie ciemnej
  2640. 1:59:58fotosyntezy. W procesie tym we wnętrzu
  2641. 2:00:01tylakoidu tworzy się gradent protonowy,
  2642. 2:00:04który może być wykorzystany przez
  2643. 2:00:07syntezę ATP synteza ATP w procesie
  2644. 2:00:10fosforylacji fotosyntetycznej. to
  2645. 2:00:13powstające ATP również zostanie
  2646. 2:00:15wykorzystane w fazie ciemnej
  2647. 2:00:17fotosyntezy.
  2648. 2:00:20I tutaj mam przedstawioną tą fazę ciemną
  2649. 2:00:22fotosyntezy. Ona zachodzi w stromie
  2650. 2:00:25chloroplastów. Składa się z trzech
  2651. 2:00:27głównych faz. Asymilacji, redukcji,
  2652. 2:00:30regeneracji. W fazie asymilacji
  2653. 2:00:33dwutlenek węgla wiąże się ze swoim
  2654. 2:00:35pierwotnym akceptorem, czyli z
  2655. 2:00:37pięciowęglowym rebulozo 1.5
  2656. 2:00:40bisfosforanem. Powstaje tutaj
  2657. 2:00:43sześciowęglowy związek, który szybko
  2658. 2:00:46rozpada się na dwa związki trzywęglowe.
  2659. 2:00:49Tymi związkami są kwasy
  2660. 2:00:52trzyfosfoglicerynowe.
  2661. 2:00:54Tutaj one są oznaczone jako PGA. Czyli w
  2662. 2:00:57naszym przykładzie, skoro trzy dwutlenki
  2663. 2:01:00węgla połączyły się z trzema rebulo 15
  2664. 2:01:03blis fosforanami, to powstały trzy
  2665. 2:01:06przejściowe produkty sześciowęglowe,
  2666. 2:01:09które szybko się rozpadły na sześć
  2667. 2:01:11produktów trzywęglowych, w tym przypadku
  2668. 2:01:14na sześć kwasów trzyfosfoglicerynowych.
  2669. 2:01:17W fazie redukcji te kwasy
  2670. 2:01:20trzyfosfoglicerynowe
  2671. 2:01:22będą sprowadzane do aldehydu
  2672. 2:01:24trzyfosfoglicerynowego
  2673. 2:01:26i pięć cząsteczek tego aldehydu trafia
  2674. 2:01:29dalej do tego cyklu Kelwina, a jedna
  2675. 2:01:32cząsteczka jest wyłączona jako produkt
  2676. 2:01:36tej fazy ciemnej fotosyntezy i dalej z
  2677. 2:01:39dwóch takich cząsteczek będzie mogła być
  2678. 2:01:42zsyntezowana glukoza. Natomiast pięć
  2679. 2:01:45tych cząsteczek może posłużyć w fazie
  2680. 2:01:47regeneracji do odnowy trzech rebulozo 15
  2681. 2:01:51bisfosforanów, które są gotowe na
  2682. 2:01:54kolejny obrót cyklu i są gotowe na
  2683. 2:01:57przyjęcie kolejnego dwutlenku węgla.
  2684. 2:02:00Ważny jest tuensym rubisko, który
  2685. 2:02:03właśnie uczestniczy w tej fazie
  2686. 2:02:06dołączania dwutlenku węgla do cząsteczki
  2687. 2:02:09trybulozo 1.5 bisfosforanu. Powtarzam
  2688. 2:02:12nazwę enzymu rubisko. Zresztą to jest
  2689. 2:02:15enzym, który świadczy nie o pół
  2690. 2:02:18autonomii chloroplastów, bo jest to
  2691. 2:02:20enzym wielopodjednostkowy.
  2692. 2:02:22Niektóre podjednostki tego enzymu są
  2693. 2:02:24syntezowane w jątrze komórkowym, a inne
  2694. 2:02:27są syntezowane na podstawie DNA
  2695. 2:02:30chloroplastowego.
  2696. 2:02:32I wyjaśnij mechanizm powstawania ATP w
  2697. 2:02:35procesie chemiiosyntezy w chloroplaście.
  2698. 2:02:38Tutaj zachodzi to podobnie w
  2699. 2:02:39chloroplastach i mitochondriach, więc
  2700. 2:02:41tutaj się nie ograniczałem i chodzi o
  2701. 2:02:44to, żeby zostało w jakimś przedziale
  2702. 2:02:47wytworzony gradent protonowy. Gradent
  2703. 2:02:50protonowy, który następnie posłuży do
  2704. 2:02:53napędzania syntazy ATP, by mogły być
  2705. 2:02:57syntezowane w dużej ilości cząsteczki
  2706. 2:02:59ATP. I w przypadku mitochondrów to duże
  2707. 2:03:02stążenie protonów jest zgromadzone w
  2708. 2:03:05przestrzeni międzybłonowej, a w
  2709. 2:03:07przypadku chloroplastów jest gromadzone
  2710. 2:03:10w świetle tylkoidów.
  2711. 2:03:13Łatwo to zapamiętać w ten sposób, że one
  2712. 2:03:17są gromadzone w tym miejscu, gdzie na
  2713. 2:03:19schematach wizualnie tego miejsca jest
  2714. 2:03:22mniej, bo jak spojrzymy na każdy taki
  2715. 2:03:24schemat, to w przestrzeni międzybłonowej
  2716. 2:03:27jednak jest mniej tego miejsca niż w
  2717. 2:03:29matrix i w tylakoidach oczywiście też
  2718. 2:03:32jest mniej tego miejsca niż w stromie. I
  2719. 2:03:35dzięki temu, że jest ta duża różnica
  2720. 2:03:37stężań, to te protony mogą przepływać
  2721. 2:03:40zgodnie z gradientem stęszeń przez
  2722. 2:03:43syntezę ATP, napędzając ją do produkcji
  2723. 2:03:47ATP. Przeanalizujmy jeszcze fotosyntezę
  2724. 2:03:50cykliczną i niecykliczną. Już o tym
  2725. 2:03:54wspominałem. Tutaj mamy jeszcze raz to
  2726. 2:03:56na schemacie, który jest wzięty wprost z
  2727. 2:03:59matury. Kiedyś pojawiło się zadanie na
  2728. 2:04:01podstawie tego schematu i po lewej mamy
  2729. 2:04:04proces cykliczny, po prawej mamy proces
  2730. 2:04:08niecykliczny. Jak widzimy, w procesie
  2731. 2:04:11cyklicznym elektron krąży w układzie, a
  2732. 2:04:14w procesie niecyklicznym elektron jest
  2733. 2:04:18niezbędny do pozyskania z wody w
  2734. 2:04:21procesie fotolizy wody. W tym procesie
  2735. 2:04:24też bierze udział pewien ensem, który ma
  2736. 2:04:27taki nietypowy, rzadko spotykany atom
  2737. 2:04:30manganu.
  2738. 2:04:31Myślę, że lepiej te wszystkie różnice
  2739. 2:04:33między tymi procesami zaprezentować na
  2740. 2:04:36podstawie tabeli. I w fotosyntezie
  2741. 2:04:39cyklicznej bierze udział jedynie fotoład
  2742. 2:04:42pierwszy, czyli ten P700, a w
  2743. 2:04:45fotosyntezie niecyklicznej oba układy,
  2744. 2:04:48czyli pierwszy P700 i drugi P680.
  2745. 2:04:52W fotosyntezie cyklicznej
  2746. 2:04:55elektron krąży w układzie i on uzupełnia
  2747. 2:04:58tą samą lukę, z której wcześniej jest
  2748. 2:05:00wybijany. A w fotosyntezie niecyklicznej
  2749. 2:05:04donorem elektronów jest woda. W
  2750. 2:05:06fotosyntezie cyklicznej nie powstaje
  2751. 2:05:09tlan, natomiast w niecyklicznej powstaje
  2752. 2:05:12jako zbędny produkt tego procesu.
  2753. 2:05:15Natomiast takimi właściwymi produktami,
  2754. 2:05:17które które są dalej wykorzystywane w
  2755. 2:05:20fazie ciemnej fotosyntezy jest ATP,
  2756. 2:05:23który powstaje w fotosyntezie cyklicznej
  2757. 2:05:26i ATP z NADPH, które powstają w
  2758. 2:05:29fotosyntezie niecyklicznej.
  2759. 2:05:32Przechodzimy do mitochondrów. Na
  2760. 2:05:34początku zacznijmy od związku budowy z
  2761. 2:05:38procesem oddychania komórkowego.
  2762. 2:05:40Najważniejsza jest ta bułona wewnętrzna,
  2763. 2:05:43gdzie są białka łańcucha oddechowego,
  2764. 2:05:45czyli ostatniego etapu oddychania
  2765. 2:05:47komórkowego. Pofałdowanie tej błony
  2766. 2:05:50zwiększa z naszą powierzchnię, na której
  2767. 2:05:53ten proces może zachodzić. Drugą cechą
  2768. 2:05:56jest skrajna nieprzepuszczalność tej
  2769. 2:05:59błony wewnętrznej i ona ma kluczowe
  2770. 2:06:01znaczenie do tego, żeby tworzący się
  2771. 2:06:05gradient protonów nie mógł tak po prostu
  2772. 2:06:08przenikać przez tą błonę a mógł
  2773. 2:06:10przenikać tylko w specyficznych
  2774. 2:06:12miejscach gdzie zostaje on
  2775. 2:06:13wykorzystywany do napędzania syntazy ATP
  2776. 2:06:17na siłę by można było znaleźć więcej
  2777. 2:06:20powiązań między budową a funkcją
  2778. 2:06:22mitochondrów jednak to pofałdowanie płon
  2779. 2:06:25jest najważniejsza.
  2780. 2:06:27Przeanalizujmy sobie etapy oddychania
  2781. 2:06:30komórkowego. To są cztery etapy.
  2782. 2:06:33Pierwszy etap, czyli glikoliza zachodzi
  2783. 2:06:35w cytozolu, pozostałe zachodzą w
  2784. 2:06:38mitochondriach. Reakcja pomostowa i
  2785. 2:06:40cyklykrepsa w matryks mitochondrium, a
  2786. 2:06:44łańcuch oddechowy w płonie wewnętrznej
  2787. 2:06:47mitochondrium. i glikoliza, reakcja
  2788. 2:06:50pomostowa i cykly krepsa to etapy, w
  2789. 2:06:54których istotą jest jak największe
  2790. 2:06:57utlenianie danego produktu celem
  2791. 2:06:59wygenerowania jak największej liczby
  2792. 2:07:02zredukowanych przenośnika przenośników
  2793. 2:07:05protonów i elektronów, które następnie
  2794. 2:07:08zostaną wykorzystane w łańcuchu
  2795. 2:07:10oddechowym do generacji gradientu
  2796. 2:07:13protonowego, który z kolei posłuży do
  2797. 2:07:16zasilania syntazy
  2798. 2:07:18syntazy ATP to produkcji cząsteczek ATP.
  2799. 2:07:22Oprócz tego jeszcze w glikolizie i w
  2800. 2:07:24cyklu Krepsa powstaje nam ATP. Jednak to
  2801. 2:07:28są ilości małe w stosunku tego, co
  2802. 2:07:31powstaje w łańcuchu oddechowym.
  2803. 2:07:34I tak mamy tu rozrysowane te etapy z ich
  2804. 2:07:38produktami i substratami. W przypadku
  2805. 2:07:41glikolizy substratem jest sześciowęglowa
  2806. 2:07:45glukoza. Pierwsze etapy glikolizy mają
  2807. 2:07:48charakter anaboliczny. Potrzebna jest
  2808. 2:07:50energia w postaci ATP. Kolejne etapy już
  2809. 2:07:53mają charakter kataboliczny i glikoliza
  2810. 2:07:56jako całość jest reakcją kataboliczną. W
  2811. 2:08:00tych katabolicznych fazach powstają dwie
  2812. 2:08:02cząsteczki NADH, cztery cząsteczki ADP,
  2813. 2:08:07czyli jesteśmy na plusie z dwiema
  2814. 2:08:09cząsteczkami ATP i dwa trzywęglowe
  2815. 2:08:12pierogroniany.
  2816. 2:08:15W reakcji pomostowej substratami są
  2817. 2:08:18pierogroniany i koMa w wyniku tej
  2818. 2:08:22reakcji powstaje NADH. Również
  2819. 2:08:25pierogronian ulega dekarboksylacji
  2820. 2:08:28i zamienia się w w resztę acetylową,
  2821. 2:08:32która będzie niesiona przez koenma i w
  2822. 2:08:35tej postaci włączana do cyklu Krabsa.
  2823. 2:08:39Będzie się ona łączyła ze szczawianem
  2824. 2:08:42dając sześciowęglowy cytrynian. I tutaj
  2825. 2:08:44mamy kilkanaście różnorodnych przemian,
  2826. 2:08:47gdzie zachodzą różne dwie
  2827. 2:08:50dekarboksylacje, jeszcze jakieś tam inne
  2828. 2:08:52reakcje. To jest mniej ważne.
  2829. 2:08:54Najważniejsze jest to, że ten dwuwęglowy
  2830. 2:08:56element w tym cyklu Krabsa jest silnie
  2831. 2:08:59utleniony, by wytworzyć tą siłę
  2832. 2:09:02redukcyjną w postaci NADH i FADH2.
  2833. 2:09:08Również powstaje tutaj ATP, ale to są,
  2834. 2:09:10jak już mówiłam wcześniej, minimalne
  2835. 2:09:12wartości.
  2836. 2:09:15Musimy sobie jeszcze powiedzieć, czym
  2837. 2:09:16jest fosforylacja substratowa. Ja to
  2838. 2:09:19zrobię na przykładzie glikolizy. Jak
  2839. 2:09:21widzimy, ten proces jest skomplikowany,
  2840. 2:09:24ale oczywiście nie będziemy go omawiać,
  2841. 2:09:26a ja zwrócę uwagę tylko na ten
  2842. 2:09:28zaznaczony czerwony segment, gdzie
  2843. 2:09:30dochodzi właśnie do fosforylacji
  2844. 2:09:32substratowej, gdzie z jakiegoś związku
  2845. 2:09:35wysokoenergetycznego
  2846. 2:09:37grupa fosforanowa jest przenoszona na
  2847. 2:09:41ADP i w wyniku tego powstaje ATP. Jak
  2848. 2:09:45widzimy 13 bifosfoglicerynian ma dwie
  2849. 2:09:49reszcze kwasu fosforowego, a
  2850. 2:09:51trzyfosfoglicerynian ma już jedną
  2851. 2:09:53reszczę, bo jedna reszcza została
  2852. 2:09:55przeniesiona na ADP przy użyciu właśnie
  2853. 2:10:00tej reszczy i energii, która się
  2854. 2:10:02uwolniła w wyniku oderwania tej reszczy.
  2855. 2:10:06I przechodzimy do ostatniego etapu
  2856. 2:10:08oddychania komórkowego, czyli do
  2857. 2:10:10łańcuchau oddechowego, który zachodzi w
  2858. 2:10:13wewnętrznej płonie mitochondriów. I
  2859. 2:10:16tutaj mamy różnorodne kompleksy
  2860. 2:10:18białkowe. Naprawdę ich kolejność i nazwy
  2861. 2:10:21nie są istotne. Dla nas najważniejsza
  2862. 2:10:24jest istota. Czyli elektrony z NADH i
  2863. 2:10:28FADH2 są przenoszone na kolejne
  2864. 2:10:32kompleksy białkowe i są tam przenoszone
  2865. 2:10:35coraz dalej. Energia [odchrząknięcie]
  2866. 2:10:37uwalniana podczas ich przenoszenia jest
  2867. 2:10:39wykorzystywana do pompowania protonów z
  2868. 2:10:42matriks mitochondrów do przestrzeni
  2869. 2:10:45międzybłonowej, tak żeby tam znacząco
  2870. 2:10:48wzrosło stążenie tych protonów. Na
  2871. 2:10:50koniec te elektrony trafiają na tlan,
  2872. 2:10:53gdzie potem z tym tlenem mogą się łączyć
  2873. 2:10:56protony i może nam powstawać woda jako
  2874. 2:10:59produkt uboczny tego procesu. Natomiast
  2875. 2:11:02te protony, które zostaną zgromadzone w
  2876. 2:11:05przestrzeni międzybłonowej i dzięki temu
  2877. 2:11:08zgromadzeniu utworzy się gradient
  2878. 2:11:10stężeń, mogą być wykorzystywane do
  2879. 2:11:13napadzania syntezy ATP, żeby mógł być
  2880. 2:11:16produkowany ATP w wyniku napędzania tego
  2881. 2:11:19białka. Proces bardzo podobny do
  2882. 2:11:22fosforylacji fotosyntetycznej w
  2883. 2:11:24chloroplastach. Tutaj mówimy o
  2884. 2:11:26fosforylacji oksydacyjnej.
  2885. 2:11:30I tak przedstawiłem tu jedną możliwość,
  2886. 2:11:33gdzie w wyniku przemian tlenowych
  2887. 2:11:36związki są całkowicie utlenione i
  2888. 2:11:39powstaje bardzo dużo nośników energii,
  2889. 2:11:42które mogą być wykorzystywane przez
  2890. 2:11:44komórki. Jednak niektóre organizmy nie
  2891. 2:11:47korzystają z dróg tlenowych i mogą
  2892. 2:11:50prowadzić procesy beztlenowe, na
  2893. 2:11:53przykład fermentację alkoholową czy
  2894. 2:11:55mleczanową. Tutaj przedstawiłem dwa te
  2895. 2:11:58procesy, bo i pierwszy etap zarówno
  2896. 2:12:01fermentacji alkoholowej i tlenowej jest
  2897. 2:12:05taki sam. Zachodzi nam reakcja
  2898. 2:12:07glikolisy, w której komorka zyskuje dwie
  2899. 2:12:11cząsteczki ATP i powstają nam dwa
  2900. 2:12:14piorogroniany. I taka glikoliza nie może
  2901. 2:12:17zachodzić w nieskończoność, bo w wyniku
  2902. 2:12:19jej kończy nam się NAD i powstają nam
  2903. 2:12:23cząsteczki NADH2.
  2904. 2:12:26I musimy te tych cząsteczek się jakoś
  2905. 2:12:29pozbyć z powrotem, odnawiając cząsteczki
  2906. 2:12:32NAD. I żeby tego dokonać możemy
  2907. 2:12:36wykorzystać to NADH + H, żeby zredukować
  2908. 2:12:40pierogronian i powstał nam kwas mlekowy
  2909. 2:12:43w procesie fermentacji mleczanowej lub
  2910. 2:12:47ten pierogronian możemy jeszcze
  2911. 2:12:49zdarboksylować do aldehydu octowego i
  2912. 2:12:52dopiero na tym etapie zredukować ten
  2913. 2:12:55aldehydr octowy, żeby powstał nam etanol
  2914. 2:12:58w obu tych procesach, czyli w redukcji
  2915. 2:13:01pierogronianu i aldehydu octow.
  2916. 2:13:04NADH + H z powrotem powraca nam do formy
  2917. 2:13:08NAD. NAD, która może być wykorzystywana
  2918. 2:13:12w kolejnym przebiegu glikolizy. Czyli
  2919. 2:13:14widzimy, że ten proces jest o wiele
  2920. 2:13:16mniej wydajny niż klasyczne oddychanie
  2921. 2:13:20komórkowe tlenowe.
  2922. 2:13:22Uczeń wyjaśnia, dlaczego utlenienie
  2923. 2:13:24substratu energetycznego w warunkach
  2924. 2:13:26tlenowych dostarcza więcej energii niż w
  2925. 2:13:29warunkach beztlenowych. Tutaj nie ma
  2926. 2:13:32żadnego schematu, tylko przed chwilą już
  2927. 2:13:35szybko o tym opowiedzieliśmy, a
  2928. 2:13:37sprowadza się to głównie do tego, że po
  2929. 2:13:40pierwsze w wyniku oddychania tlenowego
  2930. 2:13:44ten substrat jest o wiele bardziej
  2931. 2:13:46utleniany niż w wyniku fermentacji czy
  2932. 2:13:49innych procesów beztlenowych. A po
  2933. 2:13:52drugie w wyniku procesów oddychania
  2934. 2:13:55tlenowego może być prowadzony tlenowy
  2935. 2:13:59łańcuch oddechowy, który dostarcza dużej
  2936. 2:14:02ilości ATP.
  2937. 2:14:04Jeszcze musimy znać takie procesy jak
  2938. 2:14:07glukoneogeneza i glikogenoliza oraz
  2939. 2:14:11wykorzy wykazywać związek tych procesów
  2940. 2:14:14pozyskiwaniem energii przez komórkę. No
  2941. 2:14:16dobrze, poznaliśmy już proces glikolizy,
  2942. 2:14:19w której glukoza przekształca się w
  2943. 2:14:21pierogronian. Jednak związki
  2944. 2:14:24trzywęglowe, nie tylko pierogronian,
  2945. 2:14:27mogą być z powrotem sprowadzane do
  2946. 2:14:29glukozy w wyniku procesu glukoneogenezy.
  2947. 2:14:33Glukoza natomiast może być magazynowana
  2948. 2:14:36w postaci polisacharydu glikogenu. Ten
  2949. 2:14:39proces tworzenia glikogenu z cząsteczek
  2950. 2:14:42glukozy nazywamy glikogenogenezą.
  2951. 2:14:46A jeśli glikogen rozpada się na z
  2952. 2:14:48glukozy, mówimy o glikogenolisie.
  2953. 2:14:51I wszystkie te procesy pozwalają
  2954. 2:14:54magazynować energię, gdy jest jej
  2955. 2:14:56nadmiar, czy aktywować związki
  2956. 2:15:00energetyczne, gdy mamy niedobory energii
  2957. 2:15:03i potrzebujemy przeprowadzać jakieś
  2958. 2:15:06procesy oddychania tlenowego.
  2959. 2:15:09Aby DNA, które jest stosunkowo długą
  2960. 2:15:12cząsteczką, mogły się zmieścić w jątrze
  2961. 2:15:15komórkowym, to musi być odpowiednio
  2962. 2:15:17upakowane. Przyjmuje ono zatem
  2963. 2:15:20odpowiednie struktury, które pozwalają
  2964. 2:15:23pomieścić tą duszą cząsteczkę w
  2965. 2:15:26stosunkowo małej objętości ją
  2966. 2:15:28draomorkowego.
  2967. 2:15:30I pierwszy poziom organizacji to jest
  2968. 2:15:33helisa DNA, czyli po prostu nasza
  2969. 2:15:36cząsteczka DNA bez żadnych udziwnienień.
  2970. 2:15:39I ta cząsteczka się nawija na oktamery
  2971. 2:15:42histonowe tworząc nukleosomy. Po prawej
  2972. 2:15:46na górze mamy taki pojedynczy nukleosom.
  2973. 2:15:48Jedynką jest zaznaczony oktamer
  2974. 2:15:51histonowy. W jego skład wchodzą cztery
  2975. 2:15:54białka histonowe. Każde białko w dwóch
  2976. 2:15:56szczukach. Białko H2B, H2A. Haczczary T,
  2977. 2:16:02oktamary histonowe mają takie ogonki. To
  2978. 2:16:05są pewne fragmenty białek. odchodzące od
  2979. 2:16:08tych histonów i te ogonki mogą być
  2980. 2:16:12modyfikowane przez różne substancje,
  2981. 2:16:14różne enzymy i takie modyfikacje
  2982. 2:16:17wpływają na organizację materiału
  2983. 2:16:20genetycznego.
  2984. 2:16:22Białka histonowe dodatkowo mogą być
  2985. 2:16:25jeszcze wspierane przez histon H1. Ten
  2986. 2:16:29histon tutaj jest zaznaczony dwójką i
  2987. 2:16:32taki nukleosom z histonem H1, który
  2988. 2:16:36zabezpiecza tą nić DNA jest nazywany
  2989. 2:16:39chromatosomem.
  2990. 2:16:41Duże powinowadztwo oktamerów histonowych
  2991. 2:16:44do DNA ma związek z silnym ładunkiem
  2992. 2:16:48zasadowym, który posiadają białka
  2993. 2:16:50histonowe. DNA jest ujemnie naładowane,
  2994. 2:16:54więc białka, które wiążą DNA muszą być
  2995. 2:16:57naładowane dodatnio.
  2996. 2:17:00Nie nukleosomów formują się strukturę,
  2997. 2:17:04która jest nazywana solenoidem. Ta
  2998. 2:17:06struktura jest widoczna po prawej i
  2999. 2:17:09widzimy, że to jest takie specyficzne
  3000. 2:17:12ułożenie tych oktamerów histonowych z
  3001. 2:17:15nawiniętym DNA, by utworzyła się taka
  3002. 2:17:19liniowa struktura. Ta struktura ma swoją
  3003. 2:17:22charakterystyczną średnicę 30 nanom.
  3004. 2:17:26Dalej ten solenoid będzie tworzył
  3005. 2:17:29chromatynę, gdy będzie się dalej
  3006. 2:17:31fałdował i łączył z innymi białkami,
  3007. 2:17:34które dodatkowo będą go stabilizowały. I
  3008. 2:17:37chromatyna to już jest ta najwyższa
  3009. 2:17:39forma organizacji
  3010. 2:17:42DNA w takiej aktywnej komórce, która
  3011. 2:17:44prowadzi swój metabolizm. Ta chromatyna
  3012. 2:17:47może być albo bardzo skondensowana,
  3013. 2:17:50wtedy mówimy o heterochromatynie, która
  3014. 2:17:53jest nieaktywna transkrypcyjnie.
  3015. 2:17:56Albo ta chromatyna też może być mniej
  3016. 2:17:58skondensowana, gdy DNA jest aktywne
  3017. 2:18:01transkrypcyjnie i wtedy mówimy o
  3018. 2:18:03euchromatynie. Jednak gdy dochodzi do
  3019. 2:18:06podziału komórkowego, to chromatyna i
  3020. 2:18:10DNA w tej chromatynie można wskoczyć na
  3021. 2:18:12jeszcze jeden wyższy poziom organizacji
  3022. 2:18:15przestrzennej przechodząc [śmiech] w
  3023. 2:18:18chromosomy metafazowy.
  3024. 2:18:21Chromosomy metafazowe składają się z
  3025. 2:18:24chromaty. W przypadku, gdy do tej
  3026. 2:18:26kondensacji dojdzie, gdy materiał
  3027. 2:18:29genetyczny nie uległ po podwojeniu, to
  3028. 2:18:33taki chromosom metafazowy będzie tożsamy
  3029. 2:18:36zną chromatydą. Jednak w takim wypadku
  3030. 2:18:38typowym, gdzie doszło do powielenia
  3031. 2:18:41materiału genetycznego, a potem przed
  3032. 2:18:44normalnym podziałem doszło do
  3033. 2:18:46kondensacji w chromosom metafazowy, to
  3034. 2:18:48taki chromosom składa się z dwóch
  3035. 2:18:51chromatyc siostrzanych, czyli z tych
  3036. 2:18:53dwóch stron tego chromosomu, który
  3037. 2:18:55przypomina XA. I te dwie strony są ze
  3038. 2:18:59sobą identyczne.
  3039. 2:19:01Jak już wspomniałam o powieleniu DNA, to
  3040. 2:19:04omówmy mechanizmy jego replikacji z
  3041. 2:19:07uwzględnieniem enzymów ważnych w tym
  3042. 2:19:10mechanizmie. I schemat może się wydawać
  3043. 2:19:13skomplikowany, ale omówmy wszystko po
  3044. 2:19:16kolei. Zacznijmy od enzymu helikasy. To
  3045. 2:19:20jest ten enzym przedstawiony niebieskim
  3046. 2:19:21trójkątem po prawej. Enzym ten warunkuje
  3047. 2:19:25rozplatanie podwójnej helisy, żeby dalej
  3048. 2:19:29inne enzymy miały dostęp do tych
  3049. 2:19:32pojedynczych nici. Alikaza zwykle
  3050. 2:19:35zaczyna swoją działalność od punktów,
  3051. 2:19:38gdzie jest dużo par nukleoydów adeinaty
  3052. 2:19:42adeninatymina, więc takie fragmenty
  3053. 2:19:45łatwiej rozerwać niż fragmenty, w
  3054. 2:19:47których jest cytocyna guanina, bo
  3055. 2:19:50adenina i tymina łączą się ze sobą dwoma
  3056. 2:19:52wiązaniami wodorowymi, a cyzyna goanina
  3057. 2:19:56trzema. I ta helisa, gdy już w jednym
  3058. 2:19:59miejscu tą nić rozplecie, to dalej ona
  3059. 2:20:03się wbija przez tą Helisę i już łatwiej
  3060. 2:20:06jej zrywać te wiązania wodorowe. Gdy nić
  3061. 2:20:09jest rozplecona, to do pojedynczych nici
  3062. 2:20:13przyłącza się specyficzne białko. Tutaj
  3063. 2:20:15jest ono zaznaczone na fioletowo, które
  3064. 2:20:18zapobiega odtwarzaniu się podwójnej
  3065. 2:20:21halisy lub inaczej stabilizuje
  3066. 2:20:23pojedynczą formę, w której mamy
  3067. 2:20:26pojedynczą nić. Kolejne enzymy, które
  3068. 2:20:30wkraczają do akcji to jest polimeraza
  3069. 2:20:32DNA oraz prymazy. Prymaszy to są enzymy,
  3070. 2:20:37które syntezują króciutki fragment RNA,
  3071. 2:20:41od którego będzie działać polimeraza
  3072. 2:20:43DNA. Jest to konieczne z tego powodu, że
  3073. 2:20:47polimeraza DNA nie jest w stanie
  3074. 2:20:49syntezować ni DNA od nowo z jakiegoś
  3075. 2:20:54pustego miejsca, tylko ta polimeraza DNA
  3076. 2:20:57może jedynie dobudowywać nukleotydy do
  3077. 2:21:00już istniejącej nici. Więc ta prymaza
  3078. 2:21:04daje takie króciutkie fragmenty RNA, do
  3079. 2:21:07których polimeraza DNA będzie już
  3080. 2:21:09dobudowywała nić DNA. Na koniec tego
  3081. 2:21:12procesu oczywiście te króciutkie
  3082. 2:21:15fragmenty RNA zostaną za pośrednictwem
  3083. 2:21:19odpowiednich enzymów zastąpione
  3084. 2:21:21odpowiednimi nukleotydami DNA.
  3085. 2:21:24Polimerasa jak idzie to może dobudowywać
  3086. 2:21:28kolejne nukleotydy tylko do końca trzy
  3087. 2:21:32prim tej nici. Więc skoro w jednej nici
  3088. 2:21:37dobudowywany koniec jest od stron 3, a w
  3089. 2:21:40drugiej nici dobudowywany koniec jest od
  3090. 2:21:43strony 5, to mamy pewien problem. Przez
  3091. 2:21:46to jedna nić może być syntezowana w
  3092. 2:21:49sposób ciągły, a druga nić musi być
  3093. 2:21:51syntezowana takimi fragmentami, żeby
  3094. 2:21:54nadążyć za tą nicią, która jest
  3095. 2:21:57syntezowana w jednym kierunku. I takie
  3096. 2:21:59syntezowane nici są nazywane fragmentami
  3097. 2:22:03okazaki. A ta nić, na której to DNA jest
  3098. 2:22:07syntezowane fragmentami, jest nazywana
  3099. 2:22:10niicią opóźnioną. Nieć, na której
  3100. 2:22:12synteza zachodzi w sposób ciągły, jest
  3101. 2:22:15nazywana nią wiodącą. Gdy już dojdzie do
  3102. 2:22:18syntezy, to te poszczególne fragmenty
  3103. 2:22:21okazaki są ze sobą łączone za
  3104. 2:22:24pośrednictwem enzymu ligna.
  3105. 2:22:28Cykl szycia komórki składa się z kilku
  3106. 2:22:31faz. Zaczyna się od fazy G1, która jest
  3107. 2:22:34najdłuższą fazą cyklu w tej fazie
  3108. 2:22:37komórka. Prowadzi swój standardowy
  3109. 2:22:39metabolizm. ilość materiału genetycznego
  3110. 2:22:43w takiej komórce, jeśli jest to komórka
  3111. 2:22:45diploidalna, określa się jako 2N z uwagi
  3112. 2:22:49na liczbę chromosomów i 2C z uwagi na
  3113. 2:22:53ilość DNA. To 2N to tak dokładniej
  3114. 2:22:57floidalność komórki, czyli liczba
  3115. 2:22:59garniturów chromosomów. Ale o tym, co
  3116. 2:23:02dokładnie to oznacza, będziemy mówić za
  3117. 2:23:05kilka slajdów. No dobrze i fazy i
  3118. 2:23:08komórka z fazy G1 albo wchodzi w fazę S,
  3119. 2:23:12jeśli ta komórka będzie dalej się
  3120. 2:23:14dzielić albo w fazę G0 jeśli ta komórka
  3121. 2:23:18już rezygnuje rezygnuje z podziałów jest
  3122. 2:23:20to w pełni zróżnicowana komorka i będzie
  3123. 2:23:24ona już do końca pełniła swoją funkcję w
  3124. 2:23:27organizmie wejście w taką fazę G0
  3125. 2:23:30sprawia już komorka raczej nie będzie
  3126. 2:23:32znów wchodziła na drogę podziałów może
  3127. 2:23:35się to zdarzyć tylko w jakiś
  3128. 2:23:36specyficznych sytuacjach, gdy tkanka na
  3129. 2:23:39przykład jest uszkadzana i są potrzebne
  3130. 2:23:41jakieś komórki, które mogą się dzielić
  3131. 2:23:44celem odnowy tej tkanki. I po fazie G1
  3132. 2:23:48mamy fazę S, w której dochodzi do
  3133. 2:23:51replikacji DNA oraz do wsmożonej
  3134. 2:23:55syntezy, ale tylko niektórych białek, na
  3135. 2:23:57przykład białek histonowych, które są
  3136. 2:24:00niezbędne dla otrzymania tego
  3137. 2:24:02nowosyntezowanego DNA. ploidalność
  3138. 2:24:05komórki tutaj się nie zwiększa,
  3139. 2:24:07natomiast podwaja się ilość materiału
  3140. 2:24:10genetycznego. Faza G2 faza o wiele
  3141. 2:24:14krócej trwająca niż faza G1. Tutaj
  3142. 2:24:17dochodzi do ostatnich przygotowań do
  3143. 2:24:20podziału komórkowego.
  3144. 2:24:22Zmienia się tuploidalność, liczba i
  3145. 2:24:25ilość DNA. Natomiast komórka wkrótce już
  3146. 2:24:29wejdzie w podział komórkowy, którym jest
  3147. 2:24:32albo mejoza, albo mitoza. Tutaj tą mką
  3148. 2:24:35zaznaczyłam mitozę. Po omejosie będziemy
  3149. 2:24:37mówili później. I w wyniku mitozy
  3150. 2:24:41zmienia się ploidalność komórki, a spada
  3151. 2:24:44liczba, a spada ilość DNA i z innej
  3152. 2:24:47komórki powstają nam dwie komórki
  3153. 2:24:49potomne. I przyjrzyjmy się teraz tej
  3154. 2:24:53różnicy między ploidalnością a ilością
  3155. 2:24:56DNA.
  3156. 2:24:58Jeśli mamy komórkę diploidalną oznaczoną
  3157. 2:25:02jako 2n, oznacza to, że każdy chromosom
  3158. 2:25:06ma swój chromosom homologiczny. Tutaj po
  3159. 2:25:09lewej zielony chromosom będzie
  3160. 2:25:12chromosomem homologicznym dla chromosomu
  3161. 2:25:15białego. Na górze jest to chromosom w
  3162. 2:25:18formie zdekondensowanej, na dole już w
  3163. 2:25:21formie skondensowanej. i chromosomy
  3164. 2:25:24homologiczne posiadają dokładnie te same
  3165. 2:25:27geny. Jednak te geny mogą występować w
  3166. 2:25:30swoich innych wariantach nazywanych
  3167. 2:25:32allelami. Na przykład na tym chromosomie
  3168. 2:25:35mamy gen odpowiadający za kolor oczu. I
  3169. 2:25:38ten gen występuje na tych dwóch
  3170. 2:25:41chromosomach homologicznych, ale mogą
  3171. 2:25:43ale może występować jako inny wariant.
  3172. 2:25:46Czyli gen mówi o kolorze oczu, ale mamy
  3173. 2:25:49wariant, który mówi oczy będą brązowe. I
  3174. 2:25:52mamy drugi wariant, który mówi, że oczy
  3175. 2:25:54będą niebieskie. Oczywiście może się
  3176. 2:25:57zdarzyć, że na obu chromosomach
  3177. 2:25:59homologicznych ten wariant będzie taki
  3178. 2:26:01sam, ale przy bardzo wielu genach, które
  3179. 2:26:05są na tych chromosomach, to na pewno się
  3180. 2:26:07zdarzy, że część aleleli na tych samych
  3181. 2:26:11genach będzie innej jakości. I tutaj na
  3182. 2:26:14dole, jak mówiłam, mamy chromosomy
  3183. 2:26:16homologiczne. Dochodzi do replikacji.
  3184. 2:26:19Wtedy już każdy chromosom metafazowy
  3185. 2:26:22składa się z dwóch chromatyd
  3186. 2:26:23siostrzanych, które tworzą takiego XA. I
  3187. 2:26:26tutaj nasza chromatyda siostrzana jest
  3188. 2:26:30dokładnie taka sama. Czyli nie dość, że
  3189. 2:26:32na tych chromatydach mamy te same geny,
  3190. 2:26:35to jeszcze występują one w tej samej
  3191. 2:26:37formie allelalicznej. Natomiast na
  3192. 2:26:39białym chromosomie homologicznym te geny
  3193. 2:26:43mogą występować w innych formach
  3194. 2:26:45allelicznych. Czyli ta ploidalność mówi
  3195. 2:26:48nam ile mamy takich jakby prób, by
  3196. 2:26:51posiadać dany allel jednego genu. Czyli
  3197. 2:26:54jak mamy dwa chromosomy homologiczne, to
  3198. 2:26:57mamy niejako dwie próby, że będziemy
  3199. 2:27:00mieli dwa różne allele. Gdybyśmy mieli
  3200. 2:27:04jeden chromosom bez swojego chromosomu
  3201. 2:27:07homologicznego, jak jest to jak jest to
  3202. 2:27:10u komorek aploidalnych, to zawsze każdy
  3203. 2:27:13gen będzie miał tylko jeden swój wariant
  3204. 2:27:16z jednym allelem. Nie będziemy mogli już
  3205. 2:27:19w tej komórce znaleźć innego allelu tego
  3206. 2:27:22genu. Natomiast liczba DNA po prostu
  3207. 2:27:26mówi o tym, ile mamy cząsteczek DNA w
  3208. 2:27:30komórce. Jeśli chodzi o DNA jądrowe po
  3209. 2:27:34lewej 2C, po replikacji to się podwaja i
  3210. 2:27:37mamy 4C. Natomiast wzrasta liczba tych
  3211. 2:27:41prób, że gen będzie miał jakiś inny
  3212. 2:27:44wariantele liczny genu, więc nadal to
  3213. 2:27:47pozostaje komórka diploidalna 2n.
  3214. 2:27:51Przykłady, żeby lepiej to zobrazować, na
  3215. 2:27:54górze mamy komórkę diploidalną. Jeśli ją
  3216. 2:27:58skondensujemy, ten materiał genetyczny,
  3217. 2:28:01to wyjdą nam dwa chromosomy
  3218. 2:28:03homologiczne. Niebieski z fioletowym i
  3219. 2:28:06pomarańczowy z żółtym. Jeśli dojdzie do
  3220. 2:28:09replikacji, to na dole mamy ten sam
  3221. 2:28:12efekt po kondensacji.
  3222. 2:28:15Mamy dwie pary chromosomów
  3223. 2:28:16homologicznych. Każdy z chromosomów
  3224. 2:28:19składa się z dwóch chromatyt
  3225. 2:28:21siostrzanych.
  3226. 2:28:22Też tutaj w tej komórce możemy
  3227. 2:28:25powiedzieć, że 2n = 4, co znaczy, że w
  3228. 2:28:30organizmie diploidalnym w komórce
  3229. 2:28:33będziemy mieli cztery chromosomy
  3230. 2:28:36lub alternatywnie dwie pary chromosomów
  3231. 2:28:39homologicznych.
  3232. 2:28:42Tutaj mamy już inną komórkę. Na jej
  3233. 2:28:44przykładzie byśmy powiedzieli, że 2n = 6
  3234. 2:28:49lub alternatywnie 2n =ów 3 pary
  3235. 2:28:53chromosomów homologicznych. Tutaj też po
  3236. 2:28:56lewej stany zdekondensowane, po prawej
  3237. 2:28:59stany chromosomów metafazowych, na górze
  3238. 2:29:02przed replikacją, na dole po replikacji.
  3239. 2:29:06Jeszcze raz przykłady. Pierwszy przykład
  3240. 2:29:092n = 6, bo mamy 6 chromosomów.
  3241. 2:29:14Kolejny przykład 2n = 4 i ostatni 2n =
  3242. 2:29:202.
  3243. 2:29:21I zobaczmy jak to wygląda w przypadku
  3244. 2:29:24mejozy i mitozy. Nie będziemy się na
  3245. 2:29:27razie skupiać na komórce, a jedynie
  3246. 2:29:29skupimy się na tych chromosomach. Czyli
  3247. 2:29:32mamy komórkę 2n. W tym przypadku 2n
  3248. 2:29:35będzie = 4. Dochodzi do fazy replikacji
  3249. 2:29:40oznaczonej jako s podwaja się nam ilość
  3250. 2:29:43materiału genetycznego, lecz ploidalność
  3251. 2:29:46zostaje taka sama, czyli 2n. Po podziale
  3252. 2:29:50mitodycznym powstają nam dwie komórki
  3253. 2:29:53diploidalne 2n i widzimy, że stan jest
  3254. 2:29:56wyjściowy w stosunku do komórki
  3255. 2:29:58macierzystej. Gdy dojdzie jednak do
  3256. 2:30:01mejozy, to mamy pierwszy podział. w
  3257. 2:30:04którym powstają nam komórki już
  3258. 2:30:06haploidalne 1N, a powstają dlatego, że
  3259. 2:30:10chromosomy homologiczne zostały od
  3260. 2:30:12siebie oddzielone. A więc teraz każdza
  3261. 2:30:15komórka będzie miała tylko jeden jedną
  3262. 2:30:19wersję alleliczną genu. W kolejnym
  3263. 2:30:23podziale y mejotycznym powstają nam
  3264. 2:30:26cztery komórki haploidalne 1N, ale jak
  3265. 2:30:30już widzimy, te komórki są zróżnicowane
  3266. 2:30:32względem komórki wyjściowej.
  3267. 2:30:36Przechodzimy do omówienia tej mitozy i
  3268. 2:30:39mejozy, czyli tego co było przed chwilą
  3269. 2:30:42w odniesieniu do chromosomów już na
  3270. 2:30:45schemacie komórek. Mitoza składa się z
  3271. 2:30:48czterech faz. Profaza, metafaza, anafaza
  3272. 2:30:51i telofaza. Natomiast mejoza składa się
  3273. 2:30:55z ośmiu faz podzielonych na dwa
  3274. 2:30:57podziały. Przy pierwszym podziale mamy
  3275. 2:31:00profazę pierwszą, metafazę pierwszą,
  3276. 2:31:02anafazę pierwszą i telofazę pierwszą, a
  3277. 2:31:04w podziale drugim te same fazy, ale z
  3278. 2:31:07dwójką, czyli profaza druga, metafaza
  3279. 2:31:10druga, anafaza druga i telefofaza druga.
  3280. 2:31:13Na początku przedstawmy podział
  3281. 2:31:16mityczny.
  3282. 2:31:18W profazie zanika osłonka jądra
  3283. 2:31:21komórkowego. W jądrze zanika jąderko.
  3284. 2:31:24Chromatyna kondensuje do chromosomów
  3285. 2:31:27metafazowych. Zakładają się wrzeciona
  3286. 2:31:30podziałowe, od których wychodzą pęczki
  3287. 2:31:33mikrotubul. W metafazie chromosomy
  3288. 2:31:37ustawiają się w płotce metafazowej w
  3289. 2:31:40centrum komórki do centromerów, czyli
  3290. 2:31:43takich punktów pośrodku chromosomów
  3291. 2:31:46homologicznych to łączają się włókna
  3292. 2:31:49wrzecion podziałowych. Te włókna w
  3293. 2:31:52anafazie będą odciągały chromatydy
  3294. 2:31:54siostrzane do przeciwległych biegunów.
  3295. 2:31:58Dodatkowo w tej anafazie będzie się
  3296. 2:32:00zakładał aktynowy pierścień kurczliwy,
  3297. 2:32:03którego aktywność będzie już
  3298. 2:32:05rozpoczynała cytokinezę, czyli podział
  3299. 2:32:08cytoplazmy. W telofazie dochodzi do
  3300. 2:32:11odtworzenia jądra komórkowego. Z
  3301. 2:32:14powrotem chromosomy dekondensują do
  3302. 2:32:16chromatyny. W jądrze też odtwarza się
  3303. 2:32:19jądarko.
  3304. 2:32:20I teraz przechodzimy do pierwszego
  3305. 2:32:23podziału majotycznego. Jest on dosyć
  3306. 2:32:25podobny, więc skupię się tylko na
  3307. 2:32:27różnicach. W profileie może dojść do
  3308. 2:32:30zawiska crossing over, o którym powiem
  3309. 2:32:33później. Po prostu na razie zanotujcie,
  3310. 2:32:36że crossing over zachodzi podczas
  3311. 2:32:38pierwszego podziału majotecznego w fazie
  3312. 2:32:41profazy. W metafazie, w płaszczyźnie
  3313. 2:32:44metafazowej nie układają się już
  3314. 2:32:47chromosomy, tylko epwalenty chromosomów
  3315. 2:32:50homologicznych. Czyli chromosomy
  3316. 2:32:52homologiczne
  3317. 2:32:54ustawiają się razem w pewnym punkcie i
  3318. 2:32:57jeden i jedno wrzecion podziałowe łączy
  3319. 2:33:00się z centromerem jednego chromosomu, a
  3320. 2:33:03drugie z centromerem drugiego
  3321. 2:33:05chromosomu. A nafaza wygląda podobnie.
  3322. 2:33:09również zakłada się pierścien kurczliwy,
  3323. 2:33:11tylko do przeciwległych biegunów nie są
  3324. 2:33:14odciągane chromatydy siostrzane tych
  3325. 2:33:17samych chromosomów, ale dwa różne
  3326. 2:33:20chromosomy tej samej pary chromosomów
  3327. 2:33:23homologicznych.
  3328. 2:33:25W anafazie nie ma różnic, tylko że
  3329. 2:33:28finalnie już powstają dwie komórki,
  3330. 2:33:30które są haploidalne. Również w tej
  3331. 2:33:33fazie często nie dochodzi do tej
  3332. 2:33:36całkowitej dekondensacji, odtworzenia
  3333. 2:33:38jąderka i otoczki jądrowej, bo zwykle
  3334. 2:33:42zanim do tego dojdzie już zaczyna się
  3335. 2:33:45drugi etap podziału majotycznego. Tutaj
  3336. 2:33:49to wygląda niemal identycznie jak w
  3337. 2:33:52przypadku podziału metodycznego. z tą
  3338. 2:33:54różnicą, że wszystko właśnie odbywa się
  3339. 2:33:57już na komórce haploidalnej i w efekcie
  3340. 2:34:00tego podziału mamy cztery komórki
  3341. 2:34:02potomne.
  3342. 2:34:04Jakbyśmy mieli wskazać to wszystko na
  3343. 2:34:07komórkach, to mamy tu takie zadanie z
  3344. 2:34:10matury, na której właśnie była
  3345. 2:34:12mikrofotografia i trzeba było wskazać
  3346. 2:34:15jaką mamy fazę. Na komórce A w mitozzie
  3347. 2:34:19mamy fazę profazy. Widzimy to z tego
  3348. 2:34:22powodu, że jeszcze mamy zdekondensowaną
  3349. 2:34:25chromatynę, która zaczyna powoli
  3350. 2:34:27kondensować. Gdyby to była tlofaza,
  3351. 2:34:30gdzie też chromatyna może być już
  3352. 2:34:32zdekondensowana, to po pierwsze te
  3353. 2:34:34komórki byśmy mieli mniejsze, a po
  3354. 2:34:37drugie byśmy mieli dwie komórki, które
  3355. 2:34:40są jeszcze oddzielane tym pierścieniem
  3356. 2:34:43kurczliwym. Co prawda tego pierścienia
  3357. 2:34:46nie powinno
  3358. 2:34:48tego pierścienia nie będzie widać, ale
  3359. 2:34:50będzie prawdopodobnie jeszcze połączenie
  3360. 2:34:52cytoplazmatyczne.
  3361. 2:34:54W B mamy wyraźnie ustawione chromosomy w
  3362. 2:34:58płuczce metafazowej, a więc to metafaza,
  3363. 2:35:01komórka C, wyraźne odciąganie chromatyt
  3364. 2:35:04siostrzanych, anafaza.
  3365. 2:35:07Jeszcze raz to wszystko na takim
  3366. 2:35:10dowcipnym schemacie. W mitozie mamy
  3367. 2:35:13jedną serię podziału i komórki
  3368. 2:35:16ostateczne są podobne do komórki
  3369. 2:35:19macierzystej. W Mejozie mamy dwie serie
  3370. 2:35:22podziałów. Występ powstają cztery
  3371. 2:35:25komórki potomne, które genetycznie są
  3372. 2:35:28zróżnicowane względem siebie i są
  3373. 2:35:30zróżnicowane względem komórki
  3374. 2:35:33macierzystej. I podczas mejoszy dzieje
  3375. 2:35:35się coś dziwnego. Tym czymś jest
  3376. 2:35:38crossing over, o którym mówiłem.
  3377. 2:35:40Zachodzi on w profazie pierwszego
  3378. 2:35:42podziału mejotycznego
  3379. 2:35:45i wszystko w tabeli. Mitoza jeden
  3380. 2:35:47podział, majoza dwie serie podziałów.
  3381. 2:35:50Mooza dwie komórki potomne, za cztery
  3382. 2:35:53komórki potomne. W mitozie komórki
  3383. 2:35:56potomne są identyczne z komórką
  3384. 2:35:58macierzystą względem genetycznym. W
  3385. 2:36:01mejozie dochodzi do zróżnicowania.
  3386. 2:36:03W mitozie nie dochodzi do redukcji
  3387. 2:36:05garnituru chromosow chromosomowego. A
  3388. 2:36:09więc komórki mają taką samą liczbę
  3389. 2:36:11chromosomów co komórka macierzysta.
  3390. 2:36:14Natomiast w mejosie komórki potomne mają
  3391. 2:36:17o połowę niższą liczbę chromosomów.
  3392. 2:36:20Komórki z diploidalnych stają się
  3393. 2:36:22haploidalne.
  3394. 2:36:24Mitoza zachodzi w komorkach
  3395. 2:36:26somatycznych, a mejoza w komórkach linii
  3396. 2:36:29płciowej. Ostatniego wiersza nie
  3397. 2:36:32omawiam, bo już dokładniej zrobimy to na
  3398. 2:36:34kolejnym slajdzie, gdzie musimy
  3399. 2:36:36przedstawić znaczenie mitozy i mejozy. I
  3400. 2:36:39mitoza u zwierząt umożliwia nam wzrost i
  3401. 2:36:43regenerację organizmu, a u zwierząt
  3402. 2:36:46majoza będzie służyła produkcji gamet. U
  3403. 2:36:49roślin sytuacja wygląda nieco inaczej,
  3404. 2:36:53bo co prawda mitoza służy do wzrostu i
  3405. 2:36:55regeneracji organizmu, ale produkuje
  3406. 2:36:59również gamety. Zapamiętajcie, gamety u
  3407. 2:37:02roślin powstają na drodze mitozy i po
  3408. 2:37:06połączeniu gamet będzie nam powstawał
  3409. 2:37:09sporofit. Natomiast w wyniku mejozy u
  3410. 2:37:12roślin powstają zarodniki, z których
  3411. 2:37:15będą powstawały
  3412. 2:37:17gamatofity.
  3413. 2:37:19U roślin występuje takie coś, co się
  3414. 2:37:21nazywa przemianą pokoleń. Będziemy o tym
  3415. 2:37:24mówić, jak dojdziemy właśnie do roślin.
  3416. 2:37:26Tylko tu zwracam uwagę na bardzo ważną
  3417. 2:37:28rzecz, że gamety u roślin powstają na
  3418. 2:37:31drodze mitozy, zarodniki na drodze
  3419. 2:37:33mejozy. To trzeba zapamiętać. I te
  3420. 2:37:36procesy mitozy i mejozy pozwalają na
  3421. 2:37:39zastępowanie starych pokoleń nowymi
  3422. 2:37:42pokoleniami. Po prostu te procesy są
  3423. 2:37:44niezbędne. Po pierwsze do wzrostu
  3424. 2:37:46organizmu, po drugie do reprodukcji
  3425. 2:37:49organizmów.
  3426. 2:37:51wchodzimy w ten crossing over, czyli to
  3427. 2:37:55co się dzieje w profazie pierwszej
  3428. 2:37:57podziału majotycznego. Jednak raczej
  3429. 2:38:00powinienem powiedzieć co może się
  3430. 2:38:02wydarzyć, bo to zawisko zawsze zachodzi
  3431. 2:38:05w tej fazie i nie dotyczy wszystkich par
  3432. 2:38:08chromosomów homologicznych, ale ma pewne
  3433. 2:38:10prawdopodobieństwo zajścia. No ale tutaj
  3434. 2:38:13mam dwie pary chromosomów
  3435. 2:38:14homologicznych. Na tych chromosomach
  3436. 2:38:17zaznaczyłam pewne geny, gen A, B, E i D
  3437. 2:38:21i przypisałam im inne ale lele, które
  3438. 2:38:25tutaj zaznaczyłam tak, że mamy albo dużą
  3439. 2:38:28literę, albo małą literę, które
  3440. 2:38:30oznaczają inne warianty alleleiczne tego
  3441. 2:38:33samego genu. I wyobraźmy sobie, że
  3442. 2:38:37tworzą nam się gamety na zasadzie
  3443. 2:38:40niezależnej segregacji i tutaj każda z
  3444. 2:38:43tych chromatyt trafi do innej gamety.
  3445. 2:38:46Czyli będziemy mieli gametę, w której
  3446. 2:38:49wtrafi ta chromatyda pomarańczowego
  3447. 2:38:52chromosomu z niebieskim, gam
  3448. 2:38:54pomarańczowego z fioletowym, gamet
  3449. 2:38:57czerwonego z niebieskim i gamet
  3450. 2:38:59czerwonego z fioletowym. Czyli będziemy
  3451. 2:39:01mieli przy takiej ilości genów i przy
  3452. 2:39:04takiej ilości chromosomów, co oczywiście
  3453. 2:39:08jest pewnym uproszczeniem dla
  3454. 2:39:09zrozumienia mechanizmu, czary, warianty
  3455. 2:39:12gamet. Ale jak się przyjrzymy tym
  3456. 2:39:15wariantom gamet, to zobaczymy, że duży
  3457. 2:39:17allel A zawsze występuje z małym allelem
  3458. 2:39:20B, a duży allel E zawsze występuje z
  3459. 2:39:24małym allelem D. I na odwrót mały allel
  3460. 2:39:28A z tużm B i duży E i mały E z tużm D.
  3461. 2:39:33Ale może zajść zawisko crossing over, w
  3462. 2:39:37którym te fragmenty chromosomów
  3463. 2:39:40homologicznych zastąpią się ze sobą.
  3464. 2:39:43Dojdzie do pewnego rodzaju wymiany. I
  3465. 2:39:45gdy dojdzie już do takiej wymiany, to
  3466. 2:39:47zobaczcie, że może nam się zdarzyć, że
  3467. 2:39:50mały allel A wystąpi z małym allelem B,
  3468. 2:39:53a duży allel A z dużym allelem B. Więc
  3469. 2:39:57zjawisko crossing overząco zwiększa
  3470. 2:40:00możliwą różnorodność genetyczną w
  3471. 2:40:03pokoleniu potomnym potomnym. Zwróćcie
  3472. 2:40:06też uwagę, że tu duże znaczenie ma
  3473. 2:40:08fizyczna odległość między genami, bo
  3474. 2:40:11jeśli dwa geny yyy leżą blisko siebie,
  3475. 2:40:15to jest małe prawdopodobieństwo,
  3476. 2:40:17że crossing over zajdzie akurat między
  3477. 2:40:20tymi genami. Jednak gdy one są oddalone
  3478. 2:40:24od siebie, to jest duża szansa, że przy
  3479. 2:40:26crossing over dojdzie do rekombinacji i
  3480. 2:40:30będą mogły powstać gamety o
  3481. 2:40:32zrekombinowanym typie.
  3482. 2:40:35Jeszcze powiedzmy o apoptosie. Tym
  3483. 2:40:38terminem określamy prawidłową,
  3484. 2:40:41niepatologiczną, zaprogramowaną śmierć
  3485. 2:40:43komórki. Zawisko apoptozy jest ważne dla
  3486. 2:40:47formowania naszego organizmu w życiu
  3487. 2:40:49płodowym, ale też ma ważną funkcję już u
  3488. 2:40:52organizmów dorosłych w życiu płodowym.
  3489. 2:40:55Między innymi przez śmierć niektórych
  3490. 2:40:58komórek mogą się kształtować nasze
  3491. 2:41:01narządy, jak na przykład zanika nam
  3492. 2:41:04bułona między palcami w naszych rałkach,
  3493. 2:41:08ale w życiu dorosłym też apoptoza służy
  3494. 2:41:11do eliminacji niektórych komórek, w
  3495. 2:41:14których pewne mechanizmy stwierdziły,
  3496. 2:41:17oczywiście stwierdziły w cudzysłowiu, że
  3497. 2:41:19ta komórka jest niebezpieczna. Mogą się
  3498. 2:41:22zacząć tam jakieś procesy nowotworowe i
  3499. 2:41:25taka komórka będzie usuwana na drodze
  3500. 2:41:28tej kontrolowanej śmierci.
  3501. 2:41:31Przechodzimy do wnioskowania
  3502. 2:41:32filogenetycznego, czyli działu, o którym
  3503. 2:41:35byśmy mogli mówić bardzo dużo, ale na
  3504. 2:41:37potrzeby maturalne musimy wiedzieć tylko
  3505. 2:41:40kilka podstawowych kwestii. Pierwszą z
  3506. 2:41:43nich jest wnioskowanie o pokrewieństwie
  3507. 2:41:46na podstawie kledogramów. Czasami na
  3508. 2:41:48maturze zdarzy się zadanie, gdzie
  3509. 2:41:50będziemy musieli stwierdzić, które dwie
  3510. 2:41:53grupy są bliżej za sobą spokrawnione. I
  3511. 2:41:56na tym przykładzie zobaczmy, czy bliżej
  3512. 2:41:59spokrawnione są ptaki i krokodyle, czy
  3513. 2:42:02krokodyle, jaszczurki i węże. Żeby
  3514. 2:42:05wykonać to zadanie, musimy znaleźć
  3515. 2:42:08ostatniego wspólnego przodka krokodyli i
  3516. 2:42:11ptaków. Będzie on zaznaczony tą czerwoną
  3517. 2:42:14strzałką. również znajdujemy wspólnego
  3518. 2:42:17przodka jaszczurek i węszy oraz
  3519. 2:42:20krokodyli. Tego przodka zaznaczyłam
  3520. 2:42:22fioletową strzałką i widzimy, że wspólny
  3521. 2:42:26przodek jaszczurek, węczy i krokodyli
  3522. 2:42:29jest starszy od wspólnego przodka
  3523. 2:42:32krokodyli i ptaków. A więc pokrowieństwo
  3524. 2:42:34między krokodylami i ptakami będzie
  3525. 2:42:36większe niż między krokodylami a
  3526. 2:42:39jeszczurkami i wężami.
  3527. 2:42:42Tutaj mamy kolejny przykład. Yyy,
  3528. 2:42:44porównajmy pokrowieństwo między ptakami
  3529. 2:42:47a promieniopłatwymi a promieniopłatwymi
  3530. 2:42:49a chrząsnoszkieletowymi.
  3531. 2:42:51Na niebiesko jest zaznaczony wspólny
  3532. 2:42:54przodek ptaków i promieniopłatwych, a na
  3533. 2:42:57czerwono chrząsnoszkieletowych i
  3534. 2:43:00promieniopłatwych. Widzimy, że wspólny
  3535. 2:43:02przodek chrząsnoszkieletowych i
  3536. 2:43:04promieniopłatwych jest starszy niż
  3537. 2:43:07wspólny przodek promieniopłatwych i
  3538. 2:43:10ptaków. A więc promieniopłatwe i ptaki
  3539. 2:43:13będą bliżej spokrawnione niż
  3540. 2:43:15chrząstnoszkieletowe
  3541. 2:43:16i promieniopłatwe.
  3542. 2:43:19Kolejna kwestia to rozróżnianie grup
  3543. 2:43:22monofiletycznych, parafiletycznych i
  3544. 2:43:25polifiletycznych. Tutaj na przykładowym
  3545. 2:43:28drzewku zaznaczyłam te trzy grupy i
  3546. 2:43:31grupa monofiletyczna to jest ta grupa,
  3547. 2:43:35która obejmuje wszystkie organizmy i ich
  3548. 2:43:37wspólnego przodka. Grupa parafilatyczna
  3549. 2:43:41to ta grupa, która obejmuje wspólnego
  3550. 2:43:43przodka, ale nie obejmuje wszystkich
  3551. 2:43:46gatunków, które pochodzą od tego
  3552. 2:43:48przodka. A grupa polifilatyczna to jest
  3553. 2:43:51grupa, która w ogóle nie daje nam
  3554. 2:43:53żadnych odzwierciedleń ewolucyjnych, a
  3555. 2:43:56po prostu organizmy zostały pogrupowane
  3556. 2:44:00z uwagi na jakieś podobieństwa
  3557. 2:44:02fizjologiczne czy morfologiczne. Na
  3558. 2:44:04przykład organizmy latające będą grupą
  3559. 2:44:08polifilatyczną albo organizmy, które
  3560. 2:44:11jako główny składnik przemiany materii
  3561. 2:44:14wydalają kwas azotowy. To też będzie
  3562. 2:44:17grupa polifilatyczna. do której będzie
  3563. 2:44:19należało wiele organizmów, które są
  3564. 2:44:22czasem ze sobą niespokrewnione.
  3565. 2:44:24Przykładem grupy parafiletycznej będą
  3566. 2:44:27gady, a przykładem grupy monofiletycznej
  3567. 2:44:30będą ptaki.
  3568. 2:44:33I uczeń porządkuje hierarchicznie
  3569. 2:44:35podstawowe rangi taksonomiczne. I to
  3570. 2:44:38wygląda trochę inaczej u roślin i u
  3571. 2:44:40zwierząt. U zwierząt pierwsze mamy
  3572. 2:44:43królestwo, potem typ, potem gromadę,
  3573. 2:44:46potem rząd, rodzinę, rodzaj gatunek.
  3574. 2:44:49Roślin mamy królestwo, gromadę, klasę,
  3575. 2:44:53rząd, rodzinę, rodzaj i gatunek. Nazwa
  3576. 2:44:57gatunkowa organizmu dodatkowo jest nazwą
  3577. 2:45:00dwuczłonową, która jest pisana kursywą.
  3578. 2:45:03Pierwsza część tej nazwy to nazwa
  3579. 2:45:06rodzajowa, a druga część nazwy to epitet
  3580. 2:45:09gatunkowy. Gdybyśmy pisali nazwę
  3581. 2:45:12rodzajową gatunku, ale nie w odniesieniu
  3582. 2:45:15do tej całej nazwy gatunkowej, ale byśmy
  3583. 2:45:18pisali cygnus jako rodzaj, to byśmy już
  3584. 2:45:21nie pisali tego kursywą. Byśmy tu mieli
  3585. 2:45:24zaznaczone, że chodzi o rodzaj. A jeśli
  3586. 2:45:26piszemy cygnus z kursywą, to odnosimy
  3587. 2:45:29się do nazwy rodzajowej tego gatunku. A
  3588. 2:45:33olor w tym przypadku to będzie epitet
  3589. 2:45:35gatunkowy tego gatunku.
  3590. 2:45:38Również jeśli na przykład napiszemy samą
  3591. 2:45:41nazwę rodzajową, a potem napiszemy SP
  3592. 2:45:44kropeczka, to chodzi nam o konkretnie
  3593. 2:45:47nieokreślony do końca gatunek należący
  3594. 2:45:49do tego rodzaju.
  3595. 2:45:52Przechodzimy do bakterii. Tutaj mam
  3596. 2:45:54przykładową budowę bakterii. Pierwsze co
  3597. 2:45:57się rzuc rzuca w oczy to to, że w
  3598. 2:46:00cytozolu nie mamy [odchrząknięcie] jakiś
  3599. 2:46:02mocno rozbudowanych struktur. Nie ma tu
  3600. 2:46:04zaznaczonej kompartmentacji komórki i
  3601. 2:46:07nie ma jakiś organeli błoniastych. W
  3602. 2:46:10takiej bakterii znajdziemy na pewno
  3603. 2:46:12jakieś ziernistości, materiał
  3604. 2:46:14genetyczny, który jest w postaci po
  3605. 2:46:17pierwsze genoforu, a po drugie w postaci
  3606. 2:46:20plazmidów. również możemy się spotkać z
  3607. 2:46:24z terminem nukleoid, który oznacza taki
  3608. 2:46:27fragment cytozolu, gdzie jest duże
  3609. 2:46:29stążenie materiału genetycznego.
  3610. 2:46:31Znajdziemy również robosomy, które u
  3611. 2:46:34bakterii mają stałą sedymentację 70S.
  3612. 2:46:38Mała podjednostka 30S, duża podjednostka
  3613. 2:46:4150S. I tutaj przypominam, że
  3614. 2:46:44podjednostki rebosomów łączą się w
  3615. 2:46:46kompletne rebosomy tylko na czas
  3616. 2:46:48translacji.
  3617. 2:46:51Taka komorka bakteryjna będzie otoczona
  3618. 2:46:54płoną komórkową. Dalej mamy ścianę
  3619. 2:46:56komórkową i dalej mamy różnego rodzaju
  3620. 2:46:59otoczki i inne strukturę, które mogą
  3621. 2:47:02być, ale nie muszą być. również mogą,
  3622. 2:47:05choć nie muszą być różne fibrie, które
  3623. 2:47:09wystają z powierzchni komórki i komórka
  3624. 2:47:11może mieć jedną wić, więcej wici lub
  3625. 2:47:15może wcale nie mieć wici.
  3626. 2:47:18Jeśli przyjrzymy się ścianie komórkowej
  3627. 2:47:21bakterii, to widzimy, że istnieją takie
  3628. 2:47:24dwa główne typy ścian komórkowych i ze
  3629. 2:47:27względu na te typy bakterie dzielimy na
  3630. 2:47:30gram ujemne i gram dodatnie. Bakterie
  3631. 2:47:33gram ujemne mają dwie błony. Błonę
  3632. 2:47:36komórkową zaznaczoną dwójką i błonę
  3633. 2:47:39zewnętrzną zaznaczoną piątką. Za błoną
  3634. 2:47:43komórkową jest pewna wolna przestrzeń.
  3635. 2:47:46Ona jest naprawdę bardzo subtelna. A
  3636. 2:47:49potem mamy ścianę komórkową
  3637. 2:47:52zbudowaną z moriny. U bakterii gram
  3638. 2:47:56dodatnich nie mamy błony zewnętrznej,
  3639. 2:47:59ale ta ściana morinowa jest o wiele
  3640. 2:48:01grubsza. i mogą w niej występować pewne
  3641. 2:48:04substancje, które nie występują u
  3642. 2:48:06bakterii gramujemnych, na przykład kwasy
  3643. 2:48:09tej hojowe. Również mamy pewną grupę
  3644. 2:48:11bakterii, która w ogóle nie posiada
  3645. 2:48:13ściany komórkowej. Te bakterie są
  3646. 2:48:16pasożytami wewnątrz komórkowymi. Na
  3647. 2:48:19przykład to będą mikoplazmy.
  3648. 2:48:22Jeśli bakterie będziemy barwić metodą
  3649. 2:48:25grama, to bakterie gram dodatnie będą w
  3650. 2:48:29tej metodzie zabarwiać się na fioletowo,
  3651. 2:48:31a gram ujemne na różowo. I to jest taka
  3652. 2:48:35klasyczna mikrobiologiczna metoda
  3653. 2:48:37różnicująca bakterie na gram dodatnie i
  3654. 2:48:40gram ujemne.
  3655. 2:48:43Prócz bakterii w mikroświecie mamy
  3656. 2:48:45jeszcze takie organizmy, które nazywamy
  3657. 2:48:48archeowcami i które są mniej znane. One
  3658. 2:48:51mimo, że mają prokariotyczną budowę, to
  3659. 2:48:54bliżej są spokrewnione z eukarionami i
  3660. 2:48:57genetycznie oraz biochemicznie bliżej im
  3661. 2:48:59do eukarionów. Czyli archeowce
  3662. 2:49:02morfologicznie bardziej przypominają
  3663. 2:49:05bakterie, a z innych względów bardziej
  3664. 2:49:08przypominają eukarionty, z którymi są
  3665. 2:49:11bliżej spokrewnione. Też wiele
  3666. 2:49:13archeowców jest w stanie żyć w skrajnych
  3667. 2:49:16środowiskach, takich jak naprawdę duże
  3668. 2:49:19temperatury, duże stążenia alkoholi,
  3669. 2:49:22jakieś bardzo słone środowiska i tak
  3670. 2:49:24dalej, i tak dalej. W tej grupie
  3671. 2:49:26znajdziemy organizmy, które są naprawdę
  3672. 2:49:29w stanie przeżyć skrajne warunki
  3673. 2:49:31fizyczne.
  3674. 2:49:33Po prawej mamy przedstawione formy
  3675. 2:49:35morfologiczne bakterii, czyli formy albo
  3676. 2:49:39kuliste, albo wydłużone. W kulistych
  3677. 2:49:41mamy ziarniaki. Dwa ziarniaki dają
  3678. 2:49:44dwoinki. Dwoinki mogą tworzyć tetrady.
  3679. 2:49:48Mamy również paciorkowce, które tworzą
  3680. 2:49:51takie ciąki ziareniaków i gronkowce,
  3681. 2:49:54czyli takie slabki ziarniaków. W formach
  3682. 2:49:57wydłużonych mamy pałaczki i laseczki. I
  3683. 2:50:00w literaturze anglojęzycznej nie ma
  3684. 2:50:03rozróżnienia na pałeczki, laseczki. To
  3685. 2:50:06bardziej jest polski wymysł. I głównie
  3686. 2:50:09chodzi o to, że tak naprawdę te formy
  3687. 2:50:12bardzo ciężko odróżniać morfologicznie.
  3688. 2:50:15jednoznacznie wskazać, że to pałeczka to
  3689. 2:50:18laseczka, ale tak ogólnie nazwa pałeczka
  3690. 2:50:22jest zarezerwowana dla wydłużonych form
  3691. 2:50:24gram ujemnych, a laseczka dla gram
  3692. 2:50:27dodatnich. Też są mimo wszystko przy
  3693. 2:50:30obserwacji pewna różnice, ale to już
  3694. 2:50:34wymaga wprawienia i opatrzenia się z
  3695. 2:50:36tymi bakteriami. Mamy maczugowce, które
  3696. 2:50:40tworzą takie charakterystyczne skupienia
  3697. 2:50:43po dwa i są dobrze rozróżnialne w
  3698. 2:50:46obrazie mikroskopowym. Mamy przecinkowce
  3699. 2:50:49i mamy różne różnego rodzaju formy
  3700. 2:50:52spiralne takie jak krątki i omówmy
  3701. 2:50:55różnicę, prokariony, archey. Uukarionów
  3702. 2:51:00materiał genetyczny jest w chromosomie,
  3703. 2:51:03zorganizowanych chromów w chromosomy
  3704. 2:51:05jest w jątrze komórkowym i oczywiście
  3705. 2:51:08występuje również w organelach
  3706. 2:51:10półautomonomicznych,
  3707. 2:51:11czyli mitochondriach i chloroplastach. U
  3708. 2:51:14prokariów i archeonów mamy materiał
  3709. 2:51:18genetyczny w nukleoidzie, czyli w
  3710. 2:51:21fragmencie cytozolu, gdzie mamy duże
  3711. 2:51:23stążenie DNA, a taka cząsteczka jest
  3712. 2:51:26nazywana genoforem. Oprócz tego mamy
  3713. 2:51:28plazmidy, które u prokarionów i archeów
  3714. 2:51:31są powszechne, a u eukarionów występują
  3715. 2:51:34sporadycznie, na przykład w komorkach
  3716. 2:51:37drożdży. U eukarionów nie mainy, u
  3717. 2:51:40prokarionów buduje ona ścianę komórkową,
  3718. 2:51:43a u archeów mamy pseudomoreinę. Wiązania
  3719. 2:51:47lipidowe w płonie. U eukarontów to
  3720. 2:51:49estrowe, u prokarionów też estrowe, a u
  3721. 2:51:53archanonów eterowe. Lipidy było nowowe
  3722. 2:51:57to u eukarionów kliserol, glicerol i
  3723. 2:52:00pranol. Rybosomy w cytoplazmie w stanie
  3724. 2:52:03połączonym mają stałą sedymentację 80s,
  3725. 2:52:0870s.
  3726. 2:52:09Ss. Dalej przechodzimy do kwestii
  3727. 2:52:12genetycznych. inicjatorowem terena u
  3728. 2:52:15eukarionów maionina u prokarionów
  3729. 2:52:17formello maationina u archeonów maionina
  3730. 2:52:21struktura promotoru u eukarionów to
  3731. 2:52:24często jest kaseta tata tak samo u
  3732. 2:52:27archeonów a u porokarionów często mamy
  3733. 2:52:30strukturę -10-35
  3734. 2:52:33i u eukarionów introny występują w
  3735. 2:52:35większości genów a u prokarionów i
  3736. 2:52:38archeonów intronów raczej nie znajdziemy
  3737. 2:52:42tutaj Jeszcze wzięła mnie taka myśl, że
  3738. 2:52:44na górze zamiast prokarontów lepiej by
  3739. 2:52:47było napisać e bakterie, bo czasem
  3740. 2:52:50niektórzy mówiąc prokariony mają na
  3741. 2:52:53myśli prokarionyczną budowę komórki, co
  3742. 2:52:56by obejmowało zarówno eubakterie i
  3743. 2:52:59archeony a tutaj pod hasłem prokariony
  3744. 2:53:02mam na myśli tylko eubakterie dla
  3745. 2:53:05odróżnienia od archeów.
  3746. 2:53:08I przechodzimy do czynności życiowych
  3747. 2:53:09bakterii. I każdy organizm musi czarpać
  3748. 2:53:13jakieś źródło węgla albo autotroficznie,
  3749. 2:53:16czyli pozyskuje je z środowiska z
  3750. 2:53:19nieorganicznych związków węgla albo z
  3751. 2:53:23innych organizmów lub szczątek innych
  3752. 2:53:25organizmów heterotroficznie.
  3753. 2:53:28Każdy organizm może mieć, musi czerpać
  3754. 2:53:30źródło energii. W przypadku fototrofów
  3755. 2:53:34będzie to promieniowanie słoneczne. W
  3756. 2:53:37przypadku hemotrofów energia zgromadzona
  3757. 2:53:41w wiązaniach chemicznych innych związków
  3758. 2:53:43i każdy organizm musi mieć tonor
  3759. 2:53:46elektronów. W przypadku litotrofów tonor
  3760. 2:53:49będzie nieorganiczny, w przypadku
  3761. 2:53:51organotrofów organiczny.
  3762. 2:53:55I tak strategia po lewej jest typowa dla
  3763. 2:53:58roślin, a strategia po prawej typowa dla
  3764. 2:54:01zwierząt. U bakterii natomiast spotkamy
  3765. 2:54:04zarówno te strategie typowe dla roślin,
  3766. 2:54:07te typowe dla zwierząt, ale również
  3767. 2:54:10znajdziemy strategie mniej typowe, gdzie
  3768. 2:54:12te sposoby będą ze sobą mieszane. Na
  3769. 2:54:15przykład będziemy mieli hemautotrofa, co
  3770. 2:54:18się dosyć często zdarza, lub jakieś inne
  3771. 2:54:21zmieszanie tych strategii, co już się
  3772. 2:54:24nie tak często zdarza, ale jednak
  3773. 2:54:26czasami się zdarza. wszystkie możliwości
  3774. 2:54:28zmieszania tych strategii nie są
  3775. 2:54:30możliwe, bo są pewne warianty, które w
  3776. 2:54:33przyrodzie nie występuje. Ale dla
  3777. 2:54:35większości tych kombinacji znajdziemy
  3778. 2:54:37chociaż jeden taki wyjątkowy organizm,
  3779. 2:54:40który korzysta z tej strategii.
  3780. 2:54:42Najważniejsze jest zapamiętanie właśnie,
  3781. 2:54:45że te strategie mogą być mieszane i
  3782. 2:54:47zapamiętanie szczególnie, że wiele
  3783. 2:54:49bakterii jest hemaotrofami,
  3784. 2:54:52czyli źródło węgla jest nieorganiczne, a
  3785. 2:54:55źródło energii to jest utlenianie
  3786. 2:54:58związków zwykle nieorganicznych w
  3787. 2:55:00procesie chemosyntezy.
  3788. 2:55:03tych poprzednich rzeczy nie możemy mylić
  3789. 2:55:05z oddychaniem, bo to jest zupełnie co
  3790. 2:55:08innego. Oddychanie to jest strategia, w
  3791. 2:55:11której bakteria pozyskuje użyteczną
  3792. 2:55:15formę energii. I jeśli ten proces nie
  3793. 2:55:19wymaga obecności tlenu, to może być to
  3794. 2:55:22albo fermentacja, albo oddychanie
  3795. 2:55:24beztlenowe. Jeśli bierze w tym procesie
  3796. 2:55:27udział łańcuch oddechowy, to będzie to
  3797. 2:55:29albo oddychanie tlenowe, albo oddychanie
  3798. 2:55:32beztlenowe. Czyli widzimy tutaj, że
  3799. 2:55:35żebyśmy mówili o oddychaniu, to musi
  3800. 2:55:37brać udział łańcuch oddechowy. A więc
  3801. 2:55:40fermentacja nie jest rodzajem oddychania
  3802. 2:55:43beztlenowego, co niestety często pojawia
  3803. 2:55:46się w podręcznikach,
  3804. 2:55:48czyli oddychanie tlenowe, cztery etapy:
  3805. 2:55:50glikoliza, reakcja pomostowa,
  3806. 2:55:52cyklykrepsa, łańcuch oddechowy. W
  3807. 2:55:55oddychaniu beztlenowym mamy różne
  3808. 2:55:57warianty, ale musi być łańcuch
  3809. 2:55:59oddechowy. Czasam u niektórych bakterii
  3810. 2:56:02też pojawi się wcześniej, ale to nie
  3811. 2:56:04jest zawsze schemat, który w każdym
  3812. 2:56:07wypadku wygląda tak samo. Więc tutaj
  3813. 2:56:09zaznaczyłem ten najważniejszy element,
  3814. 2:56:11czyli łańcuch oddechowy. W fermentacji
  3815. 2:56:14zachodzi glikoliza. Potem ten produkt
  3816. 2:56:17glikolisyst, czyli pirogronian, może być
  3817. 2:56:19jakoś zmieniany albo już bezpośrednio
  3818. 2:56:22redukowany w celu regeneracji
  3819. 2:56:25utlenionego dinukleotydu
  3820. 2:56:27nikotynoaminoadeninowego.
  3821. 2:56:29Oczywiście ten pierogronian na przykład
  3822. 2:56:31może być wcześniej dekarboksylowany, a
  3823. 2:56:34dopiero potem produkt może być
  3824. 2:56:36redukowany, żebyśmy mieli fermentację
  3825. 2:56:39alkoholową, a nie tyle nową jak w
  3826. 2:56:41przypadku redukcji pierogronianu.
  3827. 2:56:44I tutaj schematycznie przedstawiłam to,
  3828. 2:56:47żeby nie pomylić chemosyntezy z
  3829. 2:56:50oddychaniem beztlenowym, ale zaznaczę
  3830. 2:56:53tu, że tu jest tylko taki schemat, żeby
  3831. 2:56:56wyjaśnić mechanizm danego procesu. Ale
  3832. 2:56:59ten przedstawiony schemat nawet nie musi
  3833. 2:57:02występować w przyrodzie. Nawet nie wiem
  3834. 2:57:04czy występuje. Tutaj po prostu dałam
  3835. 2:57:07jakiś hipotetyczny przykład na podstawie
  3836. 2:57:10związków azotu, który pomoże nam
  3837. 2:57:12rozróżnić chemosyntezę od oddychania
  3838. 2:57:16beztlenowego.
  3839. 2:57:17Dobrze. A więc na górze, jak już
  3840. 2:57:19wspominałem, mamy chemosyntezę, czyli
  3841. 2:57:22źródłem energii będzie utlenianie
  3842. 2:57:25związków nieorganicznych, czyli NO2
  3843. 2:57:29utlenia się do NO3. W wyniku czego
  3844. 2:57:32uwalniana jest energia. Tutaj jeszcze
  3845. 2:57:35raz zwrócę uwagę, żeby nie mówić o
  3846. 2:57:37tworzeniu energii, bo to jest fizycznie
  3847. 2:57:39niemożliwe. I ta energia jest uwalniana
  3848. 2:57:42w postaci transportu elektronów przez
  3849. 2:57:45białka łańcucha oddechowego. Protony są
  3850. 2:57:48pompowane po jedną, na jedną stronę
  3851. 2:57:50błony, bo łańcuch oddechowy u bakterii
  3852. 2:57:53przechodzi na błonie komórkowej i potem
  3853. 2:57:55gradient protonowy zostanie wykorzystany
  3854. 2:57:58do syntezy ATP. Natomiast elektrony
  3855. 2:58:01ostatecznie trafiają na tlan. Ten tlen
  3856. 2:58:04będzie się łączył z protonami i będzie
  3857. 2:58:06powstawała woda. Ostatnim akceptorem
  3858. 2:58:10elektronów jest tlen, a więc to jest
  3859. 2:58:12oddychanie tlenowe. Poniżej ostatnim
  3860. 2:58:17akceptorem elektronów jest siarka, a nie
  3861. 2:58:21tlan, związki siarki. A więc nie mówimy
  3862. 2:58:24tu o oddychaniu tlenowym, a oddychaniu
  3863. 2:58:28beztlenowym.
  3864. 2:58:29Tutaj poniżej też mamy proces
  3865. 2:58:32hemosyntezy, w której dochodzi do
  3866. 2:58:34utleniania nieorganicznego wodoru celem
  3867. 2:58:38uwolnienia tej energii, która zostanie
  3868. 2:58:40wykorzystana w łańcuchu oddechowym.
  3869. 2:58:43Procesy płciowe u bakterii umożliwiają
  3870. 2:58:47bardzo szybkie rozprzestrzenianie się
  3871. 2:58:50zmienności u bakterii. Warto jednak
  3872. 2:58:52wspomnieć, że te procesy nigdy nie będą
  3873. 2:58:56warunkowały wytworzenia nowych cech.
  3874. 2:58:59mogą jedynie zmieniać kombinacje cech,
  3875. 2:59:03które występują u danej bakterii, ale
  3876. 2:59:05nigdy w wyniku tych procesów nie
  3877. 2:59:07powstaje nowy gen. Do powstania nowych
  3878. 2:59:10genów i wariantów genów, czyli alleli,
  3879. 2:59:13potrzebne są mutacje. Jeszcze tutaj
  3880. 2:59:16nadmienię, że bakterie oczywiście są
  3881. 2:59:19haploidalne i procesy płciowe bakterii
  3882. 2:59:22to jest transformacja po lewej.
  3883. 2:59:25Bakteriach wchłania materiał genetyczny
  3884. 2:59:27z otoczenia. Koniugacja pośrodku. Dwie
  3885. 2:59:30bakterie łączą się mostkiem
  3886. 2:59:31koniugacyjnym. Jedna bakteria kopiuje
  3887. 2:59:34swój materiał genetyczny i przekazuje
  3888. 2:59:37jego część drugiej bakterii oraz
  3889. 2:59:40transdukcja po prawej, gdzie do jakiegoś
  3890. 2:59:43bakteriofaga nie został zapakowany
  3891. 2:59:45materiał genetyczny bakteriofaga, ale
  3892. 2:59:48fragment materiału genetycznego bakterii
  3893. 2:59:50i ten materiał zostanie przekazany z
  3894. 2:59:53bakteriofagiem innej bakterii. I te
  3895. 2:59:56procesy nazywamy procesami płciowymi, a
  3896. 2:59:59nie rozmnażaniem płciowym z uwagi na to,
  3897. 3:00:02że tutaj dochodzi jedynie do
  3898. 3:00:04przekazywania materiału genetycznego, a
  3899. 3:00:06nie do powstawania nowych organizmów, bo
  3900. 3:00:09bakterie rozmnażają się przez podział i
  3901. 3:00:12po prostu przez zwykły podział. Nigdy tu
  3902. 3:00:15nie mówimy o mitozie czy tam mejozie, bo
  3903. 3:00:18to są terminy zarezerwowane dla komórek
  3904. 3:00:21eukariotycznych, gdzie mamy jądra
  3905. 3:00:22komórkowe i inną organizację materiału
  3906. 3:00:25genetycznego.
  3907. 3:00:27Z chorób bakteryjnych musimy znać
  3908. 3:00:29gruźlicę, tężec boreliozę, salmonellozę,
  3909. 3:00:32kiłę i rżączkę. Więc zapamiętujemy, że
  3910. 3:00:35też sześć chorób jest wywoływana przez
  3911. 3:00:38bakterie. Zarażenie gruźlicą jest drogą
  3912. 3:00:41kropelkową. Tęzec przenosi się razem z
  3913. 3:00:45ziemią przez zakażone rany. Jeśli
  3914. 3:00:48zabrudzimy ranę ziemią, czy się
  3915. 3:00:51skalzyczymy jakimś zarzewiałym nożem,
  3916. 3:00:54prętem i tak dalej, to jest ryzyko
  3917. 3:00:56zarażenia tężcem. Na tążec mamy
  3918. 3:00:59szczepionki. One są powtarzane. Ostatnia
  3919. 3:01:02z tego co pamiętam była 18 roku życia.
  3920. 3:01:06Toreliosa to jest choroba przenoszona
  3921. 3:01:08przez wektor. Tym wektorem będą
  3922. 3:01:11kleszcze. Salmonellosa przenosi się
  3923. 3:01:13drogą pokarmową. Tutaj szczególna
  3924. 3:01:17szczególne zwrócenie uwagi na jajka,
  3925. 3:01:19które często są właśnie kojarzone z
  3926. 3:01:22przenoszeniem Salemonello z Pieła i
  3927. 3:01:25żeączka. To są choroby płciowe
  3928. 3:01:27przenoszące się właśnie tą drogą.
  3929. 3:01:31Przechodzimy do pierwotniaków, które
  3930. 3:01:33mogą mieć albo ciało jednokomórkowe,
  3931. 3:01:36albo mogą tworzyć formy wielokomórkowe.
  3932. 3:01:39W przypadku ciała jednokomórkowego to
  3933. 3:01:42możemy wyróżnić cztery formy
  3934. 3:01:44morfologiczne. Formę amoidalną,
  3935. 3:01:48monadalną, kokoidalną i kapsalną.
  3936. 3:01:52Forma ameboidalna jest ruchliwa, ale nie
  3937. 3:01:55posiada wici i ściany komórkowej. Forma
  3938. 3:01:58monadalna jest ruchliwa i posiada wć.
  3939. 3:02:01Forma kokoidalna jest ruchliwa, nie
  3940. 3:02:03posiada wici, ale ma ścianę komórkową. A
  3941. 3:02:07forma kapsalna nie ma wici, nie ma
  3942. 3:02:09zdolności ruchu i nie posiada ściany
  3943. 3:02:12komórkowej.
  3944. 3:02:13Ważne jest też, że pierwotniak nie ma
  3945. 3:02:16jakiejś przypisanej formy
  3946. 3:02:18morfologicznej, tylko czasem w
  3947. 3:02:21zależności od stadium życiowego, u
  3948. 3:02:23jednego gatunku pierwotniaka [śmiech] ta
  3949. 3:02:25forma morfologiczna komórki może się
  3950. 3:02:28zmieniać. Oczywiście znajdziemy też
  3951. 3:02:30formy, które przez całe życie mają jedną
  3952. 3:02:33formę morfologiczną, ale inne na
  3953. 3:02:36poszczególnych etapach będą zmieniać tą
  3954. 3:02:38formę. Na przykład istnieją ameby, które
  3955. 3:02:41tak zasady mają formę ameboidalną, ale
  3956. 3:02:44na pewnym etapie swojego życia również
  3957. 3:02:47mają formę wiciową onadalną. Jeśli
  3958. 3:02:50chodzi o formy wielokomórkowe, to tutaj
  3959. 3:02:53wyróżniamy dosyć sporo form. Ja
  3960. 3:02:55przedstawiłem tutaj tylko takie czary.
  3961. 3:02:58Canobia to są takie zgrupowania komórek,
  3962. 3:03:02które tworzą taką trochę bardziej
  3963. 3:03:05uorganizowaną zbieraninę. Z plechami
  3964. 3:03:08komoreczakowymi mamy do czynienia wtedy,
  3965. 3:03:11kiedy pierwotniak występuje w formie
  3966. 3:03:14komóczaka, czyli formy, która ma wiele
  3967. 3:03:16ją komórkowych i powstaje w taki sposób,
  3968. 3:03:20że po kariokinesie nie następuje
  3969. 3:03:22cytokineza, w wyniku której dojdzie do
  3970. 3:03:26rozdzielenia komórek na dwie komórki
  3971. 3:03:28potomne. Lech nitkowate to są już formy,
  3972. 3:03:32w których poszczególne komórki występują
  3973. 3:03:35po sobie, tworząc takie nicia. A plechy
  3974. 3:03:40plektenchematyczne to inaczej plechy
  3975. 3:03:43nibykankowe, w których właśnie komórki
  3976. 3:03:45tworzą niby tkankę, czyli struktura,
  3977. 3:03:48która przypomina tkankę, jednak tkanką
  3978. 3:03:51nie jest i ta niby tkanka formuje różne
  3979. 3:03:55struktury.
  3980. 3:03:56U pierwotniaków możemy zarówno znaleźć
  3981. 3:03:59strategię odżywiania typowo
  3982. 3:04:01autotroficzną, typową dla roślin, czyli
  3983. 3:04:04źródłem węgla będzie węgiel
  3984. 3:04:07nieorganiczny, źródłem energii będzie
  3985. 3:04:10promieniowanie świetlne, a do norem
  3986. 3:04:12elektronów będą związki nieorganiczne,
  3987. 3:04:15jak również znajdziemy formy typowo o
  3988. 3:04:18zwierzącym sposobie odżywiania, czyli
  3989. 3:04:21będziemy mieli heterotrofy, hemotrofy,
  3990. 3:04:24organotrofy.
  3991. 3:04:26Jednak u pierwotniaków czasami jak na
  3992. 3:04:29przykład u Eugleny będziemy mieli do
  3993. 3:04:31czynienia ze zjawiskiem miksotrofii.
  3994. 3:04:34Czyli dany pierwotniak jest fototrofem,
  3995. 3:04:37ale w przypadku gdy wpłynie do jakiegoś
  3996. 3:04:41środowiska zacienionego, nie będzie miał
  3997. 3:04:44dostępu do światła, to zmieni swoją
  3998. 3:04:46strategię odżywiania na heterotrofię.
  3999. 3:04:50Tutaj mam przedstawioną budowę dwóch
  4000. 3:04:52pierwotniaków. Po lewej jakiś orząsek,
  4001. 3:04:55po prawej auglana. Bułona komórkowa u
  4002. 3:04:58pierwotniaków
  4003. 3:05:00wzmocniona często jakimiś białkami czy
  4004. 3:05:03jakimiś innymi związkami. Jest nazywana
  4005. 3:05:06pelikulą. Często w takim pierwotniaku
  4006. 3:05:09muszą być takie wyspecjalizowane
  4007. 3:05:12fragmenty błony, które służą do
  4008. 3:05:16endoczowania
  4009. 3:05:17jakiś elementów, których ten pierwotniak
  4010. 3:05:20potrzebuje, bo takie normalne fragmenty
  4011. 3:05:22błony są zbyt wzmocnione, żeby ten
  4012. 3:05:25pobierany substrat mógł przejść na
  4013. 3:05:29rodzaj endoczy. Dlatego są w płonie
  4014. 3:05:32takie wyspecjalizowane fragmenty, które
  4015. 3:05:34czasami są nazywane jako cytostomy. Z
  4016. 3:05:38kolei mamy również inne fragmenty błony,
  4017. 3:05:41w których dochodzi do egzoscytozy,
  4018. 3:05:44różnych produktów przemiany materii czy
  4019. 3:05:48reszek pokarmowych. I taki fragment
  4020. 3:05:50błony jest nazywany cytop. Ważnym
  4021. 3:05:53elementem u wielu pierwotników są
  4022. 3:05:56wodniczki tątniące, które mogą usuwać
  4023. 3:06:00nadmiar wody z pierwotniaka. O tych
  4024. 3:06:02wotniczkach będę mówił za chwila.
  4025. 3:06:04Niektóre pierwotniaki jak tauglna po
  4026. 3:06:07prawej ma zdolność
  4027. 3:06:10odbierania promieniowania świetlnego. Na
  4028. 3:06:12jednej ze swoich swoich wici ma
  4029. 3:06:15fotoreceptor, który właśnie jest w
  4030. 3:06:17stanie odbierać natężenie światła.
  4031. 3:06:21Również niedaleko jest taka barwna
  4032. 3:06:23plamka, która jest nazywana stigmą i
  4033. 3:06:25która służy regulacji intensywności
  4034. 3:06:29światła padającego na ten fotoreceptor.
  4035. 3:06:32Aparat jąłowy u pierwotniaków może
  4036. 3:06:35wyglądać różnie. U Eugleny widzimy, że
  4037. 3:06:38mamy typowe pojedyncze jądro komórkowe,
  4038. 3:06:41a u orząska po lewej mamy aparat jądrowy
  4039. 3:06:45w postaci dwóch jąder. Dużego
  4040. 3:06:47poliploidalnego makronukleusa, tego
  4041. 3:06:50niebieskiego i małego mikronukleusa,
  4042. 3:06:54który jest tu zaznaczony na żółto. Jest
  4043. 3:06:56diploidalny makronukleus.
  4044. 3:06:59uczestniczy w regulacji czynności
  4045. 3:07:03życiowych orząska, a mikronukleus będzie
  4046. 3:07:06brał udział w procesach płciowych. Jeśli
  4047. 3:07:09chodzi o ruch pierwotniaków, to zwykle
  4048. 3:07:12jest związane z różnymi strukturami
  4049. 3:07:14takimi jak wici czy żąski. Jednak u
  4050. 3:07:18niektórych, jak u przedstawionej po
  4051. 3:07:20prawej euglenie występuje również ruch
  4052. 3:07:23metaboliczny, a inaczej nazywany ruchem
  4053. 3:07:26eugloidalnym, który jest związany z
  4054. 3:07:29takimi specyficznymi skrubieniami
  4055. 3:07:31pelikuli, dzięki którym jest możliwa
  4056. 3:07:34taka forma ruchu.
  4057. 3:07:36U orząsków jest możliwy proces płciowy
  4058. 3:07:40nazywany koniugacją, czyli taka sama
  4059. 3:07:42nazwa jak do procesu płciowego u
  4060. 3:07:45bakterii. Jednak te procesy nie mają ze
  4061. 3:07:48sobą za wiele wspólnego, oprócz tego, że
  4062. 3:07:51ich istota jest mniej więcej taka sama.
  4063. 3:07:53No dobrze, ale dwa orząski się
  4064. 3:07:55spotykają, makronukleusy zanikają,
  4065. 3:07:58mikronukleusy podlegają podziałowi
  4066. 3:08:01majotycznemu.
  4067. 3:08:03Trzy z powstałych mikronukleusów zanika,
  4068. 3:08:06a jeden zostanie
  4069. 3:08:08podlega podziałowi mitycznemu.
  4070. 3:08:12Czyli w każdej komórce mamy dwa
  4071. 3:08:14haploidalne jądra i po jednym z tych
  4072. 3:08:17jądar jest wysyłanych do drugiej
  4073. 3:08:19komórki. Tamte ją ulegają fuzji, żeby
  4074. 3:08:23odtworzyły się mikronukleusy, a dalej są
  4075. 3:08:27w tych komórkach, gdy się już one
  4076. 3:08:29odłączą od siebie, odtwarzane
  4077. 3:08:32makronukleusy.
  4078. 3:08:34I rozmnażanie u pierwotniaków może
  4079. 3:08:37przybierać naprawdę różnorodne formy.
  4080. 3:08:39Mamy rozmnażania bezpłciowe, w których
  4081. 3:08:42mamy wegetatywne i tutaj mamy zwykły
  4082. 3:08:45podział komórki, fragmentylechy,
  4083. 3:08:49rozmnażanie przez rozmnóżki czy
  4084. 3:08:51wyspecjalizowane
  4085. 3:08:53struktury, które są tworzone na plechach
  4086. 3:08:57form wielokomórkowych. W w rozmnażeniu
  4087. 3:09:00bezpłciowym również może dochodzić do
  4088. 3:09:04rozmnażania przez zarodniki, które albo
  4089. 3:09:07powstają na organach wegetatywnych, albo
  4090. 3:09:10powstają w zarodniach. Przyną na
  4091. 3:09:12zanężeniu płciowym. Możemy mieć do
  4092. 3:09:14czynienia z cyklem chaplantycznym,
  4093. 3:09:16diplantycznym lub cyklem z przemianą
  4094. 3:09:19pokoleń. Zaraz te wszystkie cykle
  4095. 3:09:22omówimy, bo to jest bardzo ważne z uwagi
  4096. 3:09:26na to, że cały punkt o cyklach jest
  4097. 3:09:29wyszczególniony w podstawie programowej.
  4098. 3:09:31Ale wróćmy na chwilę do środowiska życia
  4099. 3:09:35protistów i pewnych przystosowań.
  4100. 3:09:38Mianowicie chodzi mi o te wodniczki tą
  4101. 3:09:40tnią se, które są dobrym wskaźnikiem
  4102. 3:09:43tego, że dany pierwotniak żyje w
  4103. 3:09:45środowisku słodkowodnym. Bo jeśli żyje w
  4104. 3:09:48środowisku słodkowodnym, to jest
  4105. 3:09:50hipertoniczny względem otaczającego go
  4106. 3:09:53środowiska, a więc woda będzie napływała
  4107. 3:09:55do jego komórki. Żeby taki pierwotniak
  4108. 3:09:59nie pękł, to właśnie ma on tą umocnioną,
  4109. 3:10:03wyspecjalizowaną błonę komórkową w
  4110. 3:10:05formie pelikuli oraz przede wszystkim
  4111. 3:10:08wodniczki tętniące, które mogą aktywnie
  4112. 3:10:11wypompowywać wodę z komórki, a tym samym
  4113. 3:10:15ograniczać stres osmotyczny działający
  4114. 3:10:19na daną komórkę. Jeśli dany pierwotnik
  4115. 3:10:23by miał chloroplasty, to oczywiście to
  4116. 3:10:25wskazuje na sposób odżywiania tego
  4117. 3:10:28pierwotniaka. A więc też możemy
  4118. 3:10:29zakładać, że żyje on w takim środowisku,
  4119. 3:10:32w którym będzie miał dostęp do
  4120. 3:10:34promieniowania słonecznego.
  4121. 3:10:37I teraz przechodzimy już do tych cykli
  4122. 3:10:39rozwojowych pierwotniaków. Na początku
  4123. 3:10:42zaczniemy od cykli bez przemiany
  4124. 3:10:44pokoleń, gdzie możemy mieć albo do
  4125. 3:10:46czynienia z cyklem diplomatycznym po
  4126. 3:10:48lewej, gdzie mamy mejozę pragamiczną i w
  4127. 3:10:51której dominuje forma diploidalna, a
  4128. 3:10:55formą haploidalną są jedynie gamety.
  4129. 3:10:58Możemy również mieć cykl haplantyczny z
  4130. 3:11:02mejozą postkamiczną po prawej, gdzie
  4131. 3:11:05jedyną formą diploidalnym w cyklu jest
  4132. 3:11:08zygota i mejoza pregamiczna bierze się
  4133. 3:11:11od tego, że jest przed gamią czyli
  4134. 3:11:15połączeniem gamet. A mejoza postgamiczna
  4135. 3:11:18bierze się od tego, że jest
  4136. 3:11:21po gami, czyli po łączeniu gamet, gdzie
  4137. 3:11:24powstaje zygota i meza będzie wytwarzała
  4138. 3:11:26już komplowe organizmy. Bo jak zwrócicie
  4139. 3:11:30uwagę w takim cyklu chaplantycznym, gdy
  4140. 3:11:33organizm dorosły jest haploidalny, to on
  4141. 3:11:37się niejako przemienia na ostatnim
  4142. 3:11:39etapie w gametę albo w wyniku mitozy, bo
  4143. 3:11:44produkuje gametę. by taka gameta mogła
  4144. 3:11:47się złączyć z inną gametą i dać
  4145. 3:11:50krótkotrwałą zgotę.
  4146. 3:11:53Jeśli faza haploidalna i diploidalna nie
  4147. 3:11:56ogranicza się tylko albo do gamet w
  4148. 3:11:59przypadku haploidalnej lub tylko do
  4149. 3:12:02zygoty w przypadku diploidalnej, to
  4150. 3:12:04mówimy o cyklu rozwojowym z przemianą
  4151. 3:12:07pokoleń. I mam tutaj trzy różne cykle
  4152. 3:12:11rozwojowe z przemieną pokoleń. Ale na
  4153. 3:12:13początku zwróćcie uwagę, że tak naprawdę
  4154. 3:12:16są one identyczne. Sporofit, który jest
  4155. 3:12:19diploidalny w wyniku mejozy produkuje
  4156. 3:12:23haploidalne zarodniki, z których
  4157. 3:12:25powstaje gametofit. Gametofit w procesie
  4158. 3:12:29mitozy tworzy gamety. Gamety się łączą
  4159. 3:12:32ze sobą. Powstaje diploidalna zygota, z
  4160. 3:12:35której będzie się rozwijał sporofit.
  4161. 3:12:38Więc skoro każdy z tych cykli jest taki
  4162. 3:12:40sam, można się zastanawiać, dlaczego są
  4163. 3:12:43aż trzy takie cykle. A to chodzi
  4164. 3:12:46mianowicie o zróżnicowanie formy
  4165. 3:12:50gametofitu i sporofitu, bo albo sporofit
  4166. 3:12:54może być taką pokryśniejszą rośliną,
  4167. 3:12:57która żyje przez większość tego cyklu
  4168. 3:13:00życiowego, albo gametofit. lub też mamy
  4169. 3:13:03sytuację, gdzie gametofit i sporofit są
  4170. 3:13:06podobne pod względem morfologicznym i
  4171. 3:13:09pod względem długości życia. Jeśli mamy
  4172. 3:13:11tą ostatnią sytuację, czyli sporofit i
  4173. 3:13:14gametofit jest podobny, to mamy cykl
  4174. 3:13:17życiowe z przemieną pokoleń
  4175. 3:13:19izomorficzne.
  4176. 3:13:20Jeśli sporofit dominuje nad gametofitem,
  4177. 3:13:23to mamy cykl życiowy heteromorficzny z
  4178. 3:13:27przemieną pokoleń z dominacją sporofitu.
  4179. 3:13:30Analogicznie przy te przy sytuacji,
  4180. 3:13:33gdzie gametofit jest taką trwałą,
  4181. 3:13:35długowieczną rośliną, a sporofit jest
  4182. 3:13:38mały, niepozorny i tylko powstaje
  4183. 3:13:41krótkookokresowo, to mamy cykl życiowy z
  4184. 3:13:44przemieną pokoleń, hetero
  4185. 3:13:46zheteromorficzną przemieną pokoleń i
  4186. 3:13:48dominacją gametofitu.
  4187. 3:13:51z chorób, które są wywołane wywoływane
  4188. 3:13:55przez protisty. Najważniejsze, które
  4189. 3:13:58musimy znać do matury, to malaria. Jest
  4190. 3:14:01to choroba przenoszona przez wektory.
  4191. 3:14:04Tymi wektorami są komary i do zakażenia
  4192. 3:14:07dochodzi podczas ukąszenia, jeśli
  4193. 3:14:11pierwotniak malarii przeniknie do naszej
  4194. 3:14:13krwi. Tutaj ważne jest też pamiętanie,
  4195. 3:14:16że w przypadku malarii żywicielem
  4196. 3:14:18ostatecznym jest komar, bo w komarze
  4197. 3:14:21dochodzi do rozmnażania płciowego, a
  4198. 3:14:24człowiek jest jedynie żywicielem
  4199. 3:14:26pośrednim.
  4200. 3:14:29działaniami profilaktycznymi przeciw
  4201. 3:14:32malarii. Na pewno będzie unikanie
  4202. 3:14:35ukouszeń komarów w regionach zagrożonych
  4203. 3:14:37malarią. Jeśli się wybieramy w takie
  4204. 3:14:39regiony, to stosowanie odpowiednich
  4205. 3:14:43leków, które przeciwdziałają malarii.
  4206. 3:14:47Często te leki jednak mają negatywne
  4207. 3:14:50efekty uboczne i są dosyć drogie, ale to
  4208. 3:14:53to jest każdego indywidualna decyzja,
  4209. 3:14:55czy się na nie zdecyduje, czy nie, jeśli
  4210. 3:14:57w takie regiony będzie jeździł. Kolejną
  4211. 3:15:00chorobą jest toksoplazmo i w przypadku
  4212. 3:15:03tej choroby to zarażenia następuje drogą
  4213. 3:15:07pokarmową. Albo jeśli dostaną się do
  4214. 3:15:10naszego przewodu pokarmowego oocysty,
  4215. 3:15:14które są produkowane przez formę dorosłą
  4216. 3:15:19toksoplazmozy, która żyje w jelitach
  4217. 3:15:21kota. Albo możemy też się zarazić
  4218. 3:15:24toksoplazmo jeśli zjemy jakiś jakieś
  4219. 3:15:28niedokotowane mięso kurczaków czy
  4220. 3:15:31jakiegoś bydła, w których znajdowały się
  4221. 3:15:34cysty z formami toksoplazmozy. również
  4222. 3:15:37toksoplazmoza może być przenoszona z
  4223. 3:15:40matki na dziecko podczas ciąży i wtedy
  4224. 3:15:44taka toksoplazmoza sieje bardzo duże
  4225. 3:15:46zniszczenia w organizmie i przy takiej
  4226. 3:15:50toksoplazmoie są duże wady noworodka.
  4227. 3:15:53Teraz oczywiście przy ciąży chyba
  4228. 3:15:56badanie na toksoplazmoę jest
  4229. 3:15:58obowiązkowe. Jest to odpowiednio
  4230. 3:16:00wcześnie wyłapywane, by można było temu
  4231. 3:16:02przeciwdziałać. Ale jeśli chodzi o takie
  4232. 3:16:05ogólne przeciwdziałanie toksoplazmosie
  4233. 3:16:07to oczywiście odpowiednia obróbka
  4234. 3:16:10termiczna pokarmu, też sprzątanie po
  4235. 3:16:12swoim kocie i niewypuszczanie kota na
  4236. 3:16:15zewnątrz, by nie mógł zjeść jakiegoś
  4237. 3:16:18ptaka czy jakiegoś małego saka, z
  4238. 3:16:21którego by mógł się zarazić toksoplazmo
  4239. 3:16:25tutaj też jest ważne, że te oocysty,
  4240. 3:16:28żeby wywołać toksoplaszmoę, muszą przez
  4241. 3:16:31kilka dni w środowisku niejako dojrzeć.
  4242. 3:16:34Dlatego szybkie sprzątanie kupy po
  4243. 3:16:36naszych kotach [śmiech] jest takie
  4244. 3:16:38ważne, żeby pozbyć się tych ewentualnych
  4245. 3:16:41ooczyst, zanim dojrzeją do tej formy, że
  4246. 3:16:44będą w stanie wywołać toksoplazmoę.
  4247. 3:16:48Lambioza to jest choroba układu
  4248. 3:16:51pokarmowego, która jest przenoszona
  4249. 3:16:54drogą pokarmową, często też brudną wodą.
  4250. 3:16:57Więc tutaj rozwiązaniem będzie takie
  4251. 3:17:00ogólne zasady higieny, jeśli chodzi o
  4252. 3:17:03pite, pite płyny i spożywane pokarmy. A
  4253. 3:17:06częsistkowica to choroba przenoszona
  4254. 3:17:09drogą płciową i tutaj rozważne życie
  4255. 3:17:12seksualne i unikanie spania z wieloma
  4256. 3:17:15partnerami.
  4257. 3:17:17I ostatnia rzecz, jeśli chodzi o
  4258. 3:17:19protisty, to ich znaczenie dla przyrody
  4259. 3:17:22i człowieka. I oczywiście zacznijmy od
  4260. 3:17:25tych negatywnych, czyli te wszystkie
  4261. 3:17:27choroby, o których była przed chwilą
  4262. 3:17:29mowa i nie tylko te, bo jest bardzo dużo
  4263. 3:17:32pierwotniaków chorobotwórczych, ale z
  4264. 3:17:34takich rzeczy pozytywnych to będziemy
  4265. 3:17:37mieli na pewno dużą produkcję tlenu.
  4266. 3:17:40Pierwotniaki też na pewno są
  4267. 3:17:42wykorzystywane. Teraz mówię o tych
  4268. 3:17:44pierwotniakach plechowych w niektórych
  4269. 3:17:47krajach azjatyckich jako źródło pokarmu.
  4270. 3:17:50też na pewno są źródłem wielu jakiś
  4271. 3:17:52ważnych substancji chemicznych, czyli
  4272. 3:17:55będą brały udział w jakimś przemyśle
  4273. 3:17:59farmaceutycznym czy jakiś innych
  4274. 3:18:01gałąiach przemysłu.
  4275. 3:18:04I na pewno jeszcze tych zastosowań
  4276. 3:18:06dałoby się trochę wymyśleć, ale ale
  4277. 3:18:09uważam, że nie jest to takie istotne. I
  4278. 3:18:12pierwotniki mamy już trochę za sobą.
  4279. 3:18:14Przepraszam, jeśli było trochę
  4280. 3:18:16chaotycznie, ale tematu pierwotniaków
  4281. 3:18:19zbytnio nie lubię.
  4282. 3:18:20lubię, ale na szczęście już przechodzimy
  4283. 3:18:23dalej do ciekawszych jak dla mnie
  4284. 3:18:24tematów, czyli roślin pierwotnie
  4285. 3:18:27wodnych.
  4286. 3:18:29Musimy rozróżnać sielenice i
  4287. 3:18:31krasnorosty. Sielenica to ta grupa
  4288. 3:18:33glonów, która da początek roślinom
  4289. 3:18:36lądowym, tym wyższym roślinom. Dlatego
  4290. 3:18:39zauważymy tu dużo podobieństw do tych
  4291. 3:18:41roślin. Pierwszą cechą będą barwniki. I
  4292. 3:18:44u zielenic mamy chlorofil A oraz B i
  4293. 3:18:47karotanoidy. Natomiast u krasnorostów
  4294. 3:18:50mamy chlorofil A oraz chlorofil D,
  4295. 3:18:54karotenoidy i fikiliny. Fikobiliny to
  4296. 3:18:57taki mocno specyficzny barwnik, który
  4297. 3:19:00oprócz krasnorostów występuje jeszcze
  4298. 3:19:03tylko u sinic. Barwa zielenic będzie
  4299. 3:19:07zwykle zielona. U krasnorostów mamy
  4300. 3:19:09takie ciemniejsze barwy od czerwonych do
  4301. 3:19:12brunatno-czerwonych, a nawet nieraz
  4302. 3:19:14czarnych. Ściana komórkowa i zielenic
  4303. 3:19:17jest cellulozowa i mamy tutaj również
  4304. 3:19:20pektyny. U krasnorostów jest tak samo.
  4305. 3:19:23Jednak te ściany się różnią, bo u
  4306. 3:19:26zielenic mamy takie mikrofibryle
  4307. 3:19:29cellulozowe, niejako zanurzone w takiej
  4308. 3:19:32macierzy bezpostaciowe. A ta macierz
  4309. 3:19:35składa się między innymi z pektyn. u
  4310. 3:19:37krasnorosów. Natomiast ta ściana
  4311. 3:19:40przyjmuje bardziej taką formę
  4312. 3:19:42dwuwarstwową. Mamy wewnętrzną warstwę
  4313. 3:19:45cellulozową i zewnętrzną warstwę warstwę
  4314. 3:19:48pektynową. I ta warstwa pektynowa
  4315. 3:19:51dodatkowo jest wysycona różnymi
  4316. 3:19:53substancjami
  4317. 3:19:55higrofilowymi, które chłoną wodę i
  4318. 3:19:58zapobiegają wysychanie
  4319. 3:20:00krasnorostów, gdy te na przykład zostaną
  4320. 3:20:03chwilowo wyrzucone na brzeg poziom wody
  4321. 3:20:07się chwilowo obniży i będą narażone na
  4322. 3:20:09wyschnięcie. I właśnie te substancje,
  4323. 3:20:13które są w tej pektynowej części ściany
  4324. 3:20:15komórkowej zapobiegają wysychaniu. A
  4325. 3:20:19tymi substancjami na przykład będzie
  4326. 3:20:21agar, kwas alinowy czy karagen.
  4327. 3:20:25Substancją zapasową u zielenic jest
  4328. 3:20:27skrobia. U krasnorostów to jest
  4329. 3:20:30fluorydzyna, nazywana inaczej skrobią
  4330. 3:20:33krasnorostową i różnego rodzaju
  4331. 3:20:35substancje tłuszczowe. U zielenic
  4332. 3:20:38występuje cegle życiowe z przemianą
  4333. 3:20:40pokoleń sporofit gametofit, sporofit
  4334. 3:20:43gametofit. U krasnorostów również
  4335. 3:20:46występuje przemiana pokoleń, jednak ona
  4336. 3:20:48jest skrajnie nietypowa dla świata
  4337. 3:20:51żywego, ponieważ mamy tutaj trzy
  4338. 3:20:54pokolenia. dwa pokolenie sporofitu i
  4339. 3:20:56pokolenie gametofitu. Jest to jest to
  4340. 3:20:59coś typowe tylko dla krasnorostów.
  4341. 3:21:03U zielenic występują komórki z rząskami.
  4342. 3:21:06Na przykład to będą gamety. U
  4343. 3:21:08krasnorostów z kolei nie znajdziemy
  4344. 3:21:10żadnych komórek, które są wyposażone w
  4345. 3:21:12rząski. Budowa plechy u zielenic jest
  4346. 3:21:15różnorodna. Znajdziemy tutaj naprawdę
  4347. 3:21:18bardzo dużo form. A u krasnorostów mamy
  4348. 3:21:21plechę plectematyczną lub nitkowatą.
  4349. 3:21:25Okazjonalnie też znajdziemy krasnorosty
  4350. 3:21:27jednokomórkowe.
  4351. 3:21:29Jeśli natomiast chodzi o zastosowanie
  4352. 3:21:31krasnorostów i zielenic w przyrodzie i
  4353. 3:21:34dla człowieka, to na pewno będą one
  4354. 3:21:37pokarmem wielu zwierząt. Również pewnie
  4355. 3:21:39jakieś zgromadzenia zielenicy
  4356. 3:21:41krasnorostów mogą tworzyć środowiska
  4357. 3:21:44życia wielu zwierząt. Dla ludzi
  4358. 3:21:47szczególnie w Azji, niektóre krasnorosty
  4359. 3:21:49są wykorzystywane pokarmowo. Z tych
  4360. 3:21:51organizmów też na pewno da się
  4361. 3:21:53wyizolować różne jakieś substancje
  4362. 3:21:55przydatne człowiekowi. Na przykład te
  4363. 3:21:58różne substancje krasnorostów jak
  4364. 3:22:00karagen, agar i tak dalej są
  4365. 3:22:02wykorzystywane w niektórych gałąziach
  4366. 3:22:05przemysłu.
  4367. 3:22:07I gdy rośliny wychodziły na ląd, to
  4368. 3:22:10spotkały się ze zmianą warunków, bo
  4369. 3:22:13warunki w środowisku wodnym i lądowym są
  4370. 3:22:15zróżnicowane. Po pierwsze, dostępność
  4371. 3:22:18wody jest w środowisku wodnym. duża, a
  4372. 3:22:22na lądzie jest mniejsza. Jest
  4373. 3:22:23różnicowana w zależności od miejsca. Na
  4374. 3:22:26przykład przy jakiejś rzece czy na
  4375. 3:22:28mokradle dostępność wody będzie o wiele
  4376. 3:22:31większa niż wysoko w górach czy na
  4377. 3:22:33pustyni. W środowisku wodnym dostępność
  4378. 3:22:36światła jest mniejsza i zależna od
  4379. 3:22:39głębokości. Natomiast w środowisku
  4380. 3:22:41lądowym jest duża dostępność tlenu. W
  4381. 3:22:44środowisku wodnym jest mniejsza,
  4382. 3:22:46zróżnicowana, w lądowym większa. Tutaj
  4383. 3:22:49przypomnę, że rozpuszczalność większości
  4384. 3:22:51gazu w wodzie zwiększa się wraz ze
  4385. 3:22:55spadkiem temperatury. Dlatego pod
  4386. 3:22:58biegunami mamy dosyć dużą różnorodność
  4387. 3:23:01biologiczną w wodach związaną właśnie z
  4388. 3:23:04tymi niższymi temperaturami i z większą
  4389. 3:23:06ilością tlenu rozpuszc rozpuszczonego w
  4390. 3:23:10tamtych wodach. Wahania temperatury w
  4391. 3:23:13wodach są niewielkie, a to związek z
  4392. 3:23:16wysokim ciepłem właściwym wody. A w
  4393. 3:23:18środowisku lądowym wahania temperatury
  4394. 3:23:21bywają znaczne. W środowisku wodnym
  4395. 3:23:24gęstość środowiska jest duża, a w
  4396. 3:23:26lądowym mała. Wiatr w środowisku wodnym
  4397. 3:23:29jest nieobecny, a w lądowym jest obecny.
  4398. 3:23:34I żeby rośliny mogły eksplorować ląd, to
  4399. 3:23:37te wszystkie problemy musiały jakoś
  4400. 3:23:39rozwiązać. Dwie najważniejsze kwestie,
  4401. 3:23:42które się z tym wiązały, to mniejsza
  4402. 3:23:44dostępność wody i mała gęstość
  4403. 3:23:47powietrza. i związany z tym wiatr, który
  4404. 3:23:50narażał rośliny na różne uszkodzenia. i
  4405. 3:23:53rośliny z mniejszą dostępnością wody
  4406. 3:23:55poradziły sobie wytwarzając tkanki
  4407. 3:23:58okrywające i tłuszczową cuticulle, które
  4408. 3:24:01ograniczały transpirację, czyli
  4409. 3:24:04uciekanie wody z powierzchni rośliny.
  4410. 3:24:07Zostały wykształcone tkanki przewodzące,
  4411. 3:24:10które umożliwiały transport wody w
  4412. 3:24:13obrębie rośliny oraz wykształciły się
  4413. 3:24:16systemy pobierające wodę. Mała gęstość
  4414. 3:24:19powietrza została rozwiązana przez
  4415. 3:24:22wykształcenie tkanek mechanicznych,
  4416. 3:24:24które umacniały rośliny i pozwalały tym
  4417. 3:24:28roślinom pnąć się wyżej ku górze bez
  4418. 3:24:30jakiś uszkodzeń pod własnym ciężarem
  4419. 3:24:33rośliny, bo po prostu ta roślina się nie
  4420. 3:24:36przewracała w żaden sposób mimo
  4421. 3:24:39mniejszej [odchrząknięcie] gęstości.
  4422. 3:24:41również rośliny wykształciły strukturę
  4423. 3:24:44czapne. Głównie chodzi tutaj korzeń,
  4424. 3:24:47który zakotwicza roślinę w podłożu i
  4425. 3:24:50przez to taka roślina jest stabilniej do
  4426. 3:24:53niego przymocowana.
  4427. 3:24:55I kolejny punkt jest taki dosyć
  4428. 3:24:57obszarny. Uczeń przedstawia na
  4429. 3:24:59przykładzie rodzimych gatunków cechy
  4430. 3:25:01charakterystyczne mchów, widłakowych,
  4431. 3:25:03skrzypowych, paprociowych i nasiennych
  4432. 3:25:05oraz na podstawie tych cech identyfikuje
  4433. 3:25:07organizmy jako przedstawiciele jednej z
  4434. 3:25:09tych rodzin. I o tym punkcie można by
  4435. 3:25:12było mówić naprawdę dużo i po kolei
  4436. 3:25:15analizować te wszystkie grupy, ale też
  4437. 3:25:17do końca nie widzę sensu wdawać się w te
  4438. 3:25:20totalne szczegóły dotyczące rozmnażania,
  4439. 3:25:23wytwarzaniach poszczególnych gametowitów
  4440. 3:25:26i sporofitów. Więc tutaj poszedłam na
  4441. 3:25:29taki kompromis. Przedstawiłam tylko
  4442. 3:25:31takie najważniejsze cechy, nie wchodząc
  4443. 3:25:33w takie najdrobniejsze szczegóły. A
  4444. 3:25:36osoby, które są bardziej zainteresowane
  4445. 3:25:38tematem, odsyłam do swojego filmiku na
  4446. 3:25:41temat botaniki, który kiedyś
  4447. 3:25:43przygotowałem i tam te wszystkie grupy
  4448. 3:25:46naprawdę dokładnie omawiam. Tutaj
  4449. 3:25:49jedynie się skupię na najważniejszych
  4450. 3:25:51rzeczach, bo też na maturze nie
  4451. 3:25:54pamiętam, by pojawiały się takie
  4452. 3:25:55zadania, które wymagają w tych kwestiach
  4453. 3:25:58bardzo dokładnej wiedzy bez
  4454. 3:26:00odpowiedniego tekstu wstępnego.
  4455. 3:26:03Zaczniemy od omawiania mychów, które
  4456. 3:26:05mamy na schemacie i których jest tutaj
  4457. 3:26:07przedstawiony cykl życiowy. Zaczynając
  4458. 3:26:10od jego lewej strony, gdy mamy dwa
  4459. 3:26:13podobnie wyglądające niewielkie
  4460. 3:26:15osobniki. Jeden osobnik jest męski i
  4461. 3:26:18wytwarza plemnie, drugi osobnik jest
  4462. 3:26:21żeński i wytwarza rodnie. W plemniach
  4463. 3:26:24powstają komórki plemnikowe, które z
  4464. 3:26:26wodą są przenoszone na rodnie, gdzie
  4465. 3:26:30potem te komórki trafiają do komórek
  4466. 3:26:32jajowych, dochodzi do zapłodnienia i
  4467. 3:26:35rozwija się diploidalny bezzieleniowy
  4468. 3:26:38sporofit, który jest uzależniony od
  4469. 3:26:42gametofitu. kametofit karmi ten
  4470. 3:26:44sporofit. No a w tym sporoficie na
  4471. 3:26:47szycie w puszcze w puszce zarodnikowej w
  4472. 3:26:51wyniku mejozy powstają haploidalne
  4473. 3:26:54zarodniki. Te zarodniki dadzą nam
  4474. 3:26:57splątki, a z tych splątków będą się z
  4475. 3:27:00powrotem rozwijały haploidalne
  4476. 3:27:03gamatofity.
  4477. 3:27:05Ważne jest tutaj, że dominującym
  4478. 3:27:08pokoleniem jest ten gamatofit. A więc do
  4479. 3:27:10tych struktur kametofitu nie możemy
  4480. 3:27:13używać tego samego nazewnictwa jak do
  4481. 3:27:16roślin nasiennych chociażby, gdzie mamy
  4482. 3:27:20sporo fity. Dlatego nie mówimy tutaj o
  4483. 3:27:22liściach, tylko o listkach. Nie mówimy o
  4484. 3:27:25łodydze, tylko łodyżce. I nie mówimy o
  4485. 3:27:29korzeniach, tylko o chwytnikach albo
  4486. 3:27:32rezoidzie. Swoją drogą główną funkcją
  4487. 3:27:35chwytników nie jest pobieranie wody,
  4488. 3:27:37tylko jest funkcja szczepna. Chwytniki
  4489. 3:27:40praktycznie wcale nie pobierają wody.
  4490. 3:27:42Jeszcze zwrócę uwagę na jedną kwestię.
  4491. 3:27:45Tutaj prawej mamy zbliżenie na sporofit
  4492. 3:27:48i na tym sporoficie jest czepek. Warto
  4493. 3:27:50pamiętać, że ten czepek jest
  4494. 3:27:52haploidalny, bo jest to pozostałość
  4495. 3:27:55rodni z gametofitu. Ten czepek po prostu
  4496. 3:27:58zostaje jak się rozwije nam sporofit,
  4497. 3:28:01rozrywa on rodnie i fragment tej rodni
  4498. 3:28:04zostaje na puszce z zarodnikami.
  4499. 3:28:08I wśród myszaków wyróżniamy mchywą
  4500. 3:28:11trobowca i glewiki. Tam podstawa
  4501. 3:28:14programowa mówiła nam, że musimy znać
  4502. 3:28:16tylko mchy, ale wyświetlam te zdjęcia
  4503. 3:28:19dla opatrzenia. po lewej mchy, na środku
  4504. 3:28:22wątrobowca po prawej glawiki. Pokolle
  4505. 3:28:25dominującym zawsze jest gametofit. Jest
  4506. 3:28:29brak typowej tkanki przewodzącej.
  4507. 3:28:32Większość z tych organizmów w ogóle nie
  4508. 3:28:34ma komórek przewodzących. U mszaków, u
  4509. 3:28:38niektórych mszaków wytwarzają się już
  4510. 3:28:41jakieś tam komórki, które zaczynają
  4511. 3:28:44pełnić funkcję przewodzącą, ale nie
  4512. 3:28:46możemy tutaj jeszcze mówić o typowej
  4513. 3:28:47tkance. I to przewodzenie jest jeszcze
  4514. 3:28:50takie jakoś mocno zaawansowane i tutaj
  4515. 3:28:53woda jest niezbędna do zapłodnienia.
  4516. 3:28:57Dalej mamy paprotniki, w których
  4517. 3:29:00wyróżnimy paprocie, skrzypy i i widłaki.
  4518. 3:29:04U paprotników dominuje już sporo fit,
  4519. 3:29:07natomiast należy wiedzieć, że to jest
  4520. 3:29:09grupa sztuczna, a nie jest to grupa
  4521. 3:29:12systematyczna. Te organizmy są zabrane
  4522. 3:29:15ze sobą z uwagi na pewne podobieństwa, a
  4523. 3:29:18nie pokrowieństwa ewolucyjne.
  4524. 3:29:21Wśród paprotników znajdziemy różne
  4525. 3:29:25strategie, jeśli chodzi o rozmnażanie.
  4526. 3:29:27Zarodniki mogą być albo zróżnicowane
  4527. 3:29:30morfologicznie, albo nie zróżnicowane.
  4528. 3:29:33Zróżnicowane będą u niektórych widłaków
  4529. 3:29:36i uoprociwodnych.
  4530. 3:29:38A więc skoro te zarodniki są
  4531. 3:29:39zróżnicowane morfologicznie, to będziemy
  4532. 3:29:42mieli gametofity dwupienne. A więc będą
  4533. 3:29:45potrzebne dwa gametofity do rozmnażania
  4534. 3:29:48płciowego, ponieważ na jednym będą
  4535. 3:29:51struktury rozmnażania płciowego męskie,
  4536. 3:29:54a na drugim żeńskie. Wśród tych
  4537. 3:29:57niezróżnicowanych morfologicznie mamy
  4538. 3:30:00zarodniki niezróżnicowane
  4539. 3:30:02fizjologicznie, które dają gametofit
  4540. 3:30:05jednopienny. To będzie u większości
  4541. 3:30:08paproci niektórych widłaków. Oraz mamy
  4542. 3:30:11zarodniki zróżnicowane fizjologicznie,
  4543. 3:30:14które które występują u skrzypów. Tutaj
  4544. 3:30:17nie napisałam, czy tu będziemy mieli
  4545. 3:30:20gametowit dwupienny, czy jednopienny, bo
  4546. 3:30:23u skrzypów mamy sytuację bardzo ciekawą,
  4547. 3:30:27która się różni u wielu gatunków, a
  4548. 3:30:30która też może być zróżnicowana u
  4549. 3:30:32pojedynczego osobnika, bo zarodnik
  4550. 3:30:36z czasem może dać gametofit jednopienny,
  4551. 3:30:38a czasem gametofit dwupienny, nawet u
  4552. 3:30:41tego samego osobnika. I do końca jeszcze
  4553. 3:30:44nie wiadomo dlaczego tak się dzieje. W
  4554. 3:30:46wielu źródłach możecie właśnie znaleźć
  4555. 3:30:49sprzeczne informacje na temat gametofitu
  4556. 3:30:51skrzypu właśnie dlatego, że występuje
  4557. 3:30:54tutaj ta atypowość jeśli chodzi o
  4558. 3:30:57wytwarzenie gametofitu.
  4559. 3:31:00I tutaj również nie wdając się w
  4560. 3:31:02szczegóły wypisałem cechy tych
  4561. 3:31:03poszczególnych grup. U wszystkich tych
  4562. 3:31:07grup mamy dominację sporofitu. Widłaki
  4563. 3:31:10są widlasco rozgałęzione, stąd ich
  4564. 3:31:13nazwa. W większości przypadków ich
  4565. 3:31:16przedrośle jest wieloletnie i
  4566. 3:31:18bezsieleniowe. Czyli skoro jest
  4567. 3:31:21bezzieleniowe, to nie może wytwarzać
  4568. 3:31:23substancji, a substancje czerpie w
  4569. 3:31:27relacji symbiotycznej z grzybami. Są te
  4570. 3:31:30przedrośla albo jedno, albo dwupienne,
  4571. 3:31:32liście są mikrofilne i wszystkie w
  4572. 3:31:35Polsce są chronione. Tutaj nie będę
  4573. 3:31:38wchodził mocno w szczegóły, co to liść
  4574. 3:31:40mikro, a co to makrofilny.
  4575. 3:31:42Najważniejsze, żebyście zapamiętali, że
  4576. 3:31:45u współczesnych roślin, jedynie u
  4577. 3:31:47widłaków, znajdziemy liście mikrofilne.
  4578. 3:31:49U skrzypowych mamy łuskowate,
  4579. 3:31:52zredukowane liście. A więc łodyga
  4580. 3:31:55musiała przyjąć przejąć funkcję
  4581. 3:31:57asymilacyjną, a więc jest zielona.
  4582. 3:32:00Rozgałązienia występują w okółkach, a
  4583. 3:32:03tarczowe liście zarodnikonośne są
  4584. 3:32:06zebrane w kłosu skrzypowych, tworząc
  4585. 3:32:08kłos zarodnikonośny.
  4586. 3:32:10Oprócz tego jeszcze można wspomnieć o
  4587. 3:32:13inkrustacji komórek skrzypowych
  4588. 3:32:15krzemionką, przez co mają one taką swoją
  4589. 3:32:18charakterystyczną formę jeśli chodzi o
  4590. 3:32:21dotyk. Jeśli na skrzypt taki nadepniemy,
  4591. 3:32:24to będzie on skrzypiał. U paproci mamy
  4592. 3:32:27liście złożone. One są bardzo
  4593. 3:32:30charakterystyczne.
  4594. 3:32:31Znaczy jeszcze tu wspomnę, że nie mamy u
  4595. 3:32:34wszystkich paproci takiego
  4596. 3:32:36charakterystycznego liścia, ale u
  4597. 3:32:38większości tutaj one występują, bo jak
  4598. 3:32:41mówię to ja przedstawiam takie cechy,
  4599. 3:32:43które są tendencyjne, występujące w
  4600. 3:32:45większości przypadków, co nie oznacza,
  4601. 3:32:48że w danej grupie nie znajdziemy jakichś
  4602. 3:32:50wyjątków od tych cech. No paproci
  4603. 3:32:53zarodniki są zgrupowane po spodniej
  4604. 3:32:55stronie liścia w tak zwane kubki.
  4605. 3:32:58Gametofit jest sercowaty oraz gametofit
  4606. 3:33:02jest jednopienny. Czyli na gametoficie
  4607. 3:33:05znajdziemy zarówno plemnie jak i rodnie.
  4608. 3:33:08Jedynie u paproci wodnych mamy gam
  4609. 3:33:11metofity dwupianne dwupianne i u paproci
  4610. 3:33:15mamy katapultowe mechanizmy uwalniania
  4611. 3:33:18zarodników co jest pokazane po lewej i
  4612. 3:33:22przechodzimy do rośliny nasiennych gdzie
  4613. 3:33:24znajdziemy rośliny nagonasienne i
  4614. 3:33:27okrytonasienne. Tutaj przedstawię
  4615. 3:33:29różnicę między nago i ukrytonasiennymi i
  4616. 3:33:32mam nadzieję, że podczas tego też się
  4617. 3:33:34wyłonią pewne cechy, które ogólnie są
  4618. 3:33:37typowe dla nasiennych i formy życiowe
  4619. 3:33:40nagonasiennych to głównie grzewa i
  4620. 3:33:42grzewy. A u kry a u okretonasiennych
  4621. 3:33:46mamy naprawdę dużą różnorodność form.
  4622. 3:33:49Rośliny zielne, drzewy, drzewa. tkanką
  4623. 3:33:52przewodzącą. Uagonasiennych jest ksylem
  4624. 3:33:55zwkami, a we floemie jest brak komórek
  4625. 3:33:58towarzyszących. Jednak występują
  4626. 3:34:00komórki, które pełnią funkcję
  4627. 3:34:03analogiczną do komórek towarzyszących.
  4628. 3:34:06Natomiast u okrytoasiennych w ksylemie
  4629. 3:34:08głównie znajdziemy naczynia, a we
  4630. 3:34:10floemie obecne są komórki towarzyszące.
  4631. 3:34:15Liście u nagonasiennych bardzo często są
  4632. 3:34:18przy wąskie, grube, takie skórzaste i
  4633. 3:34:21wieloletnie, co ma związek z
  4634. 3:34:23niesprzyjającymi warunkami, w których
  4635. 3:34:26wiele nagonasiennych żyje. U
  4636. 3:34:28okretonasiennych przeważnie mamy liścia
  4637. 3:34:30o dużej powierzchni, jednoroczne, ale
  4638. 3:34:33naprawdę tu też jest olbrzymia
  4639. 3:34:35różnorodność tych form liści. Kwiaty u
  4640. 3:34:38nagonasiennych są szyszkowate,
  4641. 3:34:41przeważnie rozdzielnopłciowe, a u
  4642. 3:34:44okrytonasiennych mamy dobrze rozwinięte
  4643. 3:34:47pokrywy kwiatowe i przeważne kwiaty są
  4644. 3:34:50obupłciowe. Tutaj jednak zwrócę uwagę,
  4645. 3:34:53żeby u nagonasiennych zamiast używać
  4646. 3:34:55sformułowania kwiaty, używać
  4647. 3:34:57sformułowania szyszki. A to dlatego, że
  4648. 3:35:00unikamy ryzyko, że pomylimy kwiat z
  4649. 3:35:04kwiatostanem, a używając pojęcia Żyszka
  4650. 3:35:07jesteśmy zabezpieczeni. Nieważne czy
  4651. 3:35:09dana struktura będzie kwiatem czy
  4652. 3:35:11kwiatostanem. Zalążek u nagonasiennych
  4653. 3:35:14jest osłonięty
  4654. 3:35:16na owocolistku i ten owocolistek jest
  4655. 3:35:19cyną osłonką. I tutaj nieosłonięty, ale
  4656. 3:35:23jednak ma osłonkę. I tu chodzi o to, że
  4657. 3:35:26ten zalążek nie jest w zalążni. która
  4658. 3:35:29jest obecna tylko u okrytonasiennych, a
  4659. 3:35:33jest bezpośrednio na owocolistku.
  4660. 3:35:36ukrytonasiennych. Natomiast owocolistki
  4661. 3:35:39tworzą zalążnię, w której znajdują się
  4662. 3:35:42zalążki z dwiema osłonkami. Zapylenia u
  4663. 3:35:46nagonasiennych najczęściej wiatropylne,
  4664. 3:35:48u okretunasiennych częściej owadopelna.
  4665. 3:35:52Owoców nagonasiennych się nie
  4666. 3:35:53wykształca, a u okretunasiennych
  4667. 3:35:56wykształca się z zalążni słupka.
  4668. 3:35:59Kamatowitmęski
  4669. 3:36:01u nagonasiennych to komorka
  4670. 3:36:03przedroślowa, komórka wegetatywna i
  4671. 3:36:05komórka generatywna u okretonasiennych
  4672. 3:36:09to już tylko komórka wegetatywna i
  4673. 3:36:11generatywna u nagonasiennych gametowi
  4674. 3:36:14drzański to wielokomórkowe bielmo
  4675. 3:36:18pierwotne a u okretonasiennych worek
  4676. 3:36:20zalążkowy który najczęściej jest ośmioją
  4677. 3:36:24więc widzimy że u nasiennych doszło do
  4678. 3:36:26skrajnej redukcji gemato tofitu męskiego
  4679. 3:36:29i żeńskiego, ale tutaj też zapłodnienie
  4680. 3:36:32jest uniezależnione od wody, co daje
  4681. 3:36:35pewną przewagę nad roślinami
  4682. 3:36:38zarodnikowymi.
  4683. 3:36:40Tutaj przedstawiłam typową budowę kwiatu
  4684. 3:36:44ukrytonasiennych. Będziemy mieli tutaj
  4685. 3:36:46elementy wegetatywne, takie jak płatki
  4686. 3:36:50korony, ciałki kielicha i dnokwiatowe
  4687. 3:36:52oraz generatywne, czyli słupek i
  4688. 3:36:55prąciki. Jeszcze chciałam pokazać jak to
  4689. 3:36:58wygląda. Jeśli mamy taką dojrzałą
  4690. 3:37:01roślinę w postaci sporofitu, to ona
  4691. 3:37:04wytwarza kwiaty. W tych kwiatach
  4692. 3:37:06powstaje zredukowany gametofit żeński i
  4693. 3:37:10na ten gametofit żeński, na ten ogólny
  4694. 3:37:12kwiat będzie przeniesiony zredukowany
  4695. 3:37:14gametofit żeński i tam dojdzie do
  4696. 3:37:17zapłodnienia i wytwarza się młody
  4697. 3:37:20sporofit, który jest osłaniany jeszcze w
  4698. 3:37:22owocu. Jeśli chodzi o okretonasienne,
  4699. 3:37:25gametofit żeński może wciąż występować w
  4700. 3:37:29jakichś strukturach reszczkowych, które
  4701. 3:37:32otwarzają o które odżywijają rozwijający
  4702. 3:37:35się sporofit. Na przykład w przypadku
  4703. 3:37:37nagonasiennych gametofit żeński będzie
  4704. 3:37:41pełnił funkcję prabielma, o który która
  4705. 3:37:44będzie odżywiało rozwijający się młody
  4706. 3:37:46sporofit. No ale ja chcę tutaj przede
  4707. 3:37:49wszystkim zwrócić uwagę, że na takiej
  4708. 3:37:51innej roślinie jest szansa, że
  4709. 3:37:53jednocześnie znajdziemy dojrzały
  4710. 3:37:55sporofit, reszczkowy gametofit i młody
  4711. 3:37:59kolejny rozwijający się sporofit. A więc
  4712. 3:38:02widzimy, że tutaj to pokolenie
  4713. 3:38:04gamatofitu jest bardzo zaredukowane i
  4714. 3:38:07bardzo ukryte tak naprawdę w tym cyklu
  4715. 3:38:10rozwojowym.
  4716. 3:38:12I na koniec porównanie wszystkich
  4717. 3:38:15gruponów.
  4718. 3:38:17Pokolenie dominujące może być różne.
  4719. 3:38:19Nawet nie musi być pokolenia
  4720. 3:38:21dominującego. U mszaków dominuje
  4721. 3:38:24gametofit, a u kolejnych występuje
  4722. 3:38:27sporofit. Natomiast gametofit jest coraz
  4723. 3:38:30bardziej zredukowany. Komórka plemnikowa
  4724. 3:38:33lub plamnik. Z plemnikiem mamy do
  4725. 3:38:36czynienia, gdy mamy wić, a z komórką
  4726. 3:38:38plemnikową, gdy już wici nie ma. To u
  4727. 3:38:40glonów często mamy sytuację, że mamy
  4728. 3:38:44widć. U mszaków i paprotników jest wć. U
  4729. 3:38:46nagonasiennych zwykle nie ma wici, a u
  4730. 3:38:49okretonasiennych nie ma wici. Do
  4731. 3:38:52zapłodnienia jest niezbędna woda u
  4732. 3:38:54glonówszaków i u paprotników
  4733. 3:38:57negonasiennych i okretonasiennych.
  4734. 3:38:59Zapłodnienie jest uniezależnione od
  4735. 3:39:01wody, a dodatkowo o ukrytonasiennych
  4736. 3:39:04mamy do czynienia z tak zwanym
  4737. 3:39:06zapłodnieniem podwójnym, gdzie zapłodnie
  4738. 3:39:10zapoładniana jest nie tylko komórka
  4739. 3:39:12jajowa, ale również wtórne jądro
  4740. 3:39:15centralne w woreczku zalążkowym. I
  4741. 3:39:18zalążki są obecne tylko u nasiennych,
  4742. 3:39:21jednak jedynie u okryto nasiennych
  4743. 3:39:23znajdują się one w zalążni. U
  4744. 3:39:25nagonasiennych są one poza zalążnią po
  4745. 3:39:28zalążne się wykształca. Kametofit u
  4746. 3:39:32glonów przyjmuje różnorodne formy. U
  4747. 3:39:34myszaków to jest forma plechowata albo
  4748. 3:39:37jest forma ulistnionej łodyżki. U
  4749. 3:39:40paprotników ma postać przetrośla. U
  4750. 3:39:43nagonasiennych kamatofit męski to
  4751. 3:39:45komórka wegetatywna, generatywna i kilka
  4752. 3:39:48przedroślowych. A a gametowidzeński to
  4753. 3:39:53bielmo pierwotne i rodnie. To bielmo
  4754. 3:39:56pierwotne po zapłodnieniu zamieni się w
  4755. 3:39:59prabielmo u okretonasi. Gamatofit mąski
  4756. 3:40:02to komórka wegetatywna i komórka
  4757. 3:40:04generatywna, a gamato rzeński to zwykle
  4758. 3:40:08woreczek zalążkowy złożony jedynie z
  4759. 3:40:11siedmiu komórek.
  4760. 3:40:14Przejdziemy teraz do budowy roślin.
  4761. 3:40:16Omówimy poszczególne tkanki roślinne. I
  4762. 3:40:18tkanki roślinne dzielą się przede
  4763. 3:40:21wszystkim na tkanki twórcze, które mogą
  4764. 3:40:23dawać kolejne tkanki. Mogą się one
  4765. 3:40:26intensywnie dzielić i tkanki stałe,
  4766. 3:40:29które zwykle się nie dzielą lub ich
  4767. 3:40:31podziały są bardzo rzadkie. również mamy
  4768. 3:40:34tkanki pierwotne i tkanki wtórne. Wśród
  4769. 3:40:38tkanek roślinnych znajdziemy też tkanki
  4770. 3:40:41żywe. Tutaj jest pozaznaczałem na
  4771. 3:40:43zielono i tkanki martwe zaznaczone na
  4772. 3:40:46brązowo. I zacznijmy od tkanek twórczych
  4773. 3:40:49pierwotnych. Będą to marystemy po
  4774. 3:40:51pierwsze wierzchołkowe, czyli marystem
  4775. 3:40:54wierzchołka pędu i wierzchołka korzenia
  4776. 3:40:57oraz marystemy interkalarne, które w
  4777. 3:41:00wyniku działalności podziałowej tworzą
  4778. 3:41:03nam tkanki pierwotne stałe. Do tych
  4779. 3:41:06tkanek należy łykopierwotne, czyli
  4780. 3:41:09floem, twardydzica, drewnopierwotne,
  4781. 3:41:12ksylem, miałkisz, epiderma i zwarcica.
  4782. 3:41:16Miałk epiderma i zwarcica mogą się
  4783. 3:41:18odróżnicowywać w tkanki twórcze wtórne,
  4784. 3:41:22czyli kambium i fellogen. Istnieje
  4785. 3:41:24również tkanka kalusowa, czyli tak zwana
  4786. 3:41:27tkanka przyranna, która powstaje w
  4787. 3:41:29miejscach, gdzie roślina ulegnie
  4788. 3:41:31jakiemuś zranieniu i i ta tkanka
  4789. 3:41:34odpowiada za regenerację rośliny. I tak
  4790. 3:41:37jak tkanki pierwotne twórcze odpowiadały
  4791. 3:41:40głównie za przyrost rośliny na długość,
  4792. 3:41:43czyli na wzrost, to tkanki twórcze
  4793. 3:41:46wtórne odpowiadają głównie za przyrost
  4794. 3:41:49rośliny na grubość. I w wyniku
  4795. 3:41:52działalności kambium powstaje przede
  4796. 3:41:54wszystkim łyko i drewno wtórne, a w
  4797. 3:41:57wyniku działalności felogenu powstaje
  4798. 3:41:59nam feloderma i felem.
  4799. 3:42:03Zaczniemy od tkanek twórczych, które
  4800. 3:42:06cechuje kilka elementów. Po pierwsze,
  4801. 3:42:09mają duże, dobrze widoczne jądra
  4802. 3:42:11komórkowe i te jądra są na różnych
  4803. 3:42:15etapach cyklu komórkowego. Jak tutaj
  4804. 3:42:17popatrzymy, to mamy widoczne komórki w
  4805. 3:42:20anafazie, komórki widoczne w telofazie,
  4806. 3:42:23profazie i metafazie. A więc znajdziemy
  4807. 3:42:26komórki na wszystkich etapów, etapach
  4808. 3:42:29cykleu komórkowego. A więc te komórki
  4809. 3:42:31intensywnie się dzielą. Oprócz tego z
  4810. 3:42:34ich cechą jest cienka pierwotna ściana
  4811. 3:42:37komórkowa. To też ma związek z tymi
  4812. 3:42:39częstymi podziałami. Nie ma sensu
  4813. 3:42:41wytwarzać jakiejś grubej ściany
  4814. 3:42:43pierwotnej czy nawet nie mówiąc już o
  4815. 3:42:46ścianie wtórnej, jeśli te komórki mają
  4816. 3:42:48się szybko dzielić. I kolejną taką
  4817. 3:42:50charakterystyczną cechą dla tkanki
  4818. 3:42:53marystematycznej to jest brak dużej
  4819. 3:42:55centralnej wakuoli, a zamiast tego te
  4820. 3:42:58komórki mają kilka mniejszych wodniczek.
  4821. 3:43:02Dalej przejdziemy do miałkiszu i naszej
  4822. 3:43:04parenchymy. Jeśli chodzi o tą tkankę to
  4823. 3:43:07wyróżniamy jej kilka rodzajów. To jest
  4824. 3:43:10właśnie taka najbardziej zróżnicowana,
  4825. 3:43:12jeśli chodzi o funkcję tkanka i może
  4826. 3:43:15przyjmować różne zadania. I w związku z
  4827. 3:43:18tymi zadaniami jej budowa będzie trochę
  4828. 3:43:20inna. No zaczny, zaczniemy od miałkzu
  4829. 3:43:23zasadniczego, który ma cienko ścienne
  4830. 3:43:26równowymiarowe komórki i funkcja tego
  4831. 3:43:29miękkiszu to takie po prostu wypełnienie
  4832. 3:43:31przestrzeni, czyli to taki budulec,
  4833. 3:43:34którym zapychamy miejsca rośliny, gdzie
  4834. 3:43:36nie ma innych tkanek. Więc to taki słabo
  4835. 3:43:39wyspecjalizowany miękkisz. Mamy miękkiz
  4836. 3:43:42asymilacyjny, który zawiera dużą ilość
  4837. 3:43:45chloroplastów, a jego główną funkcją
  4838. 3:43:47jest prowadzenie fotosyntezy. W liściach
  4839. 3:43:50znajdziemy miękk asymilacyjny w formie
  4840. 3:43:52palisadowej i gąłbczastej. O tym będzie
  4841. 3:43:55później. Mamy miękk spichszowy
  4842. 3:43:58zawierający dużą ilość laukopelasów w
  4843. 3:44:01swoich komorkach. A funkcją tego
  4844. 3:44:03miałkiszu jest magazynowanie różnych
  4845. 3:44:05substancji. Mamy miękkisz wodonośny
  4846. 3:44:08charakteryzujący się dużymi wodniczkami,
  4847. 3:44:11które magazynują wodę. Ten miękk jest
  4848. 3:44:14typowy dla roślin żyjących w
  4849. 3:44:16środowiskach suchych, które muszą
  4850. 3:44:18prowadzić oszczędną gospodarkę wodną.
  4851. 3:44:21Ostatni miękk mięłkisz powietrzny. Ma on
  4852. 3:44:24silnie rozbudowane przestrzenie
  4853. 3:44:26międzykomórkowe, które pozwalają unosić
  4854. 3:44:29się na wodzie temu miałkiszowi i
  4855. 3:44:31ułatwiają przepływ powietrza w tych
  4856. 3:44:34przestworach międzykomowych. Ważne, żeby
  4857. 3:44:37nie mylić tych dwóch ostatnich
  4858. 3:44:38miałkiszów, bo z uwagi na to, że ten
  4859. 3:44:40miękkisz powietrzny jest typowy dla
  4860. 3:44:43roślin wodny, to czasami bywa mylony i
  4861. 3:44:45nazywany wodnym.
  4862. 3:44:48Przechodzimy dalej. Swarycica, czyli
  4863. 3:44:50kolenchyma, tkańka żywa wzmacniająca.
  4864. 3:44:54Jej cechą są charakterystyczne
  4865. 3:44:56zgrubienia ściany, które mogą tworzyć
  4866. 3:45:00charakterystyczny obraz mikroskopowy.
  4867. 3:45:03Mamy kolenchymę kątową i płatową. W tym
  4868. 3:45:06przypadku to kolen kątowa, bo widzimy,
  4869. 3:45:09że te zgrubienia się łączą tak na kątach
  4870. 3:45:13komórek w takie zespoły. Warto tu
  4871. 3:45:15zwrócić uwagę, że mimo, że ta ściana
  4872. 3:45:17jest gruba, to mamy tu do czynienia
  4873. 3:45:20jedynie ze ścianą pierwotną. W
  4874. 3:45:22kolenchymie nie mamy ściany wtórnej.
  4875. 3:45:25Martwą tkanką wzmacniającą będzie
  4876. 3:45:28twardzica, czyli sklerenchyma. I tutaj
  4877. 3:45:31wyróżnimy dwa rodzaje komórek, czyli
  4878. 3:45:33stareidy, włókna twardzicy i sklareidy,
  4879. 3:45:37inaczej idoblastyczne komórki kamienne,
  4880. 3:45:40które czasem występują w innych tkankach
  4881. 3:45:43właśnie jako pojedyncza komórka należąca
  4882. 3:45:46do innej tkanki, czyli właśnie stąd to
  4883. 3:45:49słowo idioblast. I te komórki mają już
  4884. 3:45:52wtórną ścianę komórkową. Są to komorki
  4885. 3:45:55martwe, mają funkcję wzmacniającą. Na
  4886. 3:45:58przykład te włókna często towarzyszą yyy
  4887. 3:46:01tkance przewodzącej, by wzmacniać te
  4888. 3:46:04ciągi komórek. A jeśli mowa o tkanki
  4889. 3:46:07przewodzące, to mamy żywe łyko, czyli
  4890. 3:46:10floem i martwe drewno, czyli ksylam.
  4891. 3:46:13Łyko składa się z członów rurek
  4892. 3:46:16sitowych, które mają układ nadległy. Te
  4893. 3:46:19człony rurek sitowych nie mają jądra
  4894. 3:46:21komórkowego, ponieważ ich metabolizmem
  4895. 3:46:24sterują komórki towarzyszące łączące się
  4896. 3:46:27z nimi licznymi plazmodesmami. Również
  4897. 3:46:30mamy miałkisz łykowy i włókna łykowe
  4898. 3:46:33jako jedyny martwy element łyka. W
  4899. 3:46:36drewnie mamyki, które dominują u
  4900. 3:46:39nagonasiennych i naczynia, które
  4901. 3:46:41dominują u okrytonasiennych. Na dole na
  4902. 3:46:44schemacie po lewej cewki, po prawej
  4903. 3:46:46naczynia. Również mamy wzmacniające
  4904. 3:46:48włókna drzewne i miałkisz drzewny jako
  4905. 3:46:51jedyny żywy element drewna, czyli
  4906. 3:46:54ksylamu. Warto wspomnieć, że łyko
  4907. 3:46:56odpowiada za transport substancji
  4908. 3:46:59organicznych, a drewno głównie odpowiada
  4909. 3:47:01za transport wody i soli mineralnych.
  4910. 3:47:05Kolejne mamy tkanki okrywające.
  4911. 3:47:09Pierwotną tkanką okrywającą będzie
  4912. 3:47:11epiderma. Obraz mikroskopowy po lewej,
  4913. 3:47:14co nam się rzuca pofałdowania ściany,
  4914. 3:47:17kolor i obecność aparatów szparkowych.
  4915. 3:47:21No ale przeanalizujmy te cechy. Ścisłe
  4916. 3:47:23ułożenie komórek i pofałdowanie ścian
  4917. 3:47:26bocznych determinuje nam zwiększenie
  4918. 3:47:28wytrzymałości mechanicznej i tworzenie
  4919. 3:47:30bariery dla patogenów. Pokrycie
  4920. 3:47:33powierzchni tych komórek cuticulą, czyli
  4921. 3:47:35substancją tuszową ogranicza
  4922. 3:47:38transpirację z powierzchni rośliny.
  4923. 3:47:40Obecność aparatów szparkowych umożliwia
  4924. 3:47:43roślinie prowadzenie wymiany gazowej,
  4925. 3:47:46brak chloroplastów ogranicza
  4926. 3:47:48pochłanianie promieniowania słonecznego,
  4927. 3:47:51przez co to promieniowanie może
  4928. 3:47:53przenikać do głębszych warstw liści. I
  4929. 3:47:56tutaj wyjątek. W komorkach epidermy te
  4930. 3:47:58zwykłe komórki nie mają chloroplastów,
  4931. 3:48:01ale aparaty szparkowe mają chloroplasty
  4932. 3:48:05i też niejako pewne mechanizmy związane
  4933. 3:48:07z chloroplastami pozwalają na zamykanie
  4934. 3:48:10i otwieranie tych aparatów, ale o tym
  4935. 3:48:12też będzie później w fizjologii roślin.
  4936. 3:48:16W przypadku epidermy korzenia to te
  4937. 3:48:19pojedyncze komórki tworzą takie wypustki
  4938. 3:48:22nazywane włośnikami i włośniki
  4939. 3:48:25zwiększają powierzchnię chłonną naszego
  4940. 3:48:28korzenia.
  4941. 3:48:30Wtórną tkanką okrywającą jest paradarma
  4942. 3:48:33składająca się z trzech warstw. z
  4943. 3:48:36martwego felemu żywego felogenu, który w
  4944. 3:48:40wyniku działalności podziałowej odkłada
  4945. 3:48:42na zewnątrz felem i do wnętrza felodermę
  4946. 3:48:45oraz właśnie cienkiej warstwy żywej
  4947. 3:48:48felodermy. Te trzy warstwy razem tworzą
  4948. 3:48:51parymę. Felam jest tutaj najważniejszy,
  4949. 3:48:54bo to martwy element, który tworzy,
  4950. 3:48:57który tworzą komórki z grubą, silnie
  4951. 3:49:01zmodyfikowaną wtórną ścianą komórkową.
  4952. 3:49:05Tutaj między ścianą pierwotną a ścianą
  4953. 3:49:08wtórną mamy zmagazynowane warstwy
  4954. 3:49:11subaryny, które są substancjami
  4955. 3:49:14ograniczającymi przepływ powietrza przez
  4956. 3:49:17felem i przepływ wody. Jedynie w
  4957. 3:49:20niektórych miejscach fellemu tworzą się
  4958. 3:49:22takie luźniejsze zgrupowania komórek,
  4959. 3:49:25które są nazywane przed chchlinkami. I w
  4960. 3:49:28tych miejscach jest możliwa wymiana
  4961. 3:49:31gazowa do głębiej położonych warstw,
  4962. 3:49:33chociaż jest ona częściowo ograniczona i
  4963. 3:49:37takie przetchlinki będą się tworzyły w
  4964. 3:49:39niektórych punktach, gdzie wcześniej na
  4965. 3:49:42epidermie występowały aparaty szparkowe.
  4966. 3:49:46przedstawia znaczenie połączeń
  4967. 3:49:48międzykomórkowych w tkankach roślinnych.
  4968. 3:49:50I tutaj nie ma nic skomplikowanego, bo
  4969. 3:49:52tymi połączeniami są plazmodesmy, czyli
  4970. 3:49:55ciągi cytoplazmy, które przechodzą od
  4971. 3:49:58jednej komórki do drugiej komórki przez
  4972. 3:50:01po prostu dziurę w ścianie komórkowej.
  4973. 3:50:03Jednak tutaj zwrócę uwagę na kilka
  4974. 3:50:06ciekawszych rzeczy, a mianowicie, że
  4975. 3:50:08często te plazmodesmy są skupione w
  4976. 3:50:11takich licznych zespołach, gdzie
  4977. 3:50:13występuje kilka plazmodomodesmów obok
  4978. 3:50:15siebie i tam może dochodzić do łączenia
  4979. 3:50:19się tych komórek i przez te plazmodasmę
  4980. 3:50:22mogą być transportowane różne
  4981. 3:50:23substancje, na przykład woda czy jakieś
  4982. 3:50:26sole mineralne. Na przykład przy
  4983. 3:50:29wymienianych niedawno członach rurek
  4984. 3:50:31sitowych i komórkach pomocniczych
  4985. 3:50:33mieliśmy dużo plazmodmów między tymi
  4986. 3:50:35komórkami, bo komórki pomocnicze
  4987. 3:50:38wspierały metabolizm i sterowały de
  4988. 3:50:41facto metabolizmem komórek członów rurek
  4989. 3:50:44sitowych.
  4990. 3:50:46Jednak gdy w komórce wytworzy się
  4991. 3:50:49jeszcze ściana wtórna, to przez taką
  4992. 3:50:52ścianę plazmodasmy nie mogą przechodzić,
  4993. 3:50:55ponieważ jest to gruba, często silnie
  4994. 3:50:57zmodyfikowana ściana komórkowa. Dlatego
  4995. 3:51:00w miejscach, gdzie tworzyły się takie
  4996. 3:51:01zespoły jamek, tworzą się tak zwane
  4997. 3:51:04jamki, czyli takie nieciągłości wtórnej
  4998. 3:51:07ściany komórkowej, które umożliwiają
  4999. 3:51:10zachowanie transportu między komórkami
  5000. 3:51:13nawet po wytworzeniu wtórnej ściany
  5001. 3:51:15komórkowej. takimi dwoma klasycznymi
  5002. 3:51:18typami jamek. To są jamki o takim
  5003. 3:51:21lejkowatym kształcie jak na dole i takim
  5004. 3:51:23prostym kształcie jak na górze.
  5005. 3:51:27I uczeń wykazuje związek budowy
  5006. 3:51:29morfologicznej i anatomicznej,
  5007. 3:51:31pierwotnej i wtórnej organów
  5008. 3:51:33wegetatywnych. No i zacznijmy od
  5009. 3:51:36zacznijmy od tego, że budowa pierwotna
  5010. 3:51:39ma związek z działalnością
  5011. 3:51:41merystemów pierwotnych, czyli marystemów
  5012. 3:51:44wierzchołkowych i marystemów
  5013. 3:51:46interkalarnych. Działalność tych
  5014. 3:51:48marystemów warunkuje wzrost tkanki na
  5015. 3:51:52długość, a wzrost na grubość jest tutaj
  5016. 3:51:55możliwy tylko naprawdę w minimalnym
  5017. 3:51:57stopniu, który jest niezbędny do tego
  5018. 3:51:59wydłużania. No ale gdy mamy wzrost na
  5019. 3:52:02długość, a nie mamy wzrostu na grubość,
  5020. 3:52:05to ten wzrost na długość nie może
  5021. 3:52:07zachodzić w nieskończoność, a nawet
  5022. 3:52:09zachodzi dosyć krótko, ponieważ taka
  5023. 3:52:12roślina by się załamała pod włas
  5024. 3:52:14ciężarem własnego ciała, by po prostu
  5025. 3:52:17opadła bez żadnego wzmacniania. I
  5026. 3:52:19dlatego mamy wtórne, które odpowiadają
  5027. 3:52:23za przyrost wtórny rośliny, czyli
  5028. 3:52:26przyrost na grubość. Mamy tutaj kampium,
  5029. 3:52:29które jest odpowiedzialne za
  5030. 3:52:31produkowanie drewna wtorynnego i łyka
  5031. 3:52:34wtorynnego oraz felogen, który odpowiada
  5032. 3:52:37za tworzenie perydermy, czyli wtórnej
  5033. 3:52:40tkanki okrywającej.
  5034. 3:52:42I najpierw zobaczymy budowę takiego
  5035. 3:52:44typowego korzenia w budowie palowej, a
  5036. 3:52:47potem zobaczymy już budowę anatomiczną
  5037. 3:52:50łodygi i korzenia. No i korzeń składa
  5038. 3:52:53się z kilku elementów. protomeraryystemu
  5039. 3:52:56okrytego mękiszową czapeczką, która
  5040. 3:52:59zabezpiecza protomerystem. W tym
  5041. 3:53:01protomerystemie mamy komórki
  5042. 3:53:03merystematyczne, które intensywnie się
  5043. 3:53:06dzielą i warunkują wytwarzanie nowych
  5044. 3:53:09komórek. W strefie wzrostu na długość te
  5045. 3:53:12wytworzone świeże komórki się wydłużają.
  5046. 3:53:16W strefie włośnikowej dochodzi do
  5047. 3:53:19różnicowania komórek. Też tam komórki
  5048. 3:53:22ryzodermy będą tworzyły włośniki, które
  5049. 3:53:25zwiększają powierzchnię chłonną i
  5050. 3:53:27odpowiadają za pobieranie wody i soli
  5051. 3:53:29mineralnych z gleby. Tutaj warto
  5052. 3:53:32nadmienić, że te włośniki nie są
  5053. 3:53:35strukturami stworzonymi, które są
  5054. 3:53:37stworzone z kilku komórek, ale są to
  5055. 3:53:39wypustki pojedynczych komórek. Dalej
  5056. 3:53:42mamy strefę korzeni bocznych, gdzie w
  5057. 3:53:45systemie palowym tworzą się odgałązienia
  5058. 3:53:48kolejnych rzędów i w tej strefie
  5059. 3:53:50dochodzi głównie do przytrzymania
  5060. 3:53:53rośliny w podłożu. Strafa wzrostu na
  5061. 3:53:56długość protomerystam jest nazywana
  5062. 3:53:58stożkiem wzrostu. Przy czym tutaj
  5063. 3:54:00zaznaczę, że we wielu źródłach
  5064. 3:54:03znajdziecie trochę inne spojrzenie na
  5065. 3:54:05ten stożek wzrostu. Niektóre źródła
  5066. 3:54:08jedynie protomerystem zaliczają do
  5067. 3:54:10stożku wzrostu. inne jednak rozszerzają
  5068. 3:54:13ten stożek wzrostu jeszcze na strefę
  5069. 3:54:16wzrostu na długość. A też znajdziemy
  5070. 3:54:18niektóre, gdzie ten stożek wzrostu
  5071. 3:54:21obejmuje również strefę właśnikową. Ale
  5072. 3:54:23gdzie mamy ten stożek wzrostu, a gdzie
  5073. 3:54:26nie, jest tak naprawdę bardzo dla nas
  5074. 3:54:29istotne i nikt o to nas nie będzie
  5075. 3:54:31pytał.
  5076. 3:54:33Zobaczymy teraz budowę korzenia
  5077. 3:54:35pierwotną i wtórną. Tutaj na razie mamy
  5078. 3:54:38budowę pierwotną. Żółtymi cyferami
  5079. 3:54:40zaznaczyłem elementy budowy kory
  5080. 3:54:42pierwotnej, a czerwonymi walca osiowego.
  5081. 3:54:46Jedynką jest zaznaczona ryzoderma, która
  5082. 3:54:49wytwarza włośniki. Dwójką miałki szkory
  5083. 3:54:52pierwotnej, a trójką endoderma, czyli
  5084. 3:54:55najbardziej wewnętrzna warstwa kory
  5085. 3:54:57pierwotnej. Obok niej jest parycykl,
  5086. 3:55:01czyli najbardziej zewnętrzna warstwa
  5087. 3:55:04palca osiowego. Piątką jest zaznaczone
  5088. 3:55:07floem pierwotne, czyli łyko pierwotne.
  5089. 3:55:10Szóstką ksylem pierwotne, czyli drewno.
  5090. 3:55:14I siódemką mamy przestrzenie wypełnione
  5091. 3:55:17przez miękki żwalca osiowego.
  5092. 3:55:19Między drewnem i łykiem będzie nam
  5093. 3:55:22zakładało się kambium. I kambium w w w
  5094. 3:55:25wyniku działalności podziałowej będzie
  5095. 3:55:28odkładało komórki łyka wtórnego na
  5096. 3:55:30zewnątrz i drewna wtórnego do środka.
  5097. 3:55:34Również przy reyodermie założy nam się
  5098. 3:55:37fan, który nie jest tu zaznaczony.
  5099. 3:55:40I tutaj mam schemat przedstawiony po tym
  5100. 3:55:44przyroście na wtórnym na grubość, który
  5101. 3:55:46zajdzie. jedynką jest zaznaczona paryma,
  5102. 3:55:50drugą reszczkowe łyko pierwotne, trójką
  5103. 3:55:53łykowtórne, czwórką drewnne i piątką
  5104. 3:55:57drewno pierwotne, które bardzo często
  5105. 3:56:00zamiera. I tamten i tam ta centralna
  5106. 3:56:04część osiowa drzewa często jest martwa i
  5107. 3:56:07degeneruje. Między łykiem wtórnym i
  5108. 3:56:10drewnem wtórnym mamy to kambium, które
  5109. 3:56:12cały czas prowadzi swoją działalność
  5110. 3:56:15podziałową. w obrębie paredarmy, a
  5111. 3:56:18mianowicie między fallam i falodarmą
  5112. 3:56:22powinny być powinien być jeszcze
  5113. 3:56:24falogan, który nie jest tu zaznaczony.
  5114. 3:56:27Analogicznie mamy przedstawioną budowę
  5115. 3:56:31pierwotną łodygi. Tutaj widzimy, że
  5116. 3:56:33układ pierwotnych tkanek przewodzących
  5117. 3:56:35jest trochę inny, ale zawsze łuko jest
  5118. 3:56:38na zewnątrz, a drewno do środka. Jedynką
  5119. 3:56:41jest zaznaczona epiderma z aparatami
  5120. 3:56:43szparkowymi. Dwójką mamy zaznaczony
  5121. 3:56:46miękki szkory pierwotnej. Trójką
  5122. 3:56:48endoderma. Czwórką parecykl. Piątką
  5123. 3:56:52łykopierwotna. szóstką drewno pierwotne
  5124. 3:56:55i siódemką miękkisz miękkiz walca
  5125. 3:56:58osiowego.
  5126. 3:57:00W Łodycze roślin, które będą nam
  5127. 3:57:03przyrastać na y grubość mamy tak zwane
  5128. 3:57:07wiązki przewodzące otwarte, czyli między
  5129. 3:57:10łykiem i drewnem pierwotnym mamy
  5130. 3:57:12prokambium, która potem przekształci się
  5131. 3:57:14w kambium tworząc zamknięte
  5132. 3:57:16piareścianie. Taki pierścienie w wyniku
  5133. 3:57:18działalności podziałowej będzie
  5134. 3:57:20wytwarzał komórki łuka wtórnego na
  5135. 3:57:23zewnątrz i komórki kambium wtórnego do
  5136. 3:57:27środka. Tutaj na schemacie po prawej już
  5137. 3:57:30zaznaczyłam zakładający się felogen przy
  5138. 3:57:34epidermie. I tutaj mam przedstawione jak
  5139. 3:57:37to wygląda po przyroście na grubość. Nie
  5140. 3:57:39sugerujcie się tym przetrwałym
  5141. 3:57:42miękkiszem kory pierwotnej, bo na
  5142. 3:57:44różnych etapach on jeszcze będzie
  5143. 3:57:45zostawał. ale na innych etapach
  5144. 3:57:47przyrostu na grubość, gdy on będzie już
  5145. 3:57:50dłużej trwał i będzie bardziej
  5146. 3:57:51intensywny, aż ten miisz kory pierwotnej
  5147. 3:57:54będzie zanikał. Ja tutaj to tylko
  5148. 3:57:56pokazuję, żeby uświadomić, że jak zawsze
  5149. 3:57:59w biologii to nie jest tak zerojedynkowe
  5150. 3:58:02i nigdy nie zrobimy takiego idealnego
  5151. 3:58:04opisu jakiegoś zjawiska.
  5152. 3:58:07Wracamy jeszcze szybko do korzenia i
  5153. 3:58:09powtórka. Trójką endoderma, czyli
  5154. 3:58:12najbardziej wewnętrzna warstwa kory
  5155. 3:58:13pierwotnej, czwórką parycykl. czyli
  5156. 3:58:16najbardziej zewnętrzna warstwa walca
  5157. 3:58:19osiowego. I dlaczego do tego wracam? To
  5158. 3:58:21są jeszcze dwie cechy, które tyczą się
  5159. 3:58:24tych warstw w korzeniu. Endoderma jest
  5160. 3:58:27pokryta, czyli adkrustowana i ściany są
  5161. 3:58:30adkrustowane taką subwarynową
  5162. 3:58:33substancją, która układa się w pasemka
  5163. 3:58:35zwane pasmami Kaspariego. I te pasma
  5164. 3:58:38tworzą barierę, która uniemożliwia
  5165. 3:58:41transport wody drogą apoplastyczną,
  5166. 3:58:45czyli drogą przestrzeniami martwymi, na
  5167. 3:58:47przykład właśnie między ścianami
  5168. 3:58:49komórkowymi. I ta bariera sprawia, że
  5169. 3:58:52woda musi być transportowana plastem,
  5170. 3:58:56czyli żywymi elementami komórek.
  5171. 3:58:58Czwórka. Parycykl. Zwracam na niego
  5172. 3:59:01uwagę dlatego, że najczęściej właśnie w
  5173. 3:59:04parycyklu w roślinach zakładają się
  5174. 3:59:07korzenie boczne i organy roślinne mogą
  5175. 3:59:10mieć różne przekształcenia. W korzeniach
  5176. 3:59:13możemy mieć korzenie spichszowe.
  5177. 3:59:15Najczęściej to będzie na przykład
  5178. 3:59:17korzenie marchewki, piatruszki. Możemy
  5179. 3:59:20mieć bulwy korzeniowe, które też
  5180. 3:59:22najczęściej pełnią funkcje spichrzowe,
  5181. 3:59:25ale również mogą służyć rozmnażaniu
  5182. 3:59:27wegetatywnym. możemy mieć korzenie
  5183. 3:59:29podporowe, które pozwalają nam utrzymać
  5184. 3:59:33roślinę w podłożu. Będą one
  5185. 3:59:35charakterystyczne dla roślin o takim
  5186. 3:59:37grząskim podłożu, na przykład w Polsce
  5187. 3:59:41dla kukurydzy, która jest hodowana u nas
  5188. 3:59:44jako roślina uprawna. Mamy korzenie
  5189. 3:59:47czapne, które pozwalają roślinom
  5190. 3:59:50przytwierdzać się do różnych innych
  5191. 3:59:53struktur i przez to takie rośliny mogą
  5192. 3:59:56się eksponować wyżej na promieniowanie
  5193. 3:59:58słoneczne.
  5194. 4:00:00I teraz uwaga, bo kolejne dwie
  5195. 4:00:02modyfikacje są często mylone.
  5196. 4:00:04Pneumatofory to są takie korzenie, które
  5197. 4:00:09wystają z gleby, żeby żeby do nich mogło
  5198. 4:00:12być pobierane powietrze z atmosfery, bo
  5199. 4:00:15takie korzenie występują u roślin, które
  5200. 4:00:18żyją na przykład w środowiskach
  5201. 4:00:20bagiennych, gdzie podłoże jest często
  5202. 4:00:22zalawane, przez co korzenie ma nie mają
  5203. 4:00:24dostępu do tlenu. Na przykład takie
  5204. 4:00:26korzenie występują u cyperryśnika
  5205. 4:00:28błotnego. Korzenie powietrzne natomiast
  5206. 4:00:31to korzenie, które są w stanie pobierać
  5207. 4:00:34powietrze z atmosferę z uwagi na
  5208. 4:00:36obecność specyficznej tkanki zwanej
  5209. 4:00:40welamenem, który występuje w tych
  5210. 4:00:42korzeniach. Takie korzenie powietrzne są
  5211. 4:00:44typowe dla wielu storyczyków żyjących w
  5212. 4:00:47takich ciepłych, bardzo wilgotnych
  5213. 4:00:49klimatach, gdzie właśnie mogą efektywnie
  5214. 4:00:52pobierać tą wodę z powietrza. Mamy
  5215. 4:00:54jeszcze korzenie kurczliwe, które
  5216. 4:00:57umożliwiają wciąganie rośliny pod ziemię
  5217. 4:00:59w niekorzystnych warunkach
  5218. 4:01:01temperaturowych, żeby osłaniać tą
  5219. 4:01:03roślinę przed mrozem. I korzenie swkowe
  5220. 4:01:07typowe dla roślin pasożytniczych i
  5221. 4:01:10półpasożytniczych.
  5222. 4:01:11Tutaj takim prominentnym
  5223. 4:01:13przedstawicielem będzie jemioła.
  5224. 4:01:15Modyfikacje pędów to będą rozłogi,
  5225. 4:01:18kłącza, bulwy. Większość roślin, które
  5226. 4:01:21tworzą, które tworzą bulwy, to będą
  5227. 4:01:24właśnie bulwy pochodzenia pędowego. Jak
  5228. 4:01:27to ma miejsce na przykład u ziemniaków?
  5229. 4:01:29Bulwy korzeniowe zdarzają się u roślin
  5230. 4:01:32bardzo rzadko, są na przykład u
  5231. 4:01:33ziarnopłonu. Kłącza i bulwy pełnią
  5232. 4:01:36funkcję w rozmnażeniu wegetatywnym jako
  5233. 4:01:39magazyn substancji odżywczych. Rozłogi
  5234. 4:01:42natomiast to rozmnażanie wegetatywne.
  5235. 4:01:45Mamy cebulę jako wspólną modyfikację
  5236. 4:01:48pędu i liści. Mamy gałąziaki jako
  5237. 4:01:52przystosowanie do warunków suchych. Yyy,
  5238. 4:01:55liścia u takich roślin są redukowane,
  5239. 4:01:58żeby ograniczać utratę wody w wyniku
  5240. 4:02:00transpiracji, a funkcję fotosyntetyczną
  5241. 4:02:03przyjmują fragmenty pędu, które są tak
  5242. 4:02:06jakby zgniatane i przypomin przypominają
  5243. 4:02:11morfologicznie liść, ale tylko z uwagi
  5244. 4:02:13na to, by uzyskać dużą powierzchnię dla
  5245. 4:02:15efektywniejszej fotosyntezy, mamy
  5246. 4:02:18ciarnie, które pełnią funkcje ochronne
  5247. 4:02:21przed jakimiś roślinożercami. I tutaj
  5248. 4:02:24ważna uwaga, że ciarnie od kolców różnią
  5249. 4:02:26się tym, że ciarnie to są właśnie
  5250. 4:02:28modyfikacje pędów. Dochodzą do ciarni
  5251. 4:02:32tkanki przewodzące i ciarni od rośliny
  5252. 4:02:35trudno oderwać. Kolce natomiast to
  5253. 4:02:38modyfikacja epidermy u roślin, do
  5254. 4:02:41których nie dochodzą tkanki przewodzące
  5255. 4:02:43i które łatwo oderwać. Mamy również
  5256. 4:02:46wąsy. Wąsy mogą być pochodzenia zarówno
  5257. 4:02:49pędowego i liściowego i wąsy umożliwiają
  5258. 4:02:52przyczepianie rośliny do jakichś innych
  5259. 4:02:55struktur. I tak na przykład winorośle
  5260. 4:02:59wytwarzają wąsy, które pozwalają tym
  5261. 4:03:01roślinom się pnąć. Ciernie mogą być
  5262. 4:03:04również modyfikacjami
  5263. 4:03:07liści, tak samo jak te wspominane wąsy.
  5264. 4:03:10Mamy liściaki, których funkcja jest
  5265. 4:03:12bardzo podobna do gałązaków. Tylko tutaj
  5266. 4:03:15zamiast pędu, który przyjmuje funkcję
  5267. 4:03:18liści, to ogonki liściowe przejmują
  5268. 4:03:21funkcję blaszki liściowej. Mamy liście
  5269. 4:03:24pułapkowe u roślin mięsożarnych. I tutaj
  5270. 4:03:28zwrócę uwagę, że rośliny mięsożarne
  5271. 4:03:31polują w na owady. Nie z uwagi na węgiel
  5272. 4:03:34tych owadów, tylko z uwagi na to, żeby
  5273. 4:03:37pozyskać związki azotowe, bo rośliny
  5274. 4:03:41pułapkowe najczęściej żyją w
  5275. 4:03:42środowiskach. narażonych na niedobory
  5276. 4:03:45azotu. Mamy cebulę, liście spichszowe i
  5277. 4:03:48łóki pąłkowe, które osłaniają nam pąłki.
  5278. 4:03:53Ruch wody odbywa się zgodnie z
  5279. 4:03:55gradientem potencjału wody i ten
  5280. 4:03:58mechanizm wykorzystują rośliny do
  5281. 4:04:00pobierania wody. I czym ten potencjał
  5282. 4:04:03wody jest? Mianowicie to jest pewna
  5283. 4:04:06wartość, która może być maksymalnie
  5284. 4:04:08zerowa, a gdy rozpuszczamy w wodzie
  5285. 4:04:12jakieś substancje, to ta wartość spada i
  5286. 4:04:15zawsze woda przepływa z wartości
  5287. 4:04:17wyższego potencjału wody do miejsc o
  5288. 4:04:20niższym potencjale wody. Potencjał wody
  5289. 4:04:23składa się z takich trzech elementów. po
  5290. 4:04:26pierwsze z potencjału osmotycznego,
  5291. 4:04:28którego znaczenie jest największe. I to
  5292. 4:04:31są właśnie te mechanizmy związane z
  5293. 4:04:33osmoą i z substancjami rozpuszczalnymi w
  5294. 4:04:36wodzie.
  5295. 4:04:38Mamy też potencjał ciśnieniowy, który ma
  5296. 4:04:42trochę mniejsze znaczenie i jest
  5297. 4:04:44związany z siłą ciśnienia
  5298. 4:04:46hydrostatycznego,
  5299. 4:04:48która którą wywiera woda na przykład w
  5300. 4:04:51komórkach. Ostatnią składową to jest
  5301. 4:04:54potencjał matrycowy,
  5302. 4:04:56inaczej imibicyjnokapilarny
  5303. 4:04:59i który jest związany z zatrzymywaniem
  5304. 4:05:02wody przez różnego rodzaju koloidy
  5305. 4:05:05białkowe. Jest znaczenie tego potencjału
  5306. 4:05:08dla ogólnego potencjału wody jest
  5307. 4:05:10znikome. Ono jest praktycznie
  5308. 4:05:13niezauważalne w wielu sytuacjach.
  5309. 4:05:16I zwykle gdy idziemy od dołu rośliny w
  5310. 4:05:20górę rośliny, to taki potencjał wody nam
  5311. 4:05:23spada. A więc woda może być przenoszona
  5312. 4:05:26z korzenia, do łodygi, potem do liści i
  5313. 4:05:30potem z liści transpirować, czyli
  5314. 4:05:32parować do atmosfery. Dzięki temu
  5315. 4:05:36właśnie woda może bez nakładu energii
  5316. 4:05:39być transportowana wbrew grawitacji w
  5317. 4:05:41górę rośliny. I taki bierny transport
  5318. 4:05:44wody jest warunkowany przez siłę sącą
  5319. 4:05:48liści, która właśnie jest wywołana tą
  5320. 4:05:52dużą różnicą. potencjału wody między
  5321. 4:05:55atmosferą a tym potencjałem wody w
  5322. 4:05:57liściach. Czasem gdy zdarzy się
  5323. 4:06:00sytuacja, że potencjał wody w atmosferze
  5324. 4:06:03i potencjał wody w roślinie jest na
  5325. 4:06:06podobnych poziomach i ogólnie w obrębie
  5326. 4:06:09rośliny ten potencjał wody jest na
  5327. 4:06:11podobnych poziomach, to woda nie może
  5328. 4:06:14biernie przepływać w góra w rośliny
  5329. 4:06:16rośliny. Wtedy jest wykorzystywany inny
  5330. 4:06:19mechanizm transportu wody, a mianowicie
  5331. 4:06:21parcie korzeniowe. Polega on na tym, że
  5332. 4:06:25jony, skleby są aktywnie pompowane do
  5333. 4:06:28komorek korzeni. Wtedy gdy te jony
  5334. 4:06:31trafiają do komóek korzeni, to tam
  5335. 4:06:34roztwór w tych komórkach staje się
  5336. 4:06:36hiperosmotyczny względem roztworu gleby
  5337. 4:06:39i woda zaczyna napływać do tych korzeni,
  5338. 4:06:42bo się obniżał ten potencjał wody w tych
  5339. 4:06:46korzeniach. Gdy ta woda napływa do tych
  5340. 4:06:49korzeni, to po prostu fizycznie popycha
  5341. 4:06:52wodę w roślinie i popycha cały ten sub
  5342. 4:06:56wody. Wynikiem takiego zawiska jest
  5343. 4:06:59kutacja, czyli powstawanie takich kropel
  5344. 4:07:02wody na liściach w takich specjalnych
  5345. 4:07:05miejscach, które są nazywane hydatodami.
  5346. 4:07:08I właśnie w takich sytuacjach, gdy nie
  5347. 4:07:10mamy tej różnicy potencjału wody, nie
  5348. 4:07:13możemy liczyć na taki bierny transport
  5349. 4:07:15wody, tylko jest wymagany mechanizm
  5350. 4:07:18wykorzystujący ATP, mechanizm, który
  5351. 4:07:22zużywa nam dostępne formy energii.
  5352. 4:07:26Transpiracja wody odbywa się głównie
  5353. 4:07:29przez aparaty szparkowe. Mechanizm
  5354. 4:07:31otwierania i zamykania aparatów
  5355. 4:07:33szparkowych molekularnie jest dosyć
  5356. 4:07:35skomplikowany, ale my omówimy tylko tu
  5357. 4:07:38taki najbardziej ogólny, najprostszy
  5358. 4:07:41zarys. I w wielkim skrócie światło jest
  5359. 4:07:44czynnikiem, który warunkuje otwieranie
  5360. 4:07:47aparatów szparkowych, a ciemność
  5361. 4:07:50czynnikiem warunkującym zamykanie
  5362. 4:07:52aparatów szparkowych. Oczywiście
  5363. 4:07:54znajdziemy inne czynniki, które wpłyną
  5364. 4:07:56na sposób otwarcia zamknięcia aparatów
  5365. 4:07:59szparkowych, ale właśnie to światło jest
  5366. 4:08:01najważniejsze i gdy aparat szparkowy ma
  5367. 4:08:05zostać otworzony, to jony potasu są
  5368. 4:08:08pompowane do tego aparatu szparkowego,
  5369. 4:08:11są umieszczane w wakuolach, a potem woda
  5370. 4:08:15na zasadzie osmozy wpływa do tych
  5371. 4:08:18komórek szparkowych.
  5372. 4:08:21Gdy do tych komórek wpływa woda, to
  5373. 4:08:23rośnie turgor, przez co komórka się
  5374. 4:08:25wygina. A komórki aparatów szparkowych
  5375. 4:08:28mają nierównomiernie zgrubiałe ściany
  5376. 4:08:31komórkowe. Są one grubsze przy tej
  5377. 4:08:34szparce. I właśnie przez to zgrubienie
  5378. 4:08:37to wygięcie komórek jest nierównomierne
  5379. 4:08:40i przez to otwiera nam się szparka.
  5380. 4:08:42Mechanizm zamykania aparatu szparkowego
  5381. 4:08:45działa odwrotnie. I one potasu są
  5382. 4:08:49usuwane z komórek, przez co spada
  5383. 4:08:52potencjał wody w komórkach przyszkowych.
  5384. 4:08:55A więc woda będzie uciekała z miejsca o
  5385. 4:08:58wyższym potencjale wody do miejsca o
  5386. 4:09:00niższym potencjale wody, a więc będzie
  5387. 4:09:03wypływała z komórek szparkowych do
  5388. 4:09:05komórek przyszowych. Komórki szparkowe
  5389. 4:09:07będą traciły turgor i szparka będzie się
  5390. 4:09:10zamykać.
  5391. 4:09:12No i właśnie ta transpiracja, czyli
  5392. 4:09:14parowanie wody z powierzchni rośliny,
  5393. 4:09:17odbywa się głównie przy aparatach
  5394. 4:09:19szparkowych. Aparaty szparkowe są z
  5395. 4:09:22reguły umieszczone po dolnej stronie
  5396. 4:09:24liścia, żeby ograniczać ten proces.
  5397. 4:09:27Oczywiście woda też będzie parowała z
  5398. 4:09:30innych części liścia, ale to będą straty
  5399. 4:09:33minimalne, bo są różne mechanizmy, które
  5400. 4:09:36zapobiegają transpiracji. Na przykład
  5401. 4:09:38pokrycie powierzchni liści substancją
  5402. 4:09:41tłuszczową, słabo przepuszczalną dla
  5403. 4:09:43wody.
  5404. 4:09:45I czynniki, które wpłyną nam na
  5405. 4:09:47transpirację, to będzie przede wszystkim
  5406. 4:09:49temperatura. Czym wyższa temperatura,
  5407. 4:09:52tym szybsze parowanie, a więc tym
  5408. 4:09:54transpiracja efektywniejsza. Światło
  5409. 4:09:57również pobudza nam transpirację, bo jak
  5410. 4:10:00już mówiłam, otwiera aparaty szparkowe,
  5411. 4:10:03a jeśli te aparaty szparkowe będą
  5412. 4:10:05szeroko otwarte, to transpiracja przez
  5413. 4:10:08nie będzie szybciej zachodzić. Kolejną
  5414. 4:10:11kwestią jest wilgotność. Gdy mamy dużą
  5415. 4:10:15wilgotność wokół liścia, wokół aparatów
  5416. 4:10:18szparkowych, to raczej te różnice
  5417. 4:10:21potencjału wody będą niewielkie albo
  5418. 4:10:24praktycznie niezauważalne. Dlatego wtedy
  5419. 4:10:27to parowanie wody będzie mniej
  5420. 4:10:29efektywne. Natomiast gdy mamy suchy
  5421. 4:10:32klimat, nie mamy wilgotności, to wtedy
  5422. 4:10:35ta różnica potencjału wody są bardzo
  5423. 4:10:38znaczące i wtedy transpiracja szybko
  5424. 4:10:41zachodzi. A więc w suchym klimacie też
  5425. 4:10:43rośliny przez to będą traciły szybciej
  5426. 4:10:46wodę i muszą jakby postawić na bardziej
  5427. 4:10:49zmyślne mechanizmy ograniczenia
  5428. 4:10:51transpiracji.
  5429. 4:10:53Kolejny jest truch powietrza. Jeśli mamy
  5430. 4:10:56jakiś przewiew przewiew wiatru, to to
  5431. 4:10:59sprzyja transpiracji, bo jeśli woda nam
  5432. 4:11:02transpiruje, to w okolicy liścia
  5433. 4:11:04zwiększa się wilgotność, która obniża
  5434. 4:11:07transpirację, o czym przed chwilą
  5435. 4:11:09mówiłam. Ale gdy mamy jakiś ruch
  5436. 4:11:11powietrza, to wiatr szybko usunie tą
  5437. 4:11:14wilgotność i przez to ta transpiracja
  5438. 4:11:17również będzie szybciej zachodziła.
  5439. 4:11:21Istnieje takie zawisko jak susza
  5440. 4:11:24fizjologiczna. Jest ono wtedy, kiedy
  5441. 4:11:26mimo fizycznej obecności wody w
  5442. 4:11:28środowisku roślina nie jest w stanie tej
  5443. 4:11:31wody pobierać. Pierwszy przykład takiej
  5444. 4:11:34suszy jest wtedy, kiedy zasolenie gleby
  5445. 4:11:37jest na tyle skrajne,
  5446. 4:11:40że roślina nie jest w stanie pobierać
  5447. 4:11:43wody z tego względu, że roztwór gleby
  5448. 4:11:46jest na tyle skrajnie hiperosmotyczny
  5449. 4:11:49w stosunku do roztworów w komorkach
  5450. 4:11:52roślin. Czyli roztwór gleby ma na tyle
  5451. 4:11:55niski potencjał wody, że niemożliwe jest
  5452. 4:11:59pobieranie tej wody. Druga sytuacja to
  5453. 4:12:01sytuacja, w której woda po prostu
  5454. 4:12:03zamarzła, gdy jest ona w stanie stałym.
  5455. 4:12:06To co prawda jest w środowisku, ale nie
  5456. 4:12:09ma sposobów, by ją pobrać.
  5457. 4:12:11>> [parsknięcie]
  5458. 4:12:12>> Kolejna kwestia to formy pobierania
  5459. 4:12:15różnych pierwiastków przez rośliny.
  5460. 4:12:19Jeśli chodzi o związki azotu, to tutaj
  5461. 4:12:22zwrócę uwagę na azot atmosferyczny,
  5462. 4:12:26który mogą pobierać tylko niektóre
  5463. 4:12:28rośliny. Będą to przede wszystkim
  5464. 4:12:31rośliny, które należą do rodziny
  5465. 4:12:33bobowatych na stare motelkowatych, które
  5466. 4:12:36wchodzą w związki symbiotyczne z
  5467. 4:12:39bakteriami umożliwiającymi
  5468. 4:12:41wiązenie azotu atmosferycznego.
  5469. 4:12:44Jeśli chodzi o związki siarki, to przede
  5470. 4:12:47wszystkim to będzie anion SO4 2-le
  5471. 4:12:52tlenek siarki również może być pobierany
  5472. 4:12:54przez rośliny i tlenek siarki jest
  5473. 4:12:57pobierany w takiej formie, że jest
  5474. 4:12:59pobierany z atmosfery. No i szybko
  5475. 4:13:02przelećmy po tych najważniejszych
  5476. 4:13:04pierwiastkach, jeśli chodzi o ich
  5477. 4:13:06funkcję. Azot to oczywiście składnik
  5478. 4:13:08białek, kwasów nukleinowych, kozymów,
  5479. 4:13:11chlorofilu czy cytokin. Siarka to
  5480. 4:13:14składnik jednego z enzymów ze stainy,
  5481. 4:13:17oprócz czego wchodzi w skład koenzymów i
  5482. 4:13:19fosfolipidów. Fosfor, składnik kwasów
  5483. 4:13:22nukleinowych, fosfolipidów ATP, bierze
  5484. 4:13:25udział w regulacji enzymów. Potas
  5485. 4:13:28reguluje turgur komórek, aktywator
  5486. 4:13:30enzymów, udział w ruchach szparek i
  5487. 4:13:33zwiększona oporność na czynniki
  5488. 4:13:35stresowe. I magnez bardzo ważny dla
  5489. 4:13:37roślin. To jest pierwiastek, który
  5490. 4:13:40wchodzi w skład chlorofilu, jest w jego
  5491. 4:13:43centralnym miejscu, oprócz tego jest
  5492. 4:13:46aktywatorem enzymów i reguluje łączenie
  5493. 4:13:49podjednostek rybosomów podczas procesu
  5494. 4:13:52translacji.
  5495. 4:13:54No i widzimy, że te funkcje pierwiastków
  5496. 4:13:56u roślin są bardzo podobne jak funkcje
  5497. 4:13:59ich u zwierząt. Tylko mamy tutaj jeszcze
  5498. 4:14:02w potasie tą regulację turgoru i udział
  5499. 4:14:05w ruchach szparkowych, czego nie ma u
  5500. 4:14:07zwierząt. I w przypadku magnezu mamy ten
  5501. 4:14:11chlorofil, przez co u roślin znajdziemy
  5502. 4:14:14o wiele więcej magnezu niż u zwierząt.
  5503. 4:14:18Na chwilę wrócimy do kwestii
  5504. 4:14:19fotosyntezy, ale z trochę innej strony
  5505. 4:14:22niż z tej strony metabolicznej,
  5506. 4:14:24molekularnej. Zobaczymy jak ta
  5507. 4:14:27fotosynteza przebiega w odniesieniu do
  5508. 4:14:29roślin i co ona im daje produktami
  5509. 4:14:32fotosyntezy po pierwsze będzie dwutlenek
  5510. 4:14:36węgla, po drugie będzie tołowoda, a po
  5511. 4:14:38trzecie będzie to energia dostarczana w
  5512. 4:14:42postaci promieniowania świetlnego,
  5513. 4:14:44głównie w postaci światła, głównie z
  5514. 4:14:47zakresu 400 700 nanomet.
  5515. 4:14:51I produktami fotosyntezy są aldehydy
  5516. 4:14:543fosfoglicerynowe,
  5517. 4:14:55które szybko są przetwarzane do jakiś
  5518. 4:14:58cukrów, głównie do glukozy, która może
  5519. 4:15:00być transportowana z liści do innych
  5520. 4:15:03organów. Innym produktem fotosyntezy
  5521. 4:15:05jest tlen, ale jest to uboczny produkt
  5522. 4:15:09fotosyntezy. I też należy pamiętać, że
  5523. 4:15:11ten uwalniany tlen w fotosyntezie nie
  5524. 4:15:14pochodzi z dwutlenku węgla, a on
  5525. 4:15:16pochodzi z cząsteczek wody.
  5526. 4:15:19Substancje takie jak woda i sole
  5527. 4:15:22mineralne to liści są transportowane za
  5528. 4:15:25pośrednictwem drewna, a asymilaty są z
  5529. 4:15:28liści wytransportowywane za
  5530. 4:15:31pośrednictwem łyka.
  5531. 4:15:34I rośliny do przeprowadzenia fotosyntezy
  5532. 4:15:37potrzebują dwutlenku węgla. Mamy kilka
  5533. 4:15:39adaptacji, które umożliwiają wymianę
  5534. 4:15:42gazową, żeby ten dwutlenek węgla mógł
  5535. 4:15:44być dostarczany do komorek
  5536. 4:15:46przeprowadzających fotosyntezę.
  5537. 4:15:48Najważniejszymi adaptacjami będą aparaty
  5538. 4:15:50szparkowe, których stopień rozwarcia
  5539. 4:15:53reguluje przepływ, przepływ gazów w tym
  5540. 4:15:57dwutlenku węgla do liścia i z liścia,
  5541. 4:16:00ale nie tylko, bo też aparaty szparkowe
  5542. 4:16:02możemy mieć na łodyce. Gdy łodyga ma
  5543. 4:16:04budowę wtórną, to już ten przepływ gazów
  5544. 4:16:07jest o wiele utrudniony, ale mamy
  5545. 4:16:09przetchlinki, czyli takie struktury,
  5546. 4:16:12przez które jednak chociaż w jakimś
  5547. 4:16:15stopniu ten przepływ gazów może
  5548. 4:16:17przebiegać. niektórych roślin,
  5549. 4:16:19szczególnie ze stanowisk silnie
  5550. 4:16:21zabagnionych, gdzie gleba jest silnie
  5551. 4:16:24zalana, to korzenie nie są w stanie
  5552. 4:16:26czerpać gazów z tego powietrza, co się
  5553. 4:16:29znajduje w glebie w różnych przestworach
  5554. 4:16:32właśnie z uwagi na to zalanie wodą i
  5555. 4:16:34wytwarzają korzenie oddechowe, które
  5556. 4:16:37właśnie służą do prowadzenia wymiany
  5557. 4:16:39gazowej. Też zwrócę uwagę na na
  5558. 4:16:43ilustrację po lewej, jak mamy przekrój
  5559. 4:16:45pr przez liść i to typowy przekrój dla
  5560. 4:16:48liścia rośliny dwuliściennej. Widzimy
  5561. 4:16:51tutaj, że meofil jest zróżnicowany na
  5562. 4:16:54miękk palisadowy i miałkączasty.
  5563. 4:16:57Ten miękkie szkąbczasty, który jest po
  5564. 4:16:59dolnej stronie liścia, celowo ma te duże
  5565. 4:17:02przestwory międzykomórkowe, bo z dolnej
  5566. 4:17:05strony liścia dominują aparaty
  5567. 4:17:07szparkowe. Dzięki tym przestworom, temu
  5568. 4:17:10powietrzu i tym gazom łatwiej się
  5569. 4:17:13przemieszczać w tych przestworach, żeby
  5570. 4:17:15mogły być dostarczane do poszczególnych
  5571. 4:17:17komórek miałkiszu.
  5572. 4:17:20I na intensywność fotosyntezy wpływa
  5573. 4:17:22kilka czynników. Najważniejsze jest
  5574. 4:17:24natężenie światła i w zależności od
  5575. 4:17:27natężenia światła wiązana jest inna
  5576. 4:17:31ilość dwutlenku węgla. możemy wyróżnić
  5577. 4:17:34dwa takie punkty. Pierwszy oznaczone
  5578. 4:17:37jedynką to punkt kompensacji, w którym
  5579. 4:17:40ilość wiązanego CO2 odpowiada ilości
  5580. 4:17:44węgla, który jest wykorzystywany przez
  5581. 4:17:47roślinę w procesach oddechowych. Drugi
  5582. 4:17:49punkt to punkt nasycenia, w którym już
  5583. 4:17:52dalsze zwiększenie natężenia światła nie
  5584. 4:17:55będzie warunkowało zwiększenie i
  5585. 4:17:58zwiększenia intensywności wiązania
  5586. 4:17:59dwutlenku węgla. też takie nadmierne
  5587. 4:18:02natrężenie światła może prowadzić do
  5588. 4:18:04uszkadzania aparatu fotosyntetycznego.
  5589. 4:18:08Kolejnym czynnikiem będzie temperatura.
  5590. 4:18:10No i jak to zwykle bywa, zwrost
  5591. 4:18:12temperatury będzie pozytywnie wpływał na
  5592. 4:18:15te procesy, ale do czasu, bo jeśli
  5593. 4:18:18temperatura zbytnio wzrośnie, to dojdzie
  5594. 4:18:20do degradacji różnych enzymów i wtedy
  5595. 4:18:23szybkość tego procesu gwałtownie
  5596. 4:18:25spadnie. Jednak u roślin jest jeszcze
  5597. 4:18:28drugi aspekt tej wyższej temperatury, bo
  5598. 4:18:30mamy taki enzym jak Rubisko, który jest
  5599. 4:18:34bardzo ważny w cyklu Kelwina, bo
  5600. 4:18:36odpowiada za wiązanie dwutlenku węgla do
  5601. 4:18:39rybulo 1.5 5 bis fosforanu, ale w
  5602. 4:18:42wyższych temperaturach i przy niższym
  5603. 4:18:45stężeniu dwutlenku węgla taki enzym
  5604. 4:18:47rubisko zamiast dwutlenku węgla wiąże
  5605. 4:18:50tlen, co jest związane z niekorzystnym
  5606. 4:18:53dla roślin procesem fotooddychania.
  5607. 4:18:56Więc podnoszenie temperatury z reguły
  5608. 4:19:00zwiększa tą intensywność fotosyntezy.
  5609. 4:19:03Jednak pamiętajmy, że odktywują się
  5610. 4:19:06również jakieś mechanizmy hamujące,
  5611. 4:19:08takie jak właśnie to zwiększenie
  5612. 4:19:10intensywności fotooddychania, które
  5613. 4:19:13sprawiają, że ten wzrost nie będzie aż
  5614. 4:19:15tak znaczący, aż tak wielki, jak mógłby
  5615. 4:19:18być, gdyby te inne zjawiska nie
  5616. 4:19:21istniały.
  5617. 4:19:23Bardzo dużo roślin wchodzi w relacje z
  5618. 4:19:25grzybami, czyli w mikoryzę. Grzyby
  5619. 4:19:28pomagają roślinie zdobywać różne
  5620. 4:19:31substancje mineralne, zwiększają
  5621. 4:19:33powierzchnię ich systemu korzeniowego, a
  5622. 4:19:36w zamian roślina daje grzybom różne
  5623. 4:19:38składniki odżywcze. też na przykład
  5624. 4:19:41paproć wodna z rodzaju azolla wchodzi w
  5625. 4:19:44związek z a na b na sp a rośliny
  5626. 4:19:48bobowate stare motylkowate wchodzą w
  5627. 4:19:50związek z bakteriami z rodzaju ryzobium
  5628. 4:19:53i te bakterie z ryzobium tworzą takie
  5629. 4:19:55specyficzne brodawki na korzeniach tych
  5630. 4:19:58roślin. Ale zarówno ta anabena, jak i
  5631. 4:20:01bakterie z rodzaju rezobium pozwalają
  5632. 4:20:04tym roślinom na czerpanie azatu z
  5633. 4:20:06atmosfery, bo te bakterie są w stanie
  5634. 4:20:09wiązać azot atmosferyczny.
  5635. 4:20:13I przechodzimy do rozmnażania roślin. Po
  5636. 4:20:15kolei szybko opiszemy przemiany pokoleń
  5637. 4:20:19u poszczególnych grup. Zaczniemy w tym
  5638. 4:20:22przypadku u mchów od gametofitów. Mamy
  5639. 4:20:25gametofit żeński i męski. A więc to jest
  5640. 4:20:28roślina dwupianna. Gametofit męski
  5641. 4:20:30wytwarza komórki plemnikowe, żeński
  5642. 4:20:33komórkę jajową. Dochodzi do
  5643. 4:20:35zapłodnienia, do którego niezbędna jest
  5644. 4:20:38woda i powstaje zygotta, z której
  5645. 4:20:41rozwija się sporofit uzależniony od
  5646. 4:20:43gametofitu. W sporoficie na szczycie
  5647. 4:20:47mamy puszkę zarodnikonośną, w której w
  5648. 4:20:49wyniku mejozy powstają zarodniki dające
  5649. 4:20:52kolejne gametofity. W tym cyklu życiowym
  5650. 4:20:55u mszaków kametofit jest stadium
  5651. 4:20:57dominującym, a sporofit jest od niego
  5652. 4:21:00zależny. Nie posiada on chloroplastów, a
  5653. 4:21:04więc nie jest w stanie sam prowadzić
  5654. 4:21:05fotosyntezy.
  5655. 4:21:08Dalej mamy przykład cyklu rozwojego
  5656. 4:21:11rozwojowego paprotnika. Po lewej mamy
  5657. 4:21:14diploidalny sporofit, czyli dorosłą
  5658. 4:21:18paproć. Zwykle na spodniej części
  5659. 4:21:21blaszki liściowej paproci znajdziemy
  5660. 4:21:24kubki, które są zgrupowaniami zarodni, w
  5661. 4:21:27których powstają zarodniki w wyniku
  5662. 4:21:30procesu mejoze. Te haploidalne zarotniki
  5663. 4:21:33będą się rozwijały w w serysowate
  5664. 4:21:37gametofity i te gametofity posiadają
  5665. 4:21:40zarówno gametangie żeńskie jak i
  5666. 4:21:43gametangie męskie więc są to rośliny
  5667. 4:21:46jednopienne ale zwykle jak tutaj mamy
  5668. 4:21:49zaznaczone na schemacie dochodzi do
  5669. 4:21:52zapłodnienia krzyżowego, żeby zwiększać
  5670. 4:21:55różnorodność genetyczną gdy dojdzie do
  5671. 4:21:57zapłodnienia rozwija się sporofit i
  5672. 4:22:00tutaj Tutaj pokoleniem dominującym
  5673. 4:22:02będzie już sporofit i w każdej kolejnej
  5674. 4:22:05grupie będzie dominował sporofit, a
  5675. 4:22:07gametofit będzie coraz bardziej
  5676. 4:22:09niepozorny i będzie miał coraz mniejsze
  5677. 4:22:12znaczenie.
  5678. 4:22:14Przejdźmy do skrzypów. Tutaj
  5679. 4:22:16przedstawiłem taki typowy, najczęściej
  5680. 4:22:19przedstawiony obraz cyklu rozwojowego
  5681. 4:22:22skrzypa. Ale zwrócę tutaj uwagę, że
  5682. 4:22:25jeśli chodzi o występowanie tych dwóch
  5683. 4:22:26rodzajów pędów, to to różnie bywa. Nie
  5684. 4:22:29zawsze to wygląda tak, że występuje
  5685. 4:22:32jeden pęd zielony, a potem zanim za
  5686. 4:22:35jakimś czasie bezzielenicowy
  5687. 4:22:38pęd z kłosem zarodnikonośnym.
  5688. 4:22:41No dobrze, ale zacznijmy od tego momentu
  5689. 4:22:43po lewej, gdzie właśnie mamy ten brązowy
  5690. 4:22:47pęd z kłosem zarodnikonośnym. W wyniku
  5691. 4:22:51majozy powstają zarodniki. Te zarodniki
  5692. 4:22:55są opatrzone specjalnymi strukturami,
  5693. 4:22:57które są nazywane haptarami. Te haptery
  5694. 4:23:01umożliwiają tym zarodnikom
  5695. 4:23:03przemieszczenie się w takich zwartych
  5696. 4:23:06kupach, żeby gametofity mogły wzrastać
  5697. 4:23:10niedaleko siebie. Jeśli chodzi o
  5698. 4:23:12gametofity skrzypów, to tutaj mamy różne
  5699. 4:23:15sytuacje. Możemy mieć zarówno gametofity
  5700. 4:23:18jednopienne, jak i dwupienne. Tutaj w
  5701. 4:23:20tym przypadku przedstawiłem gametofity
  5702. 4:23:23dwupienne. Gametofit żeński wytwarza
  5703. 4:23:27rodnie, gametofit męski plamnie. Komorka
  5704. 4:23:30plemnikowa łączy się z komórką jajową w
  5705. 4:23:33rodni i powstaje nam sporofit. Sporofit
  5706. 4:23:37może wytwarzać zielony pęd prowadzący
  5707. 4:23:40fotosyntezę. i zbierający substancje
  5708. 4:23:42odżywcze dokłącza. Potem to kłącze może
  5709. 4:23:46jakiś czas przetrwać w ziemi, by po
  5710. 4:23:49jakimś czasie wypuścić pęd z kłosem
  5711. 4:23:52zarodnonośnym.
  5712. 4:23:54Ale jak już mówiłam, to jest tylko jeden
  5713. 4:23:56model rozwoju, który spotkamy u
  5714. 4:23:59skrzypów. Możemy też znaleźć takie
  5715. 4:24:02sytuacje, gdzie będziemy mieli zielony
  5716. 4:24:04pęd przeprowadzający fotosyntezę i
  5717. 4:24:07dopiero potem na tym pędzie rozwinie się
  5718. 4:24:10kłos zarodnikonośny.
  5719. 4:24:12Ale pod kątem matury nie jest to dla nas
  5720. 4:24:15aż takie istotne.
  5721. 4:24:17Dalej mamy widłaki. Zaczniemy od
  5722. 4:24:20sporofitu po lewej i od jego kłosa
  5723. 4:24:23zarodnikonośnego, w którym mamy zarówno
  5724. 4:24:26makrosporangia, które wytwarzają
  5725. 4:24:29makrospory, i mikrosporangia, które
  5726. 4:24:32wytwarzają mikrospory. W górnej części
  5727. 4:24:34będziemy mieli mikrosporangia, a w
  5728. 4:24:37dolnej makrosporangia.
  5729. 4:24:39Z mikrospor będzie nam powstawał
  5730. 4:24:42gametofit męski, a z makrospor gametofit
  5731. 4:24:46żeński. Widzimy, że tutaj już sporofit i
  5732. 4:24:49gametofit są dosyć silnie związane z
  5733. 4:24:52tymi sporami i naprawdę są skrajnie
  5734. 4:24:54zredukowane. Już powoli nam to
  5735. 4:24:57przypomina sytuację, jaką mamy w
  5736. 4:24:59przypadku roślin nasiennych, bo tutaj w
  5737. 4:25:03przypadku pokolenia gametofitu, który
  5738. 4:25:06mamy po prawej, mamy strukturę złożonek
  5739. 4:25:09tylko z kilku kilkunastu komórek.
  5740. 4:25:14Wchodzimy do roślin nasiennych.
  5741. 4:25:17Zaczniemy od nagonasiennych, na
  5742. 4:25:19przykładzie iglastych. I po lafe mamy
  5743. 4:25:23gałązkę ze dużego drzewiastego
  5744. 4:25:26sporofitu, na której znajdziemy szyszkę
  5745. 4:25:28żeńską i szyszkę męską. Na szyszceńskiej
  5746. 4:25:33będziemy mieli łóki nasiennej, łóki
  5747. 4:25:35nasienne, a na każdej z takich łóek
  5748. 4:25:38nasiennych będziemy mieli dwa
  5749. 4:25:41makrosporangia.
  5750. 4:25:42Natomiast szyszki męskie będą stworzone
  5751. 4:25:45przez mikrosporofile, na których
  5752. 4:25:49będziemy mieli mikrosporę, które w
  5753. 4:25:52wyniku procesu [parsknięcie]
  5754. 4:25:53mejosy będą tworzyły nam mikrospory.
  5755. 4:25:57Taka mikrospora jest przybliżona po
  5756. 4:26:00prawej i widzimy, że składa się ona z
  5757. 4:26:03kilku komórek przedoroślowych
  5758. 4:26:05oznaczonych dwójką, jednej komórki
  5759. 4:26:08wegetatywnej oznaczonej czwórką, która
  5760. 4:26:11potem dała giewkę pełkową jednej komórki
  5761. 4:26:13generatywnej oznaczonej trójką, która
  5762. 4:26:17potem da komórkę plemnikową. jedynką.
  5763. 4:26:20Natomiast zaznaczyłam worki powietrzne
  5764. 4:26:23charakterystyczne dla nagonasiennych,
  5765. 4:26:25które ułatwiają roznoszenie przez wiatr
  5766. 4:26:28tych niewielkich gametofitów męskich,
  5767. 4:26:31które są wręcz zawarte w mikrosporze.
  5768. 4:26:34Z makrospory, która jest cały czas
  5769. 4:26:38związana z dorosłym sporofitem na łustce
  5770. 4:26:41nasiennej żeńskiej rozwijają się
  5771. 4:26:44struktury gametofitu. Natomiast z
  5772. 4:26:47mikrospory rozwija się gametofit męski,
  5773. 4:26:50który z wiatrem jest przenoszony do
  5774. 4:26:53gametofitu żeńskiego, który cały czas
  5775. 4:26:56jest na tej łustce nasiennej żeńskiej i
  5776. 4:27:00tam komórka generatywna w wyniku
  5777. 4:27:04podziału mitycznego daje komórki
  5778. 4:27:06plemnikowe. Natomiast komórka
  5779. 4:27:09wegetatywna tworzy łagiewkę półkową,
  5780. 4:27:12która umożliwia komórce plemnikowej
  5781. 4:27:15dostanie się do komórki jajowej. I tutaj
  5782. 4:27:18dochodzi w tym procesie do
  5783. 4:27:20uniezależnienia rozmnażenia od od wody.
  5784. 4:27:24Dalej będzie się rozwijało nasiono w
  5785. 4:27:27obrębie tej szyszki żeńskiej, która
  5786. 4:27:30będzie się przekształcała w strewniałą
  5787. 4:27:33szyszkę. Potem to nasiono zostanie z tej
  5788. 4:27:36szyszki uwolnione i będzie się z niego
  5789. 4:27:39rozwijał dorosły sporofit.
  5790. 4:27:42Tutaj mam przedstawione to już dla
  5791. 4:27:45roślin okrytonasiennych. Zacznijmy od
  5792. 4:27:48kwiatu, w którym najczęściej występują
  5793. 4:27:51zarówno organy rozmnażania żeńskie, jak
  5794. 4:27:54i męskie. Męskie, czyli pręcik, żeńskie
  5795. 4:27:57czyli słupek. W obrębie słupka powstają
  5796. 4:28:00mikrospory, w których znajduje się
  5797. 4:28:03kamietofit męski. Tutaj jest on już
  5798. 4:28:05zredukowany jedynie do komórki
  5799. 4:28:07wegetatywnej i generatywnej. A w obrębie
  5800. 4:28:10słupka rozwijają nam się woraczki
  5801. 4:28:13zalążkowe, w których mamy komórkę
  5802. 4:28:15jajową. Tutaj również, gdy to ziarenko
  5803. 4:28:19pyłku dotrze do znamienia słupka, to
  5804. 4:28:22wytwarza się komórkę. łagiewka pełkowa z
  5805. 4:28:25komórki wegetatywnej, która transportuje
  5806. 4:28:28komórki plemnikowe powstałe z komórki
  5807. 4:28:31generatywnej do wnętrza tego woreczka. I
  5808. 4:28:35zachodzi tu proces zwany procesem
  5809. 4:28:37podwójnego zapłodnienia. Jedna komórka
  5810. 4:28:39plemnikowa zapładnia komórkę jajową.
  5811. 4:28:43Będzie się rozwijał tu zarodek, a druga
  5812. 4:28:45komórka zapłodni centralne jądroweczka
  5813. 4:28:49zalążkowego, które jest diploidalne. A
  5814. 4:28:52więc to zapłodnienie da tryploidalną
  5815. 4:28:55strukturę, która rozwinie się w pielmo i
  5816. 4:28:59dzięki temu będziemy mieli owoc, w
  5817. 4:29:02którym będzie nasiono. Takie nasiono jej
  5818. 4:29:05w odpowiednich warunkach będzie mogło
  5819. 4:29:07wykiełkować dając nowy sporofit.
  5820. 4:29:11Tutaj mam jeszcze przedstawione etapy
  5821. 4:29:14rozwoju gametofitu żeńskiego u
  5822. 4:29:16nagonasiennych i u okrytonasiennych.
  5823. 4:29:20Nagonasienne na górze, okrytonasienne na
  5824. 4:29:22dole. Od razu zwrócę tu uwagę, że
  5825. 4:29:26osłonki
  5826. 4:29:27zalążka mają u nagonasiennych jedną
  5827. 4:29:31osłonkę, a u okretonasiennych dwie
  5828. 4:29:34osłonki. I dwa pierwsze etapy są takie
  5829. 4:29:36same. Mamy jakąś makrosporę, która w
  5830. 4:29:40wyniku mejozy daje cztery komorki. Trzy
  5831. 4:29:43z tych komorek zanikają, a jedna w
  5832. 4:29:46wyniku podziałów mitycznych rozwija się
  5833. 4:29:48dalej. Teraz zaczniemy od
  5834. 4:29:51nagonasiennych, gdzie ta komórka w
  5835. 4:29:53wyniku podziałów mitycznych daje nam
  5836. 4:29:56gametofit żeński, a w obrębie niego
  5837. 4:29:59wykształcają się dwierodnie. W przypadku
  5838. 4:30:03okretonasi ta komórka najczęściej ma dwa
  5839. 4:30:07podziały, w wyniku których mamy po dwa
  5840. 4:30:10jądra na dwóch biegunach tego woraczka.
  5841. 4:30:15Dalej mamy kolejne podziały mityczne,
  5842. 4:30:18czyli na każdym biegunie mamy cztery
  5843. 4:30:20jądra, ale jedno jądro z każdego bieguna
  5844. 4:30:23zmierza do centrum komórki, żeby ulec
  5845. 4:30:27fuzji z drugim jądrem i centralnie
  5846. 4:30:30powstaje nam wtórne jądrowo raczka
  5847. 4:30:32zalążkowego, które jest diploidalne i
  5848. 4:30:35oznaczone tu trójką. Natomiast inne
  5849. 4:30:38jądra przekształcają się w inne
  5850. 4:30:41struktury. Jedynką zaznaczyłem komórkę
  5851. 4:30:45jajową, dwójką są zaznaczone synergidy,
  5852. 4:30:48które towarzyszą komórce jajowej i są
  5853. 4:30:52homologiczne dorodni. A czwórką
  5854. 4:30:56zaznaczyłam trzy antypody.
  5855. 4:31:00Jeśli ten opis tych wszystkich cyklów
  5856. 4:31:03był dla kogoś zbytnio chaotyczny lub że
  5857. 4:31:05za szybki, to w filmie poświęconym
  5858. 4:31:08rozmnażeniu roślin bardzo wolno
  5859. 4:31:10analizuje te wszystkie cykle, dokładniej
  5860. 4:31:14je opisując i mówiąc co z czego wynika.
  5861. 4:31:17Powiedzmy sobie o zapłodnieniu i
  5862. 4:31:19powstawaniu nasion u roślin nasiennych i
  5863. 4:31:22owoców u roślin okrytonasiennych.
  5864. 4:31:25Czyli tutaj mamy dwie odpowiadające
  5865. 4:31:28sobie struktury. Mamy łókę
  5866. 4:31:31nasiennążeńską
  5867. 4:31:32u nagonasiennych po lewej, czyli
  5868. 4:31:34makrosporofil i zalążnie po prawej u
  5869. 4:31:39okretonasiennych, czyli struktura, która
  5870. 4:31:42powstała ze zrośnięciu kilku, czasami
  5871. 4:31:45jednego owoistków. A owoistki też
  5872. 4:31:49właśnie odpowiadają makrosporofilom.
  5873. 4:31:52I widzimy, że u nagoiennych
  5874. 4:31:56zalążki są nieosłonięte, a u
  5875. 4:32:00ukrytonasiennych zalążki są osłonięte,
  5876. 4:32:03są w zalążni. Czyli zarówno u nago i
  5877. 4:32:06okretonasiennych mamy zalążki, ale
  5878. 4:32:09jedynie u okretunasiennych mamy
  5879. 4:32:12zalążnie.
  5880. 4:32:13Oprócz tej zalążni zarówno zalążki u
  5881. 4:32:16nago i u krytonasiennych mają swoje
  5882. 4:32:19osłonki. W przypadku nagonasiennych to
  5883. 4:32:22będzie pojedyncza osłonka, a w przypadku
  5884. 4:32:24okretonasiennych to będzie podwójna
  5885. 4:32:27osłonka. I zobaczmy, które struktury
  5886. 4:32:30powstają. Z czego u nago i
  5887. 4:32:33okretonasiennych zaczniemy u
  5888. 4:32:35nagonasiennych. Ośrodek gametofitu
  5889. 4:32:38rzymskiego będzie przekształcany u
  5890. 4:32:41nagonasiennych w tkankę odżywczą czy
  5891. 4:32:44czyli w prelmo. Prabielmo pochodzi od
  5892. 4:32:46gamatofitu żeńskiego, a więc będzie
  5893. 4:32:49haploidalne. Zapodniona komórka jajowa
  5894. 4:32:52będzie się przekszczałcała
  5895. 4:32:54w zarodek. Natomiast ta osłonka zwana
  5896. 4:32:58integumentem, pochodząca od sporofitu
  5897. 4:33:01będzie przekształcana wózkę nasienną.
  5898. 4:33:05Czyli w takim nasionie po prawej mamy
  5899. 4:33:07strukturę struktury pochodzące od trzech
  5900. 4:33:10pokoleń. Prabielmo pochodzące od
  5901. 4:33:12gametofitu,
  5902. 4:33:14łupinę nasienną, która pochodzi od
  5903. 4:33:18sporofitu i zarodek, który jest nowym
  5904. 4:33:22rozwijającym się sporofitem. W przypadku
  5905. 4:33:25roślin okretonasiennych,
  5906. 4:33:27miąż owocu będzie nam tworzyła ściana
  5907. 4:33:30zalążni. Jeśli dany owoc będą tworzyły
  5908. 4:33:34jeszcze inne struktury kwiatu, niż tylko
  5909. 4:33:37ściana zalążni, to będziemy mówili o
  5910. 4:33:39owocach rzekomych. Komorka jajowa będzie
  5911. 4:33:42się przekształcała w zarodek. Wtórne
  5912. 4:33:47jądro woreczka zalążkowego będzie się
  5913. 4:33:50przekształcało w tryploidalne
  5914. 4:33:53obielmo odżywiający zarodek. Natomiast
  5915. 4:33:56osłonki również tutaj przekształcają się
  5916. 4:33:59w upinę nasienną.
  5917. 4:34:01I oprócz rozmnażania generatywnego,
  5918. 4:34:04rośliny mogą się również rozmnażać
  5919. 4:34:06wegetatywnie, na przykład przez
  5920. 4:34:08rozmnóżki, co często jest spotykane u
  5921. 4:34:11wątrobowców, ale również u niektórych
  5922. 4:34:14roślin wyższych, jak u żyworódki.
  5923. 4:34:17Również mogą się rozmnażać przez
  5924. 4:34:19zmodyfikowane organy wegetatywne, takie
  5925. 4:34:22jak bulwy, kłącza, rozłogi czy cebula.
  5926. 4:34:26Jeszcze sobie szybko przypomnijmy budowę
  5927. 4:34:29kwiatów roślin nasiennych, bo o tym już
  5928. 4:34:31było wcześniej. Posłużymy się przykładem
  5929. 4:34:34okrytoasiennych. Mamy elementy
  5930. 4:34:36wegetatywne kwiatu, takie jak dno
  5931. 4:34:39kwiatowe, działki kielicha i płatki
  5932. 4:34:42korony oraz elementy generatywne, czyli
  5933. 4:34:45pręcik i słupek. Słupek składa się z
  5934. 4:34:48trzech elementów. Z zalążni oznaczonej
  5935. 4:34:52trójką. W zalążnie znajdziemy oczywiście
  5936. 4:34:55zalążki z dwójki, czyli szyjki słupka,
  5937. 4:34:59jedynki, czyli znamienia, które zwykle
  5938. 4:35:02jest silnie rozgałązione i lepkie, żeby
  5939. 4:35:06móc lepiej łapać pyłek pochodzący z
  5940. 4:35:10prącików. Tutaj przypomnę, że słupek
  5941. 4:35:13powstaje ze zrośnięcia owoistków albo z
  5942. 4:35:17pojedynczego zwiniętego owoistka, a
  5943. 4:35:20owosolistki odpowiadają makrosporofilą.
  5944. 4:35:24Po lewej jest przedstawiony
  5945. 4:35:26prącik, który składa się też z kilku
  5946. 4:35:29elementów. Jedynką jest zaznaczona
  5947. 4:35:32nitka, a dwójką to, co jest na nitce,
  5948. 4:35:35czyli
  5949. 4:35:37czyli główka pręcika. Ta główka składa
  5950. 4:35:40się z dwóch pylników. Pojedynczy pilnik
  5951. 4:35:42oznaczyłam trójką, a każdy pilnik składa
  5952. 4:35:45się z woreczka półkowego, w którym w
  5953. 4:35:49wyniku mejozy powstają mikrospory, w
  5954. 4:35:53których będzie powstawał silnie
  5955. 4:35:55zredukowany gametowfit męski. A taka
  5956. 4:35:57mikrospora zawierająca ten gametowit
  5957. 4:36:00męski będzie nazywana ziarnem pełku.
  5958. 4:36:05Kolejną kwestią jest to, że w zależności
  5959. 4:36:07od tego, jak dochodzi do zapalenia, to u
  5960. 4:36:10roślin występują różne budowy kwiatu. Po
  5961. 4:36:13lewej mamy taki kwiat, skrajnie
  5962. 4:36:15przystosowany do wiatropelności, gdzie
  5963. 4:36:18prąciki mają ciężkie, duże główki
  5964. 4:36:21produkujące dużo płku. Nitki pręcików są
  5965. 4:36:24długie i te pręciki wyraźnie wystają
  5966. 4:36:27poza kwiat. Dodatkowo zredukowane są
  5967. 4:36:31kwiatki kwiatu oraz działki kielicha,
  5968. 4:36:34żeby właśnie te pręciki mogły wystawać
  5969. 4:36:36spoza kwiatu. Zupki są z dużym
  5970. 4:36:40snamieniem. To snami jest silnie
  5971. 4:36:42rozgałęzione. Często pokryte lepką
  5972. 4:36:44substancją, do którego mogą przykleić
  5973. 4:36:47się siarenka pyłku przenoszone przez
  5974. 4:36:50wiatry. Natomiast u kwiatów owadopylnych
  5975. 4:36:54mamy adaptację, które mają zwabiać
  5976. 4:36:57owady. Zwykle mamy rozbudowany okwiat,
  5977. 4:37:01gdzie mamy barwne płatki korony. W
  5978. 4:37:04kwiecie mogą być jakieś struktury
  5979. 4:37:07wytwarzające substancje atrakcyjne dla
  5980. 4:37:09owadów, na przykład miodniki. I w tym
  5981. 4:37:12przykładzie kwiatu, co mamy po prawej,
  5982. 4:37:15kwiat ma taką specyficzną budowę, że
  5983. 4:37:17jeśli owad chce właśnie się dobrać do
  5984. 4:37:20miodników, do jakieś substancji, to
  5985. 4:37:23wchodzi do kwiatów w ten sposób, że
  5986. 4:37:26pręciki, które są umieszczone grbietowo,
  5987. 4:37:30skąpią tego owada w pyłku, bo po prostu
  5988. 4:37:32gdy jakiś owad będzie wchodził do tego
  5989. 4:37:34kwiatu, to te pręciki zostawią na nim
  5990. 4:37:37pyłek.
  5991. 4:37:38Kolejną kwestią są owoce i sposób ich
  5992. 4:37:42rozprzestrzeniania. No i w zależności od
  5993. 4:37:44tego sposobu będziemy mieli różne formy
  5994. 4:37:47owoców. Na przykład te owoce, które są
  5995. 4:37:50przenoszone
  5996. 4:37:52endoszoochorycznie,
  5997. 4:37:53czyli przez owady, gdy one są zadane
  5998. 4:37:55przez owady, to będą owoce, które są
  5999. 4:37:58smaczne, barwne i atrakcyjne. Dodatkowo
  6000. 4:38:02nasiona będą na tyle wytrzymałe, żeby
  6001. 4:38:04soki trawienne zwierząt zniszczyły tych
  6002. 4:38:08nasion, a co najwyżej je uaktywniły,
  6003. 4:38:11żeby mogły wykiełkować. Na przykład z
  6004. 4:38:14kolei owoce klonu mają budowę
  6005. 4:38:16skrzydlaków. przez co mogą przenosić się
  6006. 4:38:19z wiatrem. Niektóre owoce mają
  6007. 4:38:22charakterystyczne haczyki i inne
  6008. 4:38:25elementy, które mogą przyczepić się do
  6009. 4:38:28sierści zwierzaków, tak żeby zwierzaki
  6010. 4:38:31mogły być tak, żeby te owoce mogły być
  6011. 4:38:33przenoszone przez zwierzaki właśnie
  6012. 4:38:36przyczepione do futra tych zwierzaków.
  6013. 4:38:39I w biologi znajdziemy naprawdę bardzo
  6014. 4:38:41dużo przykładów owoców i adaptacji do
  6015. 4:38:43różnego przenoszenia tych owoców. Na
  6016. 4:38:46przykład kokosy, które są przenoszone z
  6017. 4:38:49ruchami wody przez morza i jakieś duże
  6018. 4:38:52zbiorniki wodne, mają taką konstrukcję
  6019. 4:38:55owocu, żeby ten kokos unosił się na
  6020. 4:38:57powierzchni wody. musimy przedstawić
  6021. 4:39:00budowę nasienia bielmowego. I nasienie
  6022. 4:39:03bielmowe to nasienie, w którym głównym
  6023. 4:39:06źródłem pokarmu dla rozwijającego się
  6024. 4:39:09zarodka jest właśnie bielmo, czyli
  6025. 4:39:12tryperoidalna tkanka powstająca po
  6026. 4:39:15zapłodnieniu przez komórkę plemnikową
  6027. 4:39:17wtórnego jądra woreczka zalążkowego. I
  6028. 4:39:20na tym schemacie jedynką jest zaznaczona
  6029. 4:39:23łupina nasienia, dwójką jest zaznaczone
  6030. 4:39:26bielmo, a trójką rozwijający się
  6031. 4:39:28zarodek. Po prawej mam przedstawiony
  6032. 4:39:31zarodek typowy dla rośliny
  6033. 4:39:33dwuliściennej, bo składa się on z dwóch
  6034. 4:39:35liścieni. Liściń jest zaznaczone a
  6035. 4:39:38oprócz tego część pod tymi liścieniami
  6036. 4:39:41to będzie hipokotyl, a część nad tymi
  6037. 4:39:44liścieniami to będzie epikotyl. D jest
  6038. 4:39:48zaznaczony zawiązek korzenia, który
  6039. 4:39:50czasem jest nazywany radykulą. U roślin
  6040. 4:39:53okrytonasiennych, u dwuliściennych
  6041. 4:39:56zarodki mają dwa liścienie, u
  6042. 4:39:58jednoliściennych jeden liścień, a u
  6043. 4:40:00nagonasiennych zwykle zarodki mają wiele
  6044. 4:40:03liścieni. I przejdźmy do kiełkowania
  6045. 4:40:07nasion. I trzeba wiedzieć, że nasiona
  6046. 4:40:10jeśli nie kiełkują, to są w stanie
  6047. 4:40:12spoczynku i spoczynek może być
  6048. 4:40:14bezwzględny. wtedy niezależnie od
  6049. 4:40:17warunków środowiska nasiono nie
  6050. 4:40:19wykiełkuje albo spoczynek względny.
  6051. 4:40:22Wtedy już nasiono może wykiełkować, ale
  6052. 4:40:25muszą nastąpić odpowiednie warunki
  6053. 4:40:27zewnętrzne, które sprawią, że takie
  6054. 4:40:30nasiono wykiełkuje. I takimi czynnikami
  6055. 4:40:33zewnętrznymi, które wpłyną na
  6056. 4:40:35kiełkowanie nasion, to będzie woda, bo
  6057. 4:40:39jak widzimy na tym schemacie, nasiono
  6058. 4:40:41potrzebuje dobrego uwodnienia, żeby móc
  6059. 4:40:43zakiełkować. Na pewno temperatura będzie
  6060. 4:40:46sprzyjała kiełkowaniu nasiona i
  6061. 4:40:48dostępność światła. Tutaj jednak powiem
  6062. 4:40:51a propos tej temperatury, że niektóre
  6063. 4:40:54gatunki roślin potrzebują okresu
  6064. 4:40:56wychłodzenia, żeby aktywować nasiono do
  6065. 4:40:59tego, by mogło w ogóle wykiełkować.
  6066. 4:41:03określę rolę auksyny i etylenu w
  6067. 4:41:05procesach wzrostu i rozwoju roślin.
  6068. 4:41:07Zaczniemy od etylenu i to jest hormon
  6069. 4:41:10roślinny, który sprzyja rozwojowi
  6070. 4:41:13roślin, starzeniu się roślin,
  6071. 4:41:15dojrzewaniu owoców. Dzięki niemu
  6072. 4:41:18dojrzewają liście. W końcu te liście też
  6073. 4:41:21dzięki temu enzymowi starzeją i będą
  6074. 4:41:23odpadać. Po prostu to jest hormon, który
  6075. 4:41:27wpływa na procesy starzenia
  6076. 4:41:29poszczególnych organów rośliny, głównie
  6077. 4:41:32owoców i liści. Jeśli chodzi o auksyny,
  6078. 4:41:35to ich główną funkcją będzie
  6079. 4:41:38warunkowanie wzrostu rośliny na długość
  6080. 4:41:41oraz warunkowanie dominacji
  6081. 4:41:43wierzchołkowej, czyli ograniczania
  6082. 4:41:45tworzenia się rozgałę.
  6083. 4:41:48Mechanizm działania auksyn wygląda w
  6084. 4:41:51taki sposób, że w że są wytwarzane przez
  6085. 4:41:54wierzchołek rośliny i w takiej roślinie
  6086. 4:41:57mniej więcej rozkład tych aukcyn jest
  6087. 4:41:59równomierny. Jednak gdy roślina jest
  6088. 4:42:02oświetlana z jednej z jednej strony to
  6089. 4:42:06auksyny gromadzą się po nieoświetlanej
  6090. 4:42:08stronie. Jedna z hipotez mówi, że te
  6091. 4:42:11auksyny zakwaszają ten obszar, na którym
  6092. 4:42:15się znajdują, co z kolei warunkuje
  6093. 4:42:17rozluźnienie ściany komórkowej, a przez
  6094. 4:42:20to taka ściana komórkowa może się lepiej
  6095. 4:42:22rozciągać i wydłużanie komórek w tym
  6096. 4:42:25miejscu jest bardziej intensywne niż po
  6097. 4:42:28przeciwnej stronie, przez co przez co
  6098. 4:42:31roślina będzie się wykrzywiać w tą
  6099. 4:42:33stronę, z której świeci światło, co
  6100. 4:42:36będzie się przejawiało jako fototropizm
  6101. 4:42:38dodatni.
  6102. 4:42:39Tutaj jeszcze zwrócę uwagę, że jeśli
  6103. 4:42:42chodzi o to pobudzenie do wzrostu przez
  6104. 4:42:45auksyny, to głównie chodzi o wydużenie
  6105. 4:42:48komórek, a podziały komórkowe są
  6106. 4:42:50pobudzane w mniejszym stopniu.
  6107. 4:42:53Wśród roślin też możemy mówić o ruchach
  6108. 4:42:56roślinnych, w których wyróżniamy nastę i
  6109. 4:42:59tropizmy.
  6110. 4:43:01Te ruchy różnią się od tego, że nasty są
  6111. 4:43:04niezależne od kierunku działania bodźca,
  6112. 4:43:06a tropizmy są zależne od kierunku
  6113. 4:43:08działania bodźca. Jeśli ruch jest w
  6114. 4:43:11kierunku, od którego działa bodziec, to
  6115. 4:43:13jest tropizm dodatni, a jeśli w kierunku
  6116. 4:43:16przeciwnym, to jest tropizm ujemny. W
  6117. 4:43:19[parsknięcie] nast mamy fotonastię, na
  6118. 4:43:21przykład otwieranie pąków w odpowiedzi
  6119. 4:43:24na światło, termonastie, haptonastie,
  6120. 4:43:28czyli jakieś ruchy związane z dotykiem i
  6121. 4:43:30hydronasti. Tropizmy to fototropizm
  6122. 4:43:34przedstawiony przed chwilą przy
  6123. 4:43:35auksynach, geotropizm, hemotropizmy czy
  6124. 4:43:39haptotropizmy.
  6125. 4:43:40Oczywiście to nie jest tak satatywna
  6126. 4:43:42lista tych wszystkich nastii i
  6127. 4:43:44tropizmów.
  6128. 4:43:46Przechodzimy do świata zwierząt i
  6129. 4:43:48zaczniemy od omówienia kilku cech. Po
  6130. 4:43:50pierwsze, zwierzęta dzielimy na
  6131. 4:43:52beztkanowce, takie jak gąbki, które nie
  6132. 4:43:55tworzą tkanek i tkankowce. Wśród
  6133. 4:43:58tkankowców wyróżniamy dwuwarstwowce
  6134. 4:44:01wytwarzające egzodermę i endodermę i
  6135. 4:44:04trójwarstwowce, które dodatkowo
  6136. 4:44:07wytwarzają mezodermę wśród
  6137. 4:44:10trójwarstwowców, w zależności od tego, w
  6138. 4:44:13jaki sposób zakłada się ta mezoderma.
  6139. 4:44:16Wyróżniamy pierwouta, u których pragęba
  6140. 4:44:20jest w miejscu powstającego potem otworu
  6141. 4:44:23gębowego i wtou, wó których pragęba
  6142. 4:44:27powstaje w innym miejscu niż potem
  6143. 4:44:29powstanie otwór gębowy. I w takim
  6144. 4:44:32wielkim skrócie do wtóustych zaliczymy
  6145. 4:44:35strunowce i szkarłupnie, a do
  6146. 4:44:37pierwouustych zaliczymy resztę
  6147. 4:44:40bezkręgowców. I tutaj zaznaczę, że to
  6148. 4:44:43jest taki skrót na potrzeby matury, na
  6149. 4:44:46potrzeby liceum. Jeśli wgłębimy się w
  6150. 4:44:49temat, to zobaczymy, że to nie jest do
  6151. 4:44:51końca prawda i znajdziemy o wiele więcej
  6152. 4:44:54bezkręgowców, które są wtoue.
  6153. 4:44:57Przejdźmy do świata kręgowców, gdzie
  6154. 4:45:00znajdziemy ryby chrząstnoszkieletowe,
  6155. 4:45:03ryby kostnoszkieletowe,
  6156. 4:45:05połazy, gady, połazy i ptaki. I tutaj
  6157. 4:45:09kolejne uproszczenie. Przyjmujemy, że
  6158. 4:45:12stało są ptaki i saki. I kolejna cecha,
  6159. 4:45:16która już nie jest oprózczeniem, tylko
  6160. 4:45:19takim rzeczywistym faktem, to to, że
  6161. 4:45:21owodnia pojawia się w pewnym momencie
  6162. 4:45:24ewolucyjnym i mają ją gady, płazy i
  6163. 4:45:27saki. Pojawienie się owodni było bardzo
  6164. 4:45:31ważnym momentem w ewolucji, bo pomog bo
  6165. 4:45:34pomogło uniezależnić rozmnażenie od
  6166. 4:45:37środowisk wodnych.
  6167. 4:45:39I zwierzęta mogą typować się pewną
  6168. 4:45:42symetrią. Albo jest to asymetria, czyli
  6169. 4:45:45brak symetrii, albo symetria
  6170. 4:45:47promieńista, a albo symetria dwuboczna
  6171. 4:45:50bilateralna. I tak asyatria jest albo
  6172. 4:45:54cechą pierwotną, albo cechą wtórną
  6173. 4:45:56związaną z jakimś szczególnym
  6174. 4:45:58przystosowaniem. Na przykład asymetria
  6175. 4:46:00fląry jest związana z silnie przydannym
  6176. 4:46:04środowiskiem życia, z silnie przydannym
  6177. 4:46:07stylem życia, a asymetria ślimakówkowych
  6178. 4:46:11będzie związana ze skręceniem worka
  6179. 4:46:13drzewiowego, w wyniku którego powstała
  6180. 4:46:16asymetria. Symetria promienista często
  6181. 4:46:19występuje u organizmów osiadłych, u
  6182. 4:46:22których nie ma scentralizowanego układu
  6183. 4:46:24nerwowego i do których bodźce mogą
  6184. 4:46:28docierać z różnych kierunków i organizmy
  6185. 4:46:31te nie mają wykształconego jakiegoś
  6186. 4:46:34jednego odcinka, w którym doszło do
  6187. 4:46:36skupienia narządów zmysłu, który mógłby
  6188. 4:46:40być wyspecjalizowany w odbieraniu
  6189. 4:46:42bodźców zewnętrznych. Takie skupienie
  6190. 4:46:45narządów zmysłu w jednym odcinku, które
  6191. 4:46:48występuje u większości zwierząt z
  6192. 4:46:51symetrią bilateralną, jest nazwane
  6193. 4:46:53cefalizacją.
  6194. 4:46:55Kolejny punkt to wymienia cechy
  6195. 4:46:57pozwalające na rozróżnienie
  6196. 4:46:59parzydełkowców, płacińców, pierścienic,
  6197. 4:47:01mięczaków, stawonogów i szkarupni. I to
  6198. 4:47:04jest punkt, w którym naprawdę nie
  6199. 4:47:06wiadomo, czego od nas wymagają, ale
  6200. 4:47:08teżby można mówić o tym naprawdę bardzo
  6201. 4:47:10dużo. Dlatego ja nie będę wchodził w
  6202. 4:47:13szczegóły, a jedynie przelecę po
  6203. 4:47:15najważniejszych cechach tych grup. A
  6204. 4:47:17gdyby ktoś był szczególnie
  6205. 4:47:18zainteresowany bezkręgowcami, to odsyłam
  6206. 4:47:21do swojego filmu właśnie o
  6207. 4:47:22bezkręgowcach. I zaczniemy od
  6208. 4:47:24parzydałkowców. Mają one symetrię
  6209. 4:47:27promienistą. Są one dwuwarstwowcami,
  6210. 4:47:30czyli mamy tylko endodermę i egzodermę.
  6211. 4:47:33Posiadają charakterystyczne komórki
  6212. 4:47:35parzydałkowe, które suszą im zarówno w
  6213. 4:47:38obronie, jak i podczas polowania. Mamy
  6214. 4:47:40ję chłonącotrawiącą.
  6215. 4:47:43U parzy dałukowców też zachodzi zawisko
  6216. 4:47:46trawienia podwójnego. Trawienie
  6217. 4:47:49rozpoczyna się właśnie w jemie chłonąco
  6218. 4:47:52trawiącej, a jest kontynuowane w
  6219. 4:47:54komórkach, które wchłoną pewne
  6220. 4:47:56cząsteczki pokarmowe. Posiadają dwie
  6221. 4:47:59formy morfologiczne, meduza i polipa.
  6222. 4:48:02Jest to widoczne tutaj na schemacie w
  6223. 4:48:03prawym górnym rogu i u wielu
  6224. 4:48:05parzydałkowców występuje zawiesko
  6225. 4:48:08metagenezy, czyli przemiany pokoleń,
  6226. 4:48:10gdzie na przemienie mamy formę
  6227. 4:48:12rozmnażającą się płciowo, czyli meduza i
  6228. 4:48:15formę rozmnażającą się bezpłciowo, czyli
  6229. 4:48:18polipa. Tutaj po prawej też zdjęcie
  6230. 4:48:21przykładowego polipa. W łazience
  6231. 4:48:24syateria dwuboczna, grzbietobrzne
  6232. 4:48:27spłaszczenia ciała. Są one
  6233. 4:48:28trójwarstwowe, ale acelomatyczne, czyli
  6234. 4:48:32nie mają jamy ciała. Mają układ
  6235. 4:48:34pokarmowy z innym otworem, to znaczy, że
  6236. 4:48:37tym samym otworem, którym pobierają
  6237. 4:48:40pokar muszą pozbywać się zbędnych
  6238. 4:48:42produktów przemiany materii. A taka
  6239. 4:48:44organizacja przewodu pokarmowego nie
  6240. 4:48:47pozwala na specjalizację jego
  6241. 4:48:48poszczególnych odcinków, a dodatkowo
  6242. 4:48:51wiele łainców, szczególnie tasiemce, w
  6243. 4:48:54ogóle mają zredukowany układ pokarmowy i
  6244. 4:48:57mamy tutaj bardzo dużo pasożytów, czyli
  6245. 4:49:00tasiemce, przywryogeniczne i przywry
  6246. 4:49:03digzne. Wśród pasimców jedynie wirki,
  6247. 4:49:07nie prowadzą pasożytniczego stylu życia.
  6248. 4:49:09I tutaj po prawej mamy takiego wirka.
  6249. 4:49:12Jak widzimy takiego wirka możemy pomylić
  6250. 4:49:15jakimś ślimakiem morskim, bo na pierwszy
  6251. 4:49:18rzut okaizmy mogą wydawać się podobne.
  6252. 4:49:21Dalej mamy nicienie o nitkowatym obłym
  6253. 4:49:24ciele. Nicienie naprawdę ciężko
  6254. 4:49:27rozróżniać morfologicznie,
  6255. 4:49:29więc tutaj systematyka będzie dosyć
  6256. 4:49:32ciężka. Jam u ciała nic się nie będzie
  6257. 4:49:34psaudal. posiadają przelotowy układ
  6258. 4:49:37pokarmowy, czyli pojawia się ten otwór
  6259. 4:49:40odbytowy, dzięki czemu pokarmy może być
  6260. 4:49:43pobierany jedną stroną ciała i wydalany
  6261. 4:49:45z drugiej strony ciała. Nicienia
  6262. 4:49:48posiadają u skórek, dlatego one linieją.
  6263. 4:49:51Ich wzrost odbywa się w pewnych
  6264. 4:49:54momentach po zrzuceniu skórka i dzięki
  6265. 4:49:57temu ten wzrost jest skokowy, podobnie
  6266. 4:50:00jak owadów. Mamy tutaj dużo form
  6267. 4:50:02pasożytniczych i te organizmy są ważne
  6268. 4:50:05dla rozkładu martwej materii
  6269. 4:50:08organicznej. Mamy tu wiele nici
  6270. 4:50:10glebowych.
  6271. 4:50:12Kolejne są pierścienice. Jeśli o nich
  6272. 4:50:15mowa, należy pamiętać o metamerii.
  6273. 4:50:18Głównie to będzie homometamaria, ale u
  6274. 4:50:20niektórych mamy już zaczątki
  6275. 4:50:22heterometamerii. Mamy już tu właściwą
  6276. 4:50:25jamę ciała, celomę, zamknięty układ
  6277. 4:50:27krążenia i szczecinki. Te szczecinki
  6278. 4:50:30wspomagają ruch, są głównie widoczne u
  6279. 4:50:32wieloszczetów. U skąp szczetów są
  6280. 4:50:35zredukowane, a u pijawek ta redukcja
  6281. 4:50:37idzie jeszcze dalej. nawet upiło jawek
  6282. 4:50:40zwykle tych szczecinek nie ma. Kolejne
  6283. 4:50:43są mięczaki. Mamy tutaj dużo form
  6284. 4:50:46morfologicznych, ale ogólnie ciało jest
  6285. 4:50:48podzielone na głowę, worek drzewiowy i
  6286. 4:50:51nogę. Te struktury mogą być
  6287. 4:50:53zmodyfikowane, jak na przykład u
  6288. 4:50:55głowonogów. Noga jest przekształcona w
  6289. 4:50:58ramiona, ale też mogą być kompletnie
  6290. 4:51:01zredukowane. Na przykład u małży nie
  6291. 4:51:04mamy głowy. Symetria jest bilateralna,
  6292. 4:51:07jak i mamy asymetrię wtórną. Na przykład
  6293. 4:51:11u przedstawionego po prawej winniczka. W
  6294. 4:51:14układzie pokarmowym mamy latarkę, która
  6295. 4:51:18jest nazywana radulą.
  6296. 4:51:20służy ona zeskrobywaniu pokarmów. Taka
  6297. 4:51:23radula jest głównie charakterystyczna
  6298. 4:51:25dla ślimaków i mamy muszla wapienne.
  6299. 4:51:28Muszliwapiennych też oczywiście nie ma u
  6300. 4:51:30wszystkich przedstawicieli mięczaków.
  6301. 4:51:33Dalej mamy stawonogi. Ciało podzielone
  6302. 4:51:35na tagmy członowane od nóża, kity od
  6303. 4:51:38skórek i to jest najliczniejsza grupa
  6304. 4:51:41organizmów na ziemi.
  6305. 4:51:44I szkarupnie, gdzie mamy wyłącznie
  6306. 4:51:46organizmy morskie, symetrię promienistą,
  6307. 4:51:49ale jest to symetria wtórna i wiemy to
  6308. 4:51:52stąd, że larwa szkarupni ma symetrię
  6309. 4:51:57bilatelarną. U szkarłupni znajdziemy
  6310. 4:51:59wapienny szkielet i coś, co jest
  6311. 4:52:02właściwe tylko szkarłupnią i coś co jest
  6312. 4:52:04takie dosyć nietypowe, czyli układ wodny
  6313. 4:52:07ambulakralny, który umożliwia
  6314. 4:52:10szkarupniom poruszania się, ale też
  6315. 4:52:12bierze udziału w wielu innych procesach
  6316. 4:52:14jak oddychaniu czy usuwaniu zbędnych
  6317. 4:52:17produktów przemiany materii. Większość
  6318. 4:52:20szkarupni też cechuje wybitnie wielka
  6319. 4:52:22zdolność do regeneracji uszkodzonych
  6320. 4:52:25części ciała. Często jak przetniemy
  6321. 4:52:27nawet jakiegoś szkarupnia na pół, to
  6322. 4:52:29wyrosną nam dwa nowe szkarłupnie z tych
  6323. 4:52:31połówek.
  6324. 4:52:33Wśród stawonogów powinniśmy znać
  6325. 4:52:36skorupiaki, owady i pajęczaki.
  6326. 4:52:39Skorupiaki są podzielone na głowę tłów i
  6327. 4:52:42odwłok, przy czym takma głowy i tłowia
  6328. 4:52:45zrasta się w głowotłów. I to jest taki
  6329. 4:52:48najpowszechniejszy model u skorupiaków,
  6330. 4:52:51a raczej taki, który najbardziej
  6331. 4:52:53powinniśmy znać, bo w niektórych grupach
  6332. 4:52:55będzie to wyglądało to trochę inaczej.
  6333. 4:52:58jak też będą inaczej wyglądały te
  6334. 4:53:00odnóża, które wymienię, bo tutaj na dole
  6335. 4:53:03mamy zmodyfikowane, wymienione z
  6336. 4:53:06modyfikowane odnóża i będą to dwie pary
  6337. 4:53:09czółków, żuwaczki, dwie pary szczęk,
  6338. 4:53:12trzy pary szczęłkony, pięć pary od nóż
  6339. 4:53:15krocznych, a na odwłoku mamy kilka par
  6340. 4:53:18od nóż krocznych. Jeszcze wrócę do tych
  6341. 4:53:21czółków, bo nie ma pewności, czy czółki
  6342. 4:53:24to są zmodyfikowane od nóża. Są
  6343. 4:53:26hipotezy, które mówią, że tak, ale też
  6344. 4:53:29mamy hipotezy, które mówią, że jednak
  6345. 4:53:31czółki nie są zmodyfikowanymi odnóżami.
  6346. 4:53:34U owadów mamy głowę tuw i odwłok. Na
  6347. 4:53:37głowie mamy czółki, dwie pary szcząk i
  6348. 4:53:40parę żówaczek. Na odwłoku mamy trzy pary
  6349. 4:53:43od nóżek rocznych i dwie pary skrzydeł.
  6350. 4:53:45I tutaj uwaga, parę skrzydeł nież są
  6351. 4:53:48zmodyfikowanymi odnóżami. Więc na
  6352. 4:53:51przykład gdybyśmy mieli na maturze
  6353. 4:53:53zdjęcie jakiegoś owada i musielibyśmy
  6354. 4:53:56stwierdzić, że to owad i dlaczego, to
  6355. 4:53:58byśmy mogli napisać, że widzimy trzy
  6356. 4:54:00pary odnóż krocznych. I tutaj ważne jest
  6357. 4:54:03zaznaczenie, że chodzi o te odnóże
  6358. 4:54:05kroczne, bo oczywiście też mamy odnóż
  6359. 4:54:07gębowe i mamy pajęczaki. I to sprawa
  6360. 4:54:11jest taka, że w wielu źródłach,
  6361. 4:54:13szczególnie podoręcznikach szkolnych,
  6362. 4:54:15mamy, że pajęczaki dzielą się na
  6363. 4:54:17głowotłów i odwłok. I tutaj i ten
  6364. 4:54:20podział też występuje na maturze, ale
  6365. 4:54:23tak naprawdę w stosunku do pajęczaków
  6366. 4:54:25powinniśmy mówić o protosomie i o
  6367. 4:54:28pistosomie. Ja tutaj zostawiłam już ten
  6368. 4:54:30głowotłów i odwłok, żeby nie mieszać,
  6369. 4:54:33ale jednak warto zapamiętać jako
  6370. 4:54:35ciekawostkę chociażby, że to mówienie o
  6371. 4:54:39głowotłowiu i odwoku u pajęczaków
  6372. 4:54:41powinno być błędem. Jednak na maturze to
  6373. 4:54:44jest akceptowalne. I na głowotłowiu u
  6374. 4:54:47pajęczaków mamy halicary i pedepalpy
  6375. 4:54:50jako dwie pary odnóż gębowych i cztery
  6376. 4:54:53pary odnóż krocznych. A odoku mogą być
  6377. 4:54:56odnóża zredukowane do koło przędnych,
  6378. 4:54:59które odpowiadają za wytwarzanie sieci.
  6379. 4:55:03I na koniec podsumowanie poszczególnych
  6380. 4:55:07układów tych wszystkich grup organizmów.
  6381. 4:55:09U parzytełkowców brak szkielata,
  6382. 4:55:12płacińców też brak i u nicieni też brak.
  6383. 4:55:16Unicien czasem jednak mówimy o
  6384. 4:55:18szkielecie hydraulicznym, czyli te płyny
  6385. 4:55:21wypełniające pseudojamę ciała pełnią
  6386. 4:55:24funkcję pewnego rodzaju szkieletu. U
  6387. 4:55:27pierścienic mamy taką samą sytuację. U
  6388. 4:55:30mięczaków rak szkielet wapienny w
  6389. 4:55:33postaci muszli i u stawonogów zewnętrzny
  6390. 4:55:36szkielet hitynowy. O parzydałkowców
  6391. 4:55:39jeśli chodzi o mięśnie to nie mamy
  6392. 4:55:41właściwych mięśni bo one są
  6393. 4:55:43dwuwarstwowcami a mięśnie są pochodzenia
  6394. 4:55:46ezotermalnego, czyli pochodzą z
  6395. 4:55:49trzeciego listka zorodkowego. Ale mamy
  6396. 4:55:52komórki nabłkowo-mięśniowe,
  6397. 4:55:53które swoim działaniem chociaż trochę
  6398. 4:55:56przypominają mięśnie. Uazńców mamy
  6399. 4:55:59okrężne, podłużne i skośne. O nie, cieni
  6400. 4:56:01podłużne, o pierścieni okrążne,
  6401. 4:56:04podłużne. U mięczaków mamy mięąśnie
  6402. 4:56:07gładkie głowy i ramion. A u stanow a u
  6403. 4:56:11stawonogów mięąśnie poprzecznie
  6404. 4:56:12prążkowane, drzewiowe, segmentalne i
  6405. 4:56:16mięąśnie od nóży. Oparzełkowców,
  6406. 4:56:18płaźńców mamy brak odbytu. Mamy układ
  6407. 4:56:21pokarmowy tylko z jednym otworem. Otwór
  6408. 4:56:24drugi pojawia się dopiero u nicieni i u
  6409. 4:56:27kolejnych grup wygląda to samo.
  6410. 4:56:29Użydełkowców, pozińców nicieni, mamy
  6411. 4:56:32brak układu krwionośnego. U pierścienic
  6412. 4:56:35mamy układ zamknięty i brak serca.
  6413. 4:56:38Możemy mieć też różne barwniki. Jeśli
  6414. 4:56:41chodzi o pijawki z pierścienic, to z tym
  6415. 4:56:44układem krążenia może być różnie, bo
  6416. 4:56:47czasem może on być tam częściowo
  6417. 4:56:49otwarty. U mięczaków mamy otwarty układ
  6418. 4:56:52z sercem składającym się z przedsionka i
  6419. 4:56:54komory i mamy barwniki przenoszące tlen.
  6420. 4:56:59U głowonogów będzie wyglądało tam będzie
  6421. 4:57:02wyglądało to trochę inaczej, bo mamy
  6422. 4:57:04więcej sarc i mówimy tam o układzie
  6423. 4:57:08często półzamkniętym albo półotwartym.
  6424. 4:57:11Tam nie mamy takiego typowego układu
  6425. 4:57:13zamkniętego, ale też nie ma typowego
  6426. 4:57:15układu otwartego. Od stawonogów mamy
  6427. 4:57:18układ otwarty, sarco w postaci
  6428. 4:57:20kurczliwego naczynia i najczęściej
  6429. 4:57:23barwnikiem oddechowym jest hemocjanina.
  6430. 4:57:26U parzydełkowców nie mamy układu
  6431. 4:57:28wydalniczego. U płaźńców mamy protona
  6432. 4:57:31Freddia. U nicieni on jest silnie
  6433. 4:57:33zmodyfikowany w pewne przewody tworzące
  6434. 4:57:37kanały w kształcie litery H. U
  6435. 4:57:40pierścienic mamy metanefrydia, które
  6436. 4:57:43również występują u mięczaków w formie
  6437. 4:57:46silnie zmodyfikowanej i u stawonogów w
  6438. 4:57:49formie silnie zmodyfikowanej jako
  6439. 4:57:51gruczoły czółkowe, strząłkowe lub
  6440. 4:57:54biodrowe. A oprócz tego u stanowonogów
  6441. 4:57:57mamy cewki Malfiego, czyli takie
  6442. 4:57:59wypustki uchodzące od jelita.
  6443. 4:58:02Waszyłkowce są rościelnopłciowe lub
  6444. 4:58:05oboinacze. Łazience oboinacze, nicienie
  6445. 4:58:08rozielnopłciowe. Upierścienić różnie,
  6446. 4:58:11tak samo u męuczaków, a stawonogi są
  6447. 4:58:14rozdzielnopłciowe. Oczywiście w każdej
  6448. 4:58:16grupie raczej czasem znajdziemy wyjątki
  6449. 4:58:19od tych reguł, ale tu pokazuje jak
  6450. 4:58:21najczęściej jazd. U parzy dołkowców i
  6451. 4:58:24płazińców nie mamy ciała. U niesienie
  6452. 4:58:27mamy pseudosal, dalej mamy celoma. A u
  6453. 4:58:30miałczaków i stawonogów mamy hemocal,
  6454. 4:58:32czyli mieszaną jamę ciała, powstałą
  6455. 4:58:35niejako z fuzji pierwotnej i wtórnej
  6456. 4:58:38jamy ciała. Dalej nie mamy metameriyi u
  6457. 4:58:41parzydełkowców, pozińców i nicieni. U
  6458. 4:58:44pierścienic mamy metamerię homonomiczną.
  6459. 4:58:47U mińczaków znów brak metamerii. U
  6460. 4:58:50stawonogów metameria heteronomiczna. I
  6461. 4:58:53kończymy na razie bezkręgowce. Będziemy
  6462. 4:58:56czasem do nich wracać przy niektórych
  6463. 4:58:58punktach odnoszących się do ich funkcji
  6464. 4:59:00życiowych i fizjologii. Ale gdyby dla
  6465. 4:59:03kogoś ten przegląd był za szybki lub by
  6466. 4:59:06chciał wiedzieć więcej, jeszcze raz
  6467. 4:59:08odsyłam do filmu poświęconego w całości
  6468. 4:59:10bezkręgowcom.
  6469. 4:59:12przechodzimy do kręgowców i tutaj
  6470. 4:59:14sytuacja wygląda tak samo, czyli mamy
  6471. 4:59:16taki ogólny punkt, o którym by można
  6472. 4:59:19było naprawdę bardzo długo i bardzo dużo
  6473. 4:59:21mówić, ale żeby nie rozdrabniać się na
  6474. 4:59:24szczegóły, przedstawię tylko takie
  6475. 4:59:26najważniejsze informacje. A kto chce
  6476. 4:59:28wiedzieć więcej, to go odsyłam do filmu
  6477. 4:59:30poświęconego kręgowcom. I tak ryby
  6478. 4:59:33przede wszystkim mają skrzela, mają
  6479. 4:59:36skórę, która jest pokryta łuskami. Te
  6480. 4:59:39łóki są pochodzenia mezodermalnego. Są
  6481. 4:59:41to łóki kostne i oprócz tego skóra ryb
  6482. 4:59:45pokrywa śluz. Posiadają one płatwy,
  6483. 4:59:48linię na boczną jako narząd zmysłu,
  6484. 4:59:50opływowy kształt ciała, a ich głowa jest
  6485. 4:59:53nieruchomo połączona z resztą ciała.
  6486. 4:59:56Płazy posiadają nagą wilgotną skórę,
  6487. 5:00:00posiadają rozwój z przeobrażeniem, gdzie
  6488. 5:00:02mamy formę larwalną, woda jest u nich
  6489. 5:00:05niezbędna do rozmnażania i mamy larwę ze
  6490. 5:00:09skrzelami. Po prawej mamy różne formy
  6491. 5:00:13morfologiczne płazów. W prawym górnym
  6492. 5:00:15rogu Seimuria jako kopalny
  6493. 5:00:18przedstawiciel połazów.
  6494. 5:00:21Gady posiadają silnie zrogowa ciała na
  6495. 5:00:23skórek wytwarzające łóki. Jednak te łóki
  6496. 5:00:26nie będą kostne jak w przypadku ryb,
  6497. 5:00:29tylko będą to łóki pochodzenia na z na
  6498. 5:00:33skórka, czyli będą to łóki rogowe. Głowa
  6499. 5:00:36jest połączona z kręgosłupem jednym
  6500. 5:00:38okłkciem potylicznym. Mamy obecność
  6501. 5:00:41żeber w odcinku piersiowo-lędźwiowym,
  6502. 5:00:44gąbczasta pła, serce z dwoma
  6503. 5:00:47przedsiąkami i dwiema komorami i
  6504. 5:00:49niepełną przyegrodą między komorową.
  6505. 5:00:52Mamy tutaj 12 nerwów czaszkowych.
  6506. 5:00:55wykształca się już nerka ostateczna i
  6507. 5:00:58mamy płony [odchrząknięcie] płodowe,
  6508. 5:00:59czyli bardzo ważny wynalazek ewolucyjny,
  6509. 5:01:02który uniezależnił rozmnażenie od
  6510. 5:01:04obecności środowiska wodnego.
  6511. 5:01:07Dalej mamy ptaki i tutaj mam wypisane
  6512. 5:01:10różne cechy, które są przystosowaniami
  6513. 5:01:12ptaków do lotu. Będzie to jednostronny
  6514. 5:01:15zanik układu płciowego i brak pęcherza
  6515. 5:01:17moczowego, lekka czaszka, tłuszcz jako
  6516. 5:01:20główna substancja stanowiąca zapas
  6517. 5:01:23energii, bo taka sama masa tłuszczu może
  6518. 5:01:27dostarczyć więcej energii niż taka sama
  6519. 5:01:30masa cukrów. Ptaki mają również
  6520. 5:01:32aerodynamiczny kształt ciała. Są
  6521. 5:01:35stałocie,
  6522. 5:01:36posiadają wysokie tempo metabolizmu.
  6523. 5:01:39Występuje u nich mechanizm podwójnego
  6524. 5:01:41oddychania i mają spneumatyzowane kości,
  6525. 5:01:45czyli wiele ich kości jest tak jakby
  6526. 5:01:47pusta w środku. Oprócz tych cech do
  6527. 5:01:50ptaków warto pamiętać o piórach jako
  6528. 5:01:53czymś, co pokrywa ich ciało oraz o
  6529. 5:01:56bardzo dobrym wzroku ptaków. Ptaki
  6530. 5:01:58posiadają w swoich oczach dwie plamki
  6531. 5:02:01żółte. Dzięki temu mogą widzieć z
  6532. 5:02:04naprawdę doskonałą ostrością.
  6533. 5:02:07Te dwie plamki szczególnie odnoszą się
  6534. 5:02:10do ptaków terapiażnych, które polują na
  6535. 5:02:12małe gryzonie, bo te dwie plamki nie są
  6536. 5:02:15charakterystyczne dla wszystkich ptaków,
  6537. 5:02:17ale znajdziemy wielu przedstawicieli
  6538. 5:02:20przedstawicieli, gdzie te dwie plamki
  6539. 5:02:22są.
  6540. 5:02:23Saki i cechy to ciało pokryte włosami,
  6541. 5:02:27obecność gruczołów mlekowych i tutaj
  6542. 5:02:29zwrócę uwagę, że chodzi o gruczoły
  6543. 5:02:32mlekowe, a nie sutki, bo na przykład u
  6544. 5:02:34stakowców, które również są z sakami,
  6545. 5:02:37nie mamy sutków, więc obecność sutków
  6546. 5:02:40nie jest cechą właściwą ssaków, a
  6547. 5:02:43obecność groszołów mlekowych jest taką
  6548. 5:02:45cechą typową dla wszystkich ssaków. Mamy
  6549. 5:02:48heterodontyzm, czyli u większości zaków
  6550. 5:02:52mamy zróżnicowane ząby, które różnią się
  6551. 5:02:55budową i funkcją sarca osiąga duży
  6552. 5:02:58poziom skomplikowania. Posiada dwa
  6553. 5:03:00przedsunki i dwie komory z pełną
  6554. 5:03:02przegrodą. U sesaków mamy trzy kosteczki
  6555. 5:03:05suchowe, młoteczek, kowadełko i
  6556. 5:03:07strzemiołczko, pęcherzykowate płuca,
  6557. 5:03:10besją drzaste errocyty, wtórny staw
  6558. 5:03:13żuchwowy i obecność przepony. Z cech,
  6559. 5:03:16których tu nie wymieniłam, dobrze
  6560. 5:03:18jeszcze wspomnieć o obecności małżowiny
  6561. 5:03:20usznej.
  6562. 5:03:22Teraz tak szybko przelecieliśmy po tych
  6563. 5:03:24grupach, więc prześledźmy je jeszcze tak
  6564. 5:03:27zbiorczo układami. Tutaj mamy tabelę
  6565. 5:03:30porównującą
  6566. 5:03:32pokrycie ciała. Najważniejsze jest tutaj
  6567. 5:03:35zapamiętanie, że wytworem skóry
  6568. 5:03:37właściwej są łyskki ryb. Inne wytwory,
  6569. 5:03:42które są na powierzchni skóry zwykle są
  6570. 5:03:44wytworami na skórka, takie jak łóki
  6571. 5:03:47gadów, pióra u ptaków czy łóki u ptaków,
  6572. 5:03:50włosy, łóki, pazury, kopyta i tak dalej,
  6573. 5:03:53i tak dalej u saków. Jeśli chodzi o
  6574. 5:03:55wytwory kostne, skóry właściwe, u
  6575. 5:03:59organizmów wyżej niż ryby, to mamy u
  6576. 5:04:02gadów elementy pancerza żółwi. Pancerz
  6577. 5:04:06żółwi składa się z niektórych elementów
  6578. 5:04:08kostnych i niektórych elementów
  6579. 5:04:11karatynowych.
  6580. 5:04:12A u saków z elementami kostnymi będzie
  6581. 5:04:16poroże. Nie mylmy rogów z porożami.
  6582. 5:04:19Poroże to są wytwory kostne, a rogi
  6583. 5:04:22wytwory rogowe oraz łóki pancernika,
  6584. 5:04:25które również mają pochodzenie kostne.
  6585. 5:04:28Jeśli chodzi o połączenie kręgosłupa pas
  6586. 5:04:31z czaszką to u ryb mamy czaszkę
  6587. 5:04:34zrośniętą z kręgosłupem, u płasów i
  6588. 5:04:37saków dwa kłykcie potyliczne, a u gadów
  6589. 5:04:39i ptaków jeden kłykieć. U ryb to jest
  6590. 5:04:42połączenie nieruchome. U płazów mamy
  6591. 5:04:45możliwe ruchy potakujące, a u gadów,
  6592. 5:04:48ptaków i saków mamy dużą ruchomość w tym
  6593. 5:04:51połączeniu.
  6594. 5:04:53Tutaj przedstawiłem budowę sarc
  6595. 5:04:56poszczególnych
  6596. 5:04:58gromad. Mamy ryby chrząstnoszkieletowe i
  6597. 5:05:00kostnoszkieletowe,
  6598. 5:05:02których serca mają budowę liniową. Na
  6599. 5:05:04początku mamy zatokę żylną, do której
  6600. 5:05:07wpływa krew. Potem mamy przedsionek,
  6601. 5:05:10komorę i stożek tętniczy lub opuszkę
  6602. 5:05:13tętniczą, z której krew wypływa do
  6603. 5:05:16aorty. Te struktury różnią się tym, że
  6604. 5:05:19stożłk tątniczy jest jeszcze elementem
  6605. 5:05:22serca, a opuszka tątnicza jest
  6606. 5:05:25zmodyfikowanym fragmentem aorty, więc te
  6607. 5:05:28elementy mają podobną funkcję, ale inne
  6608. 5:05:30pochodzenie. U kostnoszkieletowych
  6609. 5:05:32natomiast zorzekętlniczy jest bardzo
  6610. 5:05:35mocno zredukowany.
  6611. 5:05:37opłazów mamy już zarce podzielone na
  6612. 5:05:40prawy oraz lewy przedsionek. Do prawego
  6613. 5:05:43przedsionka prowadzi jeszcze zauważalna,
  6614. 5:05:46chociaż już silniej zredukowana zatoka
  6615. 5:05:48zrzelna. Przedsionki prowadzą do komory.
  6616. 5:05:52Komora ma mocno pofałdowane ściany,
  6617. 5:05:55które ograniczają mieszenie krwi, bo
  6618. 5:05:58jeśli z prawego przedsionka i lewego
  6619. 5:06:01przedsionka krew trafia do komory, to
  6620. 5:06:03tamta krew będzie się mieszać. A to
  6621. 5:06:06pofałdowanie komór będzie ograniczało to
  6622. 5:06:08mieszanie krwi. Dalej mamy stożek
  6623. 5:06:11tętniczy z zastawką spiralną, która
  6624. 5:06:14również jest mechanizmem ograniczającym
  6625. 5:06:16mieszanie krwi. Zastawka spiralna w
  6626. 5:06:20jakimś stopniu rozdziela krew
  6627. 5:06:22natlenowaną od nienatlenowanej. Takim
  6628. 5:06:25trzecim mechanizmem zapobiegającym
  6629. 5:06:27mieszaniu się krwi są nierytmiczne
  6630. 5:06:30skórycze prawego i lewego przedsionka. I
  6631. 5:06:33tutaj jeszcze powiem, że do lewego
  6632. 5:06:37przedsionka napływa krew natlenowana, a
  6633. 5:06:40do prawego nie natlenowana. Dalej mamy
  6634. 5:06:43gady, w których mamy już podział na
  6635. 5:06:45prawą i lewą komorę. Jednak przegroda
  6636. 5:06:48międzykomorowa jest niepełna i może być
  6637. 5:06:51jakaś niewielka wymiana krwi między
  6638. 5:06:54prawą i lewą komorą. Jednak ta wymiana
  6639. 5:06:57jest naprawdę niewielka w porównaniu w
  6640. 5:07:00tym co mieliśmy u płasów serca.
  6641. 5:07:02natomiast ptaków i saków jest już bardzo
  6642. 5:07:05podobna. Jej są różnice między tymi
  6643. 5:07:08sercami. Nie będziemy się tym teraz tym
  6644. 5:07:11zajmować. Najważniejsze jest to, że
  6645. 5:07:13zarówno u ptaków i saków mamy serce
  6646. 5:07:16takie jak u gadów, tylko ta przegroda
  6647. 5:07:18międzykomorowa jest już kompletna.
  6648. 5:07:21I tutaj mamy przedstawione te obiegi
  6649. 5:07:24krwi. Na samej górze mamy ryby larwy i
  6650. 5:07:27larwy płazów. Widzimy, że mamy serce
  6651. 5:07:30liniowe, mamy jeden obieg krwi. Krew
  6652. 5:07:33nienatlenowana serca trafia do skrzeli,
  6653. 5:07:37gdzie ulega ona utlenowaniu. Potem ta
  6654. 5:07:40krew idzie na obieg, gdzie z kolei ulega
  6655. 5:07:42odtlenowaniu i nieowana krew wraca do
  6656. 5:07:46przedsionka przez zatokę żylną, czyli
  6657. 5:07:50serca wpływa i wypływa krew
  6658. 5:07:52nienatlenowana.
  6659. 5:07:55iadów będzie dochodziło się do mieszania
  6660. 5:07:58krwi natlenowanej i natlenowanej w
  6661. 5:08:01sercu, co jest przedstawione kolorem
  6662. 5:08:03fioletowym. U płaców będzie to
  6663. 5:08:06zachodziło w mniejszym stopniu, u gadów
  6664. 5:08:08już w stopniu minimalnym. Mamy obieg
  6665. 5:08:11duży i mały. Obieg duży odchodzi od
  6666. 5:08:15lewej komory na organizm, żeby
  6667. 5:08:19dostarczyć tlen do poszczególnych
  6668. 5:08:21narządów i tkanek. W obiegu małym mamy
  6669. 5:08:24nieutlenowaną krew, czyli tą
  6670. 5:08:26przedstawioną na czerwono, która jest
  6671. 5:08:29prowadzona do pó, gdzie dochodzi do
  6672. 5:08:31utlenowania i potem z płuc krew wraca do
  6673. 5:08:35sarca, do lewego przedsionka.
  6674. 5:08:38Saków i ptaków również mamy dwa obiegi.
  6675. 5:08:41Jednak w sercu nie dochodzi do mieszania
  6676. 5:08:43krwi. I tutaj na schemacie oddzieliłam
  6677. 5:08:46tą prawą i lewą część serca, ale nie
  6678. 5:08:49dlatego, że jest ona rozdzielona u tych
  6679. 5:08:51grup organizmów, tylko dlatego, żeby
  6680. 5:08:54zaznaczyć, że ta krew się tu nie miesza.
  6681. 5:08:57Jeśli chodzi o oddychanie to ryby mają
  6682. 5:09:00skrzela blaszkowate, płazy workowate
  6683. 5:09:04płuca, gady płuca gołąbczaste, ptaki
  6684. 5:09:06płuca rurkowate i saki pęcherzykowate.
  6685. 5:09:10Ruchy oddechowe u ryb są z udziałem
  6686. 5:09:12pokryw skrzelowych, u płazów z udziałem
  6687. 5:09:15jamy gęłbowo-gardzielowej.
  6688. 5:09:17Tutaj duże znaczenie ma to, że płazy nie
  6689. 5:09:21mają rozbudowanej platki persiowej.
  6690. 5:09:24Dlatego w tej okolicy nie może być
  6691. 5:09:26wydajnych ruchów oddechowych. Też u
  6692. 5:09:28płazów y wilgotna skóra odgrywa bardzo
  6693. 5:09:32duże znaczenie w wymianie gazowej.
  6694. 5:09:35U gadów mamy ruchy oddechowe z udziałem
  6695. 5:09:37miąśń międzyżebrowych, tak samo jak u
  6696. 5:09:40ptaków. Jednak tu przypomnę, że u ptaków
  6697. 5:09:42mamy jeszcze mechanizm podwójnego
  6698. 5:09:44oddychania. Usaków ruchy oddechowe są
  6699. 5:09:48głównie z udziałem mięśni
  6700. 5:09:49międzyżebrowych i przepony. I
  6701. 5:09:52przedstawiłam tutaj drogi, które
  6702. 5:09:55pokonuje powietrze podczas ruchów
  6703. 5:09:57oddechowych opasów ostrzewnętrzne, jama
  6704. 5:10:01gębowogarycielowa, tchawica u gadów
  6705. 5:10:04nostrza, krytań tchawica oskrzela u
  6706. 5:10:07ptaków jama nosowa nostrza, krytań
  6707. 5:10:11tchawica oskrzela a u sasaków dochodzą
  6708. 5:10:14jeszcze oskrzaliki.
  6709. 5:10:16Główny azotowy produkt przemiany materii
  6710. 5:10:19to może to być albo amoniak. wtedy
  6711. 5:10:21mówimy o organizmach amonotelicznych
  6712. 5:10:24albo mocznik, wtedy mówimy o
  6713. 5:10:26ureotelicznych albo kwas moczowy i wtedy
  6714. 5:10:29mówimy o urykotelicznych. I idąc na
  6715. 5:10:32prawo to wzrastają nam koszty
  6716. 5:10:35energetyczne wytwarzania danego związku,
  6717. 5:10:38ale obniża się toksyczność tego związku.
  6718. 5:10:41Więc jeśli organizm żyje w jakimś
  6719. 5:10:43środowisku z dużą dostępnością wody, to
  6720. 5:10:47będzie on amonoteliczny, dlatego że może
  6721. 5:10:51ten związek się w tej wodzie rozproszyć.
  6722. 5:10:55Jedynie, ale jednak gdy jest ograniczony
  6723. 5:10:58dostęp do wody i nie możemy rozcięczyć
  6724. 5:11:01tego powstającego związku, to lepiej
  6725. 5:11:03zainwestować więcej energii i wytworzyć
  6726. 5:11:06związek mniej toksyczny. i amonoteliczne
  6727. 5:11:09będą ryby, krokodyle i niektóre żuwie.
  6728. 5:11:13Ureoteliczne będą chrząstnoszkieletowe,
  6729. 5:11:17większość ssaków i dorosłe płazy. Kwas
  6730. 5:11:20smoczowy będą wytwarzały ptaki i
  6731. 5:11:22większość gadów. I tutaj mam
  6732. 5:11:25przedstawione tak schematycznie mózgi
  6733. 5:11:27tych gromad. Na szaro mamy przedstawiony
  6734. 5:11:31rdzeń przedłużony. Na żółto będziemy
  6735. 5:11:33mieli mózczek. Na czerwono będziemy
  6736. 5:11:36mieli śródmózgowie. na niebiesko-i
  6737. 5:11:38międzymózgowie i na zielono
  6738. 5:11:40krasomózkowie. Jak widzimy u saków i
  6739. 5:11:44ptaków mamy już pofałdowany muszczak.
  6740. 5:11:49Aków dodatkowo dochodzi do pofałdowania
  6741. 5:11:52kresomózkowia, które jest znacznie
  6742. 5:11:54powiększone. Też tam po lewej mózg
  6743. 5:11:57będzie miał bardziej formę liniową, a
  6744. 5:12:00gdy idziemy bardziej w prawo, to ten
  6745. 5:12:02mózg bardziej ma taką formę skręconą, co
  6746. 5:12:04u ptaków i saków widzimy, że to
  6747. 5:12:07kresomózkowie przykrywa śródmózgowie i
  6748. 5:12:09międzymkowie, że w tym widoku u góry w
  6749. 5:12:13ogóle nie widać międzymkowia u ptaków i
  6750. 5:12:15ssaków, a u ssaków też nie widaćmgowia.
  6751. 5:12:18Mimo że te obszary też są zarówno u
  6752. 5:12:21ptaków jak i u ssaków. Przechodzimy do
  6753. 5:12:24histologii. Mamy cztery rodzaje tkanek.
  6754. 5:12:27Łączna pochodząca z mezodermy, nabłąkowa
  6755. 5:12:30mogąca pochodzić z trzech listków
  6756. 5:12:32zarodkowych. mięśniowa z mezodermy i
  6757. 5:12:34nerwowa pochodząca głównie z aktodermy
  6758. 5:12:37poza komórkami mikrogleju pochodzącymi z
  6759. 5:12:40mezodermy.
  6760. 5:12:43cechami tkanki nabłąkowej na pewno
  6761. 5:12:45będzie mała zawartość substancji
  6762. 5:12:47międzykomórkowej, ścisły układ komórek i
  6763. 5:12:50komórki będą ustawione na bołonie
  6764. 5:12:53podstawnej, która będzie tworzyła taką
  6765. 5:12:57warstwę
  6766. 5:12:59odgraniczającą z jednej strony nabłonek.
  6767. 5:13:01I mamy wiele typów nabłonków. Mogą być
  6768. 5:13:04nabłki płaskie, mogą być nabłonki
  6769. 5:13:08sześcienne, walcowate, nabłonki
  6770. 5:13:10wielowarstwowe lub nabłonki
  6771. 5:13:13wielorzędowe, jak jest w prawym dolnym
  6772. 5:13:15rogu. Nabłonek wielorzędowy to jest taki
  6773. 5:13:18nabłonek, który pozornie wydaje się
  6774. 5:13:22nabłonkiem wielorządowym z uwagi na
  6775. 5:13:24umieszczenie jąder komórkowych na
  6776. 5:13:26różnych poziomach, ale tak naprawdę jest
  6777. 5:13:29y jednowarstwowy, ponieważ każda komórka
  6778. 5:13:32dotyka błony podstawnej. I tutaj
  6779. 5:13:35wymieniłam takie najważniejsze nabłonki,
  6780. 5:13:38ich główną funkcję i występowanie.
  6781. 5:13:40Jednak tutaj zaznaczę, że to nie są
  6782. 5:13:42wszystkie rodzaje nabłonków występujące
  6783. 5:13:45u człowieka, tylko te najważniejsze i
  6784. 5:13:48najliczniejsze. Janowarstwowe płaski,
  6785. 5:13:51głównie kontrola transportu śródbłonek,
  6786. 5:13:54pęcherzyki pucne, opustna, otrzewna. Na
  6787. 5:13:58przykładzie tych pęcherzyków pustnych,
  6788. 5:14:00jeśli ma się dokonać przez ten nabłonek
  6789. 5:14:02wymiany gazowej, to jest dobrze, że on
  6790. 5:14:04ma taką bardzo niewielką grubość, żeby
  6791. 5:14:07ta dyfuzja gazów mogła sprawnie tam
  6792. 5:14:10zajść. Inowarstwowy sześcienny
  6793. 5:14:12wchłanianie wydzielanie kanaliki
  6794. 5:14:14nerkowe, kruczoły i ich przewodny
  6795. 5:14:17innowarstwowy walcowaty, wchłanianie
  6796. 5:14:19wydzielanie kontrola transportu, przewód
  6797. 5:14:22pokarmowy, przewody dużych krusczołów,
  6798. 5:14:25jajowody wielorządowy to jest nabołonek,
  6799. 5:14:29którego główną funkcją jest funkcja
  6800. 5:14:31wydzielnicza. Występuje w drogach
  6801. 5:14:34oddechowych i na jądrzach. W togach
  6802. 5:14:36oddechowych też ten nabłonek jest
  6803. 5:14:39zaopatrzony na swojej powierzchni
  6804. 5:14:41górnej, czyli powierzchni apikalnej
  6805. 5:14:43wrząski. W ogóle często powierzchnia
  6806. 5:14:46apikalna nabunków jest zmodyfikowana jak
  6807. 5:14:48na przykład w nabunku jenowarstwowym
  6808. 5:14:51sześciennym jelita, czyli w enterocytach
  6809. 5:14:55mamy na powierzchni apikalnej
  6810. 5:14:56mikrokosmki, które zwiększają
  6811. 5:14:58powierzchnię wchłaniania.
  6812. 5:15:01na bank wielowarstwowy paski
  6813. 5:15:02rogowacijący i nierogowacijący to jest
  6814. 5:15:05funkcja ochronna rogowacijący jest w
  6815. 5:15:08naskórku rogowa jący w jemi gardle
  6816. 5:15:12przełyku i w okolicach odbytu na błonek
  6817. 5:15:16przejściowy funkcja ochronny w drogach
  6818. 5:15:19moczowych i nabłonek przejściowy to jest
  6819. 5:15:22taki nabołonek który jest bardzo dobrze
  6820. 5:15:24rozciągliwy i gdy jest w takiej formie
  6821. 5:15:27naciągniętej to sprawia wrażenie
  6822. 5:15:29jednowarstwowe
  6823. 5:15:30a gdy jest rozluźniony sprawia wrażenie
  6824. 5:15:35wielowarstwowego.
  6825. 5:15:37Tkanka łączna. Możecie się spotkać z
  6826. 5:15:39wieloma podziałami tkanki łącznej. Ja
  6827. 5:15:41tutaj wybrałam taki, który według mnie
  6828. 5:15:44najłatwiej zapamiętać i zwrócę uwagę na
  6829. 5:15:47najważniejsze rzeczy. Po pierwsze mamy
  6830. 5:15:49tkankę łączną stałą i płynną. W płynnej
  6831. 5:15:52krew i limfa. Temu się bliżej przyjrzymy
  6832. 5:15:54przy układzie krwionośnym. stałej tkanka
  6833. 5:15:57łączna właściwa i tkanka łączna oporowa.
  6834. 5:16:00W tkance oporowej mamy tkankę kostną i
  6835. 5:16:03chrząstną, tkance właściwej łączną
  6836. 5:16:06włóknistą, gdzie mamy tkankę wiotką
  6837. 5:16:09siateczkowatą i tkankę łączną włóknistą
  6838. 5:16:11zbitą. Tą zbitą warto zapamiętać.
  6839. 5:16:16Posiada ona bardzo dużo włókien w
  6840. 5:16:18substancji zewnątrz komkomórkowej i
  6841. 5:16:20właśnie ta tkonka tworzy różnego rodzaju
  6842. 5:16:23ścięgna. jeśli ma utkanie regularne lub
  6843. 5:16:28warstwy skóry skóry właściwej, jeśli ma
  6844. 5:16:31utkanie nieregularne. Również do łącznej
  6845. 5:16:34tkanki właściwej zaliczamy tkankę
  6846. 5:16:36tłuszczową, czyli tkankę żółtą i
  6847. 5:16:39brunatną.
  6848. 5:16:41I tutaj po prawej mamy komorki tych
  6849. 5:16:43tkanek. Ta bardziej z lewej z
  6850. 5:16:46peryferyjnie położonym jądrem i dużą
  6851. 5:16:49ilością substancji tłuszczowej
  6852. 5:16:51wypełniającej komórkę to tkanka żółta. A
  6853. 5:16:54po prawej mamy tkankę brunatną z dużą
  6854. 5:16:58liczbą mitochondriów, centralnie
  6855. 5:17:00położonym jądrem i wieloma skupiskami
  6856. 5:17:03substancji tłuszczowej.
  6857. 5:17:06Tkanka tłuszczowa żółta to amortyzacja,
  6858. 5:17:09magazyn energii, jakieś funkcje
  6859. 5:17:11wewnątrzwydzielnicze
  6860. 5:17:13i termoizolacja. Natomiast tkanka
  6861. 5:17:16brunatna
  6862. 5:17:17Natomiast tkanka brunatna jest dosyć
  6863. 5:17:20specyficzną tkanką, która umożliwia
  6864. 5:17:24prowadzenie termogenezy.
  6865. 5:17:26Czy ta tkanka brunatna występuje u
  6866. 5:17:29człowieka? Póki co wszystko wskazuje na
  6867. 5:17:31to, że tak i że nawet u człowieka
  6868. 5:17:33dorosłego, bo wcześniej były omówione,
  6869. 5:17:37że tkanka brunatna nie występuje u
  6870. 5:17:39człowieka, a występuje jedynie u takich
  6871. 5:17:41saków morskich. Potem było, że no
  6872. 5:17:44występuje, ale tylko u noworodków, gdzie
  6873. 5:17:47ta odpowiednia temperatura jest ważna i
  6874. 5:17:49ta termogeneza też jest ważna, więc ta
  6875. 5:17:52tkanka jest po to, żeby noworodek się
  6876. 5:17:54nie wychłodził, a potem znaleźli je też
  6877. 5:17:57w niewielkich luściach u dorosłych, na
  6878. 5:17:59przykład przy ważnych naczyniach
  6879. 5:18:01krwionośnych, żeby w razie czego mogła
  6880. 5:18:04zajść termogeneza do ogrzania krwi i to
  6881. 5:18:07ciepło mogło być rozprowadzone po
  6882. 5:18:09organizmie, więc raczej tkanka
  6883. 5:18:12tłuszczowa brunatna u człowieka też
  6884. 5:18:14wystąpi. Jeśli chodzi o tkankę
  6885. 5:18:16tłuszczową to warto jeszcze dodać, że
  6886. 5:18:19jak ogólnie tkanka łączna ma dużo
  6887. 5:18:21substancji zewnątrz komórkowej, to w
  6888. 5:18:24przypadku tkanki tłuszczowej będziemy
  6889. 5:18:26mieniali niewiele substancji
  6890. 5:18:27międzykomórkowej. Przechodzimy do tkanki
  6891. 5:18:30chrząstnej. Tutaj mam rozpisane te trzy
  6892. 5:18:33typy tej tkanki. Tkanka chrząstna ma
  6893. 5:18:37dużo substancji międzykomórkowej. jak
  6894. 5:18:40przystało na dobrą tkankę łączną, ale
  6895. 5:18:43nie jest ona ani ukrwiona, ani
  6896. 5:18:45unerwiona, co jest taką z kolei cechą
  6897. 5:18:48nietypową dla tkanek łącznych. I mamy
  6898. 5:18:51tkankę chrząstną szklistą, sprężystą i
  6899. 5:18:55włóknistą. Tkanka szklista głównie
  6900. 5:18:58niweluje tarcia między elementami
  6901. 5:19:00kostnymi w stawach. Tkanka chrząstna
  6902. 5:19:03sprężysta umożliwia odkształcenie
  6903. 5:19:06elementów, które buduje i nadaje im
  6904. 5:19:09sprężystość, więc ją będziemy mieli w
  6905. 5:19:11małżowinie ustnej, usznej, w trąbce
  6906. 5:19:15Austachiusza, w przewodzie słuchowym
  6907. 5:19:17zewnętrznym i krytanii. Natomiast tkanka
  6908. 5:19:20chrząstna włóknista, wybitnie bogata w
  6909. 5:19:23włókna kolagenowe, amortyzuje wstrząsy i
  6910. 5:19:26tworzy połączenia
  6911. 5:19:28kostne. Występuje ona w dyskach
  6912. 5:19:30międzykręgowych. I właśnie tutaj jest ta
  6913. 5:19:33rola amortyzująca i w spojeniu łonowym w
  6914. 5:19:37łonowym oraz czasami jest spotykana w
  6915. 5:19:40niektórych silnych ścięgnach i
  6916. 5:19:42wiązadłach.
  6917. 5:19:43Przechodzimy do tkanki mięśniowej. Mamy
  6918. 5:19:45jej trzy rodzaje kładką poprzecznie
  6919. 5:19:48prążkowaną szkieletową, poprzecznie
  6920. 5:19:50prążkowaną sarca kładka wrzecionowata,
  6921. 5:19:53poprzecznie prążkowane wydłużone przy
  6922. 5:19:56czym serca jeszcze wydłużone i rozgałą.
  6923. 5:20:00Z reguły będziemy tutaj mówić o
  6924. 5:20:03walcowatym kształcie. Jądro komórkowe
  6925. 5:20:06jedno liczne, jedno lub dwa. Położenie
  6926. 5:20:09tego jądra centralne, peryferyjne
  6927. 5:20:12centralne. Szybkość skurczu powolna,
  6928. 5:20:15szybka szybka. Zależność od woli, nie?
  6929. 5:20:19Tak, nie. Gładka męczy się powoli.
  6930. 5:20:23Szkieletowa męczy się szybko. I sersowa
  6931. 5:20:26nie męczy się. W tęcamy jąśniowej szybko
  6932. 5:20:29przebiegliśmy, bo będę o niej więcej
  6933. 5:20:31mówił przy okazji układu ruchu.
  6934. 5:20:34Przechodzimy do tkanki nerwowej, o
  6935. 5:20:36której powiem bardzo mało, bo więcej
  6936. 5:20:38będzie przy układzie nerwowym. Po lewej
  6937. 5:20:41mamy budowę neuronu. Neuron składa się z
  6938. 5:20:45ciała komórki oznaczonego dwójką, z
  6939. 5:20:48którym mamy połączone dandrety oznaczone
  6940. 5:20:50jedynką i akson oznaczony trójką, ale
  6941. 5:20:54więcej przy układzie nerwowym. Również
  6942. 5:20:58oprócz neuronów w skład tkanki nerwowej
  6943. 5:21:01wchodzi glej. Mamy tutaj mikroglej,
  6944. 5:21:04który jest jedynym elementem chłodzenia
  6945. 5:21:07mezodermalnego i makrolej. gdzie mamy
  6946. 5:21:10ependymocyty, komórki, które wyścielają
  6947. 5:21:13jamę układu nerwowego oraz są
  6948. 5:21:16odpowiedzialne za produkcję, filtrację i
  6949. 5:21:20przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego.
  6950. 5:21:22Mamy lemocyty i oligodenturocyty,
  6951. 5:21:25które odpowiadają za tworzenie osłonek
  6952. 5:21:28mielinowych. Lamocyty w obwodowym
  6953. 5:21:31układzie nerwowym, jak mamy po lewej, a
  6954. 5:21:34oligodendrocyty w ośrodkowym układzie
  6955. 5:21:36nerwowym. Jeden oligoldendyrocyt może
  6956. 5:21:39przypadać na kilka neuronów, jak mamy po
  6957. 5:21:42prawej. Mamy również astrocyty, które
  6958. 5:21:45mają wiele funkcji. Tutaj kilka z nich
  6959. 5:21:48wymieniłam. Po pierwsze wspomagają
  6960. 5:21:50neurony wychwytując zwrotnie
  6961. 5:21:52neuroprzekaźniki. Tworzą one barierę
  6962. 5:21:55krew mózg, regulują pracę synaps, tworzą
  6963. 5:21:58ruszczowanie dla neuronów, odżywiają
  6964. 5:22:00neurony i odprowadzają od nich zbędne
  6965. 5:22:02produkty przemiany materii i wspomagają
  6966. 5:22:05pracę neuronów. Z połączeń komórkowych
  6967. 5:22:08mamy połączenia zamykające, takie jak
  6968. 5:22:11obwódka zamykająca. I tutaj po lewej,
  6969. 5:22:14jeśli wyobrazimy sobie, że ten yyy
  6970. 5:22:17prostokąt to jest widok komórki od boku,
  6971. 5:22:21to obwódka zamykająca będzie tą
  6972. 5:22:23pomarańczową obwódką. I główną zadanią
  6973. 5:22:26obwóch zamykających jest to, żeby żadne
  6974. 5:22:30substancje lub substancje w bardzo
  6975. 5:22:33ograniczonym stopniu mogły przenikać
  6976. 5:22:36między komórkami sklejonymi tymi
  6977. 5:22:37obwodkami. Mamy połączenia zwierające.
  6978. 5:22:41Ich główną funkcją jest wzmacnienie
  6979. 5:22:44mechaniczne komórek między sobą. Mamy
  6980. 5:22:47obwódki zwierające, to będzie ta obwódka
  6981. 5:22:50żółta. Po lewej mamy desmosomy, czyli
  6982. 5:22:53połączenie punktowe i chemidesmosomy,
  6983. 5:22:56czyli połączenie z macierzą zewnątrz
  6984. 5:22:58komórkową. Na przykład właśnie w tkance
  6985. 5:23:03nabłonkowej
  6986. 5:23:04komórka chemidesmosomami może łączyć się
  6987. 5:23:07z błoną podstawną i mamy połączenia
  6988. 5:23:09szczelinowe, które mogą być regulowane i
  6989. 5:23:13przez nie może prze być przekazywana
  6990. 5:23:16jakaś substancja, jakiś na przykład
  6991. 5:23:19impuls nerwowy w synapsach elektrycznych
  6992. 5:23:22czy inne rzeczy między komórkami.
  6993. 5:23:25Przechodzimy do fizjologii zwierząt.
  6994. 5:23:27Głównie tu będziemy się skupiać na
  6995. 5:23:29fizjologii człowieka i na początku kilka
  6996. 5:23:32punktów podstawy programowej, o których
  6997. 5:23:34będziemy mówić niejako przy okazji
  6998. 5:23:37innych układów. Dlatego nie będę się
  6999. 5:23:40przyglądał osobno każdemu z tych
  7000. 5:23:43punktów. jedynie zwrócę uwagę na słowo
  7001. 5:23:45homeostaza, bo może być ono nieznane. I
  7002. 5:23:48homeostaza oznacza taką zdolność
  7003. 5:23:51organizmu do regulacji swojego stanu
  7004. 5:23:54wewnętrznego, by niektóre parametry były
  7005. 5:23:57utrzymywane w określonych granicach. na
  7006. 5:24:00przykład, żeby organizm był w stanie
  7007. 5:24:02zachować temperaturę ciała, niezależnie
  7008. 5:24:04od tego, czy na dworze jest ciepło, czy
  7009. 5:24:07zimno. Czyli jakiś bodziec zewnętrzny
  7010. 5:24:10wpływa na nasze parametry wewnętrzne,
  7011. 5:24:12ale mamy jakieś mechanizmy, które z
  7012. 5:24:15kolei utrzymają te parametry na
  7013. 5:24:17odpowiednim poziomie mieszczącym się w
  7014. 5:24:19jakiś granicach. Tak samo jak nasze
  7015. 5:24:22ciśnienie krwi będzie za bardzo spadać,
  7016. 5:24:24to zostaną uruchomione mechanizmy
  7017. 5:24:26zwiększające to ciśnienie. A jeśli
  7018. 5:24:29będzie za wysokie, to zostaną
  7019. 5:24:30uruchomione mechanizmy zmniejszające to
  7020. 5:24:33ciśnienie właśnie, żeby mogła być
  7021. 5:24:35zachowana ta homeostaza.
  7022. 5:24:37I zaczynamy od układu pokarmowego. Na
  7023. 5:24:40początku adaptacja w budowie i
  7024. 5:24:42funkcjonowaniu układów pokarmowych
  7025. 5:24:44zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu
  7026. 5:24:46jego pobierania. Sposób pobierania
  7027. 5:24:49pokarmów będzie przede wszystkim
  7028. 5:24:51związany z narządami, które służą do
  7029. 5:24:55pobierania tego pokarmu, czyli na
  7030. 5:24:57przykład do aparatów gębowych w
  7031. 5:24:59przypadku owadów czy zębów w przypadku
  7032. 5:25:02kręgowców.
  7033. 5:25:04I tak na przykład takie gryzące aparaty
  7034. 5:25:07gębowe u owadów będą takie uniwersalne i
  7035. 5:25:10taki owad nie będzie miał zwykle
  7036. 5:25:12jakiegoś wyspecjalizowanego pokarmu, ale
  7037. 5:25:15na przykład aparaty gębowe kujące będą
  7038. 5:25:18już wskazywały na jakiś wyspecjalizowany
  7039. 5:25:21pokarm, jak to będzie krew w przypadku
  7040. 5:25:24komarów czy jakieś soki w przypadku
  7041. 5:25:28pluskwiaków, które są w stanie przebijać
  7042. 5:25:30jakieś rośliny i wysysać z nich soki.
  7043. 5:25:34Zęby również mogą wskazywać na pobierany
  7044. 5:25:38pokarm. Drapieżniki mają inne uząbienie
  7045. 5:25:41niż roślinożarcy. U drapieżników mamy
  7046. 5:25:44zaąby. Jeden przedtrzonowiec z innym
  7047. 5:25:46trzonowcem przekształcone wyłamacze,
  7048. 5:25:49które służą do łamania kości oraz
  7049. 5:25:52rozcinania mięsa. Mamy kuły, które służą
  7050. 5:25:55do przytrzymywania ofiar i ostre
  7051. 5:25:57siekacze służące do oderwania kęzów
  7052. 5:26:00pokarmów. Natomiast u roślinno-żarnych
  7053. 5:26:03często będziemy mieli silne rozwinięte
  7054. 5:26:05trzonowce i przedtrzonowce z bardzo
  7055. 5:26:08pofałdowanymi powierzchniami na tych
  7056. 5:26:10trzonowcach i przedtrzonowcach, które
  7057. 5:26:12będą służyć rozcieraniu pokarmów.
  7058. 5:26:16I zasady roślinożarców będziemy mieli
  7059. 5:26:19czterokomorowy żołądek w przypadku
  7060. 5:26:22przeżywaczy. A u mięsożarców zwykle mamy
  7061. 5:26:25żołądek jedno komorowy. PH żołądka u
  7062. 5:26:29roślinożarców będzie wyższe niż u
  7063. 5:26:32mięsożarców. Przewód pokarmowy
  7064. 5:26:34roślinożerców będzie dłuższy, a jelito
  7065. 5:26:37ślepa będzie silnie rozwinięte. I
  7066. 5:26:39roślinożercy często żyją z
  7067. 5:26:42symbiotycznymi bakteriami
  7068. 5:26:43cellulitycznymi, które pomagają w
  7069. 5:26:46trawieniu elementów roślinnych, jak na
  7070. 5:26:49przykład ciężkostrawnej cellulozy. Z
  7071. 5:26:52uwagi na obecność wiązań
  7072. 5:26:55betaglikozydowych
  7073. 5:26:57w łańcuchach cellulozy, ale też różne
  7074. 5:26:59bakterie symbiotyczne pozwalają na
  7075. 5:27:03fermentację niektórych elementów
  7076. 5:27:05pokarmowych i wykorzystywania ich w
  7077. 5:27:08innych celach. Ale też zwróćmy uwagę, że
  7078. 5:27:12to, że jakiś organizm jest roślinożercą
  7079. 5:27:14czy miałożarną, nie będzie od razu
  7080. 5:27:16definiował tego, że jego układ pokarmowy
  7081. 5:27:19będzie posiadał te wszystkie cechy.
  7082. 5:27:20Pamiętajmy jednak, że ta biologia jest
  7083. 5:27:22strasznie różnorodna i znajdziemy wiele
  7084. 5:27:25różnych bardziej specyficznych adaptacji
  7085. 5:27:27w świecie zwierząt, które będą użytowały
  7086. 5:27:30na to, że ten przewód pokarmowy będzie
  7087. 5:27:32nieco inaczej wyglądał. Ja tutaj tylko
  7088. 5:27:34pokazuję pokazuję takie cechy ogólne,
  7089. 5:27:37które możemy mniej lub bardziej kojarzyć
  7090. 5:27:40z danym sposobem odżywiania.
  7091. 5:27:43I trawienie może zachodzić wewnątrz
  7092. 5:27:46komórkowo albo zewnątrz komórkowo.
  7093. 5:27:49Zdecydowana większość organizmów trawi
  7094. 5:27:51zewnątrz komórkowo. Wewnątrz komórkowo
  7095. 5:27:54trawią na przykład jemochłony, których
  7096. 5:27:56trawienie składa się dwóch z dwóch
  7097. 5:27:58etapów. Pierwszy etapy zewnątrz
  7098. 5:28:00komórkowy w jamie chłonącotrawiącej, a
  7099. 5:28:03potem kolejny etap w komórkach. Zewnątrz
  7100. 5:28:07komórkowe trawienie może być
  7101. 5:28:09zewnątrzjelitowe, jak na przykładzie
  7102. 5:28:11paję niektórych pajęczaków, które
  7103. 5:28:14wypluwają do ofiary enzymy trawienne, a
  7104. 5:28:17potem wysysają płynną zawartość, ale
  7105. 5:28:20zwykle trawienie zachodzi w świet w
  7106. 5:28:22świetle jelita. Tutaj zwrócę też od razu
  7107. 5:28:25uwagę, że w biologii światło jelita jest
  7108. 5:28:28traktowane jako środowisko zewnętrzne,
  7109. 5:28:30tak jak to pokazałam na tym
  7110. 5:28:32schematycznym rysunku po lewej.
  7111. 5:28:35I musimy znać rolę nieorganicznych i
  7112. 5:28:38organicznych składników pokarmowych w
  7113. 5:28:40odżywianiu człowieka. I rola składników
  7114. 5:28:42nieorganicznych. To będzie taka rola,
  7115. 5:28:45jakie te składniki nieorganiczne będą,
  7116. 5:28:48jaką te składniki nieorganiczne będą
  7117. 5:28:51sprawowały funkcje w organizmie
  7118. 5:28:53człowieka. Dlatego tutaj nie będę znów
  7119. 5:28:55powtarzał tych wszystkich funkcji
  7120. 5:28:57pierwiastków. Składniki organiczne
  7121. 5:28:59natomiast będą źródłem jakiś
  7122. 5:29:02poszczególnych elementów, które potem
  7123. 5:29:05mogą być wykorzystywane przez człowieka.
  7124. 5:29:08Cukry będą źródłem cukrów, tłuszcze
  7125. 5:29:10kwasów tłuszczowych, a białka
  7126. 5:29:12aminokwasów.
  7127. 5:29:14Rozróżnienie na białka pełnowartościowe
  7128. 5:29:16i niepełnowartościowe jest takie, że te
  7129. 5:29:19pełnowartościowe posiadają wszystkie
  7130. 5:29:22aminokwasy egzogenne, a te
  7131. 5:29:24niepełnowartościowe nie posiadają
  7132. 5:29:26wszystkich aminokwasów. Mamy jeszcze
  7133. 5:29:29NNKT, czyli niezbędnie nienasycone kwasy
  7134. 5:29:33tłuszczowe, których organizm nie jest w
  7135. 5:29:35stanie syntezować endogennie w
  7136. 5:29:38zadowalających ilościach. I to są
  7137. 5:29:41głównie związki, które odpowiadają za
  7138. 5:29:43jakąś tam regulację i również są nam
  7139. 5:29:47niezbędne, ale tutaj też zbędne jest
  7140. 5:29:50wchodzenie w szczegóły ich działania.
  7141. 5:29:54Błonnikiem z kolei nazywamy tą frakcję
  7142. 5:29:56pokarmową, która nie jest przez nas
  7143. 5:29:58trawiona, więc głównie to będą elementy
  7144. 5:30:01roślinne, ale ta frakcja jest niezbędna
  7145. 5:30:05do regulacji układu pokarmowego. Ona
  7146. 5:30:08wspomaga pasaż przez układ pokarmowy
  7147. 5:30:11oraz reguluje cykle wypróżnień. Witaminy
  7148. 5:30:15to są kolejne elementy niezbędne do
  7149. 5:30:18funkcjonowania człowieka, które pełnią
  7150. 5:30:20głównie funkcję regulującą. I tutaj
  7151. 5:30:22warto zapamiętać witaminy z grupy ADK,
  7152. 5:30:26czyli AD Eek, które są rozpuszczalne w
  7153. 5:30:29tłuszczach, a więc mogą być mega
  7154. 5:30:31zwalonowane przez organizm. Natomiast
  7155. 5:30:34pozostałe witaminy głównie z grupy B,
  7156. 5:30:37witamina C oraz jeszcze kilka innych
  7157. 5:30:39witamin jest rozpuszczalna w wodzie i
  7158. 5:30:42one nie mogą być magazynowane przez
  7159. 5:30:44organizm albo ta to magazynowanie przez
  7160. 5:30:47organizm jest naprawdę bardzo skromne. I
  7161. 5:30:50tak witamina A jest związana z
  7162. 5:30:53prawidłowym widzeniem. Witamina D, która
  7163. 5:30:56również może być syntezowana z
  7164. 5:30:58prekursorów w naszej skórze, odpowiada
  7165. 5:31:00za prawidłową mineralizację. kości oraz
  7166. 5:31:04gospodarkę niektórymi pierwiastkami
  7167. 5:31:07takimi jak wapni. Witamina E odpowiada
  7168. 5:31:10za utrzymanie w odpowiednim w
  7169. 5:31:12odpowiedniej formie płonkomórkowej
  7170. 5:31:14naszych komórek. Witamina K bierze
  7171. 5:31:17udział w procesach krzepnięcia krwi.
  7172. 5:31:21Przewód pokarmowy składa się z takich
  7173. 5:31:23elementów jak jama ustna, gardło,
  7174. 5:31:25przałyk, żołądek, jelito cienkie, grube
  7175. 5:31:29i odbytnica. Do tych poszczególnych
  7176. 5:31:31elementów mogą być podłączone
  7177. 5:31:34poszczególne gruzczoły, które wytwarzają
  7178. 5:31:37enzymy i inne związki, które są
  7179. 5:31:39uwalniane do przewodu pokarmowego. I tak
  7180. 5:31:44ślinianki produkują amelazę ślinową oraz
  7181. 5:31:48różne związki śluzowe, które odpowiadają
  7182. 5:31:52za nawilżenie pokarmu. Amelaza ślinowa
  7183. 5:31:54odpowiada za początkowe trawienie
  7184. 5:31:57cukrów. Potem mamy gardło, przałek i
  7185. 5:32:00żołądek. W żołądku panuje niskie pH. To
  7186. 5:32:04pH służy neutralizacji różnych toksyn,
  7187. 5:32:07różnych patogenów. Dodatkowo tutaj jest
  7188. 5:32:11uwalniana pepsyna, która odpowiada
  7189. 5:32:13wstępnie za trawienie białek. Oczywiście
  7190. 5:32:16w żołądku z uwagi na niskie pH białka
  7191. 5:32:19też będą ulegały denaturacji, ale u
  7192. 5:32:22młodych organizmów, u których jeszcze pH
  7193. 5:32:26żołądka nie jest takie niskie i które to
  7194. 5:32:28organizmy jeszcze odżywiają się w dużej
  7195. 5:32:30części mlekiem matki, to żołądek
  7196. 5:32:33produkuje podpuszc podpuszczkę, która
  7197. 5:32:36odpowiada za ścinanie tych różnych
  7198. 5:32:38białek z mleka matki.
  7199. 5:32:41Do jelita cienkiego uchodzą przewody
  7200. 5:32:45trzustki. Trzustka wytwarza dużo
  7201. 5:32:47enzymów. Najważniejsze są trypsyny,
  7202. 5:32:50lipazy, amelazy i nukleazy. Ale oprócz
  7203. 5:32:54tego w jelicie cienkim do komórek tego
  7204. 5:32:58jelita, czyli do enterocytów doczepione
  7205. 5:33:01są na powierzchni apikalnej błony różne
  7206. 5:33:04enzymy takie jak peptidasy, tisaharaszy,
  7207. 5:33:07takie jak malta czy estrazy.
  7208. 5:33:11Potem mamy jelito grube i odbytnicę.
  7209. 5:33:16Wiemie ustnej mamy różne elementy, które
  7210. 5:33:20przystosowują nas do pobierania pokarmu.
  7211. 5:33:23Są uczestniczą w rozdrobniu pokarmu, w
  7212. 5:33:27oderwaniu kęsów pokarmu oraz w mzczeniu
  7213. 5:33:30pokarmów. Język uczestniczy
  7214. 5:33:33w formowaniu kausu. Obecny na języku
  7215. 5:33:37receptory smakowe w brodawkach
  7216. 5:33:39językowych. odpowiadają za recepcję
  7217. 5:33:42smaku, ale oprócz tego też jązyk odbiera
  7218. 5:33:46informacje na temat pokarmu na drodze
  7219. 5:33:49takiej czysto mechanicznej, na temat
  7220. 5:33:51struktury tego pokarmu, jego temperatury
  7221. 5:33:54i tak dalej. Ślinianki natomiast
  7222. 5:33:57produkują substancje, które na nawilżają
  7223. 5:34:00pokarm oraz jest jeszcze produkowana
  7224. 5:34:02amelaza ślinowa, która odpowiada za
  7225. 5:34:05wstępne trawienie cukrów. Dalej, gdy kę
  7226. 5:34:08jest już uformowany, to może być
  7227. 5:34:10połknięty, skąd trafia do gardła, czyli
  7228. 5:34:13wspólnego odcinka układu oddechowego i
  7229. 5:34:16pokarmowego, a potem do przełyku, skąd
  7230. 5:34:19trafia do żołądka.
  7231. 5:34:21Tutaj mamy przedstawiony samat żołądka.
  7232. 5:34:24Widzimy, że tak nieuicyjnie dno jest na
  7233. 5:34:27jego górnej części i ściana żołądka
  7234. 5:34:31składa się z następujących elementów. Od
  7235. 5:34:34wnętrza mamy płonę śluzową, podśluzową,
  7236. 5:34:38płonę mięśniową, która składa się z
  7237. 5:34:40trzech warstw. Warstwy mięśni
  7238. 5:34:42podłużnych, okrężnych i skośnych i z
  7239. 5:34:44błony surowiczej. Jak już mówiłam, w
  7240. 5:34:48żołądku panuje niskie pH, które ma
  7241. 5:34:50funkcję zabijania patogenów, ścinania
  7242. 5:34:53białek, neutralizacji toksyn, ale oprócz
  7243. 5:34:57tego żołądek z uwagi na swoją formę może
  7244. 5:35:00czasowo magazynować pokarm i tam ten
  7245. 5:35:03pokarm może się mieszać.
  7246. 5:35:05I w żołądku mamy kilka takich komórek.
  7247. 5:35:08Będą to komórki śluzowe produkujące
  7248. 5:35:11śluz, który będzie pokrywał ścianę
  7249. 5:35:14żołądka i sprawiał, że żołądek nie
  7250. 5:35:16będzie ulegał autostrawieniu. Mamy
  7251. 5:35:19komórki główne produkujące pepsynogen,
  7252. 5:35:22czyli nieaktywną formę pepsyny. Ta, ten
  7253. 5:35:25pepsynogen zamienia się w pepsynę pod
  7254. 5:35:27wpływem kwasu solnego i pepsyny. Czyli
  7255. 5:35:30widzimy, że tutaj pepsyna może działać
  7256. 5:35:34na pepsynogen, żeby powstawało więcej
  7257. 5:35:36pepsyny. A więc mamy tu mechanizm z
  7258. 5:35:39przełożenia zwrotnego dodatniego i
  7259. 5:35:41pepsyna jest enzymem odpowiadającym za
  7260. 5:35:44wstępne trawienie białek. Mamy komórki
  7261. 5:35:47okładzinowe wytwarzające kwas solny,
  7262. 5:35:50który właśnie odpowiada za to niskie pH
  7263. 5:35:52żołądka oraz tak zwany czynnik kastela,
  7264. 5:35:55który potem w jelicie będzie
  7265. 5:35:58uczestniczył w wchłanianiu witaminy B2
  7266. 5:36:02B12, bo on właśnie wyże witaminę B12 i
  7267. 5:36:06potem na kolejnych etapach pomaga w niej
  7268. 5:36:08wchłanianiu.
  7269. 5:36:10Dalej właśnie mamy jelito. Pierwszym
  7270. 5:36:13etapem jelita cienkiego jest
  7271. 5:36:14dwunastnica. do której są uwalniane
  7272. 5:36:18z trzustki, a dalej mamy jelito czcze i
  7273. 5:36:22jelitokręte.
  7274. 5:36:23Te odcinki jelita są głównie
  7275. 5:36:27odpowiedzialne za wchłanianie składników
  7276. 5:36:29pokarmowych i za końcowe etapy
  7277. 5:36:31trawienia. Tutaj kluczowe jest bardzo
  7278. 5:36:33duża powierzchnia, która jest osiągana
  7279. 5:36:36kilkoma mechanizmami. Po pierwsze, ta
  7280. 5:36:39ściana jelita jest pofałdowana. Po
  7281. 5:36:42drugie, jeśli przyjrzymy się dalej, to
  7282. 5:36:44te pofałdowania mają takie kolejne
  7283. 5:36:47mniejsze pofałdowanie stworzone z
  7284. 5:36:49komórek jelita, czyli enterocytów. Ale
  7285. 5:36:52jeśli weźmiemy takiego pojedynczego
  7286. 5:36:55enterocyta pod lupę, to zobaczymy, że na
  7287. 5:36:58powierzchni apikalnej jego błony są
  7288. 5:37:01uwypuklenia tej błony, czyli
  7289. 5:37:03mikrokosmki. A więc widzimy, że z uwagi
  7290. 5:37:06na te kilka mechanizmów ta powierzchnia
  7291. 5:37:09lita naprawdę jest wielokrotnie
  7292. 5:37:11zwiększona.
  7293. 5:37:13Dobrze. Tu na schemacie po lewej z
  7294. 5:37:16czerwoną strzałką jest właśnie
  7295. 5:37:17zaznaczona ta dwójn stetnica z elita
  7296. 5:37:19cienkiego, a kolorem jest zaznaczone
  7297. 5:37:22jelito grube i na końcu jeszcze
  7298. 5:37:26odbytnica różnymi kolorami, różne
  7299. 5:37:28elementy tego jelita grubego. Chciałem
  7300. 5:37:31zwrócić uwagę na schemat po prawej, w
  7301. 5:37:34którym tak nie do końca poprawnie, ale
  7302. 5:37:37chciałem zaznaczyć taśmy okrążnicy,
  7303. 5:37:40czyli takie ciągi miąśniowe, które są
  7304. 5:37:44krótsze od okrążnicy, ale których
  7305. 5:37:47obecność i których kurczenie może
  7306. 5:37:50sprawiać, że ta okrężniczca staje się
  7307. 5:37:52pofałdowana, przez co zwiększa się
  7308. 5:37:55powierzchnia wchłaniania, a oprócz tego
  7309. 5:37:57mogą się przy różnych skórzach tworzyć
  7310. 5:38:01przy tej okrężnicy różne większe
  7311. 5:38:03uwypłuklenia, które będą warunkowały
  7312. 5:38:06prawidłowy pasaż na skałowych w
  7313. 5:38:09okrążnicy.
  7314. 5:38:11I tutaj mamy podsumowane tak zbiórczo
  7315. 5:38:13trawienie. W jemie ustnej zaczynamy
  7316. 5:38:16trawić polisachary alfa amelaza nazywana
  7317. 5:38:19też ptialiną trawi polisacharydy do
  7318. 5:38:22dwucukrów i oligosacharydów. w żołądku
  7319. 5:38:25białka przez pepsynę są trawione do
  7320. 5:38:29olejigopeptydów. Też dochodzi tam do
  7321. 5:38:31denatury z uwagi na niskie pH i też
  7322. 5:38:34zwróćcie uwagę, że pepsyna jest enzymem,
  7323. 5:38:37który działa przy niskim pH. W
  7324. 5:38:39dwunastnicy są uwalniane substancje,
  7325. 5:38:43które neutralizują kwaśną treść
  7326. 5:38:46żołądkową.
  7327. 5:38:47Zwykle tymi substancjami będą
  7328. 5:38:49wodorowęglany, a oprócz tego do
  7329. 5:38:52dwunastnicy
  7330. 5:38:53trafiają enzymy od trzustki, czyli
  7331. 5:38:57lipazy trzustkowe trawiące tłuszcze oraz
  7332. 5:39:01amelaza trzkowa trawiąca polisacharydy.
  7333. 5:39:04Również mamy tutaj trypsyny i
  7334. 5:39:06chemotrypsyny, które odpowiadają za
  7335. 5:39:09trawienie białek i oligopeptydów.
  7336. 5:39:14Wieliście cienkim na błonie apikalnej
  7337. 5:39:17komórek mamy zakotwiczone enzymy, które
  7338. 5:39:20odpowiadają za wchłanianie już prostych
  7339. 5:39:22elementów i ostatnie etapy trawienia.
  7340. 5:39:25Tisacharydazy trawią dwucukry, a
  7341. 5:39:28egzopeptyda odrywają od oligopeptydów po
  7342. 5:39:32jednym aminokwasie.
  7343. 5:39:34Warto tu też zwrócić uwagę, że do
  7344. 5:39:37dwunastnicy uwalniane są sole żółciowe,
  7345. 5:39:42które odpowiadają za emulgację tłuszczy
  7346. 5:39:46i pozwalają na łatwiejsze trawienie tych
  7347. 5:39:48tłuszczy. Z uwagi na to, że gdy taka
  7348. 5:39:51duża kropla tłuszczowa zostanie rozbita
  7349. 5:39:53na kilka mniejszych fragmentów, to neme
  7350. 5:39:56będą miały większy dostczy.
  7351. 5:39:59I sole żółciowe są wytwarzane przez
  7352. 5:40:03wątrobę, natomiast są magazynowane w
  7353. 5:40:06woreczku żółciowym i są tam zagęszczane.
  7354. 5:40:10Przechodzimy do wchłaniania substancji w
  7355. 5:40:13jelitach. Cukry takie jak glukoza i
  7356. 5:40:15galaktoza są do enterocytów wchłaniane
  7357. 5:40:18na zasadzie transportu aktywnego
  7358. 5:40:21wtorynnego przez symport razem z jionami
  7359. 5:40:24słodowymi. Dalej do krwioobiegu będą
  7360. 5:40:27wchłaniane na zasadzie dyfuzji
  7361. 5:40:30wspomaganej przez białko pomocnicze glut
  7362. 5:40:332. Fruktoza natomiast jest wchłaniana do
  7363. 5:40:36enterocytów na zasadzie dyfusji
  7364. 5:40:38ułatwionej przez transportery glut 5.
  7365. 5:40:41Jednak ten transport odbywa się o wiele
  7366. 5:40:43wolniej niż transport glukozy i
  7367. 5:40:46galaktozy z enterocytu do krwioobiegu
  7368. 5:40:49już trafia za pomocą tego samego
  7369. 5:40:51transporteru co glukoza i galaktoza,
  7370. 5:40:53czyli glut 2. Substancje tłuszczowe
  7371. 5:40:57tworzą kompleksy ze solami kwasów
  7372. 5:40:59żółciowych, które tu umożliwiają
  7373. 5:41:02zbliżenie się tym substancjom
  7374. 5:41:04tłuszczowym bardzo blisko enterocytów,
  7375. 5:41:06pokonując taką barierę wodną, która
  7376. 5:41:09towarzyszy tym enterocytom. I gdy będą
  7377. 5:41:11już wystarczająco blisko, to te prostsze
  7378. 5:41:15substancje tłuszczowe defundują przez
  7379. 5:41:17błonę. Mogą one bezpośrednio przenikać
  7380. 5:41:19przez bonę, bo błona ma też budowę
  7381. 5:41:21tłuszczową, a więc tu nie będzie
  7382. 5:41:23problemu. Dalej, te substancje trafiają
  7383. 5:41:26do gładkiej siateczki śródplazmatycznej,
  7384. 5:41:29gdzie formują one hylomikrony. Te
  7385. 5:41:31hylomikrony dalej będą aparatem goliego
  7386. 5:41:35przesyłane do naczyń limfatycznych, z
  7387. 5:41:38których będą wchłaniane i rozprowadzane
  7388. 5:41:40po organizmie. Dalej mamy aminokwasy,
  7389. 5:41:43które mają różne transportery aktywne.
  7390. 5:41:46Mamy kilkanaście różnych białek, które
  7391. 5:41:48na zasadzie transportu aktywnego
  7392. 5:41:50transportują różne specyficzne
  7393. 5:41:53aminokwasy. Oprócz tego do wnętrza
  7394. 5:41:56enterocytu jest możliwy transport
  7395. 5:41:58diripeptydów za pomocą takiego innego
  7396. 5:42:01białka, które działa na zasadzie sortu
  7397. 5:42:04razem z jonami wodorowymi.
  7398. 5:42:07I tak ważnym narządem jest wątroba,
  7399. 5:42:10która wspomaga układ pokarmowy, ale
  7400. 5:42:12oprócz też w organizmie pełni wiele
  7401. 5:42:14innych funkcji. między innymi syntezuje
  7402. 5:42:17żółdź, która potem jest zagęszczana w
  7403. 5:42:20pęcherzyku żółciowym i w nim
  7404. 5:42:22emagazynowana i uwalniana w sytuacji,
  7405. 5:42:26gdy do dwunastnicy trafiają jakieś
  7406. 5:42:30substancje tłuszczowe i wtedy gdy ta
  7407. 5:42:32żółdź będzie uwolniona, to emulguje ona
  7408. 5:42:34tłuszcze, żeby zwiększyć powierzchnię
  7409. 5:42:36ich trawienia. Oprócz tego wątroba
  7410. 5:42:39syntezuje wiele różnych związków takie
  7411. 5:42:41jak heparyny, angiotensyny. Syntezuje
  7412. 5:42:44również pełka osocza krwi, magazynuje
  7413. 5:42:47żelazo i witaminy A, D i K. Przeprowadza
  7414. 5:42:52ona cykl mocznikowy. Tutaj ważna uwaga,
  7415. 5:42:55że ten cykl jest właśnie przeprowadzany
  7416. 5:42:57w wątrobie, a nie w nerkach. Odpowiada
  7417. 5:42:59za detoksykację organizmów. Z tym się
  7418. 5:43:03wiąże silnie rozbudowana gładka
  7419. 5:43:05siateczka śródplazmatyczna w komorkach
  7420. 5:43:08wątroby. Magazynuje ona glukozę w
  7421. 5:43:10postaci glikogenu. Odgrywa rolę w
  7422. 5:43:12termogenesie oraz w okresie prenatalnym
  7423. 5:43:15odpowiada za produkcję krwinek
  7424. 5:43:17czerwonych, czyli za proces er
  7425. 5:43:19retropoezy.
  7426. 5:43:21Po urodzeniu jest przejmowany przez
  7427. 5:43:23szpik czerwony w kościach.
  7428. 5:43:26I musimy znać rolę mikrobiomu na
  7429. 5:43:29funkcjonowanie organizmu człowieka. I ta
  7430. 5:43:31rola jest naprawdę bardzo rozległa.
  7431. 5:43:34Wiele funkcji tego mikrobiomu jeszcze
  7432. 5:43:36nie jest do końca poznanych, ale takie
  7433. 5:43:38najważniejsze rzeczy to wspomaganie
  7434. 5:43:41trawienia, synteza SCFA, czyli
  7435. 5:43:44niezbędnych krótkołańcuchowych kwasów
  7436. 5:43:46tłuszczowych, które też regulują
  7437. 5:43:49zachodzenie wielu procesów w jelitach.
  7438. 5:43:51Ta bibioflora może syntezować witaminę
  7439. 5:43:55K. Rywalizuje ona z patogenami, reguluje
  7440. 5:43:58oś jelitomózg i bierze udział w
  7441. 5:44:01produkcji neuroprzekaźników. Czasami
  7442. 5:44:04mówimy, że ta flora jelitowa wpływa na
  7443. 5:44:08nasze poczucie szczęścia przez produkcję
  7444. 5:44:10serotoniny. Ale czy tak jest, to nie
  7445. 5:44:13jest do końca pewne, bo to jest właśnie
  7446. 5:44:15temat, który jest aktualnie takim taką
  7447. 5:44:18płaszczyzną wielu badań i nie
  7448. 5:44:21przyjmowałbym tak od razu na wiarę tych
  7449. 5:44:24wszystkich doniesień, które teraz mamy,
  7450. 5:44:26tylko poczekałbym na jakieś metaanalizy,
  7451. 5:44:29które będą te wszystkie bananie
  7452. 5:44:31zestawiać i wyciągać takie dalej idące
  7453. 5:44:33wnioski. I mamy takich kilka punktów, o
  7454. 5:44:37których do końca nie wiadomo co
  7455. 5:44:39powiedzieć. takie jak przedstawia zasady
  7456. 5:44:41racjonalnego odżywiania, przedstawia
  7457. 5:44:43zaburzenia odżywienia, takie jak
  7458. 5:44:45anoreksja i bulimia. I tutaj w dużym
  7459. 5:44:48skrócie anoreksia to choroba odżywiania,
  7460. 5:44:51która polega na tym, że dany człowiek
  7461. 5:44:53unika przyjmowania pokarmu, natomiast
  7462. 5:44:56przy bulimi człowiek się obiada, a potem
  7463. 5:44:59rekompensuje to wprawiając się w wymioty
  7464. 5:45:02i podejmując różne czynności, które mają
  7465. 5:45:05te wymioty sprowokować. Dalszy punkt. To
  7466. 5:45:08podaje przyczynę otyłości u człowieka
  7467. 5:45:10oraz sposoby jej profilaktyki. To
  7468. 5:45:13oczywiście tu będzie kombinacja zarówno
  7469. 5:45:15czynników środowiskowych jak i
  7470. 5:45:17genetycznych. Przedstawia znaczenie
  7471. 5:45:19badań diagnostycznych.
  7472. 5:45:21Kastroskopia, czyli wprowadzenie kamerki
  7473. 5:45:24przez otwór, otwór pokarmowy do przewodu
  7474. 5:45:29pokarmowego, kolonoskopia, czyli
  7475. 5:45:31wprowadzenie kamerki przez otwór
  7476. 5:45:33odbytowy i USG, czyli metoda obrazowania
  7477. 5:45:37wnętrza naszego ciała za pomocą
  7478. 5:45:39ultradźwięków.
  7479. 5:45:41I przechodzimy do układu
  7480. 5:45:42odpornościowego. Mamy odporność
  7481. 5:45:44nieswoistą i swoistą. nieswoista, nie
  7482. 5:45:48jest skierowana przeciw konkretnemu
  7483. 5:45:50patogenowi, a działa przeciw wszystkim
  7484. 5:45:53patogenom, jednak jest mniej skuteczna w
  7485. 5:45:55swoim działaniu. Natomiast odporność
  7486. 5:45:58swoista jest skierowana przeciw jedynemu
  7487. 5:46:01konkretnemu
  7488. 5:46:02patogenowi. Może być ona czynna albo
  7489. 5:46:05bierna.
  7490. 5:46:07Odporność swoista, czynna, sztuczna
  7491. 5:46:10będzie wywołana szczepionkami. Jest nam
  7492. 5:46:12podany dany preparat w szczepionce,
  7493. 5:46:15który zawiera określone antygeny i nasz
  7494. 5:46:17organizm oczy się tych antygenów i
  7495. 5:46:19wytwarzania przeciwciał skierowanych na
  7496. 5:46:22te antygeny. Odporność sztuczna, bierna,
  7497. 5:46:25swoista jest związana z podawaniem
  7498. 5:46:27surowicy, czyli płynu, w którym już mamy
  7499. 5:46:30przeciwciała skierowane przeciw
  7500. 5:46:32konkretnym patogenom. Dodawanie surowicy
  7501. 5:46:35ma miejsce, gdy na przykład zostaniemy
  7502. 5:46:37ugryzieni przez jakiegoś adowitego węża
  7503. 5:46:40i tam trzeba podać surowicę na tą
  7504. 5:46:42konkretną toksynę. Mamy odporność wiarną
  7505. 5:46:45naturalną, gdzie przeciwciała są
  7506. 5:46:47dostarczane przez matkę, na przykład z
  7507. 5:46:50mlekiem matki i mamy czynną naturalną,
  7508. 5:46:53gdzie przebyte choroby warunkują
  7509. 5:46:56powstanie określonych przeciwciał na
  7510. 5:46:58antygeny, które były obecne na tych
  7511. 5:47:01drobneostrojach chorobotworczych. I
  7512. 5:47:03teraz przy kolejnym spotkaniu z danym
  7513. 5:47:05patogenem będziemy mieli już możliwość
  7514. 5:47:08szybkiego wytworzenia tych przeciwciał
  7515. 5:47:10skierowanych przeciw temu patogenowi. A
  7516. 5:47:13więc widzimy, że w odporności swoistej
  7517. 5:47:16zawsze biorą udział przeciwciała i
  7518. 5:47:18czynna różni się tym, że nasz organizm
  7519. 5:47:20sam wytwarza te przeciwciała, a w
  7520. 5:47:22biernej te przeciwciała bierzemy z
  7521. 5:47:24zewnątrz.
  7522. 5:47:27Narządy układu odpornościowego dzielimy
  7523. 5:47:29na centralne, gdzie dochodzi do
  7524. 5:47:32powstawania limfocytów P i T oraz
  7525. 5:47:35narządy obwodowe, gdzie te limfocyty
  7526. 5:47:38potem trafiają i mówiąc tak nie do końca
  7527. 5:47:42poprawnie biologicznie patrolują taran,
  7528. 5:47:45by szukać różnych antygenów. Limfocyty
  7529. 5:47:48Trafiają do grasicy, gdzie dojrzewają, a
  7530. 5:47:51limfocyty B dojrzewają tam, gdzie
  7531. 5:47:53powstają, czyli w szpiku. Tutaj powiem o
  7532. 5:47:56granasice, że to jest taki ciekawy
  7533. 5:47:57narząd, który mamy, gdy jesteśmy młodzi,
  7534. 5:48:01ale z wiekiem on zamika i degeneruje. I
  7535. 5:48:04te wszystkie limfocytyta wytworzone w
  7536. 5:48:07młodości, które dojrzeją już nam
  7537. 5:48:09starczają na całe życie. Potem te już
  7538. 5:48:12dojrzałe komórki odpornościowe trafiają
  7539. 5:48:14na obwód, gdzie już są gotowe do walki z
  7540. 5:48:17patogenami. I tak komórki odpornościowe
  7541. 5:48:21głównie poruszają się za pośrednictwem
  7542. 5:48:23krwy i limfy i krew dzielimy na osocza i
  7543. 5:48:27elementy morfotyczne, w których mamy
  7544. 5:48:29oczywiście erytrocyty odpowiedzialne za
  7545. 5:48:32transport cytlenu i dwutlenku węgla,
  7546. 5:48:34trombocyty, które biorą udział w
  7547. 5:48:36zakrzepianiu ran i leukocyty, czyli
  7548. 5:48:39komórki odpornościowe, gdzie mamy
  7549. 5:48:41granulocyty. To są takie komórki, w
  7550. 5:48:43których mamy widoczne ziarnistości. Tu
  7551. 5:48:46mamy neutrofilę, eozyofila i bazofila
  7552. 5:48:49oraz mamy agranulocyty, gdzie mamy
  7553. 5:48:52limfocyty, czyli te komórki
  7554. 5:48:54odpowiedzialne za produkcję przeciwciał
  7555. 5:48:57oraz monocyty, które specjalizują się w
  7556. 5:49:00fagocytowaniu patogenów. Osiadła
  7557. 5:49:02monocyty nazywamy makrofagami.
  7558. 5:49:06Porównajmy limfocyty T i B. Oba powstają
  7559. 5:49:09w szpiku kostnym, T powstają w grasicy,
  7560. 5:49:13AB w szpiku kostnym. Ich receptory to
  7561. 5:49:16TCR w przypadku limfocytów T i BCR w
  7562. 5:49:20przypadku limfocytów B. Odpowiedź
  7563. 5:49:23limfocytów T jest nazywana odpowiedzią
  7564. 5:49:26komorkową, a odpowiedź limfocytów B jest
  7565. 5:49:29nazywana odpowiedzią humoralną.
  7566. 5:49:31Odpowiedź komórkowa jest związana
  7567. 5:49:34właśnie z działaniem tej komórki
  7568. 5:49:36limfozytu T. Ona może zniszczyć jakiś
  7569. 5:49:39patogen w bezpośrednim kontakcie czy też
  7570. 5:49:42nawet jakąś inną komórkę. Natomiast
  7571. 5:49:44limfocyty B działają prze przez
  7572. 5:49:47produkcję takich przeciwciał, które będą
  7573. 5:49:50wiązać się z odpowie z odpowiadającym im
  7574. 5:49:54antygenami. Będą sklejać ze sobą różne
  7575. 5:49:57antygeny i opłaszczać w taki sposób, że
  7576. 5:50:00będą łatsze do fagocytowania. I właśnie
  7577. 5:50:02to limfocyty B odpowiadają potem za
  7578. 5:50:05tworzenie komórek pamięci, które dają
  7579. 5:50:08komórkową pamięć immunologiczną i w
  7580. 5:50:11wtórnym kontakcie z jakimś antygenem
  7581. 5:50:13pozwalają na szybką reakcję układu
  7582. 5:50:15odpornościowego.
  7583. 5:50:17Tutaj rozpisałam kilka cech
  7584. 5:50:19kranulocytów. Neutrofile mają zdolności
  7585. 5:50:22do fagoscyzy. One się w miarę szybko
  7586. 5:50:25przemieszczają i zwykle są jednymi z
  7587. 5:50:26pierwszych komórek w miejscu zapalenia.
  7588. 5:50:29mają krótki trzasz szycia i w swoich
  7589. 5:50:32ziarnistościach mają substancje
  7590. 5:50:33przeciwbakteryjne.
  7591. 5:50:35Pazofile, czyli komórki zasadochłonne.
  7592. 5:50:38Ich nazwa bierze się stąd, że właśnie
  7593. 5:50:40ich ziarenistości są filne względem
  7594. 5:50:44substancji zasadowych. One w tych
  7595. 5:50:47ziarnistościach właśnie posiadają
  7596. 5:50:49mediaturę reakcji zapalnych, biorą
  7597. 5:50:51udział w odpowiedzi na pasożyty, nie
  7598. 5:50:53mają zdolności fagozycytozy, a na swojej
  7599. 5:50:56powierzchni mają obecne przeciwciała
  7600. 5:50:58IGE. jako receptory. Eozynofile mają
  7601. 5:51:02zdolność do fago cetozy, jednak nie jest
  7602. 5:51:05ona aż tak duża jak w przypadku
  7603. 5:51:06neutrofilii. Są odpowiedzialne za
  7604. 5:51:09reakcje alergiczne i odpowiedzi na
  7605. 5:51:11pasożyty i regulują aktywność komórek
  7606. 5:51:14tłuszczych tucznych. Ich ziarnistości są
  7607. 5:51:18kwasochłonne.
  7608. 5:51:20Tutaj mam przedstawione komórki
  7609. 5:51:21odpornościowe na schematach. jedynką mam
  7610. 5:51:24zaznaczony bazofil z takim
  7611. 5:51:26charakterystycznym trójdzielnym jądram.
  7612. 5:51:28W dwójce mamy neutrofil, który ma takie
  7613. 5:51:32płatowate jądro i w trójce mam
  7614. 5:51:34zaznaczony eozynofil z takim dwupłatowym
  7615. 5:51:37jądrem. Tutaj jednak zwrócę uwagę, że w
  7616. 5:51:40przypadku komórekodpornościowych
  7617. 5:51:42ta struktura jądra może się zmieniać na
  7618. 5:51:45przestrzeni życia danej komórki, przez
  7619. 5:51:48co to też nie jest takie łatwe w
  7620. 5:51:49rozpoznawaniu i wymaga to trochę wprawy,
  7621. 5:51:52ale za to doświadczone oko w przypadku
  7622. 5:51:55takich neutrofili może nawet stwierdzić,
  7623. 5:51:57że dana komórka jest dopiero na początku
  7624. 5:52:00swojego życia, czy już pod jego koniec.
  7625. 5:52:03piątką mamy zaznaczone limfocyty, czyli
  7626. 5:52:06te komorki jak limfocyty T i limfocyty
  7627. 5:52:09B, które odpowiadają w głównej mierze za
  7628. 5:52:12odporność swoistą, a czwórką monocyty,
  7629. 5:52:16które po tym jak osiącą w jakiś tkankach
  7630. 5:52:19są nazywane makrofagami.
  7631. 5:52:23Mamy różne mediatory reakcji zapalnych.
  7632. 5:52:26Mogą one być magazynowane w
  7633. 5:52:28ziarnistościach granulocytów. Są to
  7634. 5:52:30histamina, serotonina i różne enzymy
  7635. 5:52:33lizosomalne, które mogą być uwalniane w
  7636. 5:52:37celach regulacji odpowiedzi zapalnej czy
  7637. 5:52:39nawet inicjacji tej odpowiedzi zapalnej,
  7638. 5:52:42żeby to miejsce było lepiej ukrwione i
  7639. 5:52:45komórki odpornościowe szybciej mogły tam
  7640. 5:52:47dotrzeć. Mogą być syntezowane denowo. Są
  7641. 5:52:50to prostlandyny i laukotrieny. To
  7642. 5:52:53również są mediatory reakcji zapalnych,
  7643. 5:52:56które mogą powodować ból, obrzęg i
  7644. 5:52:59zaczerwienienie miejsca, ale też
  7645. 5:53:01zwiększają przepuszczalność naczyń
  7646. 5:53:03krwionośnych, żeby komórki odpornościowe
  7647. 5:53:06łatwiej mogły dotrzeć do miejsca
  7648. 5:53:08infekcji czy jakiegoś innego miejsca, w
  7649. 5:53:11którym są potrzebne. Dalej mamy
  7650. 5:53:14cytokiny. pod pojęciem cytokin mamy
  7651. 5:53:18wszystkie takie różnego rodzaju białka i
  7652. 5:53:20substancje, które służą niejako
  7653. 5:53:22komunikowaniu się komórek
  7654. 5:53:24odpornościowych ze sobą i koordynacji
  7655. 5:53:27ich działań. Właśnie interleukiny są
  7656. 5:53:31takimi związkami dosyć licznymi, które
  7657. 5:53:34koordynują działanie układu
  7658. 5:53:35odpornościowego i niejako pozwalają na
  7659. 5:53:38komunikację komórek odpornościowych.
  7660. 5:53:40Natomiast interferon jest grupą
  7661. 5:53:43substancji przeciwwirusowych, które
  7662. 5:53:46koordynują działanie komórek
  7663. 5:53:48odpornościowych przeciw komórkom
  7664. 5:53:50zakażonymi wirusami. I ogólnie
  7665. 5:53:53interferon aktywuje wiele różnych
  7666. 5:53:55reakcji skierowanych na komórki
  7667. 5:53:58nowotworowe oraz komórki właśnie
  7668. 5:54:00zakażone przez wirusy. Białka ostrej
  7669. 5:54:03fazy, takie jak białko CRP, to są takie
  7670. 5:54:06białka, których stężenie we krwi
  7671. 5:54:08gwałtownie rośnie, gdy w organizmie
  7672. 5:54:11dzieje się coś nie tak. One też regulują
  7673. 5:54:14wiele funkcji, ale przez nas są właśnie
  7674. 5:54:16często wykorzystywane
  7675. 5:54:18przez to, że możemy oznaczyć ich poziom
  7676. 5:54:21i poziom tych białek CRP często może nam
  7677. 5:54:24dostarczyć wiele informacji o aktualnym
  7678. 5:54:27stanie organizmu.
  7679. 5:54:29Musimy wyjaśnić na czym polega zgodność
  7680. 5:54:31tkankowa i przedstawić jej znaczenie w
  7681. 5:54:34transplantologii.
  7682. 5:54:35A więc dla immunologii ogólnie istnieje
  7683. 5:54:38pojęcie antygenu, które jest bardzo
  7684. 5:54:40ważne. Wcześniej o nim mówiłam, teraz
  7685. 5:54:43powiem tak o nim z definicji trochę.
  7686. 5:54:46Antygen, każda cząstka, przeciw której
  7687. 5:54:48może być skierowana odpowiedź
  7688. 5:54:50immunologiczna. I nasze narządy mają
  7689. 5:54:53przeróżne antygeny. I oczywiście nasza
  7690. 5:54:56komórki odpornościowe nie atakują
  7691. 5:54:58naszych antygenów, bo wtedy by doszło do
  7692. 5:55:01reakcji autoimmunologicznej.
  7693. 5:55:03Ale na przykład gdy mamy przeszczep
  7694. 5:55:05jakiegoś narządu do innego organizmu, to
  7695. 5:55:08dostarczamy do takiego organizmu obce
  7696. 5:55:11antygeny. Jest bardzo duża szansa, że
  7697. 5:55:13przeciw tym antygenom zostanie
  7698. 5:55:16skierowana odpowiedź komórkowa i dlatego
  7699. 5:55:19ważne, żeby przy przeszczepach robić je
  7700. 5:55:21w taki sposób, żeby była zachowana
  7701. 5:55:24skłonność tkankowa. A więc antygeny
  7702. 5:55:26biorgeny dawcy były do siebie zbliżone,
  7703. 5:55:30żeby zminimalizować
  7704. 5:55:31szansę na tą reakcję autoimmunologiczną
  7705. 5:55:34i odrzucenie przeszczepu. Z tych powodów
  7706. 5:55:37też często przy przeszczepach są podane
  7707. 5:55:40leki, które zmniejszają aktywność układu
  7708. 5:55:43odpornościowego, przez co zmniejszona
  7709. 5:55:45jest też szansa na odrzut takiego
  7710. 5:55:47przeszczepu.
  7711. 5:55:49Jeszcze musimy wyjaśnić istotę konfliktu
  7712. 5:55:52sarologicznego i przedstawić znaczenie
  7713. 5:55:54podawanych przeciwciał antyRH. Mamy
  7714. 5:55:57grupy krwi i takimi najpopularniejszymi
  7715. 5:56:01grupami krwi są grupy układu AB0, bo
  7716. 5:56:05właśnie te białka układu AB0 mają bardzo
  7717. 5:56:08duże znaczenie. Jeśli mamy grupę krwi
  7718. 5:56:10zero, to nasz errocyt nie produkuje
  7719. 5:56:13żadnych antygenów. Nasz organizm może
  7720. 5:56:16wytwarzać przeciwciała skierowane
  7721. 5:56:18zarówno przeciw antygenom A, jak i
  7722. 5:56:20antygeną B. W przypadku grupy krwi A na
  7723. 5:56:24retrocycie posiadamy antygeny B, na
  7724. 5:56:28retrocycie posiadamy antygeny A, a
  7725. 5:56:31będziemy
  7726. 5:56:32produkować przeciwciała skierowane
  7727. 5:56:35przeciw antygenom B, bo przecież nie
  7728. 5:56:37będziemy produkować przeciwciał na
  7729. 5:56:39antygeny, które posiadamy na naszych
  7730. 5:56:41errocytach. W przypadku grupy krwi B
  7731. 5:56:44mamy na aretrocytach antygeny B i
  7732. 5:56:47produkujemy przeciwciała NTA, a w
  7733. 5:56:49przypadku grupy AB i produkujemy
  7734. 5:56:51przeciwciał i mamy na naszych
  7735. 5:56:53erytrocytach dwa rodzaje antygenów. I to
  7736. 5:56:57jaką mamy grupę krwi determinuje do
  7737. 5:57:00jakich osób możemy mieć krew
  7738. 5:57:02przytaszaną. Teraz obecnie mimo wszystko
  7739. 5:57:05i tak przytacza się tylko krew, jeśli
  7740. 5:57:08mamy zgodność grupy, czyli z grupy A do
  7741. 5:57:11grupy A. z grupy B do B, z grupy 0 do 0
  7742. 5:57:14i z AB do AB. A jedynie przetoczenia
  7743. 5:57:18między grupami są możliwe, gdy brakuje
  7744. 5:57:21krwi jakiejś grupy i wtedy przetraszamy
  7745. 5:57:24tak kraw, żeby nie doszło do zlepienia
  7746. 5:57:28tej krwi przez potencjał przeciwciała,
  7747. 5:57:32które może produkować organizm biorcy.
  7748. 5:57:35Dlatego na przykład taka grupa krwi
  7749. 5:57:37zero, która nie ma żadnych antygenów na
  7750. 5:57:41sobie, może być przetarzana wszystkim
  7751. 5:57:43innym grupom krwi, bo nie zostanie ona
  7752. 5:57:45zaatakowane przezne przeciwciało.
  7753. 5:57:48Natomiast grupa krwi AB, która nie
  7754. 5:57:51wytwarza przeciwciał, jest potencjalnym
  7755. 5:57:53uniwersalnym biorą, która może wziąć
  7756. 5:57:56krew od wszystkich innych kró. Tutaj
  7757. 5:57:58oczywiście trzeba uważać, bo zawsze
  7758. 5:58:00istnieje ryzyko, że razem z krwią
  7759. 5:58:03przetoczymy jakieś przeciwciała
  7760. 5:58:04wyprodukowane przez ten organizm.
  7761. 5:58:07Dlatego zalecę się jedynie przetaczać tą
  7762. 5:58:10krew w obrębie tej samej grupy.
  7763. 5:58:13Oczywiście dana krew zawsze jest
  7764. 5:58:15czyszczona, żeby uniknąć sytuacji, że
  7765. 5:58:18znajdą się w niej te przeciwciała. No
  7766. 5:58:20ale zawsze jakieś minimalne ryzyko jest
  7767. 5:58:22i sytuacja wygląda podobnie w przypadku
  7768. 5:58:26układu antyganów D. Wtedy jeśli dana
  7769. 5:58:29osoba ma na swojej krwi przeciw antygeny
  7770. 5:58:34D, to wytwarza przeciwciała. To nie
  7771. 5:58:37wytwarza przeciwciał antyrh, natomiast
  7772. 5:58:41jeśli nie ma na swojej grupie antygenów
  7773. 5:58:44D, to wytwarza przeciwciała antyrh. I te
  7774. 5:58:48przeciwciała RH są związane z konfliktem
  7775. 5:58:50serologicznym.
  7776. 5:58:52W przypadku pierwszej ciąży, gdy dziecko
  7777. 5:58:55ma krew RH+, a kobieta RH-
  7778. 5:58:58porodzie krew dziecka będzie miało
  7779. 5:59:01kontakt z krwią matki, to kobieta ta
  7780. 5:59:05może zacząć wytwarzać przeciwciała antyr
  7781. 5:59:08skierowane przeciw antygenowi D. Podczas
  7782. 5:59:11kolejnej ciąży, gdy dziecko znów na
  7783. 5:59:14swoich krwińkach ma antyken, D, to ta
  7784. 5:59:17kobieta może zacząć znowu produkcję tych
  7785. 5:59:19przeciwciał. I te przeciwciała mogą
  7786. 5:59:22przenikać przez łożysko i atakować kraw
  7787. 5:59:26dziecka, co może prowadzić do śmierci. W
  7788. 5:59:30tych czasach konflikt zerologiczny już w
  7789. 5:59:33rozwiniętych krajach nie występuje, bo
  7790. 5:59:35to jest oczywiście badane. I są
  7791. 5:59:37odpowiednie leki, które służą, żeby temu
  7792. 5:59:40konfliktowi zapobiegać.
  7793. 5:59:43Jeśli mówimy o grupach krwi układu AB0 i
  7794. 5:59:47grupach krwi tego układu D, to nie są
  7795. 5:59:49jakieś te same antygeny, że może być
  7796. 5:59:52albo to, albo to, tylko to są po prostu
  7797. 5:59:55inne grupy antygenów. Dana krwinka może
  7798. 5:59:57na przykład mieć antygeny zarówno A, B,
  7799. 6:00:01ale również antygeny te z tego układu
  7800. 6:00:04RH, te antygeny D. Oczywiście mamy też
  7801. 6:00:08wiele innych układów, które sprawiają,
  7802. 6:00:10że mamy na krwinkach różnego rodzaju
  7803. 6:00:14inne antygeny z innych grup, ale zwykle
  7804. 6:00:17omawiamy właśnie tylko te z grupy AB0
  7805. 6:00:20oraz z grupy D, czyli TRH, bo one są
  7806. 6:00:23takie najbardziej znaczące w tych
  7807. 6:00:25konfliktach immunologicznych i w różnych
  7808. 6:00:28reakcjach immunologicznych.
  7809. 6:00:31I musimy jeszcze wyjaśnić z immunologii
  7810. 6:00:33dwa pojęcia. I alergie będą
  7811. 6:00:35niewspółmierną odpowiedzią układu
  7812. 6:00:38odpornościowego na dany antygen, który
  7813. 6:00:41nie stanowi zagrożenia dla organizmu. A
  7814. 6:00:43choroby autoimmunologiczne
  7815. 6:00:45to odpowiedź układu immunologicznego na
  7816. 6:00:48organizm należący do organizmu. Czyli
  7817. 6:00:51nasz układ odpornościowy atakuje nasze
  7818. 6:00:54własne komorki.
  7819. 6:00:56Przy wymianie gazowej niezbędne jest to,
  7820. 6:00:59żeby gazy się rozpuściły w środowisku
  7821. 6:01:01wodnym, a więc odpowiednie struktury
  7822. 6:01:03odpowiedzialne za wymianę gazową muszą
  7823. 6:01:06być wilgotne. Dobrze też by było, gdyby
  7824. 6:01:08te struktury były stosunkowo cienkie i
  7825. 6:01:11dyfuzja gazów mogła sprawnie przebiegać.
  7826. 6:01:14Duża powierzchnia tych narządów również
  7827. 6:01:17ułatwi wymianę gazową. też żeby w ogóle
  7828. 6:01:21gm wymiana gazowa mogła zachodzić to
  7829. 6:01:23powinno być odpowiednie stążenie tych
  7830. 6:01:26gazów po dwóch stronach narządu, który
  7831. 6:01:29odpowiada za wymianę gazową, żeby ich
  7832. 6:01:31przepływ zachodził zgodnie z gradientem
  7833. 6:01:34stężeń. W środowisku lądowym, w którym
  7834. 6:01:37organizmy są wynarażone na wysychanie,
  7835. 6:01:40to wilgotny narząd wymiany gazowej
  7836. 6:01:42powinien być ukrywany. Dlatego zwykle
  7837. 6:01:45jest w organizmie jak uów kręgowców mamy
  7838. 6:01:48płuca w klatce piersiowej. Natomiast w
  7839. 6:01:51przypadku organizmów wodnych nie ma już
  7840. 6:01:53aż tak wielkiej konieczności ukrywania
  7841. 6:01:56narządu wymiany gazowej, a raczej ten
  7842. 6:01:58narząd powinien być eksponowany, bo w
  7843. 6:02:01wodzie mamy mniejszą zawartość tlenu niż
  7844. 6:02:05na lądzie, ale z kolei narząd wymiany
  7845. 6:02:07gazowej nie jest narażony na wysychanie.
  7846. 6:02:10Dlatego takie zewnętrzne umieszczenie
  7847. 6:02:12tego narządu wymiany gazowej pozwoli na
  7848. 6:02:15sprawniejsze czerpanie tlenu z danego
  7849. 6:02:18środowiska.
  7850. 6:02:20musimy przy podać przykłady różnych
  7851. 6:02:23narządów wymiany gazowej i u kręgowców
  7852. 6:02:27to będą skrzela albo płuca. Skrzela
  7853. 6:02:30występują u ryb i tu są takie klasyczne
  7854. 6:02:33listkowate skrzela, ale mamy również
  7855. 6:02:35taką grupę minogów, o których nie uczymy
  7856. 6:02:38się do matury i u nich [odchrząknięcie]
  7857. 6:02:40mamy takie workkowate skrzela. również u
  7858. 6:02:44kręgowców często takim narządem
  7859. 6:02:46wspomagającym wymianę gazową jest
  7860. 6:02:48powierzchnia ciała. U niektórych ta
  7861. 6:02:50powierzchnia ciała jest bardzo wilgotna.
  7862. 6:02:53Może ona nawet stanowić nadrzędny nasząt
  7863. 6:02:56wymiany gazowej. W przypadku
  7864. 6:02:58bezkręgowców mamy bardzo wiele narządów
  7865. 6:03:02wymiany gazowej. Tutaj po prawej
  7866. 6:03:04przedstawiłam dwa przykłady, czyli
  7867. 6:03:07pucotawki, które występują u wielu
  7868. 6:03:09pajęczaków i tchawki, które występują u
  7869. 6:03:12owadów. Tchawki to jest taki specyficzny
  7870. 6:03:15narząd wymiany gazowej, który z
  7871. 6:03:17pominięciem układu krążenia dostarcza
  7872. 6:03:20tlen wszystkich komórek. Jest to taka
  7873. 6:03:23sieć hityowych kanalików, która
  7874. 6:03:25dostarcza gazy. Te kanaliki są
  7875. 6:03:27zakończone takimi pęcherzykami, które
  7876. 6:03:31już nie są pokryte hityyną, a żeby mogła
  7877. 6:03:34zachodzić dyfuzja gazów oddechowych i
  7878. 6:03:37nazywa się ona tracheolą. Natomiast
  7879. 6:03:40jedynką są zaznaczone przetchlinki,
  7880. 6:03:43czyli wejście do tego systemu tchawek.
  7881. 6:03:46Wśród bezkręgowców znajdziemy też o
  7882. 6:03:49wiele więcej różnych mechanizmów wymiany
  7883. 6:03:51gazowej, ale jest ich na tyle wiele, że
  7884. 6:03:54nie będziemy się rozdrabniać nad każdym
  7885. 6:03:57mechanizmem.
  7886. 6:03:58I u płazów mamy pusa workowate, u gadów
  7887. 6:04:01gąbzaste, u ptaków rurkowate, u sesaków
  7888. 6:04:04pęcherzykowate. Czyli widzimy, że
  7889. 6:04:07powaate będą miały stosunkowo małą
  7890. 6:04:09powierzchnię wymiany gazowej. U gadów
  7891. 6:04:11już ta powierzchnia będzie się
  7892. 6:04:13zwiększać, natomiast u ptaków i saków ta
  7893. 6:04:16powierzchnia będzie już znaczna. Tutaj
  7894. 6:04:19jednak przypomnę, że saki nie są jakby
  7895. 6:04:23kolejną formą, kolejnym etapem
  7896. 6:04:25następującym po ptakach. Więc to nie
  7897. 6:04:28jest tak, że płca pąkerzykowate są jakby
  7898. 6:04:31kolejnym etapem rozwoju wychodzącym od
  7899. 6:04:34pó rurkowatych.
  7900. 6:04:36I u ryb mamy do czynienia w skrzelach z
  7901. 6:04:38takim mechanizmem przeciwprądowym, czyli
  7902. 6:04:41krew płynie w skrzelach w przeciwnym
  7903. 6:04:44kierunku, niż przez te skrzela przepływa
  7904. 6:04:47woda. A jest to warunkowane tym, by
  7905. 6:04:50mogła ta wymiana gazowa przechodzić
  7906. 6:04:53intensywniej. Bo jeśli mamy taki
  7907. 6:04:56mechanizm przeciwbrądowy, to zauważcie,
  7908. 6:04:59że kraw, która jest słabo utlenowana, ma
  7909. 6:05:02kontakt z wodą, która jest mocno
  7910. 6:05:04utlenowana i ta dyfuzja może sprawnie
  7911. 6:05:07przebiegać. Dalej, gdy ta woda będzie
  7912. 6:05:10przebiegać, to dalej te fragmenty wody,
  7913. 6:05:13które jeszcze będą miały tlen, będą
  7914. 6:05:16miały kontakt z słabiej utlenowaną
  7915. 6:05:19krwią. Dlatego taki mechanizm
  7916. 6:05:22przeciwprądowy pozwala na efektywniejszą
  7917. 6:05:25wymianę gazową w tym narządzie. W
  7918. 6:05:27przypadku gdyby te dwie drogi
  7919. 6:05:29przebiegały w tym samym kierunku to nie
  7920. 6:05:32byłoby aż takie efektywne, bo w wielu
  7921. 6:05:35fragmentach tego naczynia krwionośnego
  7922. 6:05:37mielibyśmy mniejsze różnice stążeń gazów
  7923. 6:05:41rozpuszczonych w wodzie i w krwi.
  7924. 6:05:44I u płazów ruchem, który odpowiada za
  7925. 6:05:48mechanizm wentylacji jest ruch dna jamy
  7926. 6:05:51gęłbowo-garyzielowej. Tutaj ten ruch
  7927. 6:05:53jest konieczny, bo płazy nie mają
  7928. 6:05:55jeszcze rozwiniętej klatki piersiowej. U
  7929. 6:05:58gadów i ptak, u gadów i saków, które już
  7930. 6:06:01mają klatkę piersiową, to ruch miąśni
  7931. 6:06:04tej klatki odpowiada za wymianę gazową.
  7932. 6:06:06A u sesaków dodatkowo mamy mięsień
  7933. 6:06:09oddechowy przepony, który ma istotny
  7934. 6:06:13udział w wymianie gazowej u saków, u
  7935. 6:06:15ptaków. Natomiast mamy dodatkowo
  7936. 6:06:17mechanizm podwójnego oddychania. Do
  7937. 6:06:20płuc, do płuc ptaków jest doczepionych
  7938. 6:06:23wiele worków powietrznych, które
  7939. 6:06:25znajdują się zazwyczaj we w
  7940. 6:06:28spneumatyzowanych kościach. Dzięki
  7941. 6:06:30takiemu mechanizmowi ptaki mogą mieć
  7942. 6:06:33cały czas dostęp do świeżego powietrza,
  7943. 6:06:35bo przy pierwszym wdechu powietrze
  7944. 6:06:38zarówno trafia do pó, jak i do worków
  7945. 6:06:41powietrznych. Przy wydechu natomiast
  7946. 6:06:43może być wykorzystana część powietrza.
  7947. 6:06:45zmagazynowana w workach płucnych i
  7948. 6:06:48dzięki temu mechanizmowi podwójnego
  7949. 6:06:50oddychania u ptaków dostarczanie tlenu
  7950. 6:06:54do krwioobiegu może odbywać się zarówno
  7951. 6:06:56przy wdechu jak i przy wydechu.
  7952. 6:07:00I wchodzimy już do układu oddechowego
  7953. 6:07:03człowieka. Mamy jamę nosową, która
  7954. 6:07:05odpowiada za oczyszczanie powietrza,
  7955. 6:07:08ogrzewanie go i nawilżanie. W gardło to
  7956. 6:07:12jest wspólny odcinek układu pokarmowego
  7957. 6:07:15i oddechowego. Tutaj dochodzi do
  7958. 6:07:17regulacji ciśnienia w uchu środkowym
  7959. 6:07:20poprzez trąbkę ustachiusza, które ma
  7960. 6:07:22połączenie z uchem środkowym. A
  7961. 6:07:24dodatkowo mamy tutaj mechanizmy, które
  7962. 6:07:27chronią organizm przed zachłychnięciem,
  7963. 6:07:30podobno jak w kertanii, która jest
  7964. 6:07:33rządem dźwiękowym i właśnie chroni przed
  7965. 6:07:35zakrzczuszeniem, czyli dostaniem się
  7966. 6:07:37pokarmu do układu oddechowego. Dalej
  7967. 6:07:40mamy tchawicę, w której orzęsiony
  7968. 6:07:42nabłonek wielorzędowy usuwa
  7969. 6:07:44zanieczyszczenie z powietrza. Dalej mamy
  7970. 6:07:47oskrzele i oskrzeliki i pęcherzykowate
  7971. 6:07:50płuca, w których dochodzi do wymiany
  7972. 6:07:52gazowej.
  7973. 6:07:54Komórki płuc będą nabłąkiem nabłonkiem
  7974. 6:07:58płaskim właśnie z uwagi na to, żebyśmy
  7975. 6:08:00mieli tutaj dużą powierzchnię, a grubość
  7976. 6:08:03tych komórek była niezbyt taka pokaźna,
  7977. 6:08:06żeby intensywnie mogła zachodzić dyfuzja
  7978. 6:08:08gazów. Bardziej sobie scharakteryzujemy
  7979. 6:08:11jamę nosową. Mamy tutaj na błonek
  7980. 6:08:14zmysłowy, odpowiedzialny za odbieranie
  7981. 6:08:16wrażeń węchowych, rozbudowaną śluzówkę,
  7982. 6:08:19która nawilża i oczyszcza powietrze,
  7983. 6:08:22włoski. i cząski odpowiedzialne za
  7984. 6:08:25oczyszczenie powietrza, a silne
  7985. 6:08:27ukrwienie jamy nosowej bierze udział w
  7986. 6:08:30ter w termoregulacji i ogrzewaniu tego
  7987. 6:08:34powietrza, które trafia do jamy nosowej.
  7988. 6:08:37Musimy zapoznać się z efektem bora i ten
  7989. 6:08:40efekt mówi nam o tym, że wysycenie krwi
  7990. 6:08:44tlenem może być zależne od różnych
  7991. 6:08:46warunkach. I na tej osi, która idzie w
  7992. 6:08:49prawo, na osi X, mamy ciśnienie
  7993. 6:08:52parcelne, a na osi Yowej mamy wysycenie
  7994. 6:08:55krwi tlenem. Czyli czym większe
  7995. 6:08:57ciśnienie parcelne, tym lepiej krew wysy
  7996. 6:09:01wysyca się tlenem, ale w zależności od
  7997. 6:09:03różnych warunków to wysy ta krzywa
  7998. 6:09:05wysycenia może mieć inny przebieg. I tak
  7999. 6:09:08spadek pH, wzrost dwutlenku węgla i
  8000. 6:09:12wzrost temperatury będzie warunkowało
  8001. 6:09:14to, że krew będzie miała mniejsze
  8002. 6:09:17powinadztwo do tlenu. Dokładniej
  8003. 6:09:20hemoglobina będzie miała mniejsze
  8004. 6:09:21powinowadztwo do tlenu i krew ciążej
  8005. 6:09:24będzie wysycyć w pełni tlenem. Będzie do
  8006. 6:09:27tego potrzebne większe ciśnienie
  8007. 6:09:29parycelne tlenu. Z kolei wyższe pH,
  8008. 6:09:32mniejsze stężenie dwutlenku węgla i
  8009. 6:09:35niższa temperatura będą warunkowały to,
  8010. 6:09:39że tlen lepiej będzie wysycał krew i
  8011. 6:09:42krew będzie w pełni wysycona tlenem już
  8012. 6:09:45przy niższej temperaturze. również mamy
  8013. 6:09:47taki związek 23 diecyloglycerol, który
  8014. 6:09:51powstaje w niektórych szlakach
  8015. 6:09:53metabolicznych i to jest związek, który
  8016. 6:09:56stabilizuje nieutlenowaną formę
  8017. 6:09:59hemoglobiny, a więc również będzie on
  8018. 6:10:02utrudniał wysycenie krwi tlenem. Te
  8019. 6:10:05mechanizmy zmniejszające powinnowadztwo
  8020. 6:10:08hemoglobinu do tlenu są bardzo korzystne
  8021. 6:10:11z uwagi na to, że organizm niejako może
  8022. 6:10:14sterować swoimi mechanizmami po to, żeby
  8023. 6:10:17tlen był łatwiej oddawany przy
  8024. 6:10:19odpowiednich tkankach i żeby krew
  8025. 6:10:22łatwiej przyjmowała tlen w płucach.
  8026. 6:10:25I mamy kolejne takie trochę główn, że
  8027. 6:10:29wiadomo, że te różne substancje
  8028. 6:10:31chemiczne i zanieczyszczenia takie jak
  8029. 6:10:34tlenek węgla, połowę zanieczyszczenia
  8030. 6:10:36powietrza, dym tytoniowy, smok będą
  8031. 6:10:39niekorzystnie wpływały na nasz układ
  8032. 6:10:41oddechowy, a nawet a nawet tlenek węgla,
  8033. 6:10:44czyli czat jest substancją, który trwale
  8034. 6:10:47się wiąże z hemoglobiną, a więc on
  8035. 6:10:49będzie prowadził do śmierci. Natomiast
  8036. 6:10:52jeśli chodzi o tego różnego rodzaju
  8037. 6:10:54badania to RTG to jest obrazowanie przy
  8038. 6:10:57pomocy promieniowania rentgenowskiego.
  8039. 6:11:00Spirometria to jest taka rurka, w którą
  8040. 6:11:02się dmucha. Tam powstaje taki wykresik i
  8041. 6:11:04coś się z niego odczytuje. A
  8042. 6:11:06bronchoskopia to jak ładują nam kamerę
  8043. 6:11:09do płuc. Tlen jest przenoszony w postaci
  8044. 6:11:12oksyhemoglobiny. Jak zwiąże się on
  8045. 6:11:14właśnie z hemoglobiną. też jest
  8046. 6:11:16przenoszony w formie rozpuszczonej w
  8047. 6:11:19osoczu, ale to jest tylko około tak 1%
  8048. 6:11:22tego przenoszonego tlenu, więc skrajnie
  8049. 6:11:24mała wartość. Natomiast dwutlenek węgla
  8050. 6:11:27jest przenoszony trzema drogami. Po
  8051. 6:11:30pierwsze rozpuszczone w osoczu, po
  8052. 6:11:32drugie w postaci karbaaminohemoglobiny.
  8053. 6:11:35Nie mylić z karboksyhemoglobiną,
  8054. 6:11:38bo karboksyhemoglobina
  8055. 6:11:39to postać hemoglobina związana z
  8056. 6:11:42tlenkiem węgla, czyli z tym czadem,
  8057. 6:11:44która już nie będzie w stanie związać
  8058. 6:11:46tlenu. A ta hemoglobina wiążąca
  8059. 6:11:49dwutlenek węgla to karbaaminohemoglobina
  8060. 6:11:52i ona może oddać w pucach dwutlenek
  8061. 6:11:54węgla. Ale głównie dwutlenek węgla jest
  8062. 6:11:57przenoszony jako jon wodorowęglanowy
  8063. 6:12:01i musimy znać znaczenie krzepnięcia krwi
  8064. 6:12:04dla zachowania homeostazy organizmu. I
  8065. 6:12:07tutaj oczywiście krzepnięcie służy temu,
  8066. 6:12:10żeby po jakimś zranieniu nie uciekła nam
  8067. 6:12:12cała krew. Tego całego mechanizmu,
  8068. 6:12:15całego schematu nie musimy znać.
  8069. 6:12:17Najważniejsze to, żeby kojarzyć, że są
  8070. 6:12:19takie dwa i dwie drogi krzepnięcia krwi.
  8071. 6:12:22Droga zewnętrzna w odpowiedzi na
  8072. 6:12:24uszkodzenie i droga wewnętrzna w
  8073. 6:12:27odpowiedzi na czynniki wewnętrzne. Ale
  8074. 6:12:29obie te drogi prowadzą w końcu do
  8075. 6:12:32takiego samego efektu, czyli
  8076. 6:12:34prototrąbina zamienia się w trąbinę, a
  8077. 6:12:37trąbina może zamieniać rozpuszczalny w
  8078. 6:12:39wodzie fibrynogen w nierozpuszczalną
  8079. 6:12:42fibrynę, która będzie tworzyła skrzep. I
  8080. 6:12:45w tym procesie istotną rolę odgrywają
  8081. 6:12:47również płytki krwi i ważna jest
  8082. 6:12:50witamina K.
  8083. 6:12:52Musimy przedstawić rodzaje układów
  8084. 6:12:54krążenia krwi, czyli na pewno będzie to
  8085. 6:12:57układ otwarty i zamknięty. W otwartym
  8086. 6:12:59będzie panowało ciśnienie niższe, w
  8087. 6:13:01zamkniętym oczywiście wyższe. Zwróćcie
  8088. 6:13:04uwagę, że o zwierząt o zamkniętym
  8089. 6:13:06układzie krążenia, bo już zwykle mamy
  8090. 6:13:09powiązane przenoszenie gazów oddechowych
  8091. 6:13:11z tym układem, bo panuje tam wyższe
  8092. 6:13:14ciśnienie, ta krew się szybciej
  8093. 6:13:16przemieszcza i sprawnie te gazy mogą być
  8094. 6:13:18dostarczane do różnych narządów, a nie
  8095. 6:13:21utlenowana krew z powrotem do narządu
  8096. 6:13:24wymiany gazowej.
  8097. 6:13:27I musimy rozróżniać naczynia krwionośne
  8098. 6:13:31i znać ich poszczególne cechy i funkcje.
  8099. 6:13:34Czyli teice będą miały średnią średnicę,
  8100. 6:13:38żyły największą, naczynie włosowate
  8101. 6:13:40najmniejszą. Łączna pojemność w obiegu
  8102. 6:13:43dużym będzie średnia w tętnicach,
  8103. 6:13:45największa w żyłach, najmniejsza w
  8104. 6:13:47naczyniach włosowatych. Prędkość
  8105. 6:13:49przepływu krwi jest największa w
  8106. 6:13:51tętnicach, średnia w żyłach, najmniejsza
  8107. 6:13:54w naczyniach włosowatych. Ciśnienie jest
  8108. 6:13:56największe w tątnicach, najmniejsze w
  8109. 6:13:58żyłach i średnie w naczyniach
  8110. 6:14:00włosowatych, co może stanowić pewnego
  8111. 6:14:02rodzaju niespodziankę, ale jest tak z
  8112. 6:14:05uwagi na tą skrajnie niską średnicę
  8113. 6:14:08nasczyń włosowatych, bo przy małej
  8114. 6:14:11średnicy to ciśnienie naturalnie będzie
  8115. 6:14:13większe. Grubość ścian w tątnicy jest
  8116. 6:14:17największa. Te szczętnice mają takie
  8117. 6:14:19bardzo elastyczne ściany. Średnia
  8118. 6:14:22grubość będzie w żyłach, a najmniejsza w
  8119. 6:14:24naczyniach włosowatych. Najczęściej to
  8120. 6:14:26nawet będzie pojedyncza komórka o
  8121. 6:14:29budowie nabłąka płaskiego. Bułona
  8122. 6:14:32sprężysta jest w tątchnicach dobrze
  8123. 6:14:34wykształcona, tak samo jak błona
  8124. 6:14:36mięśniowa. W żyłach jest ona obecna, a w
  8125. 6:14:38naczyniach włosowatych jest ich brak.
  8126. 6:14:42Tutaj jeszcze powiem, że tątnice to
  8127. 6:14:45zawsze te naczynia, które wychodzą z
  8128. 6:14:47sarca, a żyły to te, które wracają do
  8129. 6:14:50sarca. A więc tą w obiegu dużym będą
  8130. 6:14:52niosły krew natlenowaną, a w obiegu
  8131. 6:14:55małym nienatlenowaną, a żyły w obiegu
  8132. 6:14:57dużym nienatlenowaną,
  8133. 6:14:59a w małym natlenowaną.
  8134. 6:15:03I mamy budowę serca. rzeczy
  8135. 6:15:06najważniejsze do zapamiętania to to, że
  8136. 6:15:08składa się, że składa się one z dwóch
  8137. 6:15:11przedsionków i dwóch komór. Lewa komora
  8138. 6:15:14ma o wiele grubszą ścianę niż prawa
  8139. 6:15:17komora, bo przy skróczu tej komory przez
  8140. 6:15:19aortę krew jest wypompowywana na cały
  8141. 6:15:23duży obieg, gdzie musi pokonywać większe
  8142. 6:15:26opory. Natomiast gdy jest wypompowywana
  8143. 6:15:28na mały obiekt, te obiekto mamy tam
  8144. 6:15:31mniejszą długość naczyń krwionośnych, a
  8145. 6:15:33więc taka duża siła nie jest aż tak
  8146. 6:15:36bardzo konieczna. No a więc z tej lewej
  8147. 6:15:39komory odchodzi aorta, z prawej komory
  8148. 6:15:42odchodzi pień pucny, który dzieli się na
  8149. 6:15:45lewą i prawą tętnicę pucną. W starcu
  8150. 6:15:48mamy różnego rodzaju zastawki. Między
  8151. 6:15:51prawym przedsionkiem i prawą komorą mamy
  8152. 6:15:53zastawkę trójcielną. między lewym
  8153. 6:15:56przedciągniem a lewą komorą dwudzielną,
  8154. 6:15:59a między komorami a naczyniami
  8155. 6:16:02wychodzącymi z tych komór mamy zastawki
  8156. 6:16:04półksiężycowe
  8157. 6:16:07i prążkowanie w sercu umożliwia silny
  8158. 6:16:11skoordynowany skurcz. Obecność wstawek w
  8159. 6:16:14komórkach miąśni sercowych pozwalają na
  8160. 6:16:17synchronizację skurczu mięśniowego
  8161. 6:16:20serca. rozgałąziony kształt komórek
  8162. 6:16:24miałośnia serusowego pozwalają na skurcz
  8163. 6:16:27w trzech wymiarach i słabo rozwinięta
  8164. 6:16:30siateczka śródplazmatyczna warunkuje to,
  8165. 6:16:33że jony wapnia potrzebne przy skruczu
  8166. 6:16:36pochodzą z płynu zewnątrzkomórkowego,
  8167. 6:16:39a nie właśnie z tej siateczki, jak to ma
  8168. 6:16:42miejsce przy skurczu, które zachodzą w
  8169. 6:16:44mięśniach.
  8170. 6:16:46I tutaj mam jeszcze raz przedstawiony
  8171. 6:16:48taki schemat. Najważniejsze, że z lewej
  8172. 6:16:51komory idzie krew utlenowana przez
  8173. 6:16:54tątnicę do tkanek ciała, gdzie
  8174. 6:16:57nieutlenowana krew wraca żyłami do
  8175. 6:16:59prawego przedsionka, skąd trafia do
  8176. 6:17:02prawej komory i tam nieutlenowana krew
  8177. 6:17:05tątnicami trafia do pó, gdzie oddaje
  8178. 6:17:08dwutlenek węgla, jest zaopatrzona w tlen
  8179. 6:17:11i potem żyłami pustnymi wraca do lewego
  8180. 6:17:14przedsionka
  8181. 6:17:17i w sercu
  8182. 6:17:18Mamy coś takiego jak układ bądź co
  8183. 6:17:21przewodzący, który jest w stanie
  8184. 6:17:24generować własne impulsy nerwowe i
  8185. 6:17:26umożliwia pracę serca niezależnie od
  8186. 6:17:29układu nerwowego. Czyli skrócze serca są
  8187. 6:17:32możliwe nawet bez kontroli układu
  8188. 6:17:34nerwowego. Układ nerwowy co prawda może
  8189. 6:17:37regulować tą pracę, przyspieszać bicie
  8190. 6:17:40serca, spowalniać to bicie czy inaczej
  8191. 6:17:43wpływać na jego pracę. Ale gdybyśmy
  8192. 6:17:46wyrwali z kogoś serce i wrzucili do
  8193. 6:17:48płynu fizjologicznego, to przez dłuższy
  8194. 6:17:51czas by jeszcze to saresabiło właśnie z
  8195. 6:17:53uwagi na te impulsy nerwowe
  8196. 6:17:56generowane przez ten układ przewodzący
  8197. 6:17:59serca. I ten układ składa się z
  8198. 6:18:02następujących elementów węzła
  8199. 6:18:04zatokowo-przedsionkowego,
  8200. 6:18:06który jest w okolicach prawego
  8201. 6:18:08przedsionka oznaczony jedynką z węzła
  8202. 6:18:11przedsionkowo-komorowego,
  8203. 6:18:13pęczków hisa, które przechodzą przez
  8204. 6:18:17ścianę międzykomorową i wóien
  8205. 6:18:19Purkiniego, które rozchodzą się na
  8206. 6:18:22poszczególne fragmenty sarca
  8207. 6:18:25i układu karwionośnemu towarzyszą
  8208. 6:18:28naczynia limfatyczne. Tutaj przedstawił
  8209. 6:18:31on po prostu cztery najważniejsze cechy
  8210. 6:18:33bez wchodzenia w zbędne szczegóły. Jest
  8211. 6:18:35to transport substancji tłuszczowych i
  8212. 6:18:38komórek układu odpornościowego. Również
  8213. 6:18:41w tym układzie limfatycznym są zbierane
  8214. 6:18:44produkty przemiany matarii i jest
  8215. 6:18:46możliwy dranż organizmu. I tu chodzi o
  8216. 6:18:50to, żeby w różnego rodzaju tkankach, w
  8217. 6:18:52przestrzeniach międzykankowych nie
  8218. 6:18:54gromadziło się za dużo wody i żeby nam
  8219. 6:18:57poszczególne tkanki nie puchły.
  8220. 6:19:01Organizmy wodne są nareszone na
  8221. 6:19:04działanie różnego rodzaju stresów
  8222. 6:19:06osmotycznych, dlatego muszą
  8223. 6:19:07[parsknięcie] regulować odpowiednio
  8224. 6:19:09nawodnienie i ciśnienie osmotyczne
  8225. 6:19:11swojego ciała. Mieliśmy już przykład
  8226. 6:19:14różnych pierwotniaków, które były
  8227. 6:19:16hiperosmotyczne względem środowiska
  8228. 6:19:19życia i musiały zawierać wodniczki
  8229. 6:19:21tętniące do pozbywania się nadmiaru
  8230. 6:19:23wody. Ale taka gospodarka osmotyczna
  8231. 6:19:26jest najlepiej widoczna w przypadku ryb
  8232. 6:19:29z podziałem na ryby słodkowodne i ryby
  8233. 6:19:31morskie. urób słodkowodnych, stążenie
  8234. 6:19:34płynów w ich ciałach będzie większe niż
  8235. 6:19:37w środowisku, a więc będą one musiały
  8236. 6:19:40walczyć z napływem wody do organizmu.
  8237. 6:19:43Dlatego też nie będą one pobierały wody
  8238. 6:19:47przez układ pokarmowy i będą wydalały
  8239. 6:19:51duże ilości rozcieńczonego moczu.
  8240. 6:19:53Również z moczem będą traciły trochę
  8241. 6:19:56soli mineralnych. Oczywiście ten mocz
  8242. 6:19:59będzie bardzo silnie rozcieńczony, a
  8243. 6:20:01zwrotny pobór jonów w narkach będzie
  8244. 6:20:04duży, ale mimo wszystko jakaś taka
  8245. 6:20:07utrata jonów będzie tu obecna. Dlatego
  8246. 6:20:09te tracone aj iony będą one uzupełniały
  8247. 6:20:12przez transport aktywny zachodzący w
  8248. 6:20:15skrzalach.
  8249. 6:20:16Ryby morskie z kolei żyją w środowisku,
  8250. 6:20:19które jest hiperosmotyczne w stosunku do
  8251. 6:20:22tych ryb. A więc woda będzie biernie
  8252. 6:20:24wypływała z tych ryb. Dlatego takie ryby
  8253. 6:20:27będą piły dużo wody, żeby uzupełniać te
  8254. 6:20:30niedobory wody, ale wraz z tą wodą będą
  8255. 6:20:33pobierały różne sole mineralne. Dlatego
  8256. 6:20:36będzie konieczność wydalania bardzo
  8257. 6:20:39mocno stążonego moczu, w którym będzie
  8258. 6:20:42duża zawartość tych soli. Ten mocz
  8259. 6:20:44będzie stężony też z uwagi na to, żeby
  8260. 6:20:48tracić w procesie wydalania jak
  8261. 6:20:51najmniejszej ilości wody, która biernie
  8262. 6:20:53ucieka z organizmu.
  8263. 6:20:56Jeśli byśmy chcieli przedstawić drogę
  8264. 6:20:59moczu u człowieka, to byśmy zaczynali w
  8265. 6:21:02prodawkach narkowych, skąd mocz trafia
  8266. 6:21:05do kielichów narkowych mniejszych,
  8267. 6:21:06większych mytliczki narkowej,
  8268. 6:21:09moczowodów, wałcherza moczowego, cewki
  8269. 6:21:11moczowej i na zewnątrz organizmu. Z
  8270. 6:21:14uwagi na specyfikę działania układu
  8271. 6:21:17wydalniczego to te wszystkie struktury
  8272. 6:21:20są narażone na rozciąganie moczem.
  8273. 6:21:23Dlatego na bułonek w moczowodach, w
  8274. 6:21:25pęcherze moczowym jest mocno oporny na
  8275. 6:21:29różnego rodzaju rozciągania. W pęcherzu
  8276. 6:21:32moczowym mamy nabłonek przejściowy,
  8277. 6:21:35który składa się z kilku warstw komórek,
  8278. 6:21:38które mogą się rozciągać i po
  8279. 6:21:40rozciągnięciu przypominać nabłonek
  8280. 6:21:43kinienowarstwowy. Oprócz tego również w
  8281. 6:21:46drogach moczowych mamy bardzo małą
  8282. 6:21:48przepuszczalność, jeśli chodzi o
  8283. 6:21:50komórki, żeby różne to toksyczne
  8284. 6:21:53substancje nie przedostały się między
  8285. 6:21:55tym na błąkiem i nie wróciły do płynów
  8286. 6:21:58tkankowych czy do krwioobiegu.
  8287. 6:22:01Kolejną adaptacją anatomiczną układu
  8288. 6:22:04wydalniczego jest inna średnica naczyń
  8289. 6:22:08naczyń tottniczych doprowadzających i
  8290. 6:22:10odprowadzających w kłębuszku narkowym,
  8291. 6:22:13czyli w takiej podstawowej strukturze
  8292. 6:22:15filtracyjnej.
  8293. 6:22:16Naczynie doprowadzająca ma większą
  8294. 6:22:18średnicę, odprowadzająca mniejszą
  8295. 6:22:21średnicę. A dzieje się to tak dlatego,
  8296. 6:22:23że w naczyniu doprowadzających
  8297. 6:22:26mamy większą objętość płynów. Ten płyn
  8298. 6:22:29jest częściowo przesąszany do tego
  8299. 6:22:33układu wydalniejszego i potem nasczyniem
  8300. 6:22:36odprowadzającym jest odbierana mniejsza
  8301. 6:22:38ilość płynu i dlatego ta różnica
  8302. 6:22:41średnicy pozwalają na zachowanie
  8303. 6:22:43podobnego ciśnienia w obu tych
  8304. 6:22:45naczyniach. Też co zwróćcie uwagę, że
  8305. 6:22:48tutaj zarówno naczyniem doprowadzającym
  8306. 6:22:50jak i odprowadzającym jest tątnica, a
  8307. 6:22:53więc nie jest to takie typowe połączenie
  8308. 6:22:55i taką sieć nazywamy siecią dziwną.
  8309. 6:22:58Jeśli spojrzymy na bariery, które są
  8310. 6:23:01między światłem naczynia a światłem
  8311. 6:23:04torabki, to mamy ściany naczyń
  8312. 6:23:07włosowatych, które często mają liczne
  8313. 6:23:09perforacje. Mamy bonłonę podstawną
  8314. 6:23:12podocytów i mamy wypustki podocytów
  8315. 6:23:15oznaczone trójką.
  8316. 6:23:17Tutaj te podocyty są w stanie regulować
  8317. 6:23:21przepuszczalność przez płonę filtracyjną
  8318. 6:23:24w zależności od aktualnych zapotrzebowań
  8319. 6:23:26organizmu. Kolejną taką cechą jest
  8320. 6:23:30przepuszczalność wody w kanalikach
  8321. 6:23:32nerkowych, w tym fragmencie oznaczonym
  8322. 6:23:34jedynką. Przepuszczalność wody jest
  8323. 6:23:37całkowita w fragmencie oznaczonym
  8324. 6:23:39dwójką, czyli w pętli henlego
  8325. 6:23:42wstępującej mamy całkowity brak
  8326. 6:23:45przepoluszczalności wody. A tam, gdzie
  8327. 6:23:47mamy trójkę, przepuszczalność wody jest
  8328. 6:23:50zmienna. I ta zmienność
  8329. 6:23:52przepuszczalności wody w tym fragmencie
  8330. 6:23:54może być regulowana i odpowiadać na
  8331. 6:23:57zapotrzebowania organizmu. Oprócz tego
  8332. 6:24:00rąbek szczoteczkowy, czyli te wszystkie
  8333. 6:24:02wypustki i tak dalej jest o wiele
  8334. 6:24:04bardziej rozbudowany w kanalikach
  8335. 6:24:07pierwszego rzędu niż w kanalikach
  8336. 6:24:09drugiego rzędu i nazeli dystalnych. I ma
  8337. 6:24:11to związek z funkcją sekrecyjną tych
  8338. 6:24:15kanalików. jest wchłanianiem zwrotnym
  8339. 6:24:18dużej ilości substancji.
  8340. 6:24:21W zależności od tego jaki mamy
  8341. 6:24:23ostateczny produkt przemiany materii to
  8342. 6:24:26wyróżniamy organizmy amonoteliczne,
  8343. 6:24:28ureoteliczne i urykoteliczne. Tutaj
  8344. 6:24:31wypisałam przykłady kręgowców, już
  8345. 6:24:35napisałam o bezkręgowcach i organizmy
  8346. 6:24:37amonoteliczne wydalają amoniak,
  8347. 6:24:40ureoteliczny, mocznik, urykoteliczne,
  8348. 6:24:43kwas moczowy. I chodzi w tym o to, że
  8349. 6:24:45jeśli mamy dużą dostępność wody, możemy
  8350. 6:24:48sobie pozwolić na produkcję toksycznego
  8351. 6:24:51amoniaku, bo może on być w tej wodzie
  8352. 6:24:54łatwo rozcieńczany z uwagi na to, że ten
  8353. 6:24:56amoniak mały koszt energetyczny
  8354. 6:24:59wytworzenia. jednak przy niedoborach
  8355. 6:25:01wody, gdy musi być ona oszczędzana i nie
  8356. 6:25:04możemy sobie pozwolić na rozcieńczenie
  8357. 6:25:07zbędnych produktów azotowej przemiany
  8358. 6:25:09materii, to organizmy wytwarzają kwas
  8359. 6:25:12moczowy, który jest mało toksyczny,
  8360. 6:25:15jednak kosz energetyczne, jego
  8361. 6:25:17wytworzenia są większe
  8362. 6:25:20i mamy różnego rodzaju narządy wydalni
  8363. 6:25:24szału bezkręgowców, które są po lewej i
  8364. 6:25:26będą to między innymi protonafrydia.
  8365. 6:25:29Czyli takie prostsze narrządy.
  8366. 6:25:31Znajdziemy je na przykład u płańców. U
  8367. 6:25:34nicieni mamy zmodyfikowane
  8368. 6:25:36protonefretia. Tak, bardzo
  8369. 6:25:38zmodyfikowane, bo tworzą one taką
  8370. 6:25:41literkę H. W strukturach ciała bardziej
  8371. 6:25:45zaawansowanym narządem wydalniczym są
  8372. 6:25:48metanafrydia, które znajdziemy na
  8373. 6:25:51przykład u pierścienic, stawonogów i tak
  8374. 6:25:54dalej. Na przykład gruczoły szczęgowe i
  8375. 6:25:57kruczoły człkowe. To są zmodyfikowane
  8376. 6:25:59metanefredia, które występują u
  8377. 6:26:02skorupiaków. Krózoły biodrowe to
  8378. 6:26:04zmodyfikowane metanefrydia pajęczaków.
  8379. 6:26:07Narka to są zmodyfikowane metanefryia,
  8380. 6:26:10które występują u mięczaków. I tak nerka
  8381. 6:26:13bez kręgowców nie ma nic wspólnego z
  8382. 6:26:16narką kręgowców. Również mamy takie
  8383. 6:26:18wypustki jelit, które też występują u
  8384. 6:26:21owadów i pajęczaków i są nazywane
  8385. 6:26:23cewkami Malpidego i one też mogą zbierać
  8386. 6:26:27różne produkty przemiany matarii. Myślę,
  8387. 6:26:29że nie ma sensu na dokładniejsze
  8388. 6:26:31omawianie tych budowę tych kruczołów
  8389. 6:26:34wydzielniczych. Raczej chciałbym,
  8390. 6:26:36żebyście tylko kojarzyli te nazwy i
  8391. 6:26:38mniej więcej się orientowali, które
  8392. 6:26:40gdzie występują
  8393. 6:26:42u kręgowców. Natomiast mamy pranarycza i
  8394. 6:26:45zanarcza. które nareszcza występują u
  8395. 6:26:47ryb i płazów, a zanarzcza u gadów, saków
  8396. 6:26:52i ptaków. Jeszcze mamy przednarcza, ale
  8397. 6:26:56przetnarcza występują jedynie w rozwoju
  8398. 6:26:58nerwalnym, na przykład u kijanek żab i w
  8399. 6:27:02rozwoju embryonalnym u gadów, ptaków,
  8400. 6:27:06saków i tak dalej jako jeden etap
  8401. 6:27:08przejściowy do utworzenia ostatecznej
  8402. 6:27:11zanerki.
  8403. 6:27:13I mamy tutaj przedstawiony proces
  8404. 6:27:15tworzenia moczu u człowieka w ciałku
  8405. 6:27:18narkowym, czyli w tym kłambuszku
  8406. 6:27:20dochodzi do filtracji, gdzie powstaje
  8407. 6:27:23mocz pierwotny. Większość tego moczu
  8408. 6:27:26będzie wchłonięta zwrotnie i z
  8409. 6:27:28kilkudziesięciu litrów moczu pierwotnego
  8410. 6:27:31powstaje niewiele litrów moczu
  8411. 6:27:33ostatecznego. W kanalikach proksymalnych
  8412. 6:27:36odbywa się resorpcja obligatoryjna, w
  8413. 6:27:39której ta woda jest wchłania zwrotnie.
  8414. 6:27:42również odbywa się sekrecja, gdzie różne
  8415. 6:27:44substancje są do tego moczopierwotnego
  8416. 6:27:47wydalane. Dalej mamy pętlę Henlego
  8417. 6:27:50odpowiedzialną za zagęszczenie moczu.
  8418. 6:27:52Mamy tu pętlę wstępującą i wstępującą.
  8419. 6:27:57wstępująca jest całkowicie
  8420. 6:27:59nieprzepuszczalna
  8421. 6:28:00dla wody i te różnicze przepuszczalności
  8422. 6:28:04pozwalają na osiągnięcie tego większego
  8423. 6:28:07zagęszczenia moczu i dalej mamy kanalik
  8424. 6:28:09dystalny gdzie mamy resorpcję
  8425. 6:28:11fakultatywną i tutaj również
  8426. 6:28:13niezaznaczoną sekrecję fakultatywną
  8427. 6:28:17które są uzależnione od hormonów na
  8428. 6:28:20przykład gdy mamy w odpowiedzi na hormon
  8429. 6:28:24wazopresyny który jest uwalniany przez
  8430. 6:28:27tylny płat przesadki, a produkowane w
  8431. 6:28:29podwzgórzu i magazynowany w tym tylnym
  8432. 6:28:32płacie przesadki, to właśnie w
  8433. 6:28:34odpowiedzi na ten hormon wazopresyny, to
  8434. 6:28:38więcej wody jest z tego moczu
  8435. 6:28:41pierwotnego wchłania zwrotnie. Natomiast
  8436. 6:28:45gdy mamy odpowiedź na hormony
  8437. 6:28:48natriuretyczne, to więcej moczu jest
  8438. 6:28:51wydalana.
  8439. 6:28:53Tutaj widzimy, że ma to wpływ na też na
  8440. 6:28:57ciśnienie krwi. Gdy więcej wody z morzem
  8441. 6:29:00jest usuwane, to wtedy ciśnienie krwi
  8442. 6:29:02będzie spadać. Ale jeśli więcej wody
  8443. 6:29:05będzie wracało do krwi, to wtedy
  8444. 6:29:07ciśnienie krwi będzie rosło. Jeszcze
  8445. 6:29:10wyjaśnijmy sobie różnica między
  8446. 6:29:12wydzielaniem i wydalaniem, bo to nie
  8447. 6:29:14jest to samo. Wydalanie to jest usuwanie
  8448. 6:29:16z organizmu takiej substancji, której
  8449. 6:29:19organizm po prostu chce się pozbyć, bo
  8450. 6:29:21mogą być to azotowe produkty przemiany
  8451. 6:29:23materii, nadmiar wody i soli mineralnej,
  8452. 6:29:26dwutlenek węgla czy toksyny. Natomiast
  8453. 6:29:29substancje wydzielane są wydzielane w
  8454. 6:29:31jakimś celu. Na przykład na powierzchni
  8455. 6:29:34skóry jest wydzielany pod w celu
  8456. 6:29:37termoregulację organizmu lub są
  8457. 6:29:40wydzielane jakieś substancje tłuszczowe
  8458. 6:29:42w ochronie przed patogenami. Dlatego nie
  8459. 6:29:45możemy mylić tych dwóch terminów
  8460. 6:29:47wydzielania i wydalania.
  8461. 6:29:50No i badanie moczu może powiedzieć nam
  8462. 6:29:52bardzo dużo o zdrowiu. Na przykład w u
  8463. 6:29:55zdrowej osoby w mocu nie powinno być
  8464. 6:29:57cukru. Nie powinno być tam jakiś białek,
  8465. 6:30:00nie powinno być errocytów. Dodatkowo
  8466. 6:30:03obecność bakterii w moczu może świadczyć
  8467. 6:30:06o jakichś zakażeniach bakteryjnych. A
  8468. 6:30:08poza tym możemy badać o wiele innych
  8469. 6:30:10różnych współczynników dotyczących
  8470. 6:30:13moczu, które mogą powiedzieć nam o
  8471. 6:30:15zdrowiu. I u osób, u których narki nie
  8472. 6:30:18działają prawidłowo, konieczne jest
  8473. 6:30:21przeprowadzanie dializy co jakiś czas,
  8474. 6:30:24czyli podłączanie człowieka do takiej
  8475. 6:30:25niejako sztucznej narki. która pozwala
  8476. 6:30:28mu na oczyszczenie tej krwi z różnych
  8477. 6:30:31toksyn i z produktów azotowej przemiany
  8478. 6:30:34materii.
  8479. 6:30:36Przechodzimy do układu endokrynego. Mamy
  8480. 6:30:39kilka wyspecjalizowanych kruszołów w
  8481. 6:30:41naszym organizmie, które wydzielają
  8482. 6:30:44hormony do krwi. Pierwszą jest
  8483. 6:30:46szyszynka. Ona znajduje się w
  8484. 6:30:48międzymkowiu i wydziela melatoninę
  8485. 6:30:51odpowiedzialną za regulację cyklu
  8486. 6:30:52dobowego. A oprócz tego melatonina
  8487. 6:30:56odpowiada za spowolnienie dojrzewania
  8488. 6:30:58płciowego u młodych osób. Dwójką mam
  8489. 6:31:01zaznaczony taki bardzo ważny gruczoł,
  8490. 6:31:04który kontroluje pracę pozostałych
  8491. 6:31:06gruczołów. Jest to przysadka. Przysadka
  8492. 6:31:09jest regulowana przez hormony
  8493. 6:31:10podwzgórza, a ona reguluje inne gruczoły
  8494. 6:31:14dokrewne. Niejako przysadka z
  8495. 6:31:16podowzgórzem stanowi takie połączenie
  8496. 6:31:19między działaniem układu hormonalnego a
  8497. 6:31:21układu nerwowego. I przesadka składa się
  8498. 6:31:24z dwóch płatów, płatu przedniego i płatu
  8499. 6:31:27tylnego. Płat tylny przechowuje
  8500. 6:31:30oksytocynę i vazopresyna, czyli hormony,
  8501. 6:31:33które są wytwarzane w podwzgórzu,
  8502. 6:31:35magazynowane w tym płacie i wydzielane w
  8503. 6:31:39odpowiedzi na różne czynniki z
  8504. 6:31:41organizmu. I oksytocyna odpowiada za
  8505. 6:31:45koordynację akcji porodowej oraz jest to
  8506. 6:31:47taki hormon związany z tworzeniem
  8507. 6:31:50przywiązania międzyludzkiego.
  8508. 6:31:52Fazopresyna. Natomiast inaczej hormon
  8509. 6:31:54antydiuretyczny, który zmniejsza
  8510. 6:31:57objętość wody wydzielanej wraz z moczem.
  8511. 6:32:00W przednim płacie przesadki hormony są
  8512. 6:32:03zarówno syntezowane, jak i wydzielane do
  8513. 6:32:06krwioobiegu. I mamy tu takie hormy jak
  8514. 6:32:08prolaktyna, hormon stymulujący produkcję
  8515. 6:32:11mleka podczas karmienia piersią. Mamy
  8516. 6:32:14hormon somatotropowy, inaczej hormony
  8517. 6:32:16wzrostu pobudzające wzrost organizmu i
  8518. 6:32:19inne hormony płciowe, które wpływają na
  8519. 6:32:23regulację pracy poszczególnych narządów
  8520. 6:32:25dokrawnych. Na przykład hormon
  8521. 6:32:28tereotropowy pobudza do działania
  8522. 6:32:30tarczyca. Dalej właśnie mamy trójką
  8523. 6:32:33zaznaczoną tarczycę, która wytwarza
  8524. 6:32:36trójodoteroninę i tyroksynę. To są
  8525. 6:32:39jedyne hormony człowieka, które
  8526. 6:32:41zawierają w budowie atomiodu, a oprócz
  8527. 6:32:43tego tarczyca wytwarza kalcetoninę. Z
  8528. 6:32:46tyłu tarczycy znajdują się przytarczyce
  8529. 6:32:49produkujące parhormon. Czwórką jest
  8530. 6:32:52zaznaczona grasica, w której dojrzewają
  8531. 6:32:56limfocyty te i która odpowiada za
  8532. 6:32:58produkcję różnych hormonów wpływających
  8533. 6:33:01na prawidłowy rozwój układu
  8534. 6:33:03odpornościowego. Grasica to taki
  8535. 6:33:05specyficzny narząd, który nam zanika
  8536. 6:33:09wraz z naszym życiem. Piątką są
  8537. 6:33:12zaznaczone nadnarcza, które dzielą się
  8538. 6:33:14na korę nadnarczy. W korze są wytwarzane
  8539. 6:33:18i wydzielane glukokortykosteroidy
  8540. 6:33:21takie jak na przykład
  8541. 6:33:23kortyzol oraz mineralokortykosteroidy
  8542. 6:33:26jak na przykład aldosteron. Kortyzol
  8543. 6:33:29jest hormonem odpowiedzi na stres, który
  8544. 6:33:33wzmacnia między innymi suszycie cukrów,
  8545. 6:33:35aldosteron hormonem regulującym
  8546. 6:33:37gospodarkę mineralną. również w korze
  8547. 6:33:40nadarczy są w niewielkim stopniu
  8548. 6:33:43wytwarzane androgeny, na przykład
  8549. 6:33:46dehydroepiandrteron.
  8550. 6:33:48W nadnarczu oprócz kory mamy również
  8551. 6:33:51rdzeń, który ma inne pochodzenie i
  8552. 6:33:54inaczej działa funkcjonalnie. Wydziela
  8553. 6:33:56on do krwi dwa hormony odpowiedzialne za
  8554. 6:33:59pobudzenie organizmu do działania i do
  8555. 6:34:02mobilizacji sił, czyli adrenalinę i
  8556. 6:34:05noradrenalinę. Szóstką mamy narząd,
  8557. 6:34:08który łączy funkcję zewnątrz i wewnątrz
  8558. 6:34:10wydzielnicza. Jest to trzustka, która
  8559. 6:34:13wydziela glukagon z wysp alfa,
  8560. 6:34:18insulinę z wyspy beta. Insulina
  8561. 6:34:21odpowiada za obniżenie poziomu cukru we
  8562. 6:34:23krwi, a glukagon za zwiększenie poziomu
  8563. 6:34:26cukru we krwi. Siódemką i ósemką
  8564. 6:34:29sąznaczone gonady odpowiedzialne za
  8565. 6:34:31produkcję hormonów płciowych.
  8566. 6:34:34Hormony mogą być zróżny jeśli chodzi o
  8567. 6:34:37budowę chemiczną i z budową chemiczną
  8568. 6:34:40wiąże się też mechanizmy działania
  8569. 6:34:43hormonów. Hormony peptydowe i pochodyna
  8570. 6:34:45aminokwasów łączą się z receptorami na
  8571. 6:34:48powierzchni błony komórkowej, aktywując
  8572. 6:34:51te receptory i zwykle te receptory
  8573. 6:34:54warunkują wytwarzania w komórce jakieś
  8574. 6:34:56przekaźników wtyjnych, które z kolei
  8575. 6:34:59będą warunkowały aktywację określonych
  8576. 6:35:02enzymów. i zmiana metabolizmu komórki.
  8577. 6:35:06Hormony stareydowe mogą swobodnie
  8578. 6:35:08defundować przez płonę komórkową i tam
  8579. 6:35:11łączyć się z receptorami
  8580. 6:35:13wewnątrzkomórkowymi.
  8581. 6:35:14Po połączeniu te receptory będą
  8582. 6:35:17wędrowały do jądra komórkowego, gdzie
  8583. 6:35:20będą regulowały transkrypcję określonych
  8584. 6:35:22genów. A więc widzimy, że taki mechanizm
  8585. 6:35:25regulacji będzie wywierał bardziej
  8586. 6:35:28długotrwały efekt, ale również będzie
  8587. 6:35:30dłuższy, bo będzie wpływał bezpośrednio
  8588. 6:35:32na transkrybowane białka, a w przypadku
  8589. 6:35:37hormonów peptydowych mamy zmianę
  8590. 6:35:41aktywności określonych enzymów. Mamy
  8591. 6:35:43również hormon T4, czyli terroksynę
  8592. 6:35:46produkowaną przez starszycę, która
  8593. 6:35:48również jest pochodną aminokwasą
  8594. 6:35:51terosyny, ale ona ma też taki
  8595. 6:35:53specyficzny sposób oddziaływania.
  8596. 6:35:55Przenika ona przez transporter w płonie
  8597. 6:35:59komórkowej, wnika do jądra komórkowego i
  8598. 6:36:02tam bezpośrednio oddziaływuje na
  8599. 6:36:04transkrypcję określonych genów. Podobnie
  8600. 6:36:07jak hormony sterydowe.
  8601. 6:36:09W funkcjonowaniu układu dokrewnego
  8602. 6:36:11bardzo ważną rolę odgrywa stążenie
  8603. 6:36:14zwrotne ujemne. Wyobraźmy sobie, że
  8604. 6:36:17podowzgórza jako narząd nadrzędny układu
  8605. 6:36:20dokrawnego produkuje różne hormony,
  8606. 6:36:23które stymulują przysadkę do produkcji
  8607. 6:36:26kolejnych hormonów tropowych, które
  8608. 6:36:28stymulują organy, które stymulują
  8609. 6:36:32narządy obwodowe. I taka stymulowana
  8610. 6:36:35tarczyca również produkuje hormony,
  8611. 6:36:37które wpływają jakoś na poszczególne
  8612. 6:36:40komórki, ale oprócz tego te produkowane
  8613. 6:36:43hormony tarczycy wpływają w sposób
  8614. 6:36:46hamujący zarówno na przesadkę jako mała
  8615. 6:36:49pętla z przełążenia zwrotnego ujemnego,
  8616. 6:36:52jak i na podwzgórze, żeby regulować
  8617. 6:36:55poziom tych hormonów w organizmie.
  8618. 6:36:57Dzięki temu nie dochodzi do sytuacji, w
  8619. 6:37:00których jakiś hormon jest produkowany w
  8620. 6:37:03za dużych ilościach, bo narząd
  8621. 6:37:05produkujący ten hormon jest nadmiarnie
  8622. 6:37:08pobudzany i taki mechanizm pozwala
  8623. 6:37:11organizmowi zachować homeostazę.
  8624. 6:37:14Tak samo w przypadku trzustki częściowo
  8625. 6:37:17występuje mechanizm z przełożenia
  8626. 6:37:19ujemnego zwrotnego. Gdy mamy wysoki
  8627. 6:37:22poziom cukru we krwi, to ten wysoki
  8628. 6:37:24poziom cukru hamuje komórki alfa
  8629. 6:37:27trzmuluje
  8630. 6:37:28komórki beta. Komórki beta są
  8631. 6:37:31odpowiedzialne za wytwarzanie i
  8632. 6:37:33wydzielenie insuliny, która mobilizuje
  8633. 6:37:36procesy obniżające poziom cukru we krwi.
  8634. 6:37:39ma niski poziom cukru, hamuje już
  8635. 6:37:41komórki beta, a stymuluje komórki alfa,
  8636. 6:37:45odpowiedzialne za wytwarzenie i
  8637. 6:37:47wydzielanie glukagonu, który warunkuje
  8638. 6:37:49podwyższenie poziomu cukru we krwi. I te
  8639. 6:37:53mechanizmy działają na siebie
  8640. 6:37:54antagonistycznie, pozwalając zachować
  8641. 6:37:57zdążenie cukru we krwi na odpowiednim
  8642. 6:38:00poziomie. Podobny mechanizm ma miejsce z
  8643. 6:38:04wapchniem, jeśli chodzi o parhormon i
  8644. 6:38:07kalcytoninę. Paradhormon warunkuje
  8645. 6:38:10mechanizmy podnoszące poziom wapnia we
  8646. 6:38:12krwi. Między innymi sprawia, że w
  8647. 6:38:15nerkach jest wychwytywane więcej wapnia.
  8648. 6:38:18Więcej wapnia jest wchłaniane w jelitach
  8649. 6:38:20i wapń jest uwalniany z kości. Gdy
  8650. 6:38:23wapnia będzie za dużo, to ta ręczyca
  8651. 6:38:25uwalnia kalcetoninę, która warunkuje
  8652. 6:38:28deponowanie wapnia w kościach, obniża
  8653. 6:38:31wchłanienie wapnia z jelit oraz zwiększa
  8654. 6:38:35wydalanie wapnia w nerkach z moczem. To
  8655. 6:38:38z kolei będzie produkowało, warunkowało
  8656. 6:38:41obniżenie poziomu wapnia we krwi, co
  8657. 6:38:43będzie stymulowało przytarczycę do
  8658. 6:38:46produkcji paradhormonu. A więc tutaj też
  8659. 6:38:49mamy mechanizm, który pozwala na
  8660. 6:38:52zachowanie odpowiedniego poziomu jonów
  8661. 6:38:55wapniowych we krwi celem zachowania
  8662. 6:38:57homeostazy.
  8663. 6:39:00I w reakcji na stras wydzielane takie
  8664. 6:39:03hormony jak adrenalina, noradrenalina i
  8665. 6:39:06kortyzol, które uwalniają cukry do krwi,
  8666. 6:39:09zwiększają gotowość organizmu, podnoszą
  8667. 6:39:12różne czynniki takie jak prędkość bicia
  8668. 6:39:14serca, przepływ krwi przez mięśnie czy
  8669. 6:39:18wychwytywanie cukrów przez mięśnie po
  8670. 6:39:21to, żeby przygotować organizm na
  8671. 6:39:23sytuację zagrożenia. Jednak takie
  8672. 6:39:25długotrwałe czynniki stresowe działające
  8673. 6:39:28na organizm warunkują długotrwałe
  8674. 6:39:31działanie kortyzolu. Kortyzol to hormon
  8675. 6:39:33steroidowy, który tak wolniej, ale
  8676. 6:39:36trfalej wpływa na organizm i takie zbyt
  8677. 6:39:39wysokie stążenie jak kortyzolu przez
  8678. 6:39:42dłuższy czas może prowadzić do różnych
  8679. 6:39:45niekorzystnych zmian w organizmie.
  8680. 6:39:48Hormonami regulującymi wzrost i
  8681. 6:39:50metabolizm jest hormon wzoru i hormony
  8682. 6:39:53tarczycy. Hormon wzorostu oczywiście
  8683. 6:39:56stymuluje różne procesy anaboliczne oraz
  8684. 6:40:00wzrost organizmu. A hormony tarczycy to
  8685. 6:40:04hormony, które również stymulują procesy
  8686. 6:40:08metaboliczne i niejako często mówimy, że
  8687. 6:40:11one przyspieszają metabolizm i procesy
  8688. 6:40:14zachodzące w organizmie.
  8689. 6:40:16Do tej pory jak mówiliśmy o hormonach to
  8690. 6:40:19mówiliśmy o endokrynnej drodze
  8691. 6:40:21przekazywania hormonów czyli o tej
  8692. 6:40:23oznaczonej trójką przez układ
  8693. 6:40:26krwionośny. Oprócz tego mamy niektóre
  8694. 6:40:29hormony autokrynne, czyli komórka
  8695. 6:40:31wydziela związki, które będą działały na
  8696. 6:40:34tą komórkę i hormony parakrynne, które
  8697. 6:40:37przez płyn tkankowy działają na
  8698. 6:40:39okoliczne komórki. i takimi przykładami
  8699. 6:40:42hormonów tkankowych, które nie są
  8700. 6:40:45wydzielane w wyspecjalizowanych
  8701. 6:40:46narządach i działają zwykle parakrynnie.
  8702. 6:40:49jest na przykład gastryna odpowiedzialna
  8703. 6:40:52za wydzielenie kwascu żołądkowego i
  8704. 6:40:54pepsyn, erropoetyna, która stymuluje
  8705. 6:40:58proces ertropoezy, czyli produkcję
  8706. 6:41:01krwinek siar czerwonych i histamina
  8707. 6:41:04regulująca reakcje zapalne i która jest
  8708. 6:41:07często wydzielana w tej okolicy, w
  8709. 6:41:09której dojdzie do jakiegoś zranienia czy
  8710. 6:41:12uszkodzenia.
  8711. 6:41:13Musimy określać jeszcze skutki
  8712. 6:41:15niedoczynności i nadczynności tarczycy.
  8713. 6:41:18Niedoczynność będzie się wiązała z
  8714. 6:41:21osłabieniem, z taką sennością, z taką
  8715. 6:41:25zimnotą ciała i ogólnym spowolnieniem
  8716. 6:41:27ruchów. Natomiast nadczynność będzie
  8717. 6:41:29związana z zbyt wysokim pobudzeniem
  8718. 6:41:32ruchowym, z jakąś taką wrażliwością,
  8719. 6:41:35zbyt dużą reaktywnością na jakieś bodźce
  8720. 6:41:38i ogólnie z taką zwiększoną nerwowością.
  8721. 6:41:42Przechodzimy do układu nerwowego. Tutaj
  8722. 6:41:44na schemacie mam przedstawiony taki
  8723. 6:41:47uproszczony obraz błon komórkowych
  8724. 6:41:50neuronu w aksonie i rozprzestrzenianie
  8725. 6:41:52się impulsu nerwowego. A impuls nerwowy
  8726. 6:41:55jest niczym innym jak pewnymi zmianami
  8727. 6:41:58elektrycznymi. Dokładniej zmianami w w
  8728. 6:42:02potencjale występującym w stóżbony. W
  8729. 6:42:05normalnych warunkach nazywanych
  8730. 6:42:07potencjałem spoczynkowym na zewnątrz
  8731. 6:42:09błony. panuje ładunek dodatni, a po
  8732. 6:42:12wewnętrznej stronie panuje ładunek
  8733. 6:42:14ujemny, który jest warunkowany przez
  8734. 6:42:17obecne na zewnątrz i wewnątrz jony.
  8735. 6:42:20Głównie przewaga jonów białczanowych,
  8736. 6:42:22która nie ma po których nie ma po
  8737. 6:42:24stronie zewnętrznej warunkuje ujemny
  8738. 6:42:27ładunek po stronie wewnętrznej. Oprócz
  8739. 6:42:30tego warto zapamiętać, że jony sodu
  8740. 6:42:33dominują po stronie zewnętrznej, jony
  8741. 6:42:36potasu po stronie wewnętrznej, a jony
  8742. 6:42:38chloru też pozawnętrznej. I potencjałom
  8743. 6:42:42czynnościowym, czyli impulsem nerwowym
  8744. 6:42:44jest zaburzenie tego potencjału wzdłuż
  8745. 6:42:48błony, który się rozprzestrzenia wstóż
  8746. 6:42:50aksonuronu. Nie może to zachodzić w
  8747. 6:42:53sposób liniowy, tak jak na górze lub w
  8748. 6:42:56sposób skokowy, jeśli akson jest
  8749. 6:42:59wyposażony w odpowiednie osłonki
  8750. 6:43:01mielinowe i taki i taki przekaz skokowy
  8751. 6:43:05jest o wiele szybszy od tego liniowego.
  8752. 6:43:08wszystkie rzeczy, które się dzieją w
  8753. 6:43:11momencie, gdy dochodzi do zaburzenia
  8754. 6:43:13tego potencjału spoczyn spoczynkowego.
  8755. 6:43:16Przypominamy, że w potencjale
  8756. 6:43:18spoczynkowym jony sodowe dominują na
  8757. 6:43:20zewnątrz, a potasowe w środku. Czyli
  8758. 6:43:23mamy potencjał, różnicę potencjałów
  8759. 6:43:27około -70 mV. Nic się nie dzieje i mamy
  8760. 6:43:32jakiś bodziec, który pobudza nieliczne
  8761. 6:43:34kanały sodowe brankowane napięciem do
  8762. 6:43:37otwarcia, przez co kiony sodowe
  8763. 6:43:41napływają z zewnątrz komórki do komórki.
  8764. 6:43:45przez to, że one będą napływały, a są
  8765. 6:43:47one dodatnie, to ten ładunek dodatni w
  8766. 6:43:50komórce będzie rósł i będziemy dochodzić
  8767. 6:43:53do punktu drugiego. Tutaj w wyniku zmian
  8768. 6:43:56tego potencjału kanały sodowe bramkowane
  8769. 6:43:59napięciem gwałtownie się otwierają, a
  8770. 6:44:02kanały potasowe zostają pobudzone. W
  8771. 6:44:05punkcie trzecim, gdy dochodzimy już do
  8772. 6:44:06tego piku, kanały sodowe powoli stają
  8773. 6:44:10się inaktywowane. Nieliczne kanały
  8774. 6:44:12jeszcze są otwarte, a kanały potasowe
  8775. 6:44:15zostają otwarte. Na koniec w punkcie
  8776. 6:44:19czwartym mamy kanały sodowe albo
  8777. 6:44:22inaktywowane, albo zamknięte, a potasowe
  8778. 6:44:25są cały czas otwarte, a więc ładunek
  8779. 6:44:28dodatni ucieka z komórki i i potencjał z
  8780. 6:44:32powrotem spada. To jest tak zwany już
  8781. 6:44:35etap repolaryzacji.
  8782. 6:44:37W piątce mamy zamknięte kanały sodowe, a
  8783. 6:44:40kanały potesowe są nieliczne otwarte.
  8784. 6:44:43Jest to etap hiperpolaryzacji,
  8785. 6:44:46w których ten potencjał jest jeszcze
  8786. 6:44:48poniżej potencjału spoczynkowego
  8787. 6:44:51ustawionego zwykle na -70 mV. Tutaj w
  8788. 6:44:55tym stanie pompy sodowo-potasowe, które
  8789. 6:44:57wykorzystując ATP przepompowywują po
  8790. 6:45:00trzy jony sodu i po dwa jony potasu,
  8791. 6:45:04przewracają ten potencjał spoczynkowy. I
  8792. 6:45:06w okresie, który jest zaznaczony
  8793. 6:45:08czwórką, będziemy mieli do czynienia z
  8794. 6:45:10refrakcją bezwzględną, w której neuron w
  8795. 6:45:15żaden sposób pobudzony. W okresie
  8796. 6:45:17oznaczonym jako piątka mamy refrakcję
  8797. 6:45:20względną, gdzie neuron może być
  8798. 6:45:22pobudzony, ale jest to trudniejsze z
  8799. 6:45:25uwagi na to, że ten potencjał jest
  8800. 6:45:27niższy, a więc jest potrzebny
  8801. 6:45:30potężniejszy bodziec, żeby przekroczyć
  8802. 6:45:33pewien potencjał progowy, który będzie
  8803. 6:45:35warunkował kaskadę zdarzeń, która wywoła
  8804. 6:45:39ten pik i przenoszenie się kolejnego
  8805. 6:45:41sygnału nerwowego i rozprzestrzenianie
  8806. 6:45:44się go wzdłuż błony neuronu.
  8807. 6:45:47I tak właśnie, żeby sygnał był
  8808. 6:45:50rozprzestrzeniiony dalej, to musi zostać
  8809. 6:45:52pokonany jakiś potencjał progowy,
  8810. 6:45:55którego pokonanie już będzie warunkowało
  8811. 6:45:57otworzenie tylu kanałów sodowych
  8812. 6:46:00brankowanych napięciem, że już będzie to
  8813. 6:46:02nie do powstrzymania i ten impuls
  8814. 6:46:04nerwowy pójdzie i możemy mieć sumowanie
  8815. 6:46:08sygnałów w czasie, tak samo jak na jak
  8816. 6:46:10jest to przedstawione na górze, czyli
  8817. 6:46:12jeden neuron pobudza co chwilę inny
  8818. 6:46:16neuron.
  8819. 6:46:16I są takie piki. Jak widzimy, taki
  8820. 6:46:19pojedynczy pik nie doprowadzi do
  8821. 6:46:21pokonania potencjału progowego, ale gdy
  8822. 6:46:24pójdzie kilka pików pod rząd, tak jak po
  8823. 6:46:26prawej, to te potencjały się niejako
  8824. 6:46:29zsumują i potencjał progowy zostanie
  8825. 6:46:31pokonany.
  8826. 6:46:33Mamy również sumowanie przestrzenne,
  8827. 6:46:36gdzie jest sygnał z każdego neuronu
  8828. 6:46:38osobno nie wywoła tej kaskady
  8829. 6:46:41sygnałowej, ale jeśli wszystkie neurony
  8830. 6:46:43dadzą sygnał wspólnie, to potencjał
  8831. 6:46:46progowy zostanie osiągnięty i sygnał
  8832. 6:46:49nerwowy będzie przebiegał aksonem
  8833. 6:46:51kolejnego neuronu.
  8834. 6:46:53I na końcu neuronów, na końcu ich
  8835. 6:46:56aksonów mamy synapsy, które zwykle łączą
  8836. 6:46:59dendryt jednego neuronu z aksonem
  8837. 6:47:02drugiego neuronu.
  8838. 6:47:05I w tych końcówkach mamy
  8839. 6:47:06neurotransmitery różnego rodzaju, które
  8840. 6:47:09są zaznaczone w pęcherzyku oznaczonym
  8841. 6:47:12trójką i dwójką jest zaznaczony kanał
  8842. 6:47:15wapniowy. Jeśli do niego dojdzie ten
  8843. 6:47:18potencjał, to zostanie on otwarty, co
  8844. 6:47:21jest warunkowane przez zmianę napięcia.
  8845. 6:47:24I przez ten kanał do komórki wnikną jony
  8846. 6:47:26wapnia, które będą warunkowały fuzję
  8847. 6:47:29pęcherzyków z błoną presynaptyczną. A
  8848. 6:47:32więc neurotransmitter
  8849. 6:47:34uwolni się do szczeliny synaptycznej
  8850. 6:47:37oznaczonej jedynką i potem ten
  8851. 6:47:39neurotransmiter będzie łączył się z
  8852. 6:47:41czwórką, czyli z receptorem
  8853. 6:47:43postsynaptycznym i w zależności od
  8854. 6:47:46charakteru tego neurotransmitera będzie
  8855. 6:47:49mógł być wywołany efekt albo
  8856. 6:47:51pobudzający, albo hamujący.
  8857. 6:47:54W organizmie mamy łuki odruchowe, w
  8858. 6:47:57których uczestniczy jakiś receptor,
  8859. 6:48:00jakiś efektor i pewna droga sygnałowa.
  8860. 6:48:03Mamy łuki monosynaptyczne, w których
  8861. 6:48:05mamy jedną synapsę i biorą w nich udział
  8862. 6:48:09tylko dwa neurony i łuki
  8863. 6:48:11wielosynaptyczne, na przykład trójneowe,
  8864. 6:48:14gdzie mamy dwie synapsy. U człowieka
  8865. 6:48:16mamy tylko jeden odruch monosynaptyczny,
  8866. 6:48:19jest to odruch kolanowy. Tutaj
  8867. 6:48:22receptorem jest wrześcieno mięśniowe,
  8868. 6:48:24które znajduje się w mięśniu. Gdy
  8869. 6:48:26zostanie one pobudzone, czyli dojdzie do
  8870. 6:48:29rozciągnięcia mięśnia, to idzie sygnał
  8871. 6:48:33nerwowy do do rodzenia kręgowego, gdzie
  8872. 6:48:36znajduje się synapsa. Potem jest to
  8873. 6:48:39przekazywane na neuron ruchowy
  8874. 6:48:42efektorowy, który wysyła informacje
  8875. 6:48:46warunkującą efekt w mięśniu, czyli jakiś
  8876. 6:48:49skurcz. Łuki wielosynaptyczne działają
  8877. 6:48:52dokładnie tak samo. Tylko w jedzeniu
  8878. 6:48:54kręgowym znajdziemy jeszcze jakieś
  8879. 6:48:57neurony pośredniczące, które są między
  8880. 6:49:01neuronem doprowadzającym,
  8881. 6:49:03czyli
  8882. 6:49:05aferentnym, a neuronem ruchowym, czyli
  8883. 6:49:08eferentnym.
  8884. 6:49:10I mamy coś takiego jak odruchy. Na pewno
  8885. 6:49:14wiele osób słyszało o odruchach
  8886. 6:49:16klasycznych, które sprawiają, że
  8887. 6:49:19kojarzymy jakiś czynnik wywołujący
  8888. 6:49:21odruch bezwarunkowy, czyli taki odruch
  8889. 6:49:24właściwy wszystkim organizmom danego
  8890. 6:49:27gatunku, z którym dany organizm się
  8891. 6:49:30rodzi, z jakimś innym niezwiązanym
  8892. 6:49:33czynnikiem i wtedy ten czynnik będzie w
  8893. 6:49:36stanie wywoływać ten odruch. Na przykład
  8894. 6:49:38jeśli będziemy dzwonić dzwonkiem przy
  8895. 6:49:41jakimś piesku, to on nie będzie się
  8896. 6:49:43ślinił. Ale jeśli damy mu mięso i temu
  8897. 6:49:46mięsu zawsze będzie towarzyszył dźwięk
  8898. 6:49:48dzwonka, to będzie on się ślinił, bo
  8899. 6:49:51jakby odpowiedzią na pokarm jest
  8900. 6:49:53ślinienie jako odruch bezwarunkowy. I
  8901. 6:49:56tutaj dochodzi do warunkowania tej
  8902. 6:49:58reakcji ślinienia z dźwiękiem dzwonka.
  8903. 6:50:01Potem na samy dźwięk dzwonka pies będzie
  8904. 6:50:04się ślinił w odruchu warunkowym.
  8905. 6:50:07Oczywiście z czasem, gdy będziemy dawali
  8906. 6:50:10ten dźwięk dzwonka i temu nie będzie
  8907. 6:50:12towarzyszył pokarm, to w końcu ten
  8908. 6:50:15odruch zaniknie.
  8909. 6:50:17W budowie ośrodkowego układu nerwowego
  8910. 6:50:20wyróżniamy mózgowie i rdzenie nerwowe. W
  8911. 6:50:23mózgowiu mamy mózg i pień mózgu. I tak
  8912. 6:50:26często jeśli mówimy o mózgu, to mamy na
  8913. 6:50:29myśli całomózgowie. Ale żeby być bardzo
  8914. 6:50:32poprawnym anatomicznie, to o mózgu
  8915. 6:50:34mówimy tylko w odniesieniu do przodu
  8916. 6:50:36doózgowia, które składa się z kresu
  8917. 6:50:38mózgowia i miały mózgowia, czyli
  8918. 6:50:41najnowszych ewolucyjnie części mózgu
  8919. 6:50:44człowieka. Peyń mózgu to natomiast
  8920. 6:50:47śródmózgowie i tyłomózgowie, a na tył
  8921. 6:50:50mózgowie składa się móżek i rdzeń
  8922. 6:50:52przedłużony.
  8923. 6:50:54Kresomózgowie dzieli się na poszczególne
  8924. 6:50:57płaty odpowiadające za inne czynności. P
  8925. 6:51:01czołowy ma ośrodki ruchu i ośrodki
  8926. 6:51:04kojarzeniowe. Pład skroniowy ośrodki
  8927. 6:51:06cuchu, potyliczne wzrokowe, a płat
  8928. 6:51:09ciemieniowy ośrodki czuciowe. I oprócz
  8929. 6:51:12tego kresłomózgowie odpowiada za
  8930. 6:51:15większość naszych wyższych umysłowych
  8931. 6:51:17czynności takich jak kreatywność,
  8932. 6:51:20wyobraźnia, jakieś złożone czynności,
  8933. 6:51:23które mogą zachodzić w mózgu i jakieś
  8934. 6:51:26nasze przemyślenia i takie czynności,
  8935. 6:51:29które kojarzą się z naszą inteligencją.
  8936. 6:51:32Mądcy mózgowie składa się z nadwzgórza,
  8937. 6:51:35wzgórza i podwzgórza. My omówimy tylko
  8938. 6:51:39dwa te elementy, czyli wzgórza
  8939. 6:51:41odpowiadające za proste reakcje
  8940. 6:51:43emocjonalne, które również stanowi filtr
  8941. 6:51:47czuciowy, czyli przez wzgórza przechodzą
  8942. 6:51:49neurony, które doprowadzają informacje
  8943. 6:51:53do różnych innych części mózgu.
  8944. 6:51:55podwzgórza odpowiada za kontrolę
  8945. 6:51:58gruczołów dokrawnych, więc niejako łączy
  8946. 6:52:01funkcję układu nerwowego i dokrawnego,
  8947. 6:52:03reguluje homeostazę ciała i reakcje
  8948. 6:52:06popędowo-emocjonalne.
  8949. 6:52:09Muszczek koordynuje ruchy mięśniowe,
  8950. 6:52:12napię napiącie mięśniowe oraz koryguje
  8951. 6:52:15czas i siłę skruczu mięśniowego.
  8952. 6:52:17Natomiast rdzeń przedłużony zawiera
  8953. 6:52:20różne takie bardzo pierwotne ośrodki,
  8954. 6:52:23takie jak ośrodek oddechowy, ośrodek
  8955. 6:52:25naczynioruchowy, ośrodek połykania,
  8956. 6:52:28ośrodki odpowiadające za wymioty,
  8957. 6:52:31kaszel, kichanie i wydzielanie potu.
  8958. 6:52:35I w naszym układzie nerwowym możemy
  8959. 6:52:38funkcjonalnie mówić o dwóch przeciwnych
  8960. 6:52:40układach. O układzie współczulnym i
  8961. 6:52:43przywspółcznym. Jeśli chodzi o ich
  8962. 6:52:45lokalizację to układ współczulny to są
  8963. 6:52:49segmenty piersiowe i lędźwiowe rdzenia
  8964. 6:52:52kręgowego, a przywspółczulny to segment
  8965. 6:52:55krzyżowy oraz określone nerwy czaszkowe
  8966. 6:52:59trzeci, 79 i 10. Włókna przedswojowe w
  8967. 6:53:03układzie współczulnym są krótkie, a w
  8968. 6:53:05przy współczulnym długie. Ich
  8969. 6:53:07neuroprzekaźnikami jest acetylocholina.
  8970. 6:53:11Natomiast włókna zaswojowe są długie w
  8971. 6:53:13układzie współczulnym, a krótkie w
  8972. 6:53:15przywspółczulnym. Tutaj w
  8973. 6:53:18przywspółczulnym neuroprzekaźnikiem jest
  8974. 6:53:20acetylocholina, a współczulnym
  8975. 6:53:22noradrenalina. Swoje są zlokalizowane w
  8976. 6:53:26pniach wzdłuż kręgosłupa w układzie
  8977. 6:53:28współczulnym i w okolicach narządów
  8978. 6:53:30docelowych w układzie przywspółczulnym.
  8979. 6:53:33Układ współczulny to jest układ
  8980. 6:53:36odpowiadający za reakcję walcz i
  8981. 6:53:38uciekaj, a przywspółczulny za relaks,
  8982. 6:53:41odpoczynek i jedzenie.
  8983. 6:53:44Prześledźmy jakie reakcje wywołują te
  8984. 6:53:47narządy, te układy na poszczególne
  8985. 6:53:49narządy. I jeśli chodzi o serce to
  8986. 6:53:52współczulny wzmaga jego częstość i siłę.
  8987. 6:53:55Natomiast przywspółczulny obniża
  8988. 6:53:58częstość aksy sarca. współczulny
  8989. 6:54:00rozszerza, rozkrzela i granica,
  8990. 6:54:03natomiast przywspółczulny jest węża.
  8991. 6:54:05Współczulny warunkuje produkcję małej
  8992. 6:54:07ilości śliny, a przy przy współczulnym
  8993. 6:54:11będzie większa ilość wodnistej śliny.
  8994. 6:54:14Współczulny hamuje ruchy jelita
  8995. 6:54:16przywspółczulny je przyspiesza. Jest to
  8996. 6:54:19związane z odżywianiem, relaksem, a więc
  8997. 6:54:23właśnie tutaj dominuje współszulny dla
  8998. 6:54:26pobudzania tych aktywności. To samo
  8999. 6:54:28tyczy się kruczołów trawialnych.
  9000. 6:54:31Natomiast układ współczulny jeszcze
  9001. 6:54:33mobilizuje organizm za pośrednictwem
  9002. 6:54:35układu hormonalnego, warunkując
  9003. 6:54:38wydzielenie adrenaliny i noradrenaliny z
  9004. 6:54:41rdzenia nadarczy.
  9005. 6:54:44W podwzgórzu, jak wcześniej wspominałem,
  9006. 6:54:46mamy różne ośrodki, trochę wyższych
  9007. 6:54:50czynności niż ośrodki z rydzenia
  9008. 6:54:52przedłużonego, ale to są między innymi
  9009. 6:54:55ośrodki głodu i sytości, które regulują
  9010. 6:54:59pobieranie pokarmu przez organizm. I tak
  9011. 6:55:01na przykład obniżenie poziomu glukozy we
  9012. 6:55:04krwi stymuluje ośrodek głodu. Natomiast
  9013. 6:55:08tkanka tłuszczowa czy wydzielenie
  9014. 6:55:10insuliny stymuluje ośrodek sytości. Też
  9015. 6:55:13zwróćcie uwagę, że już na etapie obróbki
  9016. 6:55:16pokarmu w jamie ustnej samo mechaniczne
  9017. 6:55:20drażnienie jamy ustnej czy dalszych
  9018. 6:55:22części przewodu pokarmowego hamuje
  9019. 6:55:25ośrodek głodu już tutaj na tym bardzo
  9020. 6:55:28wczesnym etapie
  9021. 6:55:31i organizm zyskuje informacje na temat
  9022. 6:55:34otaczającego go świata za pośrednictwem
  9023. 6:55:37receptorów i ze względu na odbierany
  9024. 6:55:40rodzaj bodźca możemy mówić o hemo termo,
  9025. 6:55:43foto, mechano czy nocyceptorach. No co
  9026. 6:55:46receptory, no to są receptory bólowe. Ze
  9027. 6:55:49względu na pochodzenie bodźca mówimy o
  9028. 6:55:53eksteroreceptorach,
  9029. 6:55:54czyli o tych receptorach, które
  9030. 6:55:56odbierają bodźce ze świata zewnętrznego.
  9031. 6:56:00Tutaj szczególnym przypadkiem będą
  9032. 6:56:02telereceptory, które odbierają bodźce na
  9033. 6:56:05odległość, takie jak bodźce świetlne
  9034. 6:56:07odbierane przez oko. Mamy interceptory,
  9035. 6:56:11które odbierają bodźce z wnutrze
  9036. 6:56:13organizmu. To będę te wszystkie
  9037. 6:56:15receptory kontrolujące chemizm naszej
  9038. 6:56:18krwi i mamy priorceptory, które
  9039. 6:56:20dostarczają nam informacje na temat
  9040. 6:56:23położenia ciała w przestrzeni i
  9041. 6:56:26wzajemnego położenia poszczególnych
  9042. 6:56:29części ciała względem siebie.
  9043. 6:56:32Musimy dosyć dokładnie znać narząd oka i
  9044. 6:56:35narząd ucha. Zaczniemy od narządu oka
  9045. 6:56:38odbierającego promieniowanie świetlne. I
  9046. 6:56:41w narządzie oka mamy elementy optyczne,
  9047. 6:56:45takie jak rogówka oznaczona piątką,
  9048. 6:56:48przednia komora oka oznaczona ósemką,
  9049. 6:56:51soczewka oznaczona 11 i czy ciało
  9050. 6:56:55szkliste oznaczone 12ą. Tutaj zwróca
  9051. 6:56:59uwaga, że to ciało szkliste nie jest
  9052. 6:57:01tylną komorą oka, tylko tylną komorą oka
  9053. 6:57:04jest ta struktura oznaczona dziewiątką.
  9054. 6:57:07Dalej, jeśli światło przejdzie przez te
  9055. 6:57:10wszystkie elementy optyczne, to jest
  9056. 6:57:13skupiane na siatkówce, która jest
  9057. 6:57:15oznaczona 13. Oprócz tego mamy elementy
  9058. 6:57:20zabezpieczające oko. Jest to twardówka
  9059. 6:57:23oznaczona jedynką, która przechodzi
  9060. 6:57:26ostatecznie w rogówkę oznaczoną piątką.
  9061. 6:57:30Dwójką jest oznaczona naczyniówka, czyli
  9062. 6:57:33warstwa bogata w naczynia krwionośne,
  9063. 6:57:36która odżywia gałkę oczną. Ta
  9064. 6:57:39naczyniówka przechodzi w naszą barwną
  9065. 6:57:42tęczówkę z przodu oka i ostatnią warstwą
  9066. 6:57:46jest właśnie siatkówka odpowiedzialna za
  9067. 6:57:49odbieranie promieniowania świetlnego. 14
  9068. 6:57:52jest oznaczony nerw nerw wzrokowy, które
  9069. 6:57:55te impulsy będzie dalej przenosił do
  9070. 6:57:59mózgu. Jeszcze ważnymi elementami są
  9071. 6:58:03wiązadła żąskowe oznaczone 15, które pod
  9072. 6:58:07wpływem skróczów mięśnie żąskowego
  9073. 6:58:09oznaczonego dziesiątką zmieniają kształt
  9074. 6:58:12soczewki, a przez to zmieniają punkt
  9075. 6:58:16ogniskowania promieniowań świetlnych, co
  9076. 6:58:19pozwala dostosować oko do tego, czy
  9077. 6:58:22oglądamy przedmiot daleko oddalony, czy
  9078. 6:58:25blisko oddalony. i takie zmiany kształtu
  9079. 6:58:28soczewki, które pozwalają skupić wzrok
  9080. 6:58:30albo na blisko, albo na daleko położonym
  9081. 6:58:34obiekcie nazywany akomodacją. Również
  9082. 6:58:37ważna jest sierenica oznaczona siódemką.
  9083. 6:58:41Jest to dosłownie otwór w oku, którego
  9084. 6:58:43średnica może być regulowana, co z kolei
  9085. 6:58:47pozwala nam na adaptację naszego oka,
  9086. 6:58:50czyli dostosowanie go do odpowiednich
  9087. 6:58:53warunków świetlnych. Jeśli jesteśmy w
  9088. 6:58:55ciemnym pomieszczeniu, to średnica
  9089. 6:58:58powiększa swoją średnicę, by więcej
  9090. 6:59:01światła wpadało do oka. Jeśli jesteśmy
  9091. 6:59:03natomiast na jakimś silnie naświetlonym
  9092. 6:59:06terenie, to źrenica zmniejsza swoją
  9093. 6:59:08średnicę, żeby za dużo światła nie
  9094. 6:59:10padało do oka i żeby warstwa z
  9095. 6:59:13fotoreceptorami, czyli siatkówka nie
  9096. 6:59:16uległa uszkodzeniu.
  9097. 6:59:18Tutaj mamy budowę siatkówki, w której
  9098. 6:59:21mamy dwa rodzaje fotoresceptorów.
  9099. 6:59:23pręciki i czopki oraz inne komórki. Ja
  9100. 6:59:26tutaj tylko chciałbym zwrócić uwagę na
  9101. 6:59:29to, że kierunek padania światła jest
  9102. 6:59:31taki, że światło przebiega na początku
  9103. 6:59:34przez te różne komórki nerwowe, a
  9104. 6:59:37dopiero potem trafia na fotoreceptory.
  9105. 6:59:41Porównajmy te dwa rodzaje
  9106. 6:59:43fotoreceptorów.
  9107. 6:59:44Prąciki odpowiadają za widzenie nocne.
  9108. 6:59:47Jest ich więcej niż szczopków. Ich
  9109. 6:59:49barwnikiem jest rodopsyna. Czułość na
  9110. 6:59:52światła duża, ostrość widzenia niska,
  9111. 6:59:55ich równorozmieszczenie jest równomierne
  9112. 6:59:57w gałce ocznej, a kształt jest tęp
  9113. 7:00:00zakończony. Szopki odpowiadają za
  9114. 7:00:02widzenie dzienne. Jest ich mniej niż
  9115. 7:00:05pręcików. Ich barwnikiem jest jodopsyna.
  9116. 7:00:08Czułość na światło jest niska, ale za to
  9117. 7:00:11wysoka jest ostrość i są one w oku
  9118. 7:00:14głównie skupione w plamce żółtej, czyli
  9119. 7:00:17tej części oka odpowiedzialnej za
  9120. 7:00:19najostrzejsze widzenie. I mechanizm
  9121. 7:00:23chemiczny widzenia wygląda mniej więcej
  9122. 7:00:25tak, że mamy białka wrażliwe na światło
  9123. 7:00:28w fotoreceptorach. na przykład
  9124. 7:00:31rodopsyna, która składa się z opsyny i
  9125. 7:00:33cis retinalu. Pod wpływem światła cis
  9126. 7:00:36retinal rozpada się na transretinal i
  9127. 7:00:39przez to cały kompleks rozpada się na
  9128. 7:00:42transretinal i obsyna. Z pomocą witaminy
  9129. 7:00:45A transretinal jest odnawiany do cis
  9130. 7:00:48retinalu i opsyna może z powrotem
  9131. 7:00:50połączyć się z cisinalem, by odtworzyć
  9132. 7:00:54rodopsynę. I taki rozpad rodopsyny jest
  9133. 7:00:58odbierany jak jako odpowiedni sygnał,
  9134. 7:01:01który pozwala odpowiednio zareagować
  9135. 7:01:04komórką nerwowym.
  9136. 7:01:06Jednak do prawidłowego widzenia jest
  9137. 7:01:08potrzebne cały czas odnawianie tej
  9138. 7:01:11rodopsyny, by mogła być ona zachowana na
  9139. 7:01:13wysokim poziomie. I przechodzimy do
  9140. 7:01:17ucha, czyli narządu sucha i słuchu i
  9141. 7:01:20równowagi. Ucho składa się z trzech
  9142. 7:01:22części: zewnętrznej, środkowej i
  9143. 7:01:24wewnętrznej. I w wewnętrznej znajdują
  9144. 7:01:27się właściwe narządy suchu i równowagi.
  9145. 7:01:30Ale zaczynajmy od części zewnętrznej,
  9146. 7:01:33która składa się z małżowiny usznej,
  9147. 7:01:36która ma nakierowywać fale dźwiękowe do
  9148. 7:01:39kanału słuchowego zewnętrznego, którym
  9149. 7:01:42to fale dźwiękowe biegną do błony
  9150. 7:01:45bębenkowej, a ta błona bębenkowa jest
  9151. 7:01:48wprawiona ruch i przenosi drgania na
  9152. 7:01:51kosteczki ucha środkowego, czyli kolejno
  9153. 7:01:54młoteczek, kowadełko i strzemiołczko.
  9154. 7:01:57Przenoszenie tych drgań przez te
  9155. 7:01:59kosteczki wzmacnia te drgania. Oprócz
  9156. 7:02:02tego w uchu środkowym znajduje się
  9157. 7:02:05przewódchiusza
  9158. 7:02:07lub inaczej kanał słuchowy, który łączy
  9159. 7:02:09ucho środkowe z gardłem, co pozwala
  9160. 7:02:13wyrównywać ciśnienie między uchem
  9161. 7:02:15zewnętrznym a środkowym, żeby nie doszło
  9162. 7:02:18do rozerwania błony bębenkowej. I mamy
  9163. 7:02:22ucho wewnętrzne. Strzemiałczko przenosi
  9164. 7:02:25drgania na okienko owalne, które jest
  9165. 7:02:28między uchem środkowym i wewnętrznym. A
  9166. 7:02:31okienko owalne przenosi drgania na płyny
  9167. 7:02:35znajdują ciścia w uchu wewnętrznym.
  9168. 7:02:38I te płyny to parylimfa znajdujące się w
  9169. 7:02:42płędniku kostnym i endolimfa, która
  9170. 7:02:45znajduje się w błędniku błoniastym. i
  9171. 7:02:48błędnik płoniasty znajduje się w
  9172. 7:02:50błędniku kostnym. Te wprawiane wydrgania
  9173. 7:02:54płyny wpływają na narząd Kortiego, który
  9174. 7:02:57jest widoczny tutaj po lewej na dole i
  9175. 7:03:00przez drgania odpowiednie komórki
  9176. 7:03:03rząsaste uderzają w płonę pokrywową i w
  9177. 7:03:06zależności od tego jak te uderzenia
  9178. 7:03:08wyglądają i w których konkretnie
  9179. 7:03:10komórkach to wytwarzy się taki impuls
  9180. 7:03:13nerwowy, który dalej biegnie nerwem
  9181. 7:03:16słuchowym i będzie interpretowany przez
  9182. 7:03:18mózg w odpowiedni sposób jako określone
  9183. 7:03:21dźwięki. I oprócz tego, że w uchu
  9184. 7:03:24wewnętrznym znajduje się narząd suchu,
  9185. 7:03:27to mamy jeszcze narząd równowagi. Mamy
  9186. 7:03:30trzy kanały półkoliste i przedsionek,
  9187. 7:03:33gdzie te wszystkie narządy się znajdują.
  9188. 7:03:36I w tych trzech kanałach półkolistych
  9189. 7:03:39mamy takie ampułki, gdzie również
  9190. 7:03:42znajdują się komórki z rząskami, na
  9191. 7:03:46których jest taka galeretowata
  9192. 7:03:47substancja, która pod wpływem grawitacji
  9193. 7:03:50się przemieszcza i wpływa na te komórki
  9194. 7:03:53warunkując odpowiednie depolaryzację lub
  9195. 7:03:56hiperpolaryzację.
  9196. 7:03:58I tutaj w tych ampułkach odbierane jest
  9197. 7:04:00przyspieszenie komutowe. W przedsionku
  9198. 7:04:03mamy łagiewkę i woreczek, które
  9199. 7:04:06odpowiadają za odbierania przyspieszenia
  9200. 7:04:09liniowego, czyli naszego przyspieszenia
  9201. 7:04:12na przykład kroku czy zwalniania kroku.
  9202. 7:04:15Tutaj wygląda to bardzo podobnie, czyli
  9203. 7:04:18mamy komórki będące jednocześnie
  9204. 7:04:20receptorami. One są pokryte taką
  9205. 7:04:23żelowatą substancją, ale tutaj jeszcze
  9206. 7:04:26na tej substancji mamy takie drobne
  9207. 7:04:28kamyczki nazywane otolitami, które
  9208. 7:04:31właśnie pod wpływem tego przyspieszenia
  9209. 7:04:33po prostu fizycznie się przemieszczają
  9210. 7:04:36pobudzając receptory. I tymi właśnie
  9211. 7:04:39właściwymi narządami przyspieszenia
  9212. 7:04:41liniowego jest woreczek odpowiadający za
  9213. 7:04:45odbieranie przyspieszeń w pionie i
  9214. 7:04:49łagiewka odpowiadająca za odbieranie
  9215. 7:04:51przyspieszeń w poziomie.
  9216. 7:04:54Mamy jeszcze zmysel smaku i węchu. Jeśli
  9217. 7:04:57chodzi o zmysł węchu, to z jamy nosowej
  9218. 7:05:00te bodźce są bezpośrednio odbierane
  9219. 7:05:03przez neurony dwubiegunowe, które
  9220. 7:05:05bezpośrednio już prowadzą do opuszki
  9221. 7:05:08węchowej przez kość sitowatą. Więc
  9222. 7:05:11widzimy, że tutaj położenie receptora i
  9223. 7:05:15ośrodka analizującego bodziec jest
  9224. 7:05:17naprawdę bardzo bliskie. I też zwróćcie
  9225. 7:05:21uwagę, że bodzie węchowy nie ulega
  9226. 7:05:24filtracji w międzymkowiu, nie przechodzi
  9227. 7:05:27przez między mózgowie. Jeśli chodzi o
  9228. 7:05:29zmysł smaku, to tutaj na języku mamy
  9229. 7:05:32różnego rodzaju brodawki, a w brodawkach
  9230. 7:05:35znajdują się receptory smakowe. Jedynie
  9231. 7:05:38brodawki nitkowate są brodowkami czysto
  9232. 7:05:41mechanicznymi, nie posiadają receptorów
  9233. 7:05:43smakowych, a pozostałe prodawki
  9234. 7:05:46posiadają receptory smakowe.
  9235. 7:05:49W funkcjonowaniu naszego organizmu
  9236. 7:05:52bardzo ważny jest san. San jest
  9237. 7:05:54integralnie związany z występowaniem
  9238. 7:05:56tkanki nerwowej. pozwala na jej
  9239. 7:05:58regenerację, zapamiętywanie różnych
  9240. 7:06:00rzeczy i odnowę organizmu.
  9241. 7:06:04Pozostałe punkty do dotyczą higieny,
  9242. 7:06:07układu nerwowego, ale myślę, że to są
  9243. 7:06:09punkty bardzo logiczne. Wspomnę tylko,
  9244. 7:06:13że depresja jest poważną chorobą, a nie
  9245. 7:06:17jest to tylko takie chwilowe obniżenie
  9246. 7:06:19nastroju. Mamy chorobę Alzheimera, ale
  9247. 7:06:22niestety zapomniałam, że go ona dotyczy.
  9248. 7:06:25He he. I choroba Parkinsona. która jest
  9249. 7:06:27związana z degratacją dopaminergicznych
  9250. 7:06:30neuronów w mózgu, a objawia się takimi
  9251. 7:06:33coraz mniej precyzyjnymi ruchami i takim
  9252. 7:06:36drżeniem miśni. Ogólnie jest związana z
  9253. 7:06:39takimi trudnościami w ruchach.
  9254. 7:06:42Przechodzimy do układu ruchu. Najpierw
  9255. 7:06:44związek między środowiskiem życia a
  9256. 7:06:46sposobem poruszania się. I oczywiście tu
  9257. 7:06:49będzie chodziło o gęstość ośrodka, w
  9258. 7:06:51którym się poruszamy. Na lądzie, gdy ten
  9259. 7:06:54ośrodek małą gęstość, to nie
  9260. 7:06:56potrzebujemy aż tak opływowego kształtu
  9261. 7:06:59ciała niż w wodzie, bo nie musimy
  9262. 7:07:01pokonywać jakichś dużych oporów.
  9263. 7:07:03Natomiast w wodzie taki opływowy kształt
  9264. 7:07:06pozwala się przemieszczać oszczędzając
  9265. 7:07:09energię.
  9266. 7:07:10Tak samo organizmy poruszające się w
  9267. 7:07:12ziemi będą miały pewne przystosowania
  9268. 7:07:16związane z kształtem ciała, ze
  9269. 7:07:18wzmocnieniem przedniej części ciała,
  9270. 7:07:21żeby lepiej przez całą ziemię się
  9271. 7:07:22przedzierać. również ptaki, które muszą
  9272. 7:07:26wydatkować bardzo dużo energii na lot,
  9273. 7:07:28będą przybierały takie aerodynamiczne
  9274. 7:07:30kształty, żeby podczas tego lotu
  9275. 7:07:32oszczędzać energię i żeby jak najlepiej
  9276. 7:07:35przedzierać się przez to powietrze. I
  9277. 7:07:38mamy ruchy rząskowe i ruchy mięśniowe. I
  9278. 7:07:41układ mięśniowy powstał z mezodermy,
  9279. 7:07:44czyli z trzeciego listka zarodkowego,
  9280. 7:07:46który jest obecny dopiero u zwierząt
  9281. 7:07:48trójwarstwowych i dopiero przy
  9282. 7:07:51wykształceniu układu mięśniowego jest
  9283. 7:07:53możliwy ruch w oparciu o ten układ.
  9284. 7:07:55Natomiast u organizmów, gdzie jeszcze
  9285. 7:07:57ten układ się nie wykształcił, dominuje
  9286. 7:07:59ruch rząskowy, który jest związany z
  9287. 7:08:02działaniem rząsek i witek, czyli
  9288. 7:08:04struktur komórkowych.
  9289. 7:08:07U zwarząd, które wykształciły układ
  9290. 7:08:10mięśniowy, nadal znajdziemy pewne
  9291. 7:08:13przykłady ruchu rząskowego, jak na
  9292. 7:08:15przykład niektóre larwy jeszcze
  9293. 7:08:16poruszają się przy pomocy rząsek, czy
  9294. 7:08:19gamety korzystają z rząsak i analizuje
  9295. 7:08:23współdziałanie mięśni z różnymi typami
  9296. 7:08:25szkieletu, czyli w przykładu szkieletu
  9297. 7:08:29wewnętrznego to mięśnie są oparte o ten
  9298. 7:08:32szkielet, przyczepione do tego szkieletu
  9299. 7:08:35i tworzą taką zewnętrzną powokę względem
  9300. 7:08:38szkieletu i z ruchami mięśni jest
  9301. 7:08:40związane pociąganie za sobą szkieletu. W
  9302. 7:08:44przypadku zewnętrznego szkieletu to
  9303. 7:08:46mięśnie leżą wewnętrznie w stosunku do
  9304. 7:08:48tego szkieletu i te ruchy wyglądają
  9305. 7:08:51nieco inaczej. Bardziej organizm jest w
  9306. 7:08:53takiej zbroi, którą przesuwa od środka.
  9307. 7:08:56Natomiast gdy mamy tak zwany szkielet
  9308. 7:08:58hydrauliczny, to płyny ciała wywierają
  9309. 7:09:02pewne ciśnienie na organizm i wtedy te
  9310. 7:09:04ruchy są takie mniej skoordynowane,
  9311. 7:09:07takie mniej precyzyjne i takie ruchy są
  9312. 7:09:11bardziej robakowate. Też w przypadku
  9313. 7:09:14szkieletów hydraulicznych o wiele
  9314. 7:09:16łatwiej się organizmom poruszać w
  9315. 7:09:19jakimśimś takimś gęstym podłożu jak w
  9316. 7:09:21glebie, żeby się niejako odpychać od
  9317. 7:09:24takiego gęstego materiału.
  9318. 7:09:27W organizmie człowieka będziemy mieli
  9319. 7:09:29kilka typów kości. Kości długie, które w
  9320. 7:09:32jedynym wymiarze są o wiele dłuższe niż
  9321. 7:09:34w pozostałych wymiarach. Takie typowe
  9322. 7:09:36kości długie mają w swojej budowie trzon
  9323. 7:09:40oraz dwie nasady. Mamy kości krótkie,
  9324. 7:09:43które mają małą długość w każdym
  9325. 7:09:45wymiarze i mniej więcej te długości w
  9326. 7:09:47każdym wymiarze są równe. Mamy kości
  9327. 7:09:50płaskie, które są sposzczone w jednym
  9328. 7:09:52wymiarze i główną ich funkcją jest
  9329. 7:09:54funkcja ochronna. Ale kości płaskie też
  9330. 7:09:57charakteryzują się tym, że w nich w
  9331. 7:09:59życiu najdłużej się utrzymuje szpik
  9332. 7:10:01czerwony i nawet u osób dorosłych w
  9333. 7:10:04mostku czy tam w innych kościach
  9334. 7:10:06płaskich szpik czerwony jest długo
  9335. 7:10:09obecny. Mamy też kości różnokształtne,
  9336. 7:10:12które mają różne specyficzne funkcje
  9337. 7:10:15związane z niestandardowym kształtem.
  9338. 7:10:17Tutaj takim prominentnym przykładem
  9339. 7:10:20kości różnokształtnych będzie na
  9340. 7:10:22przykład kość klinowa w szace czy kręgi.
  9341. 7:10:26Jeśli chodzi o skład kości to mamy
  9342. 7:10:29elementy organiczne, które stanowią
  9343. 7:10:32około 1/3 i składyniki nieorganiczne
  9344. 7:10:35stanowią za około 2/3. Składniki
  9345. 7:10:38organiczne nadają kości elastyczność,
  9346. 7:10:41natomiast nieorganiczne odpowiadają za
  9347. 7:10:43twardość i szczywność kości. I tutaj po
  9348. 7:10:46prawej mamy taki przykładowy model kości
  9349. 7:10:50długiej. Mamy przedstawioną jedną nasadę
  9350. 7:10:53i trzy fragment trzonu. Widzimy, że
  9351. 7:10:56kości są mocno unaczynione. Trzonie mamy
  9352. 7:11:00jam szpikową, w której znajduje się
  9353. 7:11:02szpik czerwony, który z wiekiem zamienia
  9354. 7:11:05się w szpik żółty, który już nie
  9355. 7:11:07odpowiada za produkcję krwinek
  9356. 7:11:09czerwonych. I mamy dwie takie frakcje
  9357. 7:11:13kości, czyli kość zbita i kość
  9358. 7:11:16gąbczasta, które nieco różnią się
  9359. 7:11:18budową. Zwrócę uwagę jeszcze na
  9360. 7:11:20chrząstkę nasadową, czyli na taką
  9361. 7:11:23strukturę, od której głównie się odbywa
  9362. 7:11:25wzorost kości na długość.
  9363. 7:11:28I układ ruchu jest oparty na skurczach
  9364. 7:11:31mięśni. Mięśnie są połączone cięgnami z
  9365. 7:11:35kośćmi. Gdy jakiś mięsień się kurczy, to
  9366. 7:11:39połączone z nim ścięgno oddziałowuje na
  9367. 7:11:42kość, przez to ta kość się zgina. I
  9368. 7:11:45najczęściej gdy mamy na przykład jakiś
  9369. 7:11:47mięsień w ramieniu, to ścięgna są
  9370. 7:11:50dołączone do kości w przedramieniu i
  9371. 7:11:53skurz mięśnia w ramieniu będzie
  9372. 7:11:56warunkował ruch kości na jakby niżej
  9373. 7:11:59położonym odcinku, czyli na
  9374. 7:12:01przedramieniu. Stawy natomiast tworzą
  9375. 7:12:04połączenia między kośćmi, warunkując,
  9376. 7:12:07żeby ruchy między tymi kośćmi były
  9377. 7:12:09możliwe, minimalizując starcia między
  9378. 7:12:12tymi ruchami. też wiele mięśni działa
  9379. 7:12:15jest ze sobą antagonistycznie i to jest
  9380. 7:12:18sytuacja w której skurcze dwóch mięśni
  9381. 7:12:21uczestniczą w wykonaniu tego samego
  9382. 7:12:23ruchu. Natomiast inne mięśnie działają
  9383. 7:12:26antagonistycznie i wtedy mamy sytuację w
  9384. 7:12:29której celem wykonania jednego ruchu
  9385. 7:12:32jeden mięsień się kurczy a drugi
  9386. 7:12:34rozkurcza i przeanalizujmy budowę
  9387. 7:12:37mięśnia szkieletowego. I taki mięsień
  9388. 7:12:40składa się z podstawowych jednostek,
  9389. 7:12:42którymi są miofibryla. A miofibryla to
  9390. 7:12:45jest takie uszeregowanie podstawowych
  9391. 7:12:47jednostek kuruczliwych mięśnia, czyli
  9392. 7:12:50sarkomarów. Kilka sarkomarów może
  9393. 7:12:53stworzyć włókno mięśniowe, czyli takie
  9394. 7:12:55pojedyncze syncy mięśniowe, które
  9395. 7:12:58powstaje z połączenia wielu komórek. To
  9396. 7:13:02jest taka struktura stosunkowo duża,
  9397. 7:13:05wielojądrowa o wspólnej błonie. W tym
  9398. 7:13:07wypadku ta błona jest nazywana błoną
  9399. 7:13:09sarkoplazmatyczną.
  9400. 7:13:11Takie zgrupowanie włókien mięśniowych
  9401. 7:13:13może tworzyć nam pęczek mięśniowy, a
  9402. 7:13:16kilka pączków mięśniowych stworzy nam
  9403. 7:13:19brzusiec mięśnia, a kilka brzuźców może
  9404. 7:13:22tworzyć nam mięsień. Na przykład mięsień
  9405. 7:13:26czworogłowy uda. Ale oczywiście mogą też
  9406. 7:13:30występować mięśnie, które składają się z
  9407. 7:13:32innego brzuźca. Na przykład mięsień
  9408. 7:13:35skośny brzucha.
  9409. 7:13:37I mamy tutaj przedstawioną budowę
  9410. 7:13:40sarkomeru, czyli takiej podstawowej
  9411. 7:13:43jednostki kruczliwej mięśnia i składa
  9412. 7:13:45się on z następujących fragmentów, z
  9413. 7:13:48cienkich filamentów aktynowych
  9414. 7:13:50zaznaczonych na niebiesko i grubych
  9415. 7:13:53filamentów mezynowych zaznaczonych na
  9416. 7:13:55czerwono. Podczas skurczu te fragmenty
  9417. 7:13:59nasuwają się na siebie w każdym takim
  9418. 7:14:01sarkomerze. I w takim efekcie makro,
  9419. 7:14:04takie liczne nasuwania, które w skali
  9420. 7:14:07mikro dają minimalny efekt, dają
  9421. 7:14:09zauważalny efekt w skali makro. I oprócz
  9422. 7:14:13tego możemy wyróżnić jeszcze kilka
  9423. 7:14:15innych struktur, czyli prążki i czyli to
  9424. 7:14:19jest ta długość, na której występują
  9425. 7:14:21jedynie filamenty jasne, aktynowe
  9426. 7:14:24cienkie, prążki H zamentami grubymi oraz
  9427. 7:14:28prążki A, w których występują filamenty
  9428. 7:14:32grube, ale nie jedynie, ale również
  9429. 7:14:34filamenty cienkie. I w przypadku
  9430. 7:14:37skurczów i rozkurczów mięśni, niektóre z
  9431. 7:14:40tych filamentów będą się skurczać, inne
  9432. 7:14:42rozszerzać, a jeszcze inne cały czas
  9433. 7:14:45pozostawać takiej długości, jakiej są.
  9434. 7:14:48Na przykład te prążki A zawsze będą
  9435. 7:14:50pozostawały w takiej samej długości, bo
  9436. 7:14:53one odpowiadają filamentowi grubemu,
  9437. 7:14:56który nie zmienia swojej grubości
  9438. 7:14:58niezależnie od tego nasuwania filamentów
  9439. 7:15:01cienkich.
  9440. 7:15:03Jeszcze możemy wyróżnić takie struktury
  9441. 7:15:05jak linia Z oznaczona dwójką i linia H i
  9442. 7:15:10linia M, która jest oznaczona jedynką.
  9443. 7:15:14I jak już mówiłam, mechanizm molekularny
  9444. 7:15:16polega na tym, że główki miozynowe
  9445. 7:15:19przyłączają się do aktyny i dochodzi do
  9446. 7:15:23odsuwania, przesuwania się aktyny
  9447. 7:15:25względem miozyny. Jednak główki
  9448. 7:15:27miozynowe mogą się do aktyny dołączać
  9449. 7:15:30tylko w ściśle określonych miejscach,
  9450. 7:15:33które są normalnie blokowane przez
  9451. 7:15:35tropomiozyna. Tropomiozyna ma kontakt z
  9452. 7:15:38białkiem troponiny. To białko troponina
  9453. 7:15:41może wiązać się z wapniem. wtedy
  9454. 7:15:44dochodzi do zmiany jego konformacji,
  9455. 7:15:46która z kolei warunkuje przesunięcie się
  9456. 7:15:49tropą miozyny w taki sposób, żeby te
  9457. 7:15:52miejsca wiązania gówek miozynowych
  9458. 7:15:54zostały uwolnione i gówki miozynowe
  9459. 7:15:56mogły się z tymi miejscami łączyć i żeby
  9460. 7:15:59mogło dochodzić do skurczu mięśnia. Więc
  9461. 7:16:02to jest taki mechanizm zabezpieczający,
  9462. 7:16:04żeby mięsień nie kurczył się cały czas,
  9463. 7:16:07a jedynie w odpowiedzi na jakiś
  9464. 7:16:08określony sygnał. Tym sygnałem będzie
  9465. 7:16:11obecnośćów wapnia, która z kolei jest
  9466. 7:16:13determinowana odpowiednią sygnalizacją
  9467. 7:16:16nerwową. Mianowicie, gdy do mięśnia
  9468. 7:16:19dociela sygnał nerwowy o skurczu, to są
  9469. 7:16:22odpalane mechanizmy mokolekularne
  9470. 7:16:24warunkujące wzrost zdążenia wapnia we
  9471. 7:16:27krwi. Głównie wapń jest w mięściach
  9472. 7:16:29szkieletowych magazynowany w siat w
  9473. 7:16:33siateczce śródplazmatycznej gładkiej,
  9474. 7:16:35która w mięśniach jest nazywana
  9475. 7:16:37siateczką sarkoplazmatyczną.
  9476. 7:16:41Przebieg molekularny skurczu mięśnia.
  9477. 7:16:44Zobaczmy sobie na to. Zaczynając od tego
  9478. 7:16:47obrazku na górze mamy główkę miozynową
  9479. 7:16:50połączoną z filamentem aktynowym. Do
  9480. 7:16:53główki jest dołączony ADP i fosforan.
  9481. 7:16:56Fosforan oddysocjowuje i z
  9482. 7:16:59oddysocjowaniem tego fosforanu ta główka
  9483. 7:17:02delikatnie się przekręca, przez co
  9484. 7:17:04dochodzi do lekkiego przesunięcia
  9485. 7:17:06filamentów miozynowych względem
  9486. 7:17:08aktynowych. Dalej oddysocowuje
  9487. 7:17:11adenozynodifosforan.
  9488. 7:17:13Wtedy to przesunięcie główki o pewien
  9489. 7:17:16kąt będzie już o wiele większe, o wiele
  9490. 7:17:18zauważalne i to przesunięcie filamentu
  9491. 7:17:21miozynowego względem aktynowego będzie
  9492. 7:17:23jeszcze większe. Potem gdy się na tej
  9493. 7:17:27główce miozynowej zwolni miejsce to może
  9494. 7:17:29z powrotem się związać do tej główki
  9495. 7:17:32ATP, co będzie warunkowało rozkurcz i
  9496. 7:17:35oddysocowanie główki miozynowej od
  9497. 7:17:37filamentu aktynowego. ówka ma również
  9498. 7:17:41zdolności enzymatyczne, które będą
  9499. 7:17:44warunkowały rozłożenie ATP do ADP i
  9500. 7:17:48fosforanu, żeby z powrotem mozyna mogła
  9501. 7:17:51połączyć się z aktyną.
  9502. 7:17:53I nasze mięśnie wykorzystują kilka
  9503. 7:17:56źródeł energii. Po pierwsze to będzie
  9504. 7:17:59ATP, które w mięśniach się bardzo szybko
  9505. 7:18:01kończy. To jest nawet kwestia czasem
  9506. 7:18:04poniżej sekundy. Mamy fosfokreatynę,
  9507. 7:18:07która może starczać na kilka sekund, a
  9508. 7:18:10dalej mięśnie są uzależnione od
  9509. 7:18:13metabolizmu tlenowego i beztlenowego. Na
  9510. 7:18:16początku wykorzystywany jest glikogen,
  9511. 7:18:19jednak po pewnym czasie intensywnego
  9512. 7:18:21treningu, treningu bez przerwania
  9513. 7:18:24również zostają zaciągnięte zapasy z
  9514. 7:18:27kwasów tłuszczowych.
  9515. 7:18:29I połączenia międzykostne dzielimy na
  9516. 7:18:32nieścisłe, czyli stawy. Mamy stawy
  9517. 7:18:35proste i stawy złożone. Różnią się w
  9518. 7:18:37tym, że w stawach prostych mamy dwie
  9519. 7:18:39kości, a w stawach złożonych powyżej
  9520. 7:18:42dwóch kości. Oprócz tego elementem
  9521. 7:18:45każdego stawu jest to rabka stawowa
  9522. 7:18:48produkująca maś stawową, która z ma
  9523. 7:18:51zmniejszać tarcie między kośćmi. Te
  9524. 7:18:54nasady kości również są wypaszone w
  9525. 7:18:57chrząstkę stawową, która również za
  9526. 7:19:00zadanie ma zmniejszanie tego tarycia.
  9527. 7:19:02ścisłe połączenia międzykostne. To są
  9528. 7:19:06wiązozrosty, chrząstkozrosty.
  9529. 7:19:08Takimi chrząstkozrostami są przy na
  9530. 7:19:11przykład spojenie łonowe i mamy
  9531. 7:19:13kościozowrosty, czyli na przykład kości
  9532. 7:19:16miednicy nam się zrastają w miednicę.
  9533. 7:19:21I przykłady stawów. Mamy stawy zawiasowe
  9534. 7:19:24oznaczone na schemacie czwórką, które
  9535. 7:19:26mają ruchomość w jednej płaszczyźnie. To
  9536. 7:19:29na przykład staw łokciowy czy mięszy
  9537. 7:19:31paliczkowy. Mamy stawy obrotowe, który
  9538. 7:19:34również jest stawem jenosiowym
  9539. 7:19:36zaznaczone piątką. To na przykład staw
  9540. 7:19:39promieniowy łokciowy bliższy. Jak sama
  9541. 7:19:41nazwa wskazuje pozwala na obracanie.
  9542. 7:19:44Mamy stawy eliptyczne oznaczone dwójką,
  9543. 7:19:47na przykład staw
  9544. 7:19:48promieniowo-nadgarestkowy.
  9545. 7:19:50Siodełkowy to też staw dwuosiowy. Tutaj
  9546. 7:19:53reprezentacją jest staw
  9547. 7:19:55nadgarstkowo-śródrączny
  9548. 7:19:57kciuka, a jest on zaznaczony trójką. I
  9549. 7:20:00mamy staw kolisty, pozwalający na ruch w
  9550. 7:20:03wielu płaszczyznach. To staw wieloosiowy
  9551. 7:20:05i na przykład to będzie staw biodrowy.
  9552. 7:20:09I mamy przedstawiony kościec człowieka.
  9553. 7:20:13Na początku zacznijmy od szkieletu
  9554. 7:20:15osiowego, na który wchodzi czaszka, nasz
  9555. 7:20:19kręgosłup i klatka piersiowa. Klatka
  9556. 7:20:22piersiowa to jest mostek i żebra. Mamy
  9557. 7:20:2512 par żeber. Siedem par to żebra
  9558. 7:20:29prawdziwe, które bezpośrednio łączą się
  9559. 7:20:32z mostkiem. Mamy trzy żebra rzekome,
  9560. 7:20:36które łączą się z mostkiem za
  9561. 7:20:38pośrednictwem chrząstki siódmego żebra i
  9562. 7:20:41mamy dwa żebra wolne. Natomiast jeśli
  9563. 7:20:44chodzi o kręgosłup, to składa się on z
  9564. 7:20:47odcinka
  9565. 7:20:49szyjnego, który ma siedem kręgów,
  9566. 7:20:52piersiowego 12 kręgów, lędźwiowego pięć
  9567. 7:20:55kręgów krzyżowego, pięć kręgów
  9568. 7:20:57wzrastających się w kość krzyżową i
  9569. 7:21:00ogonowego, który się składa z
  9570. 7:21:03najczęściej z czterech kręgów.
  9571. 7:21:06Szkielet obręczy kończyny górnej
  9572. 7:21:08składający się z obojczyka i łopatki
  9573. 7:21:12oraz mamy kończynę górną, czyli tutaj
  9574. 7:21:15mamy kość ramienną, kość łokciową i kość
  9575. 7:21:18promieniową, kości nadgarstka, śród
  9576. 7:21:21rącza i paliczków. Paliczki kciuka są
  9577. 7:21:24dwa, pozostałe palce mają trzy paliczki.
  9578. 7:21:28Obręcz kończyny dolnej tworzynica z
  9579. 7:21:31kością krzyżową, a kończynę dolną tworzy
  9580. 7:21:34kość udowa, która do dalej się łączy z
  9581. 7:21:38kością piszczelową. Kość piszczelowa ma
  9582. 7:21:41również kontakt z kością strzałkową i
  9583. 7:21:44dalej mamy kości stąpu, kości śródstopia
  9584. 7:21:47i tutaj analogicznie paliczki.
  9585. 7:21:50Jeśli chodzi o czaszkę to składa się ona
  9586. 7:21:53z mózgoczaszki czyli kości mają osłaniać
  9587. 7:21:56mózg i trzewioczaszki czyli kości
  9588. 7:21:59osłaniających narządy zmysłu i biorących
  9589. 7:22:02udział w procesie pobierania pokarmu i
  9590. 7:22:04żucia w trzewioczaszce mamy takie kości
  9591. 7:22:08jak żuchwa szczęka kość jarzmowa dalej
  9592. 7:22:12mamy jeszcze tam w żuchwie kość nosową i
  9593. 7:22:16kość sitową oraz kość łową w mózgu
  9594. 7:22:19czaszce będziemy mieli kość klinową,
  9595. 7:22:21kość czołową, kość ciemieniową, kość
  9596. 7:22:24potyliczną i kość skroniową.
  9597. 7:22:27I tutaj znów mamy takie punkty dotyczące
  9598. 7:22:30higieny układu ruchu. Więc tutaj na
  9599. 7:22:33pewno jest bardzo ważne, żeby unikać
  9600. 7:22:35wszelkiego rodzaju dopingu, bo doping
  9601. 7:22:38pobudza jakby rozbudowę naszych mięśni,
  9602. 7:22:40ale też ma swoje konsekwencje negatywne,
  9603. 7:22:43bo negatywnie wpływa na sarce i w
  9604. 7:22:46sytuacji, gdy mocno rozbudujemy
  9605. 7:22:48dopingiem muskulatury, to nasze serce
  9606. 7:22:51może się nie wyrobić i nie będzie
  9607. 7:22:53wydolne, żeby zaopatrzyć wszystkie
  9608. 7:22:56mięśnie w natlenowaną krew. Warto tu też
  9609. 7:22:58powiedzieć o menopausie oraz
  9610. 7:23:01osteoporozie. Powraz z menopauzą
  9611. 7:23:04gęstość kościłu kobiet spada i kobiety w
  9612. 7:23:08podeszłym wieku z tego względu są
  9613. 7:23:10bardziej narażone na różne uszkodzenia
  9614. 7:23:13kości.
  9615. 7:23:14Musimy przedstawić różne rodzaje
  9616. 7:23:17pokrycia skóry uszy zwierząt i ich
  9617. 7:23:19funkcje. Czyli u bezkręgowców zwykle
  9618. 7:23:22będziemy mieli pokrycie ciała
  9619. 7:23:24jednowarstwowe, jeśli chodzi o nabłonek
  9620. 7:23:27i bardziej to będą takie powłoki
  9621. 7:23:29mięśniowe, a u zwierząt kręgowych
  9622. 7:23:32będziemy mieli zwykle pokrycie ciała
  9623. 7:23:35wielowarstwowe.
  9624. 7:23:37Tutaj w zależności od środowiska życia
  9625. 7:23:40to pokrycie ciała będzie inne. na
  9626. 7:23:42przykład u gadów, które muszą prowadzić
  9627. 7:23:45rozważną gospodarkę wodną. Będziemy
  9628. 7:23:48mieli grube łóki, suchą skórę, która
  9629. 7:23:52będzie nieprzepuszczalna dla wody. Ale
  9630. 7:23:54na przykład u płazów, u których pewna
  9631. 7:23:57część wymiany gazowej będzie się
  9632. 7:23:59odbywała za pośrednictwem skóry, to mamy
  9633. 7:24:02skórę cienką, dobrze ukrwioną, bardzo
  9634. 7:24:05wilgotną, która właśnie sprzyja tej
  9635. 7:24:08wymienie gazowej u ptaków. Na przykład
  9636. 7:24:11mamy skórę pokrytą pierzem, która pomaga
  9637. 7:24:16w termoizolacji ciała i możemy wymieniać
  9638. 7:24:19dużo takich sytuacji, gdzie skóra pełni
  9639. 7:24:23jakąś inną funkcję. Pokrycie ciała jest
  9640. 7:24:26dostosowaniem do warunków środowiska.
  9641. 7:24:29Tutaj jeszcze raz mam wymienione te
  9642. 7:24:31wszystkie różnice, jeśli chodzi o skórę
  9643. 7:24:34u poszczególnych grup organizmów
  9644. 7:24:37i przystosowania między budową skóry a
  9645. 7:24:41funkcją na przykładzie człowieka. Ścisłe
  9646. 7:24:43przyleganie do siebie komórek na błąka,
  9647. 7:24:46zapewnia ciągłość na skórka i barierę
  9648. 7:24:48dla patogenów. Silnie rozbudowany system
  9649. 7:24:51filamentów pośrednich i desmosomów.
  9650. 7:24:53Zwiększa oporność mechaniczną,
  9651. 7:24:55rogowacenie i złuszczenie na skórka.
  9652. 7:24:57wzmacnia części skóry i stanowi
  9653. 7:25:00dodatkową barierę dla patogenów.
  9654. 7:25:02Obecność melanocytów chroni skórę przed
  9655. 7:25:05promieniowaniem UV, a dobra ekspozycja
  9656. 7:25:07na to promieniowanie UV bierze udział w
  9657. 7:25:10synte witaminy D, o czym będzie za
  9658. 7:25:12chwilę. Nieregularny układ włókien
  9659. 7:25:15kolagenowych. Tutaj wchodzimy już w
  9660. 7:25:17skórę właściwą. pozwala na zdolność
  9661. 7:25:20powracania skóry do stanu wyjściowego po
  9662. 7:25:23odkształcaniu. Silne ukrwienie bierze
  9663. 7:25:26udział w termoregulacji tak samo jak
  9664. 7:25:28obecność kruczołów potowych, które
  9665. 7:25:30również nawilżają skórę i wydalają
  9666. 7:25:32zbędne produkty. Również gruczoły potowe
  9667. 7:25:35w połączeniu z gruczołami łojowymi
  9668. 7:25:38wydzielają substancje, które chronią
  9669. 7:25:40skórę przed różnego rodzaju patogenami.
  9670. 7:25:43A obecność licznych receptorów w skórze
  9671. 7:25:46pozwala na odbieranie pewnych informacji
  9672. 7:25:48ze środowiska zewnętrznego.
  9673. 7:25:51W wielkim uproszczeniu mamy zwierzęta
  9674. 7:25:53endotermiczne, które regulują
  9675. 7:25:56temperaturę własnego ciała przez
  9676. 7:25:58reagulację własnego metabolizmu i
  9677. 7:26:00utrzymują tą temperaturę na względnie
  9678. 7:26:03stałym poziomie. I do tych zwierząt
  9679. 7:26:05zaliczamy sasaki i ptaki. Oraz mamy
  9680. 7:26:09pozostałe zwierzęta, czyli gady, płazy i
  9681. 7:26:12ryby oraz bezkręgowce zaliczane jako
  9682. 7:26:14zwierzęta egzotermiczne, których
  9683. 7:26:17temperatura ciała nie jest stała, a
  9684. 7:26:19regulacja temperatury jest związana z
  9685. 7:26:21behawiorem tych zwierząt. Czyli na
  9686. 7:26:23przykład jaszczurka, żeby podnieść swoją
  9687. 7:26:25temperaturę i metabolizm wygrzewa się na
  9688. 7:26:29kamieniu. Ale tutaj jeszcze raz wspomnę,
  9689. 7:26:31że tutaj, że tutaj to jest przedstawione
  9690. 7:26:34w taki naprawdę skrajnie uproszczony
  9691. 7:26:36sposób i ta synteza witaminy D związana
  9692. 7:26:40z promieniowaniem światła. A więc pod
  9693. 7:26:42wpływem promieniowania UV 7D hydrotych
  9694. 7:26:46cholesterol zamienia się w prawitaminę
  9695. 7:26:48D3, która następnie w wątrobie jest
  9696. 7:26:51przekształcana w 25 hydroksy witaminy D,
  9697. 7:26:55która w nerkach jest przekształcana w
  9698. 7:26:572425.
  9699. 7:26:59dhydroksy witaminy D i w najbardziej
  9700. 7:27:02aktywną formę witaminy D, czyli w 1,25
  9701. 7:27:05dihydroksy witaminę D, która jest taką
  9702. 7:27:09bardzo dobrą formułą witaminy D.
  9703. 7:27:12Wywierającą biologiczny efekt na nasze
  9704. 7:27:15poszczególne komórki, ale również
  9705. 7:27:17ekspozycja na promieniowanie UV. Oprócz
  9706. 7:27:20tego, że pozwala nam na syntezę tej
  9707. 7:27:23witaminy D z prekursorów, również
  9708. 7:27:25zwiększa ryzyko wystąpienia chorób
  9709. 7:27:28skóry. i zmian skórnych. Mówię tutaj o
  9710. 7:27:31zmianach nowotworowych.
  9711. 7:27:33Przechodzimy do rozmnażania. Wyróżniamy
  9712. 7:27:35dwa rodzaje rozmnażania. Bezpłciowe,
  9713. 7:27:38które jest o wiele tańsze i płciowe,
  9714. 7:27:40które jest o wiele bardziej kosztowne
  9715. 7:27:42energetycznie. Ale mimo tego, że
  9716. 7:27:44rozmnażanie płciowe jest bardziej
  9717. 7:27:46koszczowne, to większość zwierząt
  9718. 7:27:48decyduje się właśnie na takie
  9719. 7:27:50rozmnażanie, bo to rozmnażanie daje
  9720. 7:27:52olbrzymą przewagę nad rozmnażaniem
  9721. 7:27:54bezpłciowym, czyli warunkuje zmienność
  9722. 7:27:57genetyczną potomstwa. A więc potomstwo
  9723. 7:28:00może być przystosowane do odmiennych
  9724. 7:28:03warunków środowiskowych i przy zmianach
  9725. 7:28:05środowiska jest większa szansa, że jakaś
  9726. 7:28:08część potomstwa będzie dobrze
  9727. 7:28:10przystosowana. I to rozmnażanie płciowe
  9728. 7:28:13zapewnia wtórne zwiększenie
  9729. 7:28:15różnorodności genetycznej w wyniku dwóch
  9730. 7:28:18procesów. Po pierwsze, niezależnej
  9731. 7:28:21segregacji gamet, a po drugie dzięki
  9732. 7:28:24procesowi crossing over, który ma
  9733. 7:28:26miejsce w pierwszym podziele
  9734. 7:28:27mejotycznym. Więcej o tych procesach
  9735. 7:28:30będziemy mówić przy genetyce.
  9736. 7:28:32No ale jednak u niektórych zwierząt
  9737. 7:28:35występuje rozmnażenie bezpłciowe.
  9738. 7:28:38Takim przykładem rozmnażania
  9739. 7:28:40bezpłciowego jest na przykład
  9740. 7:28:42strobilizacja u parzydełkowców, z którą
  9741. 7:28:45mamy miejsca u krążkopławów, gdy polip
  9742. 7:28:48dzieli się na kilka medus. Jest to
  9743. 7:28:49pokazane 11 po lewej. Również u polipów
  9744. 7:28:54możemy spotkać zjawisko połączkowania
  9745. 7:28:56będące formą rozmnażania bezpłciowego.
  9746. 7:28:59Czasem u zwierząt będziemy mieli podział
  9747. 7:29:01organizmu, co ma miejsce u niektórych
  9748. 7:29:04małych wirków. I czasami rozmnażenie
  9749. 7:29:07bezpłciowe u zwierząt ma miejsce za
  9750. 7:29:09pośrednictwem fragmentacji i
  9751. 7:29:11regeneracji, jak to jest u wielu
  9752. 7:29:13szkarupni, u których nawet z niewielkich
  9753. 7:29:16części czasem może się zregenerować
  9754. 7:29:18organizm. również mamy taki proces jak
  9755. 7:29:21partenogeneza, w którym z
  9756. 7:29:23niezapłodnionej gamety żeńskiej rozwija
  9757. 7:29:26się organizm. Ma to miejsce u niektórych
  9758. 7:29:29bezkręgowców i sporadecznie u kręgowców,
  9759. 7:29:32na przykład u niektórych gadów. Ten
  9760. 7:29:35proces zaznaczyłam tak słabiej ze
  9761. 7:29:37znakami zapytania, bo jednak przez
  9762. 7:29:39większość autorów on nie jest uważany za
  9763. 7:29:41formę rozmnażania bezpłciowego, tylko za
  9764. 7:29:44zmodyfikowaną formę rozmnażania
  9765. 7:29:46płciowego. Z uwagi na to, że mimo
  9766. 7:29:48wszystko gameta bierze udział w tym
  9767. 7:29:50procesie.
  9768. 7:29:52musimy rozróżniać zapodnienie zewnętrzne
  9769. 7:29:54i wewnętrzne. I tutaj jest oczywiste, że
  9770. 7:29:57w wewnętrznym gamety są bezpośrednio
  9771. 7:30:00wprowadzane do dróg rodnych samicy i to
  9772. 7:30:03z połączenia gamety żeńskiej i mąskiej
  9773. 7:30:05zachodzi w obrębie dróg rodnych samicy.
  9774. 7:30:08Natomiast w zapłodnieniu zewnętrznym
  9775. 7:30:10kamaty młskie i żeńskie są uwalniane do
  9776. 7:30:12środowiska i tam dochodzi do
  9777. 7:30:14zapłodnienia i z reguły z zapłodnieniem
  9778. 7:30:17zewnętrznym będziemy mieli do czynienia
  9779. 7:30:19w środowisku wodnym, a z wewnętrznym w
  9780. 7:30:21środowisku lądowym. Jednak nie jest to
  9781. 7:30:24reguła, bo na przykład u niektórych
  9782. 7:30:26ślimaków morskich mamy zapłodnienie
  9783. 7:30:28wewnętrzne. Też ryby chrząsnoszkieletowe
  9784. 7:30:30zwykle mają zapłodnienie wewnętrzne i to
  9785. 7:30:33nie jest tak, że zawsze woda wiąże się z
  9786. 7:30:36zapłodnieniem zewnętrznym. No ale
  9787. 7:30:38powiedzmy jakie plusy daje się za
  9788. 7:30:41podnienie wewnętrzne. Po pierwsze jest
  9789. 7:30:44wtedy możliwa bardziej efektywna
  9790. 7:30:46selekcja partnera, czyli możemy wybrać
  9791. 7:30:49partnera, z którym się decydujemy na
  9792. 7:30:51potomstwo. Przy zapłodnieniu zewnętrznym
  9793. 7:30:54też to jest możliwe, ale jest to o wiele
  9794. 7:30:56mniej efektywne i czasem może się
  9795. 7:30:58zdarzyć tak, że nasze komórki jajowe
  9796. 7:31:01zapłodni partner niepożądany. Też w
  9797. 7:31:04przypadku zapodnienia zewnętrznego
  9798. 7:31:06wymagana jest o wiele większa produkcja
  9799. 7:31:08gamet, bo niejako opuszczamy nasze
  9800. 7:31:10gamety tak w przestrzeń i liczymy na to,
  9801. 7:31:13że znajdą gametę przeciwną. Dlatego
  9802. 7:31:16tutaj ta produkcja gamet musi być o
  9803. 7:31:19wiele bardziej masowa, żeby zwiększyć
  9804. 7:31:22szansę, że dojdzie do zapłodnienia w
  9805. 7:31:24środowisku.
  9806. 7:31:26Nie musimy wykazywać związek budowy jaja
  9807. 7:31:28ze środowiskiem życia. Tutaj pod
  9808. 7:31:31pojęciem jaja mamy na myśli komórkę
  9809. 7:31:34jajową, a nie takie klasyczne jajo. Więc
  9810. 7:31:36przelecę przez takie modele komórek
  9811. 7:31:38jajowych i ze względu na ilość
  9812. 7:31:41magazynowanego materiału zapasowego mamy
  9813. 7:31:43jajka mikrolecytalne, bezolecytalne i
  9814. 7:31:46makrocytalne. Makrocytalne mają u tego
  9815. 7:31:49żółtka najwięcej, mikrolecytalne
  9816. 7:31:51najmniej. No to trzeba patrzeć tak, że
  9817. 7:31:54jeśli nasze jajo będzie się długo
  9818. 7:31:56rozwijać, to potrzebuję dużo żołtka. Ale
  9819. 7:31:59na przykład dla saków, u których
  9820. 7:32:02wykształciło się łożysko i rozwijający
  9821. 7:32:05się zarodek nie musi się opierać na
  9822. 7:32:07zmagazynowanych substancjach odżywczych,
  9823. 7:32:09to ta zawartość żółtka nie jest aż taka
  9824. 7:32:11wymagana. W przypadku jaj o dużej
  9825. 7:32:14zawartości żołtka też wyróżnimy
  9826. 7:32:16centrolecytalne, gdzie to żołtko jest
  9827. 7:32:19skupione centralnie w komórce, takie jak
  9828. 7:32:22makrolecytalne, centrolecytalne, jaja
  9829. 7:32:24często występują u owadów i mamy jaja
  9830. 7:32:27telolecytalne, gdzie żółtko jest
  9831. 7:32:29skupione po jednej stronie jaja, a
  9832. 7:32:31dzielące się komórki, które utworzą
  9833. 7:32:33zarodek i dalej organizm po innej
  9834. 7:32:36stronie jaja. To jest taka klasyczna
  9835. 7:32:38organizacja jaja dla ptaków gadów. I w
  9836. 7:32:41zależności od tego jakie jest środowisko
  9837. 7:32:44to również inaczej wyglądają te
  9838. 7:32:47struktury osłaniające jajo. Dla zwierząt
  9839. 7:32:50składających jaja w środowisku lądowym
  9840. 7:32:52to oczywiście takie jajo będzie
  9841. 7:32:54wzmocnione, odpowiednio uformowane, żeby
  9842. 7:32:57utworzyć też warstwy, które będą
  9843. 7:32:59ograniczały utratę wody przez
  9844. 7:33:02powierzchnię tego jaja.
  9845. 7:33:04I musimy analizować cykle rozwojowe
  9846. 7:33:07pasożytów na przykładzie schematów.
  9847. 7:33:09Czyli do matury nie musimy znać na
  9848. 7:33:11pamięć tych cykli, ale na podstawie
  9849. 7:33:13schematów musimy określić informację, o
  9850. 7:33:16które nas proszą. I tutaj mamy
  9851. 7:33:19przedstawiony cykl bruogłowca
  9852. 7:33:21szerokiego. I po pierwsze musimy
  9853. 7:33:23wiedzieć, czy dany pasożyt ma cykl
  9854. 7:33:25prosty i złożony. Tutaj patrzymy na
  9855. 7:33:27liczbę żywicieli. Jeśli mamy jednego
  9856. 7:33:29żywiciela, to cykl prosty. Jeśli wiele,
  9857. 7:33:32to cykl złożony. Dalej musimy rozróżnać
  9858. 7:33:36żywicieli pośrednich i ostatecznych.
  9859. 7:33:38Tutaj te organizmy, w których nie będzie
  9860. 7:33:41dochodziło do rozmnażania płciowego, a
  9861. 7:33:44jedynie do rozmnażania bezpłciowego, to
  9862. 7:33:46będą żywiciela pośredni.
  9863. 7:33:49Natomiast w organizmie, w którym
  9864. 7:33:51dochodzi do rozmnażenia płciowego
  9865. 7:33:53organizmu, to będzie żywiciel
  9866. 7:33:55ostateczny. Właśnie tutaj zwrócę uwagę,
  9867. 7:33:58co prawda nie na przykładzie zwierząt,
  9868. 7:34:00tylko na przykładzie pierwotniaków.
  9869. 7:34:02Jeśli mówimy o malarii, to ona ma dwóch
  9870. 7:34:05żywicieli. Pośredniego człowieka i
  9871. 7:34:07ostatecznego komara, bo w komarze
  9872. 7:34:09dochodzi do rozmnażenia płciowego
  9873. 7:34:11pasożyta. Powinniśmy jeszcze znać takie
  9874. 7:34:14pojęcie jak żywiciel przypadkowy. To
  9875. 7:34:17jest taki żywiciel, który normalnie nie
  9876. 7:34:19jest żywicielem danego organizmu, ale
  9877. 7:34:21przypadkiem może się on w danym
  9878. 7:34:24organizmie znaleźć. A jednak nie jest to
  9879. 7:34:27taka standardowa droga, w której pasożyt
  9880. 7:34:30zamyka swój cykl. I warto też na
  9881. 7:34:33podstawie schematu potrafić
  9882. 7:34:34zidentyfikować drogi infekcje danego
  9883. 7:34:37pasożyta oraz to w jakim zwierzaku, jaka
  9884. 7:34:41jest jego forma i jak dochodzi do
  9885. 7:34:44przechodzenia z jednego żywiciela do
  9886. 7:34:46kolejnego. Ale najważniejsze jest to
  9887. 7:34:48odróżnianie żywiciela pośredniego i
  9888. 7:34:50ostatecznego. Czyli pamiętamy w
  9889. 7:34:53ostatecznym rozmnażanie płciowe, w
  9890. 7:34:55pośrednich rozmnażenie bezpłciowe lub
  9891. 7:34:58brak rozmnażania. I tutaj bardzo dobrze
  9892. 7:35:01posłuchajcie, żeby nie zrozumieć źle o
  9893. 7:35:04co tu tutaj chodzi w tym schemacie. Te
  9894. 7:35:06wymienione pojęcia jak ametabolia,
  9895. 7:35:09chemimetabolia i holometabolia tyczą się
  9896. 7:35:12wyłącznie owadów, ale my tu będziemy
  9897. 7:35:15mówić o rozwoju prostym i złożonym
  9898. 7:35:18różnych grup zwierząt. I amabolia swoją
  9899. 7:35:22istotą odpowiada rozwojowi prostemu
  9900. 7:35:24zwierząt, a chemimetabolia i
  9901. 7:35:26holometabolia odpowiada rozwojom
  9902. 7:35:29złożonym wśród zwierząt. Ale te terminy,
  9903. 7:35:32mimo że są analogiczne do tych rozwojów,
  9904. 7:35:35to odnoszą się jedynie do owadów.
  9905. 7:35:38Natomiast jeśli powiemy na
  9906. 7:35:39chemiimetabolię, że to rozwój złożony
  9907. 7:35:42lub na ametabolię, że to rozwój prosty,
  9908. 7:35:44to to już błąd nie będzie. Czyli rozwój
  9909. 7:35:47prosty i złożony to są szersze terminy,
  9910. 7:35:50a te wymienione to są węższe terminy w
  9911. 7:35:52odniesieniu do owadów. A więc rozwój
  9912. 7:35:55prosty. A metabolia w przypadku owadów,
  9913. 7:35:58która występuje zresztą skrajnie rzadko
  9914. 7:36:00u owadów, to proces, w którym z jaja już
  9915. 7:36:03się rodzi młody osobnik i ten osobnik
  9916. 7:36:07musi jedynie dojrzeć płciowo, żeby stać
  9917. 7:36:09się dorosłą formą przedstawiciela tego
  9918. 7:36:12gatunku. Natomiast u zwierząt z u
  9919. 7:36:16zwierząt z rozwojem złożonym mamy po po
  9920. 7:36:19urodzeniu formę formę larwalną, która
  9921. 7:36:22dopiero w czasie życia będzie
  9922. 7:36:24przechodziła w organizm dorosły. Tutaj
  9923. 7:36:26przykładem będą żaby, u których w
  9924. 7:36:29rozwoju jest forma larwalna, kijanka i
  9925. 7:36:33tak dalej, i tak dalej. Też właśnie u
  9926. 7:36:35większości owadów mamy rozwój złożony,
  9927. 7:36:37który może być z przeobrażeniem
  9928. 7:36:39niezupełnym, czyli chemiimabolium albo
  9929. 7:36:42zupełnym holom metabolium. I w rozwoju
  9930. 7:36:46niezupełnym
  9931. 7:36:47organizm larwalny przypomina
  9932. 7:36:50morfologicznie organizm dorosły.
  9933. 7:36:53Ostatnią larwę przed osiągnięciem
  9934. 7:36:56stadium imego nazywamy nimfom. W
  9935. 7:36:58przeobrażeniu zupełnym larwa zupełnie
  9936. 7:37:02nie przypomina organizmu dorosłego. Ma
  9937. 7:37:04też inne środowisko życia i raczej z
  9938. 7:37:07organizmem dorosłym się nie styka.
  9939. 7:37:10Dodatkowo tutaj w rozwoju mamyż
  9940. 7:37:12poczwarkę, czyli takie stadium
  9941. 7:37:13przejściowe między larwą a i mago, w
  9942. 7:37:16którym dochodzi do metamorfozy owada i
  9943. 7:37:19do wykorzystania tych zgromadzonych
  9944. 7:37:21substancji odżywczych za czasów bycia
  9945. 7:37:23larwą, by wykształcić różne narządy i
  9946. 7:37:27przekształcić się w imago. W ewolucji
  9947. 7:37:31upocząwszy u gadów, a potem idąc dalej u
  9948. 7:37:34ptaków i ssaków mamy do czynienia z
  9949. 7:37:36płonami płodowymi, które uniezależniły
  9950. 7:37:39rozmnażenie od środowiska wodnego i
  9951. 7:37:41pozwoliły na rozwój organizmów na
  9952. 7:37:44lądzie. I tutaj na tym schemacie mamy
  9953. 7:37:47błony płodowe oraz zarodek oznaczony
  9954. 7:37:50jedynką. Dwójką jest zaznaczona owodnia,
  9955. 7:37:53czyli był na płodowa otaczający zarodek
  9956. 7:37:56i warunkujące utworzenie środowiska
  9957. 7:37:58wodnego, w którym ten zarodek może się
  9958. 7:38:01rozwijać. Trójką mamy zaznaczony
  9959. 7:38:04pęcherzyk żołdkowy gromadzący substancje
  9960. 7:38:07odżewcze dla rozwijającego się zarodka.
  9961. 7:38:10U organizmów, które składają jaja, tego
  9962. 7:38:13materiału zapasowego będzie więcej. Ale
  9963. 7:38:15u takich saków łożyskowych, w których
  9964. 7:38:20właśnie zarodek i rozwijający się
  9965. 7:38:22organizm jest odżywiany przez łożysko,
  9966. 7:38:25to nie ma potrzeby, by ta błona była
  9967. 7:38:27mocno rozbudowana. Czwórką mamy
  9968. 7:38:30zaznaczoną ocznię, w której są
  9969. 7:38:33gromadzone zbędne produkty przemiany
  9970. 7:38:35materii z funkcjonowania zarodka. U
  9971. 7:38:38sesaków łożyskowych oocznia będzie
  9972. 7:38:42wchodziła w skład pępowiny, bo u tych
  9973. 7:38:45sesaków nie jest ona potrzebna, bo też
  9974. 7:38:47przez pępowinę są odprowadzone zbędne
  9975. 7:38:50produkty przemiany materii. Piątką mamy
  9976. 7:38:53zaznaczoną kosmówkę, która u zasaków
  9977. 7:38:55łożyskowych bierze udział w wytworzeniu
  9978. 7:38:58łożyska. Natomiast u tych organizmów, u
  9979. 7:39:01których są składane jaja, jest ta błona,
  9980. 7:39:04odpowiada ona głównie za wymianę gazową
  9981. 7:39:07ze środowiskiem.
  9982. 7:39:09I mamy tu przedstawiony męski układ
  9983. 7:39:11rozrodczy. O niego bym się jakoś bardzo
  9984. 7:39:13niepokoił, bo wątpię, że na maturze
  9985. 7:39:16dadzą pytania z budowy zewnętrznych
  9986. 7:39:19narządów płciowych. Pomimo wszystko może
  9987. 7:39:22to być jakiś taki kontrowersyjny temat.
  9988. 7:39:25Znaczy nie powinien być to
  9989. 7:39:26kontrowersyjny temat, ale nie wydaje mi
  9990. 7:39:29się, że pojawi się na maturze. A więc
  9991. 7:39:31powiedzmy o najważniejszych elementach
  9992. 7:39:33męskiego układu rozrodczego. I tutaj
  9993. 7:39:35będziemy mieli penisa, w którym na
  9994. 7:39:38przekroju wyróżnimy trzy najważniejsze
  9995. 7:39:40elementy, czyli ciała jamiste. Te ciała
  9996. 7:39:43się wypełniają krwią podczas zwodu
  9997. 7:39:46prącia oraz ciało gąbczaste, którym
  9998. 7:39:49przebiega cewka moczowa. Ujście cewki
  9999. 7:39:52moczowej w normalnie zbudowanym penisie
  10000. 7:39:55powinno być na końcu żołędzia, który
  10001. 7:39:58jest oznaczony piątką. Mamy strukturę,
  10002. 7:40:02która odpowiada za produkcję plemników,
  10003. 7:40:04czyli geonatmaich, czyli jądra. One są
  10004. 7:40:08zaznaczone siódemką, znajdują się w
  10005. 7:40:11worku mosznowym i tak trochę zwisają od
  10006. 7:40:13jamy brzusznej, bo plemniki potrzebują
  10007. 7:40:17do rozwoju nieco niższej temperatury niż
  10008. 7:40:20tza która panuje w jamie brzusznej.
  10009. 7:40:22Dlatego są oddalone od brzucha, żeby nie
  10010. 7:40:25były ogrzewane. Dalej na 17 mamy
  10011. 7:40:29zaznaczone na jądrze, które stanowią
  10012. 7:40:32swego rodzaju rezervoary plemników i tym
  10013. 7:40:36przewodem 15 biegną nasieniowody, które
  10014. 7:40:40potem przechodzą przez tarczyca, czyli
  10015. 7:40:43gruszą oznaczony 12 i trafiają do cewki
  10016. 7:40:46moczowej, czyli wspólnej drogi
  10017. 7:40:49wyprowadzającej dla plemników i moczu.
  10018. 7:40:52Mamy też kilka innych elementów układu
  10019. 7:40:55płciowego młskiego, ale nie wiem czy
  10020. 7:40:57warto je umawiać. Tutaj mamy żeński
  10021. 7:41:01układ rozrodczy. Skupie się na
  10022. 7:41:04najważniejszych elementach, czyli mamy
  10023. 7:41:06zaznaczoną pochwę za pomocą litery A,
  10024. 7:41:10macica, jajowody oznaczone jako C,
  10025. 7:41:13jajniki oznaczone jako D. Zwróćcie
  10026. 7:41:15uwagę, że jajniki jakbyś to siedzą
  10027. 7:41:18bezpośrednio w jajowodach, tylko komórka
  10028. 7:41:21jajowa jak zostanie uwolniona, to jest
  10029. 7:41:23ona jakoś tam kierowana do tych
  10030. 7:41:26jajowodów i dalej przechodzi do macicy.
  10031. 7:41:29Jeśli dojdzie do zapłodnienia to ma to
  10032. 7:41:31miejsce najczęściej jeszcze w
  10033. 7:41:32jajowodach, a do zagnieżdżenia zarotko
  10034. 7:41:36to chodzi w macicy, gdzie może rozwijać
  10035. 7:41:38się ciąża. Schemat przedstawia rozwój
  10036. 7:41:42komórek płciowych i tymi pierwotnymi
  10037. 7:41:45komórkami płciowymi są diploidalne
  10038. 7:41:48oogonia, które u kobiety namnażają się
  10039. 7:41:50jeszcze w jej życiu prenatalnym. Gdy
  10040. 7:41:53dojdzie do dojrzewania płciowego
  10041. 7:41:56kobiety, to oonia zamieniają się w
  10042. 7:42:00oocety pierwszego rzędu, które ulegają
  10043. 7:42:03podziałowi majotecznemu, który jest
  10044. 7:42:05zblokowany w profazie pierwszego
  10045. 7:42:08podziału majotecznego. jest zablokowany
  10046. 7:42:11na tym etapie aż do momentu, gdy kobieta
  10047. 7:42:14zacznie mieć cykle menstruacyjne i co
  10048. 7:42:16miesiąc jeden taki oocet w tej fazie
  10049. 7:42:19zostanie odblokowany, dzieląc się na
  10050. 7:42:22oocet drugiego rzędu i reszczkowe ciałko
  10051. 7:42:25kierunkowe. Ooc drugiego rzędu również
  10052. 7:42:29podlega kolejnemu podziałowi. ten
  10053. 7:42:31podział już nie będzie redukcyjny, bo na
  10054. 7:42:33tym etapie ten oocet jest haploidalny i
  10055. 7:42:37podczas tego podziału dochodzi do
  10056. 7:42:39drugiej przerwy, która zachodzi w
  10057. 7:42:41metafazie drugiego podziału majtycznego.
  10058. 7:42:44Na tym etapie komórka jest zablokowana
  10059. 7:42:47aż do momentu połączenia się z
  10060. 7:42:49plemnikiem. Wtedy ten podział jest
  10061. 7:42:52kontynuowany i powstaje komórka jajowa,
  10062. 7:42:55która jest od razu zapładniana przez
  10063. 7:42:57tego plemnika, który zakończył tą
  10064. 7:43:00przerwę, drugą przerwę w mejozie. Tutaj
  10065. 7:43:04mamy spermogeneza, czyli wytwarzanie
  10066. 7:43:07komórek plemnikowych. Proces jest trochę
  10067. 7:43:09podobny. Mamy spermatogonia, czyli takie
  10068. 7:43:13komórki, które dają gamety u mężczyzn.
  10069. 7:43:17Dopiero gdy dojdzie do dojrzewania
  10070. 7:43:19płciowego u mężczyzn, to dochodzi do
  10071. 7:43:23produkcji plemników, gdzie spermatocyty
  10072. 7:43:26pierwszego rzędu dzielą się na
  10073. 7:43:27spermatocyty drugiego rzędu w podziale
  10074. 7:43:30redukcyjnym. One się dzielą w spermatydy
  10075. 7:43:34w drugim podziele mejotycznym i w
  10076. 7:43:36procesie spermiogenezy dochodzi do
  10077. 7:43:38przekształcenia spermatyt w plemniki.
  10078. 7:43:41Porównanie
  10079. 7:43:43tych komórek, które występują u kobiet i
  10080. 7:43:46mężczyzn z takim zestawieniu
  10081. 7:43:48odpowiadającym sobie komórek, ich
  10082. 7:43:50zestawu chromosomów i ilości materiału
  10083. 7:43:54genetycznego.
  10084. 7:43:56Słowne porównanie tych procesów.
  10085. 7:43:58Oogeneza zachodzi w jajnikach,
  10086. 7:44:00spermatogeneza w kanalikach krętych
  10087. 7:44:02jądar. Oogeneza jest dwukrotnie
  10088. 7:44:05wstrzymywana, a spermatogeneza to proces
  10089. 7:44:07ściągły. Z jednego ooccytu pierwszego
  10090. 7:44:10rzędu powstaje jedna komórka jajowa, a z
  10091. 7:44:13jednego spermatocytu pierwszego rzędu
  10092. 7:44:15powstają cztery plemniki.
  10093. 7:44:18zaczyna się już w życiu płodowym, gdy
  10094. 7:44:22namnażają się tamte ogogonia i już
  10095. 7:44:25zaczyna się pierwszy podział, który jest
  10096. 7:44:28hamowany do życia płodowego, a
  10097. 7:44:31spermatogeneza rozpoczyna się około 1113
  10098. 7:44:35roku życia podczas rozpoczynania
  10099. 7:44:38dojrzewania płciowego. ogeneza trwa do
  10100. 7:44:41menopauzy, a spermatogeneza zwykle do
  10101. 7:44:44końca życia, ale oczywiście jej
  10102. 7:44:46intensywność też spada.
  10103. 7:44:49Tutaj mamy przedstawiony
  10104. 7:44:51cykl miesiączkowy. Jeśli nie dojdzie do
  10105. 7:44:54ciąży, widzimy, że w cyklu dochodzi do
  10106. 7:44:57fluktuacji temperatury ciała i zmienia
  10107. 7:45:00się poziom różnych hormonów, w tym w
  10108. 7:45:03hormonów tropowych, czyli hormonu
  10109. 7:45:05lutenizującego i folikulotropowego,
  10110. 7:45:08których pik jest podczas owulacji. Tutaj
  10111. 7:45:11warto zapamiętać, że to właśnie hormon
  10112. 7:45:14lutenizujący, a jego ten pik jest takim
  10113. 7:45:17czynnikiem, który warunkuje owulację.
  10114. 7:45:20Mamy jeszcze stradiol, który w cyklu ma
  10115. 7:45:23takie dwie górki. Jedną tuż przed
  10116. 7:45:26owulacją i jedną mniejszą trochę po
  10117. 7:45:28owulacji. Oraz mamy progesteron, którego
  10118. 7:45:32ilość wzrasta po owulacji, bo jest on
  10119. 7:45:35wytwarzany przez ciałko żółte. A ciałko
  10120. 7:45:38żółte powstaje z komórek
  10121. 7:45:40folikulotropowych, które w rozwoju
  10122. 7:45:43komorki jajowej osłaniały tą komórkę i
  10123. 7:45:46ją niejako otaczały. Na dole też mamy
  10124. 7:45:49przedstawione jak wygląda mniej więcej
  10125. 7:45:51to krwawienie. Na dole mamy
  10126. 7:45:53przedstawione gdzie mamy krwawienie
  10127. 7:45:55miesięczne, jak wygląda rozwój miąszości
  10128. 7:45:59ściany macicy w poszczególnych etapach
  10129. 7:46:01cyklu. Czyli widzimy, że po owulacji,
  10130. 7:46:05gdy ta komórka jest dostępna, to mamy
  10131. 7:46:07najlepsze warunki do tego, żeby doszło
  10132. 7:46:10do zapłodnienia i żeby ta komórka jajowa
  10133. 7:46:13zagnieździła się w tej dobrze
  10134. 7:46:15rozbudowanej, silnie ukrwionej ścianie
  10135. 7:46:17maciczny. Też tutaj mamy progesteron,
  10136. 7:46:20który właśnie utrzymuje tą pulchną,
  10137. 7:46:23dobrze ukrwioną ścianę macicy. A gdy
  10138. 7:46:26poziom tego progesteronu spada, to
  10139. 7:46:28właśnie mamy krwawienie miesięczne. Więc
  10140. 7:46:31najważniejsze rzeczy do zapamiętania.
  10141. 7:46:34Hormon lutelizujący. Jego pik warunkuje
  10142. 7:46:37owulację. Komórki folikulotropowe
  10143. 7:46:40zamieniają się w ciałko żółte
  10144. 7:46:42produkujące progesteron, a progesteron
  10145. 7:46:45odpowiada za takie dobre ukropienie.
  10146. 7:46:48rozbudowę ściany macicy. To oczywiście
  10147. 7:46:50nie są wszystkie informacje o cyklu, ale
  10148. 7:46:53podaję takie najważniejsze, które są
  10149. 7:46:56kluczowe dla matury. I tutaj mam
  10150. 7:46:59przedstawione to jeszcze raz trochę
  10151. 7:47:01dokładniej w takim opisie punkt po
  10152. 7:47:03punkcie. A więc przesadka mózgowa
  10153. 7:47:06wydziela hormon polikulotropowy, który
  10154. 7:47:08stymuluje dojrzewanie pęcherzyków
  10155. 7:47:10jajnikowych. To mamy na początku cyklu,
  10156. 7:47:13gdzie jeszcze taki pęcherzyk jest
  10157. 7:47:15niedojrzały. Kilka pęcherzyków zaczyna
  10158. 7:47:18dojrzewać, ale tylko jeden zaczyna
  10159. 7:47:21dominować i rozwija się dalej. a
  10160. 7:47:23pozostałe ulegają atrezy, czyli takiemu
  10161. 7:47:26uwztacznieniu. Komórki ciarniste,
  10162. 7:47:29folikulotropowe zaczynają produkować
  10163. 7:47:32estrogen. Pod wpływem estrogenu dochodzi
  10164. 7:47:35do wyrzutu hormonu lutenizującego i
  10165. 7:47:37folikulotropowego
  10166. 7:47:39z przesadki w międzymuszkowiu. Zwiększa
  10167. 7:47:42się wtedy poziom tego hormonu
  10168. 7:47:45lutenizującego, który stymuluje
  10169. 7:47:47owulację. Pod wpływem LH pęcherzyk grafa
  10170. 7:47:51przekształca się w ciałko żółte. Ciałko
  10171. 7:47:53żółte produkuje progesteron, a
  10172. 7:47:55progesteron otrzymuje grubą warstwę
  10173. 7:47:58endometriumy macicy. Jeśli dojdzie do
  10174. 7:48:02zapłodnienia, to rozwijający się zarodek
  10175. 7:48:05będzie produkował go na dotropinę
  10176. 7:48:07kosmówkową, która będzie stymulowała
  10177. 7:48:09ciałko żółte po to, żeby one nie zaczęło
  10178. 7:48:12zamierać i tego progesteronu cały czas
  10179. 7:48:14będzie dużo. A więc ściana macicy będzie
  10180. 7:48:17mogła się utrzymać na takim poziomie,
  10181. 7:48:19żeby mogło dojść do tego zagnieżdżenia
  10182. 7:48:21się zarodka w ścianie. Natomiast jeśli
  10183. 7:48:24nie dojdzie do zapłodnienia to ciałko
  10184. 7:48:26żółte w końcu ulegnie degeneracji, nie
  10185. 7:48:29będzie już produkcji progesteronu, więc
  10186. 7:48:32ta ściana macicy się złuszczy wraz z
  10187. 7:48:35krwawieniem miesiączkowym i nie będzie
  10188. 7:48:37warunków do zagnieżdczenia komórki
  10189. 7:48:39jajowej. Tutaj są przedstawione pewne
  10190. 7:48:42etapy rozwoju prenatalnego w
  10191. 7:48:45poszczególnych tygodniach, co się
  10192. 7:48:47dzieje. Nie jest istotne jakoś bardzo,
  10193. 7:48:50kiedy się co pojawia, żeby to pamiętać.
  10194. 7:48:53Warto jednak to sobie tak jedynie
  10195. 7:48:55przeczytać, żeby to mniej więcej
  10196. 7:48:57kojarzyć. Kojarzyć, że układ nerwowy
  10197. 7:48:59zaczyna się rozwijać stosunkowo
  10198. 7:49:01wcześniej, potem się rozwijają inne
  10199. 7:49:04układy. Dopiero w piątym, siódmym, ósmym
  10200. 7:49:08tygodniu zawiązują się gruszoły płciowe,
  10201. 7:49:11a potem dopiero się różnicują na męskie
  10202. 7:49:13i żeńskie. Często te już pierwsze etapy
  10203. 7:49:17rozwoju mogą mieć miejsce, jak kobieta
  10204. 7:49:19nawet nie wie, że jest w ciąży. A mówiąc
  10205. 7:49:21tak, od zapłodnienia to mamy najpierw
  10206. 7:49:24etap zapłodnionej komórki jajowej, która
  10207. 7:49:27zaczyna się dzielić dając nam morulę. Ta
  10208. 7:49:30morula pompuje do swojego tak jakby
  10209. 7:49:32wnętrza płyn, dając blastula z pierwotną
  10210. 7:49:37jama jamą ciała, czyli taki komórkowy
  10211. 7:49:40pęcherzyk wypełniony płynem i potem
  10212. 7:49:43zachodzi to dochodzi do najważniejszego
  10213. 7:49:45momentu w życiu każdego człowieka, czyli
  10214. 7:49:48gastrulacji, w której powstaje trzeci
  10215. 7:49:50listek zarodkowy Mezoderma, który potem
  10216. 7:49:54da nam wiele różnych układów.
  10217. 7:49:57Przechodzimy do wirusów. W liceum nie
  10218. 7:49:59mamy o nich bardzo dużo informacji i po
  10219. 7:50:02pierwsze musimy przedstawiać ich budowę
  10220. 7:50:04jako bezkomórkowych form infekcyjnych.
  10221. 7:50:07No i właśnie wirusy to są takie
  10222. 7:50:10struktury, które jedną nogą stoją w
  10223. 7:50:13świecie organizmów ożywionych, a jedną
  10224. 7:50:15nogą stoją w świecie materii
  10225. 7:50:17nieożywionej i przez większość autorów
  10226. 7:50:20są traktowane jako formy nieożywione,
  10227. 7:50:23ale tak naprawdę nie jest w pełni
  10228. 7:50:25sprecyzowane, czy powinniśmy je jednak
  10229. 7:50:28zaliczyć do organizmów czy do
  10230. 7:50:30nieożywionych form infekcyjnych. I
  10231. 7:50:32takimi cechami wirusów jako organizmów
  10232. 7:50:36to jest zdolność do namnażenia się ich
  10233. 7:50:39skład chemiczny. Chodzi tutaj o
  10234. 7:50:41fosfolipidy, białka, kwasy nukleinowe.
  10235. 7:50:44Co prawda fosfolipidy zwykle pochodzą od
  10236. 7:50:46komorek gospodarza, ale o tym będzie za
  10237. 7:50:49chwilę. Mają zdolność do przekazywania
  10238. 7:50:51informacji genetycznej, ulegają mutacjom
  10239. 7:50:54i są wrażliwe na dobór naturalny. Ich
  10240. 7:50:59cechy jako matarynie ożywionej to brak
  10241. 7:51:01budowy komórkowej, brak własnego
  10242. 7:51:04metabolizmu i wirusy ulegają
  10243. 7:51:07krystalizacji.
  10244. 7:51:09Tutaj mam różne formy morfologiczne
  10245. 7:51:12wirusów. Po lewej mam taki typowy wirus
  10246. 7:51:16komórek zwierzęcych. Na środku mamy
  10247. 7:51:18bakteriofaga, czyli formy wirusów, które
  10248. 7:51:21infekują bakterie. A po prawej mamy
  10249. 7:51:24wirusa helikalnego. Wirusy helikalne są
  10250. 7:51:27częściej występują jako formy infekcyjna
  10251. 7:51:29roślin i możemy mieć tu bardzo różny
  10252. 7:51:33materiał genetyczny, który będzie u
  10253. 7:51:35wirusów. Albo po to będzie DNA albo RNA.
  10254. 7:51:39I zarówno DNA jak i RNA może być jedno
  10255. 7:51:41lub dwuliniowe. DS DNA to forma
  10256. 7:51:44dwuliniowa. SSD DNA to forma
  10257. 7:51:47jednoliniowa. I w przypadku form
  10258. 7:51:49jednoliniowych wyróżniamy dodatkowo
  10259. 7:51:52formy plus i minus. Nie jest aż tak
  10260. 7:51:55bardzo wymagane znanie tych form, ale
  10261. 7:51:57tylko zarysuję o co w tym chodzi. Na
  10262. 7:51:59przykład gdy mamy SSNA to to RNA w
  10263. 7:52:02komórce gospodarza może już być
  10264. 7:52:04bezpośrednio przepisywane na białka w
  10265. 7:52:07procesie translacji. Natomiast minus SS
  10266. 7:52:11RNA to jest takie RNA, które nie może
  10267. 7:52:15się bezpośrednio łączyć z rybosomami,
  10268. 7:52:18żeby zachodził proces translacji. Tylko
  10269. 7:52:20z tego SSRNA musi powstać komplementarna
  10270. 7:52:23cząsteczka i dopiero ta cząsteczka
  10271. 7:52:26będzie służyła do syntezy białek.
  10272. 7:52:29I tutaj mam na przy na samecie
  10273. 7:52:32przedstawiony firion wirusa zwierzęcego
  10274. 7:52:36i bakteriofagu po prawej i tutaj po
  10275. 7:52:38lewej mamy zaznaczoną osłonkę lipidową.
  10276. 7:52:41Dwójką mam zaznaczony kapsyt, czyli
  10277. 7:52:43osłonkę wirusa składającą się z takich
  10278. 7:52:46samych białek kapsomerów, które tworzą
  10279. 7:52:49taką przestrzenną bryłę. A trójką mam
  10280. 7:52:52zaznaczony materiał genetyczny wirusa i
  10281. 7:52:54taki wirus, żeby doszło do infekcji, to
  10282. 7:52:58musi spotkać się z odpowiednim
  10283. 7:53:00receptorem na powierzchni komórki.
  10284. 7:53:02Wirusy mają na swojej powietrzni różne
  10285. 7:53:04białka, które po połączeniu z
  10286. 7:53:06odpowiednim receptorem w komórce mogą
  10287. 7:53:09warunkować to, że wirus zostanie
  10288. 7:53:12wchłonięty do komórki i będzie możliwa
  10289. 7:53:14infekcja. I oczywiście komórki nie
  10290. 7:53:16wytwarzają tych białek, żeby wirusy
  10291. 7:53:19mogły wnikać do komórki. Tylko tu są
  10292. 7:53:21jakieś inne różne białka receptorowe,
  10293. 7:53:23które pełnią inne funkcje, ale wirusy
  10294. 7:53:26wykorzystują te białka, żeby jak taki
  10295. 7:53:28złodziej wkraść się do komórki. Wiele
  10296. 7:53:31wirusów zwierzęcych też właśnie ma taką
  10297. 7:53:34osłonkę lipidową, którą zabierają z
  10298. 7:53:37komórki gospodarza podczas
  10299. 7:53:38wypączkowywania wirusów podsomnych z
  10300. 7:53:41komórki gospodarza. Gdy takie już
  10301. 7:53:43złożone kapsydy opuszczają komórkę
  10302. 7:53:46gospodarza, to zabierają część tej błony
  10303. 7:53:49fosfolipidowej, żeby ona otaczała nasz
  10304. 7:53:52wiron i żeby ten wirriion nie mógłby nie
  10305. 7:53:55mógłby być atakowany przez komórki
  10306. 7:53:58układu odpornościowego, bo jeśli taki
  10307. 7:54:02kapsytet będzie otoczony błoną
  10308. 7:54:04tłuszczową, która podchodzi od tej
  10309. 7:54:06komórki, to komórki odpornościowe będą
  10310. 7:54:09tą strukturę rozpoznawały jako przyjazną
  10311. 7:54:12komorkę organizmu. W przypadku wirusów
  10312. 7:54:16bakteryjnych, czyli bakteriofagów, mamy
  10313. 7:54:18taką specyficzną nóżkę, która służy
  10314. 7:54:22wstrzykiwaniu materiału genetycznego do
  10315. 7:54:24wnętrza wirusu. Tutaj również muszą być
  10316. 7:54:27odpowiednie receptory na powierzchni
  10317. 7:54:29komórki, a wirus musiały posiadać
  10318. 7:54:31odpowiednie białka. Te białka łączą się
  10319. 7:54:33z receptorami i dochodzi do
  10320. 7:54:36wstrzykiwania materiału genetycznego do
  10321. 7:54:39wnętrza komórki.
  10322. 7:54:41I w przypadku bakteriofagów możemy mówić
  10323. 7:54:43o cyklu litycznym i lizogenicznym. Te
  10324. 7:54:46pojęcia dotyczą tylko bakteriofagów,
  10325. 7:54:49więc nie możemy ich używać w odniesieniu
  10326. 7:54:52do wirusów zwierzęcych czy innych
  10327. 7:54:55wirusów eukarotycznych. I cykl lityczny
  10328. 7:54:58to taki krótki cykl, w którym
  10329. 7:55:00bakteriofag wprowadza do komórki swój
  10330. 7:55:03materiał genetyczny. Ten materiał
  10331. 7:55:05genetyczny ulega szybkiej replikacji,
  10332. 7:55:09wykorzystując materiał genetyczny
  10333. 7:55:11bakterii, bo skądś muszą się brać
  10334. 7:55:13nukleotydy i biorą się stąd, że materiał
  10335. 7:55:16genetyczny bakterii jest degenerowany.
  10336. 7:55:19Dalej w bakterii dochodzi do translacji
  10337. 7:55:22ranawirusowego, w wyniku czego powstają
  10338. 7:55:25kapsomy, które będą się składały nad
  10339. 7:55:27kapsydy, do których będzie pakowany
  10340. 7:55:30materiał genetyczny. W końcu taka
  10341. 7:55:32osłabiona komórka będzie ulegała lisie i
  10342. 7:55:35będzie dochodziło do uwalnienia licznych
  10343. 7:55:37nowych bakteriofagów.
  10344. 7:55:40Drugi rodzaj cyklu to cykl lizogeniczny,
  10345. 7:55:43w którym materiał genetyczny wirusa po
  10346. 7:55:45dostaniu się do komórki ulega integracji
  10347. 7:55:49z materiałom genetycznym gospodarza w
  10348. 7:55:51formie tak zwanego profaga. I gdy
  10349. 7:55:53komórka będzie się dzieliła z tym
  10350. 7:55:55profagiem, to również ten materiał
  10351. 7:55:58genetyczny wirusa będzie ulegał
  10352. 7:56:00powieleniu i dzięki temu ten wirus
  10353. 7:56:02będzie mógł się replikować na bardzo
  10354. 7:56:04dużo komórek potomnych. W niektórych
  10355. 7:56:07specyficznych warunkach środowiskowych
  10356. 7:56:09ten profak będzie mógł się aktywować i z
  10357. 7:56:12powrotem przejść na cykl elityczny, żeby
  10358. 7:56:15zacząć wytwarzać kapsydy, pakować do
  10359. 7:56:18nich materiał genetyczny i żeby komorka
  10360. 7:56:20uległa lisie. Ale nieraz też dochodzi do
  10361. 7:56:23takiej sytuacji, że w takim cyklu, gdy
  10362. 7:56:27ten wirus z integruje się z materiałem
  10363. 7:56:30genetycznym gospodarza, to gromadzą się
  10364. 7:56:33jakby tam różnego rodzaju mutacje,
  10365. 7:56:36wirulencja tego wirusa spada i w końcu
  10366. 7:56:38na stałe zostaje on zintegrowany z DN z
  10367. 7:56:42DNA gospodarza. Już nie jest w stanie z
  10368. 7:56:44powrotem przechodzić w cykl lityczny.
  10369. 7:56:48Bardzo ważna jest znajomość wirusa HIV
  10370. 7:56:50tylko należącego do retrowirusów. Te
  10371. 7:56:53retrowirusy są o tyle specyficzne, że
  10372. 7:56:56posiadają enzym odwrotnej transkryptazy,
  10373. 7:56:59czyli enzym, który jest w stanie niejako
  10374. 7:57:02zaprzeczyć jednemu z dogmatów
  10375. 7:57:04biologicznych, a mianowicie przepisać
  10376. 7:57:07RNA z powrotem na DNA. Taki wirus ma w
  10377. 7:57:12swojej budowie tą osłonkę lipidową,
  10378. 7:57:15którą bierze od gospodarza. na której są
  10379. 7:57:18odpowiednie białka, które pozwalają na
  10380. 7:57:21połączenie się z receptorami komórek
  10381. 7:57:24odpornościowych człowieka, głównie
  10382. 7:57:26limfocytów pomocniczych i ten wirus może
  10383. 7:57:29wnikać do tych limfocytów. Gdy znajdzie
  10384. 7:57:32się już w tej komórce, to odwrotna
  10385. 7:57:35transkryptaza warunkuje przepisywanie
  10386. 7:57:38rena wirusa na DNA. Dalej to DNA trafia
  10387. 7:57:43do jądra komórkowego, gdzie integruje
  10388. 7:57:45się z materiałem genetycznym gospodarza
  10389. 7:57:48i na podstawie tego materiału
  10390. 7:57:50genetycznego będzie wytwarzane wirusowe
  10391. 7:57:53mRNA. Część tego mRNa będzie podlegało
  10392. 7:57:56procesom translacji na rybosomach, żeby
  10393. 7:57:59były wytwarzane białka wirusowe, w tym
  10394. 7:58:02te białka receptorowe, białka kapsydów i
  10395. 7:58:05odwrotne transkryptaza, a część tego
  10396. 7:58:08mRNA będzie wchodziło w skład materiału
  10397. 7:58:11genetycznego nowych wirusów. W końcu
  10398. 7:58:14taki kapsytet się złoży, trafi do niego
  10399. 7:58:16materiał genetyczny i wypączkuje on z
  10400. 7:58:20komórki zabierając część płony
  10401. 7:58:22fosfolipidowej, ażeby taki wirus w
  10402. 7:58:25krwioobiegu był ciężej wykrywalny przez
  10403. 7:58:28komórki układu odpornościowego.
  10404. 7:58:31I mamy kilka chorób wirusowych, które
  10405. 7:58:34musimy znać jeśli chodzi o drogę
  10406. 7:58:36przekazywania. Wścieklizna przenosi się
  10407. 7:58:39przez ślinę organizmów właśnie
  10408. 7:58:42zarażonych. tym wirusem. Te organizmy są
  10409. 7:58:45stosunkowo agresywne, mocno się ślinią,
  10410. 7:58:48żeby wirus mógł się lepiej przenosić na
  10411. 7:58:50inne organizmy. AIDS, czyli choroba
  10412. 7:58:53wywołana wirusem HIV, jest przenoszona
  10413. 7:58:56drogą płciową oraz przez krew. Wirus HPV
  10414. 7:59:00jest przenoszony głównie drogą płciową,
  10415. 7:59:03ale są możliwe inne, rzadsze drogi
  10416. 7:59:05przenoszenia, takie jak droga
  10417. 7:59:07okołoporodowa czy wykorzystywanie
  10418. 7:59:10wspólnych przedmiotów higieny osobistej,
  10419. 7:59:13na przykład ręczników.
  10420. 7:59:15Grypa przenosi się drugą kropelkową
  10421. 7:59:18podczas kaszlu, kichania czy jakiś
  10422. 7:59:21innych wyziewów z naszych dróg
  10423. 7:59:23oddechowych. Ospa wietrzna przenosi się
  10424. 7:59:26drogą powietrznokropelkową
  10425. 7:59:28oraz przez kontakt z płynem
  10426. 7:59:29pęcherzykowym z tych pęcherzyków, które
  10427. 7:59:32się podczas tej ospy tworzą. Różyczka to
  10428. 7:59:35także droga kropelkowa, świnka droga
  10429. 7:59:38kropelkowa, wirus wzwa to jest droga
  10430. 7:59:42pokarmowa, skażona żywność, skażona
  10431. 7:59:45woda, inaczej droga fakalno-oralna. WZWB
  10432. 7:59:49przenosi się przez płyny ustrojowe,
  10433. 7:59:52czyli tu będzie wchodziła ta droga przez
  10434. 7:59:54kraw, przez kontakty seksualne czy drogi
  10435. 7:59:57okołporodowe. WZWC również się głównie
  10436. 8:00:00przenosi przez krew, a rzadziej przez
  10437. 8:00:03kontakty seksualne.
  10438. 8:00:05I przechodzimy do tematów związanych z
  10439. 8:00:07genetyką. Na początku porównamy
  10440. 8:00:10strukturę genu prokariotycznych i
  10441. 8:00:12eukaryotycznych. Ja to trochę rozszerzę
  10442. 8:00:15na ogólne spojrzenie na genomy tych
  10443. 8:00:19grup, bo jak w przypadku organizmów o
  10444. 8:00:22komórkach eukariotycznych mamy tu tylko
  10445. 8:00:24eukarionty, to w przypadku komórek o
  10446. 8:00:27budowie prokariotycznej to przypominam,
  10447. 8:00:29że mamy eubakterie i archeony i bakterie
  10448. 8:00:33zwykle mają chromosą w postaci koliste
  10449. 8:00:36cząstaczki, chociaż to nie jest reaguła.
  10450. 8:00:38Onony tak samo eukarionty mają chromosom
  10451. 8:00:42w postaci cząsteczek liniowych
  10452. 8:00:44zorganizowanych właśnie w takie typowe
  10453. 8:00:48chromosomy eukaryotyczne. U bakterii
  10454. 8:00:50plazmidy występują powszechnie, tak samo
  10455. 8:00:53u archeonów. U eukarontów występują
  10456. 8:00:56sporadycznie na przykład u drożczy.
  10457. 8:00:59Białka histonowe są obecne u archeonów i
  10458. 8:01:02eukarontów, natomiast brak ich u
  10459. 8:01:04bakterii. Regulacja genów przez operony,
  10460. 8:01:08czyli takie fragmenty regulatorowe,
  10461. 8:01:11które odpowiadają za regulację szeregu
  10462. 8:01:14pewnych genów związanych ze zbliżonymi
  10463. 8:01:17reakcjami metabolicznymi. Występuje u
  10464. 8:01:20bakterii, archeów, a u eukarionów
  10465. 8:01:23naprawdę bardzo sporadycznie. Można
  10466. 8:01:25powiedzieć, że nie mamy tutaj
  10467. 8:01:27występowania operonów. I ta cecha
  10468. 8:01:30dotycząca genów, czyli introny, które
  10469. 8:01:33nie występują u bakterii, nie występują
  10470. 8:01:36u archeów, a występują u eukarionów. i
  10471. 8:01:40introny to są takie fragmenty materiału
  10472. 8:01:43genetycznego, takie fragmenty
  10473. 8:01:45konkretniej genów, które nie ulegają
  10474. 8:01:48transkrypcji. I gdy powstanie mRNA, to
  10475. 8:01:51są one z tego mRNA wycinane, a sekwencje
  10476. 8:01:55kodujące, czyli eksony są potem ze sobą
  10477. 8:01:58sklejane. Jeśli chodzi o modyfikację
  10478. 8:02:01mRNA, to u bakteri i archeonów nie
  10479. 8:02:03występuje główka kap i ogonek polia, a u
  10480. 8:02:08eukarontów występuje. Ma to związek z
  10481. 8:02:11tym, że u bakterii i archeonów proces
  10482. 8:02:15transkrypcji i translacji nie jest
  10483. 8:02:17oddzielony czasowo i przestrzennie, a u
  10484. 8:02:20eukarontów te procesy są oddzielone. Na
  10485. 8:02:23początku dochodzi do transkrypcji, potem
  10486. 8:02:25to emana trafia do cytozolu, gdzie szuka
  10487. 8:02:28rybosomu, do którego się przyłącza i
  10488. 8:02:30dalej leci translacja. Natomiast u
  10489. 8:02:33prokarionów czasem zanim się jeszcze
  10490. 8:02:36zakończy transkrypcja to już to
  10491. 8:02:38powstająca emeralana znajduje rybosom i
  10492. 8:02:41zaczyna się już proces translacji.
  10493. 8:02:44W procesie transkrypcji bardzo ważną
  10494. 8:02:47rolę pełni polimeraza RNA, która
  10495. 8:02:50dobudowuje nić komplementarną do jednej
  10496. 8:02:52z nici DNA. I w DNA mamy dwie nici. Nić
  10497. 8:02:56kodująca i nić matrycowa.
  10498. 8:02:58[odchrząknięcie]
  10499. 8:02:59Nić kodująca odpowiada nukleotydom.
  10500. 8:03:01powstającemu mRNA. Oczywiście z tą
  10501. 8:03:05różnicą, że w nici DNA mamy tyminę, a w
  10502. 8:03:08nici mRNA na jej miejsce wskakuje
  10503. 8:03:11uracel. Natomiast nić matrycowa to jest
  10504. 8:03:14ta nić, na której podstawie ta nić mRNA
  10505. 8:03:18będzie syntezowana. Czyli jak widzimy,
  10506. 8:03:21gdy dojdzie do syntezy mRNA na podstawie
  10507. 8:03:23nici matrycowej, która jest
  10508. 8:03:25komplementarna do nici kodującej, to
  10509. 8:03:27mRNA będzie przypominało tą nić
  10510. 8:03:30kodującą, za wyjątkiem właśnie tej tym
  10511. 8:03:33miny racelu, gdzie dochodzi do tej
  10512. 8:03:35zmiany w tych dwóch rodzajach kwasów
  10513. 8:03:38nukleinowych.
  10514. 8:03:40I tutaj obróbka praana u eukarontów. Jak
  10515. 8:03:44już mówiłam, mamy fragmenty kodujące na
  10516. 8:03:47żółto, czyli eksony i nie kodujące na
  10517. 8:03:49czerwono, czyli introny. I te introny są
  10518. 8:03:52wycinane, a są ze sobą łączone i mogą
  10519. 8:03:56być one łączone na wiele sposobów, co
  10520. 8:03:59jest nazywane procesem splacingu
  10521. 8:04:01alternatywnego, bo samo takie łączenie
  10522. 8:04:03jak sonów to splicing i dzięki temu na
  10523. 8:04:06podstawie jednego genuze powstać wiele
  10524. 8:04:10rodzajów mrna. Potem do końca 3 prim
  10525. 8:04:13jest dodawany ogonek poli A, czyli
  10526. 8:04:16sekwencja wielu powtórzających się
  10527. 8:04:18nukleotydów adeninowych, a do końcówki 5
  10528. 8:04:22prim jest dodawana końcówka KAP, czyli
  10529. 8:04:25taki pewien zmodyfikowany związek
  10530. 8:04:27chemiczny. I takie zabezpieczenia
  10531. 8:04:30zapobiegają degradacji mRNA na terenie
  10532. 8:04:34cytozolu, przedłużają jego trwałość, a
  10533. 8:04:37ta czapeczka Kap ułatwia łączenie się
  10534. 8:04:40tego mrna z rybosomem, a konkretniej
  10535. 8:04:43pozwala na ustalenie strony tego mrna,
  10536. 8:04:47żeby rebosom tak w cudzysłowie wiedział,
  10537. 8:04:50gdzie jest ta końcówka 5 prim. Dochodzi
  10538. 8:04:53również do redagowania mRNA, czyli
  10539. 8:04:55pewnej grupy kontrolowanych mutacji,
  10540. 8:04:58które zmieniają nieco skład nukleotydów
  10541. 8:05:01w tej cząsteczce i nieco mogą wpływać na
  10542. 8:05:04strukturę ostatecznego powstającego
  10543. 8:05:06białka. I te wszystkie białka naszego
  10544. 8:05:09organizmu są zapisane w genach, które są
  10545. 8:05:12w naszym genomie. I sposób, w jaki te
  10546. 8:05:16geny są odczytywane, nazywany nazywamy
  10547. 8:05:19kodem genetycznym. I ten kod ma kilka
  10548. 8:05:21takich cech. Po pierwsze jest trójkowy,
  10549. 8:05:24a więc każdy kodon jest tworzony przez
  10550. 8:05:27trzy następujące po sobie nukleotydy. A
  10551. 8:05:30więc każde takie trzy nukleotydy, które
  10552. 8:05:33są po sobie będą odpowiadały
  10553. 8:05:35pojedynczemu aminokwas białku kodowanym
  10554. 8:05:38przez dany gen. Dalej kod genetyczny
  10555. 8:05:41jest niezachodzący, to znaczy, że trzy
  10556. 8:05:45nukleotydy tworzące jeden kodon nie mogą
  10557. 8:05:48być częściowo zawarte w innym kodonie. A
  10558. 8:05:51więc na przykład jak tam po prawej mamy
  10559. 8:05:54trzy nukleotydy zaznaczone jedynką i
  10560. 8:05:57trzy nukleotydy zaznaczone dwójką, to
  10561. 8:06:00taka sytuacja jest niemożliwa, bo w tej
  10562. 8:06:02sytuacji ta jedna adenina wchodziłaby w
  10563. 8:06:05skład dwóch kodonów. Dalej kod
  10564. 8:06:07genetyczny jest bezprzecinkowy, a więc
  10565. 8:06:10jeśli mamy w genie nukleotydy kodujące
  10566. 8:06:14białko, to nie ma przerwy między tymi
  10567. 8:06:16nukleotydami i nie ma takich nukleotydów
  10568. 8:06:19przystankowych. A więc po każdym kodonie
  10569. 8:06:22będzie kolejny kodon, a tam kolejny
  10570. 8:06:25kodon i między żadnymi kodonami nie
  10571. 8:06:27będzie żadnych nukleotydów nie
  10572. 8:06:29kodujących. Kod jest zdegenerowany, co
  10573. 8:06:32znaczy, że jeden aminokwas może być
  10574. 8:06:36kodowany przez więcej niż jeden kodon. A
  10575. 8:06:39więc w przypadku niektórych aminokwasów
  10576. 8:06:41znajdziemy kilka kodonów, które im
  10577. 8:06:44odpowiadają. Dodatkowo kod jest
  10578. 8:06:46jednoznaczny i to jest trochę zasada
  10579. 8:06:49przeciwna, a więc ten kodon zawsze
  10580. 8:06:52będzie kodował jeden i ten sam
  10581. 8:06:54aminokwas. Kod genetyczny jest
  10582. 8:06:57uniwersalny, a więc kodony będą
  10583. 8:07:00odpowiadały za kodowanie tego samego
  10584. 8:07:02aminokwasu u większości znanych
  10585. 8:07:04organizmów. od tej uniwersalności są
  10586. 8:07:07pewne odstęstwa, a więc nie jest to
  10587. 8:07:10100%, że zawsze dany kodon koduje dany
  10588. 8:07:13aminokwas u każdego organizmu, ale z
  10589. 8:07:16reguły u większości organizmów te same
  10590. 8:07:19kodony odpowiadają za kodowanie tych
  10591. 8:07:21samych aminokwasów i na końcu kod
  10592. 8:07:23genetyczny jest kolinarny. A więc ta
  10593. 8:07:26struktura, to ułożenie kodonów w genie
  10594. 8:07:29będzie odpowiadało ułożeniu aminokwasów
  10595. 8:07:33w pierwszorzędowej strukturze białka. A
  10596. 8:07:36więc jeśli mamy kodon odpowiadający za
  10597. 8:07:38kodowanie aminokwasu A, dalej aminokwasu
  10598. 8:07:41B, aminokwasu C i D, to w białku, w
  10599. 8:07:44budowie białka te aminokwasy będą
  10600. 8:07:46właśnie w tej kolejności występować. A,
  10601. 8:07:49B, C, D. I przechodzimy do procesu
  10602. 8:07:52translacji, czyli procesu, który
  10603. 8:07:55przeprowadzają rebosomy na podstawie
  10604. 8:07:58mRNA. Dodatkowo w procesie translacji
  10605. 8:08:01bardzo ważną rolę odkrywają jony
  10606. 8:08:03magnezu, które są niezbędne do łączenia
  10607. 8:08:06małej i dużej podjednostki rybosomów.
  10608. 8:08:09Pierwszym krokiem jest połączenie mRNA z
  10609. 8:08:12małą podjednostką rybosomu. Dalej jest
  10610. 8:08:16odznajdywany kodon Start w małej
  10611. 8:08:18podjednostce rebosomów i do niego
  10612. 8:08:22przyłącza się inicjalne te arena, które
  10613. 8:08:25niesie nacioninę w przypadku eukarionów
  10614. 8:08:29i formelomaationina w przypadku
  10615. 8:08:32prokarionów. I to wcale nie znaczy, że
  10616. 8:08:34ten aminokwas jest pierwszym aminokwasem
  10617. 8:08:37we wszystkich białkach, bo potem na
  10618. 8:08:40drodze różnych modyfikacji często jest
  10619. 8:08:42on usuwany. Gdy już te inicjalne ta rana
  10620. 8:08:46się doczepi, to przyłączy się duża pod
  10621. 8:08:50jednostka rybosomów i proces translacji
  10622. 8:08:53może zachodzić i składa się on z kilku
  10623. 8:08:57wymagających energii w postaci ATP
  10624. 8:09:00procesów. Po pierwsze w miejscu jednego
  10625. 8:09:04kodonu dołącza się właśnie ten inicjalny
  10626. 8:09:08terena niosącyinę,
  10627. 8:09:10co było przedstawione na początku. Potem
  10628. 8:09:12przyłącza się duża podjednostka
  10629. 8:09:14rybosomów i do kolejnego kodonu
  10630. 8:09:17przyłącza się RNA. To niosące odpowiedni
  10631. 8:09:20aminokwas. Dalej między aminokwasem
  10632. 8:09:23poprzednim i aminokwasem kolejnym tworzy
  10633. 8:09:27się wiązanie peptydowe i ta arena, które
  10634. 8:09:30było na tym pierwszym miejscu pozostaje
  10635. 8:09:33puste i zostaje zrzucone z tego
  10636. 8:09:36rybosomu. Dochodzi do przesunięcia
  10637. 8:09:38rybosomu względem mRNA w kierunku
  10638. 8:09:41końcówki 3 prim mRNA i zwalnia się
  10639. 8:09:44miejsce na przyjęcie kolejnego TRNA,
  10640. 8:09:47które się specyficznie wiąże z swoim
  10641. 8:09:50kodonem niosąc odpowiedni aminokwas i
  10642. 8:09:53dalej dochodzi do wytworzenia wiązania
  10643. 8:09:56peptydowego, w którym ten dipeptyd
  10644. 8:09:59zostanie przeniesiony na nowe TRNA,
  10645. 8:10:02które przybyło niosąc nowy aminokwas. A
  10646. 8:10:05to ta arena, do którego był przyczepiony
  10647. 8:10:08ten t pept, zostanie odłączone i będzie
  10648. 8:10:11mogło się znowu połączyć ze specyficznym
  10649. 8:10:14sobie aminokwasem. Będziemy mieli lit
  10650. 8:10:17repeptyd. znowu dojdzie do przesunięcia
  10651. 8:10:19w stronę kierunku 3 prim mRNA i nowe
  10652. 8:10:23TRNA niosące kolejny aminokwas będzie
  10653. 8:10:25mogło się dołączyć do tego mRNa na
  10654. 8:10:29rebosomie i ten proces trwa tak długo aż
  10655. 8:10:33rebosom dojdzie do kodonu 100 który
  10656. 8:10:37będzie warunkował zakończenie procesu
  10657. 8:10:39translacji oddysocjowanie białka i
  10658. 8:10:43rozłączenie się pod jednostek rebosomów
  10659. 8:10:46taki Oddysocowany łańcuch polipeptydowy
  10660. 8:10:49jeszcze nie będzie pełnoprawnym
  10661. 8:10:51białkiem, bo nie będzie miał
  10662. 8:10:52odpowiedniej struktury przestrzennej. I
  10663. 8:10:55tu właśnie wchodzą modyfikacje
  10664. 8:10:57potranslacyjne, które będą warunkowały
  10665. 8:11:00pewne zmiany w strukturze tego białka.
  10666. 8:11:02na przykład to łączenie pewnych reszcz
  10667. 8:11:05cukrowych czy jakiś innych reszcz i
  10668. 8:11:07odpowiednie fałdowanie tego białka, żeby
  10669. 8:11:10przyjęło strukturę trzeciorzędową, która
  10670. 8:11:13umożliwi pełnienie odpowiednich funkcji
  10671. 8:11:16biologicznych temu białku.
  10672. 8:11:19Porównanie tego procesu prokarionów.
  10673. 8:11:22Tutaj w przypadku prokarionów mam na
  10674. 8:11:24myśli bakterie, a nie archey. Mamy jedną
  10675. 8:11:26polimeraz arena, a u eukarontuch w trzy.
  10676. 8:11:30Transkrypsa i translacja. U prokarionów
  10677. 8:11:33jest nierozdzielona wcześniej
  10678. 8:11:34przestrzeni, a u eukarionów rozdzielona
  10679. 8:11:37przestrzennie i czasowo. I to o czym
  10680. 8:11:40mówiłem. U eukarionów mamy transkrypcję
  10681. 8:11:43w jądrze, powstaje mrna, które jest
  10682. 8:11:45transportowane do cytozolu, gdzie się
  10683. 8:11:47łączy z rybosomami i dopiero mamy
  10684. 8:11:50translację. Natomiast u prokarionów,
  10685. 8:11:52zanim transkrypcja się jeszcze dobrze
  10686. 8:11:54nie skończy, to już może zachodzić
  10687. 8:11:57translacja na tym, na tej powstającej
  10688. 8:11:59cząsteczce MRNA. I modyfikacje
  10689. 8:12:03potranskrypcyjne nie występują u
  10690. 8:12:05prokarionów, a u eukarontów występują i
  10691. 8:12:09ta arena inicjatorowa u prokariów to
  10692. 8:12:11formelomaationina, a u eukarionów
  10693. 8:12:13maionina.
  10694. 8:12:15Regulacja ekspresy genów u eukarontów to
  10695. 8:12:18temat bardzo złożony. Bezpośrednio jest
  10696. 8:12:21związana z modyfikacją białek
  10697. 8:12:23histonowych w okolicy genów czy
  10698. 8:12:25bezpośredniego oddziaływania jakieś
  10699. 8:12:27substancji bezpośrednio z fragmentami
  10700. 8:12:30DNA. A może być to wywoływane przez
  10701. 8:12:33różne substancje chemiczne, które wiążą
  10702. 8:12:36się z receptorami komórkowymi. I co z
  10703. 8:12:38kolei warunkuje kaskadę sygnałów, która
  10704. 8:12:41ostatecznie wpływa na aktywność różnych
  10705. 8:12:45genów. Ta aktywność może być wzmacniana
  10706. 8:12:48albo osłabiana. Też często mamy sytuację
  10707. 8:12:51ujemnego z przełożenia zwrotnego, w
  10708. 8:12:53której produkcja oparta na jakichś
  10709. 8:12:56genach daje takie produkty, które będą
  10710. 8:12:58te geny hamować, żeby produkcja jakiś
  10711. 8:13:01białek warunkowała osłabienie produkcji
  10712. 8:13:04tych białek, żeby jakiegoś białka nie
  10713. 8:13:06było za dużo. No dobrze, przechodzimy do
  10714. 8:13:09krzyżówek genetycznych, ale następnie
  10715. 8:13:12musimy wiedzieć, że u organizmów
  10716. 8:13:14diploidalnych każdy gen występuje w
  10717. 8:13:17dwóch kopiach na swoich chromosomach
  10718. 8:13:20homologicznych. I te geny, które
  10719. 8:13:23występują w dwóch kopiach, mogą unieść
  10720. 8:13:25różne allelele. Na przykład mamy gen
  10721. 8:13:28odpowiadający za kolor oczu, ale jeden
  10722. 8:13:31allel mówi, że oczy będą niebieskie,
  10723. 8:13:34drugi warunkuje brązową barwę oczów.
  10724. 8:13:36Jeden z tych alleli będzie dominował nad
  10725. 8:13:39drugim allelem. Jeśli mamy dwa allele
  10726. 8:13:42dominujące, to będzie cecha kodowana
  10727. 8:13:45przez ten allel. Jeśli mamy dwa allele
  10728. 8:13:47recesywne, to będzie cecha kodowana
  10729. 8:13:49przez ten allel. Ale jeśli mamy
  10730. 8:13:52sytuację, w której mamy jeden allel
  10731. 8:13:53dominujący, a drugi recesywny, a więc
  10732. 8:13:56mamy do czynienia z heterozygotą, to ten
  10733. 8:13:59allel dominujący będzie warunkował
  10734. 8:14:02odpowiednią barwę oczu. W przypadku, gdy
  10735. 8:14:05mamy jakiś organizm o jakimś określonym
  10736. 8:14:08fenotypie, to możemy stwierdzić, że jest
  10737. 8:14:12on homozygotą recesywną, jeśli ma
  10738. 8:14:14fenotyp recesywny. Natomiast jeśli ma
  10739. 8:14:17fenotyp kodowany przez allel dominujący,
  10740. 8:14:21to nie wiemy czy jest homozygotą
  10741. 8:14:23dominującą to czy heterozygotą. Dlatego
  10742. 8:14:26tutaj możemy wykonać krzyżówkę z
  10743. 8:14:29homozygotą recesywną, którą poznajemy po
  10744. 8:14:32jej fenotypie. I mamy tutaj dwa
  10745. 8:14:34warianty. Albo ten organizm, który
  10746. 8:14:37wykazywał cechę kodowaną przez allel
  10747. 8:14:41dominujący, będzie homozygotą
  10748. 8:14:43dominującą. sytuacja po lewej, wtedy w
  10749. 8:14:46potomstwie będziemy mieli 100%
  10750. 8:14:49heterozygot albo był on heterozygotą,
  10751. 8:14:52sytuacja po prawej i wtedy w potomstwie
  10752. 8:14:55będziemy mieli 50% heterozygot i 50%
  10753. 8:14:59homozygot recesywnych.
  10754. 8:15:01możemy mieć też ale lele wielokrotne to
  10755. 8:15:04jest sytuacja na przykład jeśli chodzi o
  10756. 8:15:07dziedziczenie grupy krwi. Mamy alel
  10757. 8:15:11recesywny i allel dominujący i a i allel
  10758. 8:15:14dominujący i bili mamy więcej niż jeden
  10759. 8:15:18wariant allelu w całej populacji danego
  10760. 8:15:21organizmu. W przypadku krwinek też mamy
  10761. 8:15:25dobrą dobry przykład sytuacji
  10762. 8:15:28kodominacji, czyli sytuację, w której
  10763. 8:15:30dwaelle na raz są dominujące, bo tutaj
  10764. 8:15:34allel i małe nie odpowiada za produkcję
  10765. 8:15:37żadnego białka na powierzchni
  10766. 8:15:39erytrocytów. Jest on recesywny w
  10767. 8:15:42stosunku do allelu i i b. Allel allel i
  10768. 8:15:47i bą równoważne w stosunku do siebie. A
  10769. 8:15:51więc jeśli będziemy mieli genotyp i b,
  10770. 8:15:55to w fenotypie na errocytach zarówno
  10771. 8:15:58będzie antygen B, jak i antygen A, więc
  10772. 8:16:01będzie ekspresja CH kodowanej przez
  10773. 8:16:04każdy z tych alleli. I to jest właśnie
  10774. 8:16:06sytuacja
  10775. 8:16:07kodominacji, gdy dwa allele dominują
  10776. 8:16:10jednocześnie.
  10777. 8:16:12Nieco innym zawiskiem jest dominacja
  10778. 8:16:15niepełna, w której heterozygoty mają
  10779. 8:16:19fenotyp pośredni między homozygotą
  10780. 8:16:22dominującą a recesywną. Dajmy na to, że
  10781. 8:16:25mamy pewien kwiatek, w którym allel
  10782. 8:16:28dominujący odpowiada za czerwoną barwę
  10783. 8:16:30płatków, a recesywny za białą barwę
  10784. 8:16:33kwiatków. Natomiast heterozygoty będą
  10785. 8:16:36miały płatki różowe, czyli taką cechę
  10786. 8:16:39pośrednią między kolorem czerwonym a
  10787. 8:16:42białą barwą. I to jest właśnie dominacja
  10788. 8:16:44niepełna, w której allel dominujący w
  10789. 8:16:48pełni nie dominuje nad recesywnym.
  10790. 8:16:51Możemy mieć sytuację, w której rozważamy
  10791. 8:16:55więcej aleleli na raz. Wtedy pamiętamy,
  10792. 8:16:58że podczas stworzenia gamet mamy do
  10793. 8:17:01czynienia z niezależną segregacją
  10794. 8:17:04chromosomów. A więc każdy z tych
  10795. 8:17:07alleleli będziemy musieli rozważać
  10796. 8:17:09osobno. Chodzi o to, że jeśli mamy tą
  10797. 8:17:11heterozygot po lewej, to zarówno allel B
  10798. 8:17:15dominujący może wystąpić z allelem D
  10799. 8:17:17dominującym, jak i z allelem D
  10800. 8:17:20recesywnym. I tutaj jest sytuacja, gdy
  10801. 8:17:23te geny, czyli gen B i gen D leżą na
  10802. 8:17:27różnych chromosomach, a więc ich
  10803. 8:17:30segregacja będzie niezależna. I tutaj
  10804. 8:17:32podałam taki przykład bardzo typowej
  10805. 8:17:35krzyżówki dwugenowej, gdzie mamy dwie
  10806. 8:17:37heterozygoty. Dochodzi do krzyżowania,
  10807. 8:17:40jest stosunek fenotypowy w potomstwie.
  10808. 8:17:43Będzie 9 do 3 do tr do 1. Możemy mieć
  10809. 8:17:48sytuację, w której dany gen nie będzie
  10810. 8:17:51ujawniał swojego efektu, mimo że będzie
  10811. 8:17:54w wariancie dominującym. Taka sytuacja
  10812. 8:17:57jest nazywana epistazą, gdzie jeden gen
  10813. 8:18:00jest maskowany przez drugi gen. I
  10814. 8:18:04zobaczmy sytuację, że mamy związek A,
  10815. 8:18:07który przez enzymę A jest przekształcany
  10816. 8:18:09w związek B, a związek B przez enzym B
  10817. 8:18:13jest przekształcany w barwny produkt C.
  10818. 8:18:16I NSMA A jest hodowany przez ALL A duże,
  10819. 8:18:19a NSMB przez ALL B duże. I możemy mieć
  10820. 8:18:23sytuację, gdzie będziemy mieli
  10821. 8:18:25homozygotę dominującą względem alelu B,
  10822. 8:18:29ale homozygotę recesywną względem alelu
  10823. 8:18:31A. I wtedy mimo obecności tego enzymu B
  10824. 8:18:35nie powstanie barwny produkt C, bo nie
  10825. 8:18:38będzie substratu pośredniego B, bo nie
  10826. 8:18:41będzie enzymu, który będzie
  10827. 8:18:42przekształcał A w B. Możemy mieć też
  10828. 8:18:45sytuację, że będziemy mieli enzym A z
  10829. 8:18:48uwagi na dominujące ALLA, ale z uwagi na
  10830. 8:18:51brak enzymu B, z tego względu, że mamy
  10831. 8:18:54homocygotę recesywną względem alelu B,
  10832. 8:18:57nie będziemy mieli tego enzymu B, a więc
  10833. 8:18:59też barwny produkt C nie powstanie. I
  10834. 8:19:02ten barwny produkt co powstanie jedynie
  10835. 8:19:05w sytuacji, gdy będziemy mieli jeden
  10836. 8:19:08allel dominujący A i jeden allel
  10837. 8:19:10dominujący B, żeby oba te enzymy biorące
  10838. 8:19:13udział w tym szlaku enzymatycznym mogły
  10839. 8:19:16powstać.
  10840. 8:19:18W świecie zwierząt determinacja płci
  10841. 8:19:20bywa bardzo różnorodna. U ludzi płeć
  10842. 8:19:23jest determinowana na podstawie zestawu
  10843. 8:19:26chromosomów w płci. U samic mamy dwa
  10844. 8:19:29chromosomy X, a u samców jeden chromosom
  10845. 8:19:33X i drugi chromosom Y. Więc gdy mamy
  10846. 8:19:37kopulację samca z samicą, to samica
  10847. 8:19:41gwarantuje dwa chromosomy X, na samiec X
  10848. 8:19:44i Y. I stąd widzimy, że stosunek płci w
  10849. 8:19:49potomstwie teoretycznie powinien wynosić
  10850. 8:19:521 do1.
  10851. 8:19:54W przypadku chorób z przymuszonych z
  10852. 8:19:57płcią i cech z przełączonych z płcią, to
  10853. 8:20:00większość tych cech będzie związanych z
  10854. 8:20:02chromosomem X, bo chromosom Y jest mocno
  10855. 8:20:06uwstaczniony, jest bardzo niewielki i
  10856. 8:20:09posiada na sobie tylko kilka genów. A
  10857. 8:20:12więc w związku z tym samce będą bardziej
  10858. 8:20:15narażeni na na choroby z przełączone z
  10859. 8:20:18płcią niż samice. Bo jeśli mamy do
  10860. 8:20:21czynienie z samicami, to możemy mieć do
  10861. 8:20:24czynienia z sytuacją, gdy samica będzie
  10862. 8:20:28nosicielką jakiejś choroby recesywnej z
  10863. 8:20:32przełączoną z płcią, a samiec gdy będzie
  10864. 8:20:35miał już jeden tylko allel recesywny to
  10865. 8:20:38będzie chory. Tutaj mamy przykład
  10866. 8:20:40skrzyżowania surowego samca z samiecą,
  10867. 8:20:43która jest nosicielką. I widzimy, że w
  10868. 8:20:46potomstwie mamy stosunek 1 do1 do 1 do1
  10869. 8:20:5125% na surową samicę, 25% na surowego
  10870. 8:20:57samca 25% na samicę nosicielkę i 25% na
  10871. 8:21:02chorego samca.
  10872. 8:21:04I teraz przechodzimy do teorii
  10873. 8:21:07dziedziczności Morgana. Jak mówiłam, że
  10874. 8:21:10dochodzi do niezależnej segregacji
  10875. 8:21:13chromosomów w tworzeniu gamet, to to
  10876. 8:21:16była prawda. Jednak zwróćcie uwagę, że
  10877. 8:21:19niektóre geny mogą leżeć na tych samych
  10878. 8:21:22chromosomach, a więc wtedy będą one
  10879. 8:21:24dziedziczone razem. I w tej sytuacji
  10880. 8:21:27duży allel A zawsze będzie dziedziczony
  10881. 8:21:30z małym allelem B, a w przypadku
  10882. 8:21:34chromosomu czerwonego mały allel A
  10883. 8:21:37będzie dziedziczony z dużym allelem B. W
  10884. 8:21:40przypadku chromosomu niebieskiego E duże
  10885. 8:21:43będzie dziedziczone z T małe, a w
  10886. 8:21:45przypadku fioletowego E małe z T duże. A
  10887. 8:21:49więc mając zawsze te same kombinacje to
  10888. 8:21:52możliwe gamety to będą A duże, B małe, E
  10889. 8:21:55duże, D małe, A duże, B małe, E małe, D
  10890. 8:21:58duże, A małe, B duże, E duże D małe, A
  10891. 8:22:02małe, B duże, A małe, Dze.
  10892. 8:22:06Ale jednak mamy takie zjawisko jak
  10893. 8:22:08crossing over, które polega na zamienie
  10894. 8:22:12między fragmentami chromosomów
  10895. 8:22:14homologicznych na etapie profazy
  10896. 8:22:17pierwszego podziału majotycznego. I ten
  10897. 8:22:19crossing over znacząco zwiększy naszą
  10898. 8:22:22różnorodność genetyczną, bo będzie
  10899. 8:22:25pozwalał na wytworzenie nowych wariantów
  10900. 8:22:28aleleli, które będą mogły trafić do
  10901. 8:22:30jednej gamety. Ale też zwróćcie uwagę,
  10902. 8:22:33że crossing overy nie zawsze zachodzi. A
  10903. 8:22:36poza tym jeśli geny na tym samym
  10904. 8:22:38chronomosomie są od siebie mocno
  10905. 8:22:40oddalone to jest większa szansa, że
  10906. 8:22:42podczas crossing over do przełamania
  10907. 8:22:45chromosomu zejdzie między nimi i ten
  10908. 8:22:48allel zostanie przekazany na inny
  10909. 8:22:51chromosom homologiczny.
  10910. 8:22:53A w przypadku, gdy tegeny leżą blisko
  10911. 8:22:56siebie, to szansa na to, że do tego
  10912. 8:22:59takiego zamieszania dojdzie jest
  10913. 8:23:02stosunkowo niewielka. I właśnie
  10914. 8:23:05wykorzystując te szanse na wystąpienie
  10915. 8:23:08jakiejś cechy, możemy obliczyć odległość
  10916. 8:23:11między tymi genami na chromosomach. I
  10917. 8:23:14wyobraźmy sobie, że mamy dwie cechy.
  10918. 8:23:17Kolor oczu i kształt ust, na przykład
  10919. 8:23:20gdzie potencjalnych organizmów. i
  10920. 8:23:22krzyżujemy te organizmy. I w potomstwie
  10921. 8:23:25mamy ponad 1000 osobników z niebieskimi
  10922. 8:23:28oczami, okrągłymi ustami, ten 1000
  10923. 8:23:31osobników z zielonymi oczami i płaskimi
  10924. 8:23:34ustami oraz po 100 osobników z
  10925. 8:23:36kombinacją tych cech. I tutaj widzimy,
  10926. 8:23:39że te kombinacje, które występują u
  10927. 8:23:41rodziców w potomstwie występują o wiele
  10928. 8:23:44częściej niż te przemieszania cech
  10929. 8:23:47rodziców. A więc stąd wnioskujemy, że
  10930. 8:23:50geny kodujące te cechy leżą na tym samym
  10931. 8:23:53chromosomie. A gdy u potomstwa powstanie
  10932. 8:23:56mieszanka tych cech, to znaczy, że
  10933. 8:23:58doszło do crossingu overu, w którym te
  10934. 8:24:01alelele zostały przemieszane i mogły
  10935. 8:24:04powstać nowe warianty aleleli w
  10936. 8:24:07kametach. I te cechy odpowiadające
  10937. 8:24:10rodzicom to nazywamy fenotypami dzikimi,
  10938. 8:24:13a te nowe fenotypy nazywamy
  10939. 8:24:16rekombinantami.
  10940. 8:24:19I mając te wartości możemy wyliczyć
  10941. 8:24:22odległość między tymi genami. Częstość
  10942. 8:24:25rekombinacji równa się liczba osobników
  10943. 8:24:27zrekombinowanych dzielona na całą ilość
  10944. 8:24:31potomstwa. Czyli te osobniki
  10945. 8:24:33zrekombinowane to będzie 106 + 124
  10946. 8:24:38wychodzi nam 230 dzi na 3230
  10947. 8:24:43co wychodzi 7% za to odpowiada 7
  10948. 8:24:46centylomorganom
  10949. 8:24:48wychodzi nam że te geny są od siebie
  10950. 8:24:51oddalone o 7% długości chromosomu a więc
  10951. 8:24:54ta sytuacja że crossing over zajdzie
  10952. 8:24:57właśnie między tymi genami na
  10953. 8:24:59chromosomie jest stosunkowo niewiel
  10954. 8:25:03Analizę rodowodów przedstawi na
  10955. 8:25:05przykładzie zadania maturalnego i w tych
  10956. 8:25:07rodowodadach chodzi o to, żeby by na
  10957. 8:25:10podstawie tego, w którym pokoleniu,
  10958. 8:25:12które osoby były chore, a które zdrowe,
  10959. 8:25:15określić jak dziedziczona jest choroba.
  10960. 8:25:17I w tym zadaniu na podstawie tego
  10961. 8:25:19rodowodu musimy wykluczyć jedną z opcji
  10962. 8:25:23dziedzieczenia polidaktyli. No i żeby to
  10963. 8:25:25zrobić, dobrze będzie znaleźć sytuację z
  10964. 8:25:29chorą z chorym mężczyzną. I tutaj mamy
  10965. 8:25:32takie dwie sytuacje. Na samym górze w
  10966. 8:25:34pokoleniu pierwszym i w pokoleniu
  10967. 8:25:37trzecim po lewej. I skoro mężczyzna ma
  10968. 8:25:40polidaktylię, to na razie załóżmy, że
  10969. 8:25:43jest to choroba z przełączona z płcią. A
  10970. 8:25:45więc allel odpowiadający za tą chorobę
  10971. 8:25:48musiałby leżeć na chromosomie
  10972. 8:25:51X. A więc ten chromosom X u mężczyzny
  10973. 8:25:55będzie u wszystkich córek tego
  10974. 8:25:57małżczyzny. A więc skoro w tym punkcie C
  10975. 8:26:01jest, że jest to choroba z przełączona z
  10976. 8:26:03płucią dominująca, to wszystkie córki
  10977. 8:26:06powinny być chore na tą chorobę. Ale na
  10978. 8:26:08schemacie widzimy, że nie wszystkie
  10979. 8:26:10córki chorego mężczyzny mają
  10980. 8:26:12polidaktylię. A więc wniosek jest taki,
  10981. 8:26:15że możemy wykluczyć, że jest to choroba
  10982. 8:26:19dominująca, z przełączona z płcią. I
  10983. 8:26:21uzasadnienie, nie wszystkie córki
  10984. 8:26:23chorego mężczyzny są chore na
  10985. 8:26:26polidaktylię.
  10986. 8:26:27Nasz genotyp wytycza nam pewne ramy
  10987. 8:26:30rozwojowe, w obrębie których możemy się
  10988. 8:26:32poruszać, rozwijać się i to są pewne
  10989. 8:26:36ramy nie do przekroczenia, bo jakby nasz
  10990. 8:26:38genotyp determinuje wszystkie możliwe
  10991. 8:26:41opcje, do których możemy dojrzeć, ale
  10992. 8:26:44oczywiście nie będziemy realizować tych
  10993. 8:26:47wszystkich potencjalnych możliwości,
  10994. 8:26:49tylko ograniczymy się do pewnego małego
  10995. 8:26:52spektrum, które jest możliwe w obrębie
  10996. 8:26:54naszego genotypu. I te wszystkie
  10997. 8:26:56widoczne cechy takie jak nasz wygląd,
  10998. 8:26:59nasze enzymy, nasze zachowania i tak
  10999. 8:27:01dalej, i tak dalej, to jest nasz
  11000. 8:27:03fenotyp, czyli takie zauważalne cechy
  11001. 8:27:05fenotypowe rozwijające się w obrębie
  11002. 8:27:08genotypu i osobniki między sobą różnią
  11003. 8:27:12się zarówno genotypem, jak i fenotypem z
  11004. 8:27:15uwagi na co inny wygląd warunkowany
  11005. 8:27:18przez swój rozwój w obrębie genotypu. I
  11006. 8:27:21właśnie ta zmienność objawia się
  11007. 8:27:24różnorodnością fenotypową w populacji.
  11008. 8:27:28Zmienność genetyczna jest albo pierwotna
  11009. 8:27:31za sprawą mutacji, które zmieniają
  11010. 8:27:33materiał genetyczny i dają nowe
  11011. 8:27:36występujące warianty albo zmienność
  11012. 8:27:39wtórna, gdzie nowe warianty sięów się
  11013. 8:27:42nie tworzą, ale za to może ona
  11014. 8:27:44doprowadzić do występowania aleleli w
  11015. 8:27:46nowych kombinacjach, w których wcześniej
  11016. 8:27:49nie występowały razem w obrębie jednego
  11017. 8:27:51osobnika. I dzieje się to za sprawą
  11018. 8:27:54niezależnej segregacji chromosomów i
  11019. 8:27:56zawiska crossing over, które zachodzi w
  11020. 8:28:00profazie pierwszego podziału
  11021. 8:28:01majotecznego.
  11022. 8:28:03I w obrębie zmienności wyróżniamy
  11023. 8:28:06zmienność nieciągłą, w której mamy
  11024. 8:28:09występowanie albo nie wystąpowanie
  11025. 8:28:11jakiejś cechy, na przykład antygeny
  11026. 8:28:13występujące na krwinkach i zmienność
  11027. 8:28:16ciągłą. Czyli jakaś cecha przyjmuje
  11028. 8:28:19różne wartości z jakiegoś zakresu, a nie
  11029. 8:28:22możemy tak po prostu stwierdzić, że
  11030. 8:28:24jedna cecha występuje lub nie występuje.
  11031. 8:28:27I właśnie cechy ciągłe ciągłe zwykle są
  11032. 8:28:30uwarunkowane przez takie geny, które
  11033. 8:28:33występują w dużej liczbie, a mianowicie
  11034. 8:28:36chodzi o to, że wiele genów współdziała
  11035. 8:28:38w tworzeniu jakiejś innej cechy.
  11036. 8:28:40Oczywiście jak tutaj jest podane wzrostu
  11037. 8:28:42organizmu, to tutaj też bardzo dużą
  11038. 8:28:44uwagę będzie odgrywały czynniki
  11039. 8:28:47środowiskowe, które na to będą wpływać i
  11040. 8:28:50też warunkowały tą zmienność.
  11041. 8:28:53Przechodzimy do zmian w materiale
  11042. 8:28:56genetycznym, czyli mutacji, które możemy
  11043. 8:28:59podzielić ze względu na genezę. Tutaj
  11044. 8:29:01będą mutacje zachodzące spontaniczne i
  11045. 8:29:04mutacje indukowane jakimś czynnikiem, na
  11046. 8:29:07przykład promieniowaniem UV. Ze względu
  11047. 8:29:09na efekt mamy mutacje negatywne,
  11048. 8:29:11neutralne i pozytywne. Pozytywnych
  11049. 8:29:13będzie najmniej, ale mogą być najłatwiej
  11050. 8:29:16utrwalane w populacji na zasadzie doboru
  11051. 8:29:18naturalnego, o czym będzie już w
  11052. 8:29:20ewolucjonizmie. I mutacje możemy dzielić
  11053. 8:29:23ze względu na charakter. I mamy mutacje
  11054. 8:29:26punktowe, chromosomowe i genomowe. Na
  11055. 8:29:29maturę nas obchodzą tylko punktowe i
  11056. 8:29:31chromosomowe.
  11057. 8:29:32W mutacjach punktowych mamy substytucję,
  11058. 8:29:35czyli zmianę jednego nukleotydu na inny.
  11059. 8:29:38czyli usunięcie jednego lub kilku
  11060. 8:29:40nukleotydów i inserecję, czyli
  11061. 8:29:43wstawienie jednego lub kilku
  11062. 8:29:45nukleotydów. W mutacjach chromosomowych
  11063. 8:29:48mamy mutacje strukturalne, które dotyczą
  11064. 8:29:51zmiany w strukturze chromosomu albo
  11065. 8:29:54liczbowe, czyli zmiany w liczebności w
  11066. 8:29:57parze chromosomów. Na przykład nulisomia
  11067. 8:29:59to braki jednej pary chromosomów.
  11068. 8:30:01Monosomia to obecność tylko jednego
  11069. 8:30:03chromosomu homologicznego w danej pasze
  11070. 8:30:06i trisomia to obecność trzech
  11071. 8:30:08chromosomów zamiast dwóch chromosomów w
  11072. 8:30:11danej parze chromosomów.
  11073. 8:30:14Tutaj jeszcze raz te aberacje
  11074. 8:30:16chromosomowe, które mogą być
  11075. 8:30:18strukturalne albo liczbowe. Liczbowe to
  11076. 8:30:21co przedstawiłem. Jeszcze zapis.
  11077. 8:30:24Nulisomie 2n - 2, czyli 2n oznacza, że
  11078. 8:30:28mamy diploidalny garnitur chromosomowy
  11079. 8:30:31-2, czyli gdzieś wypadają dwa
  11080. 8:30:33chromosomy. Analogicznie monosomie
  11081. 8:30:35wypada je jeden jeden chromosom z pary i
  11082. 8:30:38trisomnie to mamy gdzieś trzy chromosomy
  11083. 8:30:41zamiast dwóch.
  11084. 8:30:43I tutaj mam przedstawione jak mogą
  11085. 8:30:45wyglądać te mutacje strukturalne. Tymi
  11086. 8:30:49szarymi patyczkami są zaznaczone
  11087. 8:30:52chromosomy, na których mogą leżeć różne
  11088. 8:30:55allelele i ich fragmenty oznaczyłem
  11089. 8:30:57literami. Na jednym chromosomie
  11090. 8:30:59homologicznym dużymi, na drugim małymi.
  11091. 8:31:02I tu gdzie mamy mutację a to mamy
  11092. 8:31:05duplikację, gdzie dochodzi do powielenia
  11093. 8:31:07fragmentu chromosomu. Literą B mam
  11094. 8:31:10zaznaczoną delekcję. gdzie dochodzi do
  11095. 8:31:13usunięcia fragmentu chromosomu. Literą C
  11096. 8:31:16jest zaznaczona inwersja, gdzie dochodzi
  11097. 8:31:18do obrócenia się fragmentu chromosomu o
  11098. 8:31:22180 stopni. Literą D mamy translokację,
  11099. 8:31:26w której dochodzi przeniesienie
  11100. 8:31:27fragmentu jednego chromosomu na inny
  11101. 8:31:30chromosom. Niekoniecznie musi być to
  11102. 8:31:32przeniesienie z chromosomu na jego
  11103. 8:31:34chromosomy homologiczne, ale może też
  11104. 8:31:37być przeniesienie na jakiś inny
  11105. 8:31:39chromosom, nie będący chromosomem
  11106. 8:31:41homologicznym.
  11107. 8:31:43I musimy znać podłoża różnych chorób
  11108. 8:31:46genetycznych, żeby wiedzieć jaki to jest
  11109. 8:31:48typ choroby i tutaj co są te choroby
  11110. 8:31:50wymienione. Moskowiscydoza to jest
  11111. 8:31:53choroba recesywna punktowa, tak samo
  11112. 8:31:57fenelokatonuria. Plusica Hingtona to
  11113. 8:32:00również jest choroba punktowa genowa,
  11114. 8:32:04ale jest to choroba dominująca, czyli
  11115. 8:32:06objawia się w przypadku, gdy mamy tylko
  11116. 8:32:09jeden uszkodzony allel, a ta choroba
  11117. 8:32:12może przetrwać w populacji. Osobniki,
  11118. 8:32:16które są chore, nie są eliminowane, bo
  11119. 8:32:18objawia się ona dopiero w późniejszym
  11120. 8:32:20wieku, gdy osobniki są już po okresie
  11121. 8:32:22reprodukcyjnym, a więc już wydały
  11122. 8:32:25potomstwo, a więc te allele mogły być
  11123. 8:32:28przekazane i obecność tych alleli zwykle
  11124. 8:32:31nie wpływała na sukces reprodukcyjny
  11125. 8:32:34osoby. Hemofilia to jest choroba
  11126. 8:32:37recesywna z przełączona z płcią, tak
  11127. 8:32:40samo jak daltonizm. I mamy trzy choroby
  11128. 8:32:42związane z nieprawidłową liczbą
  11129. 8:32:46chromosomów, czyli zespół Turynara
  11130. 8:32:49związany z brakiem jednego chromosomu X
  11131. 8:32:52w parze chromosomów płci zespołu Duna,
  11132. 8:32:56który najczęściej jest warunkował
  11133. 8:32:57trisomią 21 pary chromosomów, chociaż to
  11134. 8:33:01nie jest jedyna zmiana chromosomowa,
  11135. 8:33:03która może prowadzić do tego zespołu i
  11136. 8:33:06zespół Cleanafeltera, który jest
  11137. 8:33:08związany z nadmiarowym chromosomem X w
  11138. 8:33:11parze chromosomów płci.
  11139. 8:33:15I mamy czynniki, które mogą zwiększać
  11140. 8:33:17ryzyko wystąpienia mutacji, czyli
  11141. 8:33:20mutageny. Możemy je podzielić na
  11142. 8:33:22mutageny fizyczne, takie jak
  11143. 8:33:24promieniowanie ionizujące lub
  11144. 8:33:26promieniowanie UV chemiczne. I tutaj
  11145. 8:33:29będzie najwięcej różnorodnych substancji
  11146. 8:33:32chemicznych, na przykład y różnego
  11147. 8:33:34rodzaju analogii nukleotydów, jakieś
  11148. 8:33:37substancje alkilujące, czy jakieś
  11149. 8:33:40związki pierścieniowe, czy wiele, wiele
  11150. 8:33:43innych substancji, które sprzyjają
  11151. 8:33:45występowaniu mutacjom. I mamy jeszcze
  11152. 8:33:47mutageny biologiczne, na przykład
  11153. 8:33:50niektóre
  11154. 8:33:52sprzyjają występowaniu mutacji. Czy
  11155. 8:33:56wiele grzybów produkuje substancje
  11156. 8:33:58mutagne.
  11157. 8:34:00I mutacje często mogą się związać z
  11158. 8:34:03ryzykiem wytworzenia choroby
  11159. 8:34:05nowotworowej, bo jak mamy nasz cykl
  11160. 8:34:07komórkowy, to on przebiega w
  11161. 8:34:10prawidłowych warunkach, bez żadnych
  11162. 8:34:12zakłócań. jest prawidłowo regulowany, za
  11163. 8:34:14co odpowiada wiele białek. Ale gdy
  11164. 8:34:17dojdzie do uszkodzenia fragmentów DNA
  11165. 8:34:20odpowiadających za kodowanie białek
  11166. 8:34:23regulatorowych, to może dojść do
  11167. 8:34:24zaburzenia tego cyklu i mogą się zacząć
  11168. 8:34:27w niekontrolowane podziały komórkowe.
  11169. 8:34:30Mamy w organizmie takie białko jak P53,
  11170. 8:34:33nazywane też strażnikiem genomu, która
  11171. 8:34:36potrafi zabijać takie komórki, które
  11172. 8:34:39mają uszkodzony materiał genetyczny lub
  11173. 8:34:42wstrzymywać ich cykl komórkowy i
  11174. 8:34:45warunkować naprawę tego materiału
  11175. 8:34:47genetycznego. Ale właśnie jak
  11176. 8:34:48uszkodzenia materiału będą za duże, to
  11177. 8:34:50wtedy to białko może prowadzić do
  11178. 8:34:52śmierci komórki. I właśnie bardzo często
  11179. 8:34:55się zdarza, że choroby nowotworowe
  11180. 8:34:58występują wtedy, kiedy również mamy
  11181. 8:35:00mutację w tym genie, który odpowiada za
  11182. 8:35:03syntezę białka P53. Będzie to nawet
  11183. 8:35:06około 50% chorób nowotworowych. To
  11184. 8:35:09takie, w których dochodzi do uszkodzenia
  11185. 8:35:11genu odpowiedzialnego za kodowanie tego
  11186. 8:35:14białka.
  11187. 8:35:15Biotechnologia to wykorzystywanie
  11188. 8:35:17organizmów żywych na rzecz człowieka i
  11189. 8:35:20dzielimy ją na tradycyjną, w której
  11190. 8:35:22wykorzystujemy organizmy niemodyfikowane
  11191. 8:35:25genetycznie i molekularną, w której już
  11192. 8:35:28wykorzystamy organizmy w jakiś sposób
  11193. 8:35:30zmieniony genetycznie. I w
  11194. 8:35:32biotechnologii tradycyjnej to przede
  11195. 8:35:35wszystkim to będą różne procesy
  11196. 8:35:37kulinarne, takie jak tworzenie różnego
  11197. 8:35:40rodzaju kiszonek, tworzenie sarów czy na
  11198. 8:35:44przykład wykorzystywanie drożdżzy w
  11199. 8:35:46różnego rodzaju wypiekach. Będzie to
  11200. 8:35:49oczyszczenie ścieków wykorzystującego
  11201. 8:35:52wykorzystujące różnego rodzaju
  11202. 8:35:53mikroorganizmy. Degradacja różnych
  11203. 8:35:56substancji za pomocą organizmów, ale też
  11204. 8:35:59wykorzystanie tego w rolnictwie jak
  11205. 8:36:02tworzenie kompostów. Też można tutaj
  11206. 8:36:04podać przykład bioindykcji przy pomocy
  11207. 8:36:08jakiś organizmów, żeby określać warunki
  11208. 8:36:11panujące w jakichś środowiskach. Jednak
  11209. 8:36:14bardziej użyteczna teraz jest
  11210. 8:36:16biotechnologia molekularna, która
  11211. 8:36:18pozwala nam uzyskać bardziej określone
  11212. 8:36:21efekty sprecyzowane na to, co chce
  11213. 8:36:23osiągnąć człowiek. I biotechnologia
  11214. 8:36:26molekularna korzysta z kilku narzędzi.
  11215. 8:36:29Takimi podstawowymi narzędziami będą
  11216. 8:36:31enzymy polimeras, które odbudowują
  11217. 8:36:35łańcuch nukleotydowy na bazie innego
  11218. 8:36:37łańcucha. enzyma restrykcyjna, zdolne do
  11219. 8:36:40ciącia łańcuchów nukleotydowych w
  11220. 8:36:42określonych miejscach i gazy sklejające
  11221. 8:36:46łańcuchy nukleotydowe.
  11222. 8:36:48Jeśli chodzi o polimarazy to głównie
  11223. 8:36:51jest wykorzystywana polimaraza, tak,
  11224. 8:36:53która pochodzi od jednego archeona
  11225. 8:36:56żyjącego w skrajnych warunkach bardzo
  11226. 8:36:58wysokiej temperatury i jest
  11227. 8:37:00wykorzystywana właśnie ta polimarasa z
  11228. 8:37:03uwagi na jej dużą termostabilność. Może
  11229. 8:37:06ona pracować w wysokich temperaturach, a
  11230. 8:37:09wysokie temperatury procesów
  11231. 8:37:11biotechnologicznych, powołecz i
  11232. 8:37:13molekularnych pozwalają zwiększyć
  11233. 8:37:15zwiększyć szybkość tych procesów, żeby w
  11234. 8:37:18krótszym czasie proces był bardziej
  11235. 8:37:20efektywny.
  11236. 8:37:22Jeśli chodzi o enzyma restrykcyjne,
  11237. 8:37:24naturalnie one występują w bakteriach i
  11238. 8:37:27mają za zadanie chronić bakterie przed
  11239. 8:37:29infekcjami wirusowymi. I mamy kilka
  11240. 8:37:31typów enzymów restrykcyjnych. W
  11241. 8:37:34biotechnologii są wykorzystywane tylko
  11242. 8:37:36typy drugiego, bo przecinają one nic DNA
  11243. 8:37:40w określonych miejscach, które są
  11244. 8:37:42nazywane miejscami palindromowymi. To są
  11245. 8:37:45takie sekwencje, które czytane od przodu
  11246. 8:37:47i od tyłu są takie same. I każdy enzym
  11247. 8:37:50restrykcyjny tnie tą cząsteczkę w
  11248. 8:37:53określonym miejscu i możemy wyróżnić te
  11249. 8:37:56enzymy restrykcyjne typu drugiego dające
  11250. 8:37:59lekkie końca. wtedy łatwo połączyć takie
  11251. 8:38:02fragmenty z powrotem za pomocą ligas
  11252. 8:38:04albo dając temp wtedy połączenie tych
  11253. 8:38:08fragmentów za pomocą ligas jest trochę
  11254. 8:38:10trudniejsze trzeba jeszcze dołączyć tam
  11255. 8:38:14do tych końcówek różne nukleotyd żeby
  11256. 8:38:17każdy ten fragment miał taką końcówkę
  11257. 8:38:19którą może się połączyć z innym
  11258. 8:38:21fragmentem
  11259. 8:38:23teraz przejdziemy do omówienia różnych
  11260. 8:38:24technik inżynierii genetycznej pierwsza
  11261. 8:38:27będzie reakcja PCR czyli reakcja, która
  11262. 8:38:31pozwala nam na zwielokrotnienie naszego
  11263. 8:38:33materiału genetycznego nawet z
  11264. 8:38:35pojedynczej cząsteczki. Dzięki tej
  11265. 8:38:38reakcji możemy bardzo szybko powielić
  11266. 8:38:40ilość naszego materiału genetycznego
  11267. 8:38:43interesującej nas cząsteczki. I co
  11268. 8:38:45potrzebujemy? Po pierwsze potrzebujemy
  11269. 8:38:48tego fragmentu materiału genetycznego,
  11270. 8:38:50który chcemy powielić. Gdy już mamy ten
  11271. 8:38:53fragment, musimy na niego zadziałać
  11272. 8:38:55wysoką temperaturą, około 95
  11273. 8:38:59stopniami Celjusza, aby wiązania
  11274. 8:39:02wodorowe między nicmi podwójnej helisy
  11275. 8:39:05uległy rozerwaniu i żeby te nicie się
  11276. 8:39:08rozdzieliły. Dalej zmniejszamy
  11277. 8:39:11temperaturę, by startery mogły się
  11278. 8:39:13dopasować do tych pojedynczych nici. I
  11279. 8:39:16właśnie są potrzebne specyficzne
  11280. 8:39:18startery dla tych fragmentów DNA, bo
  11281. 8:39:22polimerazy DNA nie mogą rozbudowywać
  11282. 8:39:25nici denovo, tylko zawsze muszą ją
  11283. 8:39:28dobudowywać do już jakiegoś istniejącego
  11284. 8:39:31fragmentu. Dalej w temperaturze 72
  11285. 8:39:35stopni około zaczyna działać polimeraza
  11286. 8:39:37DNA, która na podstawie naszej
  11287. 8:39:40pierwotnej nici zaczyna dobudowywać nic
  11288. 8:39:43komplementarną od tego startera, który
  11289. 8:39:46się przyczepił. Tutaj właśnie zwykle
  11290. 8:39:48jest wykorzystywana jakaś polimeraza
  11291. 8:39:50termostabilna, żeby proces mógł
  11292. 8:39:52zachodzić w wyższej temperaturze i żeby
  11293. 8:39:54zachodził przez to szybciej. Po jednym
  11294. 8:39:57takim cyklu liczba naszych cząsteczek
  11295. 8:39:59DNA uległa podwojeniu, ale na tym nie
  11296. 8:40:02kończymy i możemy wielokrotnie powtarzać
  11297. 8:40:04taki cykl, żeby wykładniczo liczba
  11298. 8:40:07cząsteczek DNA rosła.
  11299. 8:40:11Możemy powiedzieć o hybrydyzacji i
  11300. 8:40:14używaniu sąd, żeby określić czy jakiś
  11301. 8:40:17fragment materiału genetycznego
  11302. 8:40:19występuje u danego osobnika. No i w
  11303. 8:40:22pierwszej kolejności bierzemy
  11304. 8:40:24interesujący nas fragment materiału
  11305. 8:40:26genetycznego i powielamy go reakcją PCR,
  11306. 8:40:30żebyśmy mogli działać na większą skalę i
  11307. 8:40:32żeby efekt makroskopowo był widoczny.
  11308. 8:40:35Potem za pomocą enzymów restrykcyjnych
  11309. 8:40:38tniemy użyty zyskane DNA na mniejsze
  11310. 8:40:41fragmenty. Dodajemy do naszej mieszaniny
  11311. 8:40:45sondy, które są komplementarnymi
  11312. 8:40:48odcinkami DNA doszukanych przez nas
  11313. 8:40:51fragmentów, które dodatkowo są w jakiś
  11314. 8:40:53sposób wyznakowane. Gdy te sądy znajdą
  11315. 8:40:57komplementarne fragmenty, to się z nimi
  11316. 8:40:59połączą. A jeśli w badanym materiale
  11317. 8:41:02genetycznym nie będzie komplementarnych
  11318. 8:41:04fragmentów, to się one nie połączą.
  11319. 8:41:06Dalej dochodzi do przemywania, czyli
  11320. 8:41:09procesu, w którym usuwamy te sundy,
  11321. 8:41:12które nie połączyły się z
  11322. 8:41:14komplementarnym fragmentem materiału
  11323. 8:41:16genetycznym. I w ostatnim kroku
  11324. 8:41:18pobudzamy jakąś w jakiś sposób tą sondę.
  11325. 8:41:21na przykład ją napromieniowujemy w
  11326. 8:41:23zależności od tego, czy to będzie
  11327. 8:41:25odpowiednia sunda tak działająca, tak
  11328. 8:41:27żeby dała efekt świetlny. I efekt
  11329. 8:41:30świetlny będzie dla nas sygnałem, że
  11330. 8:41:33znaleźliśmy ten fragment materiału
  11331. 8:41:35genetycznego, wobec którego była
  11332. 8:41:37skierowana sonda. I to na przykład
  11333. 8:41:40mógłby być jakiś fragment jakiegoś
  11334. 8:41:42zmodyfikowanego allelu, który warunkował
  11335. 8:41:45wystąpienie jakiejś choroby. I kolejne
  11336. 8:41:48bardzo ważne urządzenie w technologii
  11337. 8:41:51molekularnej oraz w inżynierii
  11338. 8:41:53genetycznej, czyli elektroforeza. Czyli
  11339. 8:41:56zakrapiamy fragmenty naszych próbek w
  11340. 8:41:58takich specjalnych rynienkach w żelu
  11341. 8:42:01agarowym. Te rynienki tutaj zaznaczyłam
  11342. 8:42:03na fioletowo i można albo to stosować do
  11343. 8:42:06materiału genetycznego, albo do białek.
  11344. 8:42:09I umieszczamy ten żelazowy w polu
  11345. 8:42:13elektrycznym. Z jednej strony mamy
  11346. 8:42:15ładunek ujemny, z drugiej strony ładunek
  11347. 8:42:18dodatni oraz puszczamy prąd.
  11348. 8:42:22Materiał genetyczny z tych rynienek
  11349. 8:42:24będzie odpowiednio migrował w kierunku
  11350. 8:42:27ładunku dodatniego, a jego szybkość
  11351. 8:42:29będzie uzależniona od tego, jak wielki
  11352. 8:42:32to jest fragment, jaki niesie ładunek
  11353. 8:42:34elektryczny i mniej więcej jaki jest
  11354. 8:42:37jego kształt, jaka struktura.
  11355. 8:42:40Zobaczmy to sobie na przykładzie. Mamy
  11356. 8:42:42dwie próbki materiału genetycznego,
  11357. 8:42:45które powielamy za pomocą reakcji PCR.
  11358. 8:42:49Jedną z tych próbek jeszcze tniemy za
  11359. 8:42:51pomocą enzymów restrykcyjnych. Także
  11360. 8:42:54każda cząsteczka materiału genetycznego
  11361. 8:42:57da dwa fragmenty. Próbkę A nakrapiamy do
  11362. 8:42:59rynienki A, próbkę B do rynki B i
  11363. 8:43:02puszczamy elektroforezę. Po pewnym
  11364. 8:43:04czasie zobaczymy, że te fragmenty się
  11365. 8:43:07przemieszczą. Widzimy, że tam gdzie
  11366. 8:43:10mieliśmy próbkę A, mamy jeden prążek.
  11367. 8:43:12Jest to logiczne, bo mieliśmy tylko
  11368. 8:43:15jeden rodzaj wielkości materiału
  11369. 8:43:17genetycznego, który był największy, a
  11370. 8:43:19więc migrował wolniej. W próbce B
  11371. 8:43:22mieliśmy dwa prążki, bo mieliśmy dwa
  11372. 8:43:25mniejsze, dwie mniejsze frakcje różnych
  11373. 8:43:28cząsteczek materiału genetycznego, które
  11374. 8:43:30właśnie z uwagi na swój mniejszy rozmiar
  11375. 8:43:32szybciej migrowały i oczywiście są one
  11376. 8:43:35jeszcze jakoś odpowiednio znakowane,
  11377. 8:43:37żebyśmy mogli to odczytać na tym żelu do
  11378. 8:43:40elektroforezy i stwierdzić do której
  11379. 8:43:43rynki zostały wprowadzone, jakie frakcje
  11380. 8:43:47wielkościowe i które są większe i które
  11381. 8:43:50mniejsze.
  11382. 8:43:51Często w elektroforie materiału
  11383. 8:43:53genetycznego, gdzie ładunek już odgrywa
  11384. 8:43:55mniejszą rolę niż w przypadku białek,
  11385. 8:43:58wprowadza się jeszcze takie modelowe
  11386. 8:44:00znaczniki wielkościowe, które również
  11387. 8:44:03migrują w żalu i pozwalają nam mniej
  11388. 8:44:05więcej określić jaką wielkość mają nasze
  11389. 8:44:08poszczególne próbki, te prążki w
  11390. 8:44:10poszczególnych próbkach, bo ten wzorcowy
  11391. 8:44:13model dla różnych wielkości tak migruje
  11392. 8:44:17pokazując nam poszczególne wielkości.
  11393. 8:44:19Jeśli będą te prążki na tym samym
  11394. 8:44:21poziomie co ten prążek modelowy, to
  11395. 8:44:24wiemy, że wielkość będzie zbliżona.
  11396. 8:44:27No i sekwencjonowanie DNA metodą
  11397. 8:44:29Zangera, czyli taka dosyć droga i dosyć
  11398. 8:44:33skomplikowana metoda, która się opiera
  11399. 8:44:35na tym, że ten fragment materiału
  11400. 8:44:37genetycznego, który chcemy
  11401. 8:44:40zsekwencjonować sobie powielamy. Jednak
  11402. 8:44:43z tą różnicą, że oprócz zwykłych
  11403. 8:44:45nukleotydów do tej mieszanki, w której
  11404. 8:44:47będzie zachodziła reakcja powielania
  11405. 8:44:50tego materiału genetycznego, dodamy
  11406. 8:44:53ddoksynleotydy,
  11407. 8:44:55które działają tak samo jak zwykłe
  11408. 8:44:57nukleotydy. Z tą różnicą, że gdy się one
  11409. 8:45:00przyczepią do łańcucha nukleotydów, to
  11410. 8:45:02zatrzymują reakcję polimeryzacji i będą
  11411. 8:45:05one ostatnim nukleotydem. I mamy cztery
  11412. 8:45:09próbki, w których jest inny rodzaj DD
  11413. 8:45:12nukleotydu. I w tych różnych próbkach
  11414. 8:45:16otrzymamy W tych różnych próbkach
  11415. 8:45:18otrzymamy fragmenty DNA o różnych
  11416. 8:45:21wielkościach.
  11417. 8:45:22materiał genetyczny z każdych tych
  11418. 8:45:24próbek zostanie poddany elektrofolorezie
  11419. 8:45:28i dzięki temu, że wiemy na którym
  11420. 8:45:31nukleotydzie synteza tego łańcucha
  11421. 8:45:34zatrzymywała się w każdej próbce i
  11422. 8:45:37dodatkowo na podstawie
  11423. 8:45:39różnicy w szybkości migracji z uwagi na
  11424. 8:45:42wielkość możemy oszacować kolejność
  11425. 8:45:45nukleotydów. Jeśli prążek T jest
  11426. 8:45:49najbliżej tego początku elektroforazy,
  11427. 8:45:52to wiemy, że to będzie najcięższy
  11428. 8:45:54fragment, który się będzie najwolniej
  11429. 8:45:56przesuwał. A więc pierwszym nukleotydem
  11430. 8:45:58od strony 3 prim będzie tym. Natomiast
  11431. 8:46:03mniejsze fragmenty się przesuwały
  11432. 8:46:05szybciej i dawały odpowiednio dalej
  11433. 8:46:08przesunięte prążki i to pozwaliło
  11434. 8:46:11odczytać nam sekwencję. Tutaj jednak
  11435. 8:46:13należy zwrócić uwagę na to, że to nie
  11436. 8:46:15będzie taka standardowa elektroforeza,
  11437. 8:46:17bo te różnice między poszczególnymi
  11438. 8:46:20wielkościami fragmentów są minimalne, bo
  11439. 8:46:23wynoszą tylko jeden nukleotydyt. A więc
  11440. 8:46:26te warunki elektroforezy muszą być
  11441. 8:46:28odpowiednio dostosowane, żeby ta
  11442. 8:46:31migracja nie zachodziła najszybciej i
  11443. 8:46:33żeby była zachowana bardzo wysoka
  11444. 8:46:35czułość, by ta różnica jednego
  11445. 8:46:38nukleotydu mogłaby być w tym odczytana.
  11446. 8:46:42I te metody technik inżynierii
  11447. 8:46:44genetycznych są wykorzystywane w
  11448. 8:46:46medycynie sądowej, kryminalistyce,
  11449. 8:46:48diagnostyce soru chorób i ma to związek
  11450. 8:46:51właśnie z tymi procesami, że bierzemy
  11451. 8:46:53jakiś fragment materiału genetycznego,
  11452. 8:46:56powielamy go, tniemy i sądując go możemy
  11453. 8:47:00stwierdzić, czy są tam odpowiednie
  11454. 8:47:02fragmenty. Może się to przydać na
  11455. 8:47:04przykład dla ustalania ojcostwa, dla
  11456. 8:47:06sprawdzania czy czy jakaś osoba mael
  11457. 8:47:09odpowiadający za wystąpienie jakiejś
  11458. 8:47:11choroby, czy też w kryminalistyce do
  11459. 8:47:13porównywania materiału genetycznego z
  11460. 8:47:16miejsca zbrodni, z materiałem
  11461. 8:47:18genetycznym poszczególnych osób.
  11462. 8:47:20I dalej musimy znać różnicę między
  11463. 8:47:23organizmami GMO i organizmami
  11464. 8:47:25transgencznymi, bo GMO to jest pojęcie
  11465. 8:47:28szersze i to są wszystkie organizmy,
  11466. 8:47:31których materiał genetyczny został w
  11467. 8:47:32jakiś sposób zmodyfikowany. mógł być na
  11468. 8:47:35przykład organizmowi zahamowany jakiś
  11469. 8:47:38gen, jakiś ten dodatkowo aktywowany albo
  11470. 8:47:40powielony jakiś jego gen. A organizmy
  11471. 8:47:43transgeniczne mają taki wymóg, że został
  11472. 8:47:46do nich wprowadzony gen należący do
  11473. 8:47:48innego organizmu. I modyfikacje
  11474. 8:47:51genetyczne organizmów mogą bardzo pomóc
  11475. 8:47:54ludzkości. Między innymi kiedyś insulina
  11476. 8:47:57była pozyskiwana ze zwierząt, ale dzięki
  11477. 8:48:00modyfikacji genetycznych bakterii
  11478. 8:48:02jesteśmy w stanie pozyskiwać insulinę
  11479. 8:48:05metodami inżynierii genetycznej. Też
  11480. 8:48:08udało nam się wyprodukować tak zwany
  11481. 8:48:10złoty ryż wzbogacony w witaminę A, który
  11482. 8:48:14pozwolił zapobiegać chorobom oczów w
  11483. 8:48:16krajach azjatyckich i będzie takich
  11484. 8:48:18przykładów o wiele więcej. Natomiast też
  11485. 8:48:21modyfikacje genetyczne stworzą niektóre
  11486. 8:48:24zagrożenia, wprowadzają dylematy natury
  11487. 8:48:27etycznej i też istnieje ryzyko, że te
  11488. 8:48:30organizmy posłużą w produkcji broni
  11489. 8:48:33nowych technologii, broni geologicznych,
  11490. 8:48:36na przykład toksyn, jakiś zadliwych
  11491. 8:48:39patogenów.
  11492. 8:48:41I musimy opisać klonowanie dwiema
  11493. 8:48:43metodami. Pierwsza metoda to transfery
  11494. 8:48:46jąder komórkowych i polega to na tym, że
  11495. 8:48:49mamy organizm, który jest dawcą komórki
  11496. 8:48:52jajowej i organizm, który chcemy
  11497. 8:48:55sklonować. Z organizmuodawcy usuwamy
  11498. 8:48:58jądro komórkowe, które wprowadzamy do
  11499. 8:49:01tej komórki z organizmu, który chcemy
  11500. 8:49:03sklonować, a potem dochodzi do
  11501. 8:49:06implantacji zarodka w organizmie matki
  11502. 8:49:09zastąpczej. która urodzi klona tej
  11503. 8:49:12komórki, która była dawcą jądra dla
  11504. 8:49:15komórki jajowej. I jak to tak
  11505. 8:49:17powiedziałam, to brzmi to bardzo prosto,
  11506. 8:49:20ale tak naprawdę jest to bardzo
  11507. 8:49:22skomplikowany proces.
  11508. 8:49:24Inną metodą klonowania jest rozdzielanie
  11509. 8:49:28zarodka we wczesnych etapach jego
  11510. 8:49:30rozwoju, kiedy jeszcze nie mamy
  11511. 8:49:32zdeterminowanych wszystkich narządów i
  11512. 8:49:35całego planu rozwojowego tego młodego
  11513. 8:49:37organizmu. I takie rozdzielenie komóek
  11514. 8:49:40sprawi u niektórych organizmów, że
  11515. 8:49:42rozwiną się nam dwa niezależne
  11516. 8:49:44organizmy, które będą ketycznymi
  11517. 8:49:47bliźniakami.
  11518. 8:49:49Jeśli chodzi o komórki to mają one swoją
  11519. 8:49:52potencjalność. Komórki potencjalne to są
  11520. 8:49:56takie komórki, które mogą się rozwijać
  11521. 8:49:58we wszystkie inne komórki organizmu.
  11522. 8:50:01Plury potencjalne mogą się rozwijać we
  11523. 8:50:04wszystkie inne komórki organizmu. Poza
  11524. 8:50:07komórkami Trofoblastu. Mamy komórki
  11525. 8:50:10multipotencjalne, które mają kilka kilka
  11526. 8:50:14dróg rozwojowych, w które mogą się
  11527. 8:50:16rozwinąć te komórki i komórki
  11528. 8:50:18unipotencjalne, których potencjał
  11529. 8:50:21rozwojowy jest już zdeterminowany i w
  11530. 8:50:23swoich podziałach będą dawały jedną
  11531. 8:50:25konkretną komórkę. I oczywiście jeszcze
  11532. 8:50:28mamy komórki, które się zatrzymały w
  11533. 8:50:30fazie G0 cyklu komórkowego i już się nie
  11534. 8:50:33dzielą. I komórkami macierzystymi
  11535. 8:50:36nazywamy komórki tuti potencjalne i
  11536. 8:50:38czasami niektóra frakcja
  11537. 8:50:40plurypotencjalnych.
  11538. 8:50:41I to są komórki, które są wykorzystywane
  11539. 8:50:44w medycynie, w leczeniu wielu chorób. I
  11540. 8:50:47takie komórki pozyskujemy między innymi
  11541. 8:50:49ze szpiku kostnego, z krwi pępowinowej
  11542. 8:50:53czy sznura pępowinowego.
  11543. 8:50:56I tutaj jeszcze mamy takie punkty,
  11544. 8:50:59których nie będę omawiał, bo to są takie
  11545. 8:51:01bardziej punkty opisowe na temat
  11546. 8:51:04bardziej dylematów moralnych i
  11547. 8:51:05zagrożenia związanego z inżynierią
  11548. 8:51:08genetyczną.
  11549. 8:51:10Ewolucja jest niezaprzeczalnym faktem,
  11550. 8:51:13który jest poparty bardzo silnymi
  11551. 8:51:15dowodami. Są to dowody z zakresu
  11552. 8:51:17paleontologii, które obejmują wszelkiego
  11553. 8:51:20rodzaju skamieniałości, zarówno takie
  11554. 8:51:24bezpośrednie skamieniałości organizmów,
  11555. 8:51:26jak i pośrednie, czyli jakieś ślady czy
  11556. 8:51:30skamieniałości wskazujące na jakąś
  11557. 8:51:32aktywność organizmów. Są to dowody z
  11558. 8:51:35zakresu anatomii porównawczej, które nam
  11559. 8:51:37pokazują podobieństwa między
  11560. 8:51:39organizmami, różnego rodzaju narządy
  11561. 8:51:42analogiczne, homologiczne, których
  11562. 8:51:44analiza pozwala na określenie jak działa
  11563. 8:51:47ewolucja i pozwala na znalezienie
  11564. 8:51:50pewnych mechanizmów ewolucji. To są
  11565. 8:51:53dowody z zakresu embryologii, które
  11566. 8:51:56opierają się na analizie rozwoju
  11567. 8:51:58zarodkowego organizmów, który pokazuje,
  11568. 8:52:01że niejako nasz rozwój ontogenetyczny
  11569. 8:52:05jest niejako odtworzeniem naszego całego
  11570. 8:52:08rozwoju filogenetycznego w życiu
  11571. 8:52:10zarodkowym i płodowym. I to są również
  11572. 8:52:13dowody z zakresu biogeografii, które
  11573. 8:52:16analizują rozmieszczenie organizmów na
  11574. 8:52:19kulis ziemskiej i to jak to
  11575. 8:52:21rozmieszczenie się zmieniało, gdzie mamy
  11576. 8:52:23podobne blisko spokrewnione organizmy,
  11577. 8:52:26gdzie mamy inne organizmy.
  11578. 8:52:29Organizmy są obdarzone kilkoma rodzajami
  11579. 8:52:32zmienności. Mamy zmienność genetyczną,
  11580. 8:52:35która jest zdeterminowana przez
  11581. 8:52:37posiadane przez nas geny, ale mamy też
  11582. 8:52:39taką zmienność bardziej fenotypową,
  11583. 8:52:42która nie musi powstawać koniecznie na
  11584. 8:52:44podstawie naszego genotypu, ale może się
  11585. 8:52:47wykształcić w trakcie życia. Na przykład
  11586. 8:52:49możemy stracić rękę w jakimś wypadku, co
  11587. 8:52:52w ogóle nie będzie miało związku z
  11588. 8:52:54naszym materiałem genetycznym.
  11589. 8:52:56zmienność osobnicza, jakie też w pewnym
  11590. 8:52:59stopniu szczęście będzie rzutowało na
  11591. 8:53:01to, jaki będziemy mieli sukces
  11592. 8:53:03reprodukcyjny i ile wydamy potomstwa.
  11593. 8:53:06Jednak naszemu potomstwu zostaną
  11594. 8:53:09przekazane, zostanie przekazana tylko
  11595. 8:53:11zmienność genetyczna, zmienność
  11596. 8:53:14fenotypowa nabyta środowiskowo w czasie
  11597. 8:53:16życia nie zostanie przekazana. No i
  11598. 8:53:19wyobraźmy sobie hipotetyczny organizm
  11599. 8:53:22zaznaczony tym czerwonym kołem. No i w
  11600. 8:53:25środowiskach bardziej suchych, ciepłych
  11601. 8:53:28ten organizm będzie mniejszy, ponieważ
  11602. 8:53:31będzie tutaj większy stosunek
  11603. 8:53:33powierzchni do objętości niż w
  11604. 8:53:35środowiskach zimnych, gdzie ten organizm
  11605. 8:53:37będzie większy i stosunek powierzchni do
  11606. 8:53:40objętości będzie już mniejszy. Te
  11607. 8:53:43różnice wielkości są różnicami w
  11608. 8:53:45fenotypie tych organizmów, które rzutują
  11609. 8:53:48na ich sukces reprodukcyjny, bo
  11610. 8:53:50organizmy mniejsze będą miały przewagę w
  11611. 8:53:52środowisku ciepłym, a organizmy większe
  11612. 8:53:54w środowisku zimnym. Więc w środowisku
  11613. 8:53:58ciepłym mniejsze organizmy będą miały
  11614. 8:54:01przewagę w konkurencji i będą one
  11615. 8:54:03produkowały więcej potomstwa, a więc
  11616. 8:54:05będą się utrwalały w populacji geny,
  11617. 8:54:08które odpowiadały będą za mniejsze
  11618. 8:54:10rozmiary ciała. Natomiast w środowisku
  11619. 8:54:12chłodnym będzie faworyzacja większych
  11620. 8:54:15organizmów, a więc te organizmy częściej
  11621. 8:54:17wydadzą potomstwo, a tym samym dojdzie
  11622. 8:54:21do utrwalenia w populacji tych genów
  11623. 8:54:23odpowiadających za zwiększenie się
  11624. 8:54:26wymiarów ciała. I tutaj na tym prostym
  11625. 8:54:28przykładzie przedstawiłam taki
  11626. 8:54:30podstawowy mechanizm działania doboru
  11627. 8:54:33naturalnego, w którym najlepiej
  11628. 8:54:35przystosowane organizmy są w stanie
  11629. 8:54:37wydać najwięcej potomstwa i temu
  11630. 8:54:40potomstwowi przekazać swoje geny, czyli
  11631. 8:54:43część swojej zmienności.
  11632. 8:54:46W zależności od tego, jakie parametry
  11633. 8:54:50danej cechy są preferowane w danym
  11634. 8:54:52środowisku,
  11635. 8:54:54dobór może przebiegać w różnym kierunku
  11636. 8:54:57względem tej cechy. Jeśli weźmiemy jakąś
  11637. 8:54:59cechę i dobór faworyzuje te osobniki,
  11638. 8:55:03które mają takie najbardziej średnie
  11639. 8:55:05warstości tej cechy, to mówimy o doborze
  11640. 8:55:08stabilizującym. Jeśli dochodzi do
  11641. 8:55:11przesunięcia parametrów tej cechy w
  11642. 8:55:13jakimś kierunku, mówimy o doborze
  11643. 8:55:15kierunkowym. A jeśli zarówno
  11644. 8:55:18zmniejszenie, jak i zwiększenie
  11645. 8:55:20parametrów tej cechy jest w stanie dać
  11646. 8:55:23jakąś korzyść ewolucyjną, to mówimy o
  11647. 8:55:26doborze rozrywającym.
  11648. 8:55:29W ewolucji pewną rolę odkrywają też siły
  11649. 8:55:32losowe, takie jak dryw genetyczny, który
  11650. 8:55:35mówi nam o takiej fluktuacji niektórych
  11651. 8:55:38allelif w populacji. I drw genetyczny
  11652. 8:55:41będzie miał duży wpływ, jeśli populacja
  11653. 8:55:43będzie mała, a przy dużych populacjach
  11654. 8:55:46jego wpływ będzie niezauważalny. Jak to
  11655. 8:55:49sobie wyobrazić?
  11656. 8:55:51Wyobraźmy sobie, że mamy dwie populacje.
  11657. 8:55:54Pięcioosobnikowa i taka co ma więcej
  11658. 8:55:56osobników. tymi kolorami oznaczyłem inne
  11659. 8:56:00warianty dane, inne warianty alleliczne
  11660. 8:56:02danego genu. I wyobraźmy sobie, że tutaj
  11661. 8:56:05po lewej zostaną upolowane te dwa
  11662. 8:56:08osobniki, które mają ten allel czerwony.
  11663. 8:56:12No to już ten allel wypad z naszej
  11664. 8:56:14populacji i już ta populacja jest o ten
  11665. 8:56:18allel biedniejsza genetycznie. Natomiast
  11666. 8:56:20w populacji poprawej, jak zginie pięć
  11667. 8:56:24losowych osobników to oba allele zostaną
  11668. 8:56:27w populacji. Nawet jak zginie połowa
  11669. 8:56:30tych osobników to nadal jest bardzo mała
  11670. 8:56:32szansa, że jeden wariant alleliczny
  11671. 8:56:35całkowicie wypadnie z tej populacji. A
  11672. 8:56:38więc przy dużych populacjach takie
  11673. 8:56:40czynniki losowe będą miały mniejszy
  11674. 8:56:43wpływ na takie ogólne bogactwo
  11675. 8:56:45genetyczne populacji. I z dryfem
  11676. 8:56:48genetycznym też są związane takie dwa
  11677. 8:56:51zjawiska jak to efekt założyciela i
  11678. 8:56:53efekt wąskiego gardła. To są dwa bardzo
  11679. 8:56:56podobne zawiska, które mówią nam o
  11680. 8:56:59zmianie we frekwencji jakieś alleli.
  11681. 8:57:01Dajmy na to, że mamy populację na
  11682. 8:57:04kontynencie, która jest zróżnicowana
  11683. 8:57:06genetycznie i niewiele osobników
  11684. 8:57:09zasiedli jakąś pobliską wyspę. Wtedy to
  11685. 8:57:13zróżnicowane genetyczne na tej wyspie.
  11686. 8:57:15Jeśli oczywiście nie będzie przepływu
  11687. 8:57:18osobników między wyspą a kontynentem,
  11688. 8:57:22będzie mniej zróżnicowane i będzie
  11689. 8:57:24pochodziło od tych organizmów
  11690. 8:57:26założycieli. Tak samo w efekcie wąskiego
  11691. 8:57:29gardła, inaczej szyi od butelki. Mamy
  11692. 8:57:32sytuację, gdy populacja dotyka jakaś
  11693. 8:57:34katastrofa naturalna, w wyniku której
  11694. 8:57:37większość osobników ginie. Wtedy
  11695. 8:57:40niewielka liczba osobników będzie tą
  11696. 8:57:43populacją, która odtworzy tą populację.
  11697. 8:57:45A więc będzie warunkowało to zmianę
  11698. 8:57:48frekwencji występowania alleleli i będą
  11699. 8:57:50występowały tylko te allelele, które
  11700. 8:57:53występowały w tej niewielkiej populacji,
  11701. 8:57:55która przeżyła.
  11702. 8:57:58I do obliczania częstości alelelii,
  11703. 8:58:00genotypów i fenotypów w populacji służy
  11704. 8:58:03nam prawo Hariego Weinberga. I żeby
  11705. 8:58:06zastosować to prawo to populacja musi
  11706. 8:58:08spełniać kilka założeń. Po pierwsze musi
  11707. 8:58:11być to populacja diploidalna, mieć
  11708. 8:58:13osobniki rozmnażające się płciowo.
  11709. 8:58:15Pokolenia nie mogą zachodzić na siebie,
  11710. 8:58:18czyli nie może się osobnik z jednego
  11711. 8:58:21pokolenia krzyżować z osobnikiem z
  11712. 8:58:23innego pokolenia. Kojarzenie w populacji
  11713. 8:58:25jest całkowicie losowe. Populacja jest
  11714. 8:58:28nieskończonie wielka. Nie mamy migracji,
  11715. 8:58:31nie mamy mutacji i nie działa tutaj
  11716. 8:58:33dobór naturalny. Czyli już po tych
  11717. 8:58:35założeniach widzimy, że to prawo będzie
  11718. 8:58:38dotyczyło tylko hipotetycznych populacji
  11719. 8:58:41i dlaczego w ogóle możemy je stosować. I
  11720. 8:58:44chodzi tu o to, żeby przyrównać
  11721. 8:58:47istniejące populacje do hipotetycznych,
  11722. 8:58:50idealnych populacji i żeby można było
  11723. 8:58:53rozpoznać różnica między populacją
  11724. 8:58:56istniejącą i hipotetyczną i stwierdzić,
  11725. 8:58:59co warunkuje jednak pewne tendencje w
  11726. 8:59:02zmianach występowania aleleli, bo to
  11727. 8:59:05prawo nam przedstawia rozkład aleleli
  11728. 8:59:08tak jak będzie się on zmieniał w
  11729. 8:59:10warunkach całkowicie losowych.
  11730. 8:59:13No i jeśli weźmiemy frekwencję jednego i
  11731. 8:59:16drugiego allelu, to wtedy frekwencja
  11732. 8:59:19tych alleli będzie wynosiła 100%.
  11733. 8:59:22Oczywiście to jest sytuacja, gdzie nie
  11734. 8:59:24mamy do czynienia z allelami
  11735. 8:59:25wielokrotnymi. A więc homozygoty
  11736. 8:59:28dominujące będą przedstawione jako q
  11737. 8:59:31kwadrat, gdy Q to frekwencja lela
  11738. 8:59:34dominującego, P kwomozygoty recesywne, a
  11739. 8:59:382PQ to heterozygoty. Więc jeśli dodamy
  11740. 8:59:42Q², P² i 2pq, wyjdzie nam 100%
  11741. 8:59:46populacji, czyli 1. I teraz wyobraźmy
  11742. 8:59:50sobie, że mamy 1000 osobników i musimy
  11743. 8:59:52wyliczyć frekwencję alleli. Będziemy
  11744. 8:59:55mogli rozpoznać homozygoty recesywne z
  11745. 8:59:59uwagi na ich fenoty. Heterozygoty i
  11746. 9:00:02homozygoty dominujące będą
  11747. 9:00:04nieodróżnialne względem fenotypu pod
  11748. 9:00:06względem cechy. A więc tutaj
  11749. 9:00:08wykorzystamy te homozygoty recesywne,
  11750. 9:00:11żeby wyliczyć frekwencję innych alleli.
  11751. 9:00:13I te homozygoty recesywne to będzie to
  11752. 9:00:16będzie przykładowo 90 osobników, czyli
  11753. 9:00:190,09
  11754. 9:00:21to jest q², a więc 0,3 to będzie q. Stąd
  11755. 9:00:25możemy wyliczyć ile wynosi p, czyli 0,7.
  11756. 9:00:29I dalej możemy łatwo wyliczyć ile mamy
  11757. 9:00:32heterozygot, czyli 2 liczba alela
  11758. 9:00:36dominującego, liczba alela recesywnego i
  11759. 9:00:40wychodzi nam 0,42.
  11760. 9:00:43I z tego już została nam ostatnia rzecz
  11761. 9:00:45do wyliczenia, czyli liczba homozygot
  11762. 9:00:48dominujących w populacji. Dalej powiemy
  11763. 9:00:51o powstawaniu nowych gatunków, czyli o
  11764. 9:00:53zjawisku specjacji i wyróżniamy dwa
  11765. 9:00:55główne rodzaje specjacji. Sympatyczną i
  11766. 9:00:59o wiele lepiej poznaną, bardziej
  11767. 9:01:00intuicyjną, ale lopatryczną. Ta druga
  11768. 9:01:03jest związana z izolacją geograficzną,
  11769. 9:01:07czyli dwie populacje jednego gatunku
  11770. 9:01:10zostają od siebie odizolowane. Nie ma
  11771. 9:01:13między tymi populacjami przepływu genów
  11772. 9:01:15i po pewnym bardzo długim czasie są od
  11773. 9:01:18siebie już na tyle odmienne, że po
  11774. 9:01:20ponownym spotkaniu nie będą w stanie się
  11775. 9:01:22znowu krzyżować. Drugi rodzaj mniej
  11776. 9:01:25poznanej specji. specja sympatyczna,
  11777. 9:01:29która polega na tym, że populacje danego
  11778. 9:01:32gatunku są w stanie geograficznie
  11779. 9:01:35przebywać ze sobą i się spotykać, ale na
  11780. 9:01:38wczesnych etapach speccji wykształciły
  11781. 9:01:41się jakieś mechanizmy, które
  11782. 9:01:43warunkowały, że dane populacje, dane
  11783. 9:01:46grupy osobników w populacji jeszcze
  11784. 9:01:48krzyżowały się między sobą, a nie
  11785. 9:01:50krzyżowały się w obrębie tych dwóch
  11786. 9:01:52grup. I takie izolacje, które mogą się
  11787. 9:01:55wcześnie wykształcić, żeby dostrzyło do
  11788. 9:01:58tej specji. To na przykład izolacja
  11789. 9:02:01siedliskowa. Te dwie populacje będą
  11790. 9:02:04zamieszkiwały nieco inne siedlisko.
  11791. 9:02:06Izolacja czasowa. przesunięte będą
  11792. 9:02:09czasowo ich momenty kopulacji czy i
  11793. 9:02:13rozmnażania, czy to na przestrzeni roku,
  11794. 9:02:16czy jeśli chodzi o porę dnia, izolacja
  11795. 9:02:18behawioralna, czyli jakieś inne
  11796. 9:02:20zachowania związane z kopulacją i inne
  11797. 9:02:24zachowania godowe, izolacja mechaniczna,
  11798. 9:02:27czyli narządek kopulacyjna osobników z
  11799. 9:02:30tych dwóch odrębnych subpopulacji nie
  11800. 9:02:34będą mechanicznie do siebie pasowały.
  11801. 9:02:36izola C gamatyczna, czyli nie będzie
  11802. 9:02:39odpowiednich białek na gametach żeńskich
  11803. 9:02:41i męskich, by mogły się one połączyć. I
  11804. 9:02:43mamy jeszcze kilka mechanizmów izolacji
  11805. 9:02:47postcygotycznej, czyli te mechanizmy
  11806. 9:02:49występujące po zapłodnieniu, takie jak
  11807. 9:02:52śmiertelność zygot, bezpłodność
  11808. 9:02:54mieszańców czy śmiertelność mieszańców
  11809. 9:02:56inaczej letalność mieszańców. I takie
  11810. 9:02:59typy izolacji też dotyczą różnych
  11811. 9:03:02gatunków, które są ze sobą blisko
  11812. 9:03:04spokrawnione albo dalej spokrawnione,
  11813. 9:03:07ale to są to ogólnie mechanizmy, które
  11814. 9:03:10zapobiegają mieszaniu się różnych
  11815. 9:03:12gatunków i często wykształcenie jakiegoś
  11816. 9:03:15z tych mechanizmów na początku
  11817. 9:03:17mechanizmu specj
  11818. 9:03:20zadziałania specj
  11819. 9:03:25ewolucja zbieżna, konwergencja w której
  11820. 9:03:28dwa niespokrewnione ze sobą organizmy
  11821. 9:03:32zaczynają siebie przypominać z uwagi na
  11822. 9:03:34to, że żyją w podobnym środowisku, a
  11823. 9:03:36więc działa na nie podobna praca
  11824. 9:03:38selekcyjna. Tworzą się w wyniku tej
  11825. 9:03:42konwergencji podobne narządy, które mogą
  11826. 9:03:45pochodzić z zupełnie innych struktur i
  11827. 9:03:47takie narządy nazywamy narządami
  11828. 9:03:49analogicznymi. Natomiast jeśli dany
  11829. 9:03:53organizm zaczyna żyć w kilku różnych
  11830. 9:03:56zróżnicowanych środowiskach z zmienia
  11831. 9:03:59się nieco tryb życia niektórych
  11832. 9:04:00subpopulacji, no to dochodzi do
  11833. 9:04:03dywergencji, czyli ewolucji rozbieżnej i
  11834. 9:04:06dochodzi do zmian morfologicznych,
  11835. 9:04:08behawioralnych i genetycznych w tych
  11836. 9:04:10subpopulacjach i niektóre narządy, które
  11837. 9:04:14są tego samego pochodzenia mogą zacząć
  11838. 9:04:16pełnić zupełnie inną funkcję i wtedy o
  11839. 9:04:19takich narządach mówimy. jako o
  11840. 9:04:21narządach homologicznych. Jeszcze raz.
  11841. 9:04:24Narządy homologiczne to są takie
  11842. 9:04:26narządy, które mają wspólne pochodzenie,
  11843. 9:04:30ale mogą pełnić odmienną funkcję, jak na
  11844. 9:04:32przykład odnóża
  11845. 9:04:35różnych owadów. Mogą pełnić inną
  11846. 9:04:37funkcję. Na przykład u turkucia podjadka
  11847. 9:04:39mamy odnóż grzebne, a u takiej typowej
  11848. 9:04:42mrówki mamy typowe odnóżek roczne.
  11849. 9:04:45Natomiast struktury analogiczne zwykle
  11850. 9:04:48powstają w wyniku ewolucji
  11851. 9:04:50konwergentnej. Są to struktury, które
  11852. 9:04:52mają podobną funkcję, ale mają zupełnie
  11853. 9:04:55inne pochodzenie, jak właśnie odnóż
  11854. 9:04:58Turkucia i odnóż Kreta. Obie te
  11855. 9:05:01struktury służą do przebijania się przez
  11856. 9:05:04glebę, ale mają zupełnie inne
  11857. 9:05:06pochodzenie. mimo zbliżonej budowy i
  11858. 9:05:09zbliżonej funkcji.
  11859. 9:05:11I takie przykłady narządów
  11860. 9:05:13homologicznych, które warto znać to jest
  11861. 9:05:15owłosienie saków, pióra ptaków, łóki
  11862. 9:05:17gadów. Warto tutaj zaznaczyć, że łóki
  11863. 9:05:20ryb się w to nie wliczają, bo łóki ryb
  11864. 9:05:22mają pochodzenie kostne ezodermalne, a
  11865. 9:05:25te struktury mają pochodzenie
  11866. 9:05:27ektodermalne, karatynowe. Endostyl i
  11867. 9:05:31tarczyca, kość stawowa, młoteczek, kość
  11868. 9:05:33kwadratowa, kowadełko, kończyna
  11869. 9:05:35człowieka, kończyna nietoperza, pęcherz
  11870. 9:05:38pławny uryb i płuca kręgowców.
  11871. 9:05:41Na maturę też potrzebujemy trochę
  11872. 9:05:43wiedzieć o ewolucji człowieka. Ja co
  11873. 9:05:45prawda nie spodziewam się pytań z tego
  11874. 9:05:48tematu z uwagi na to, że są cały czas
  11875. 9:05:51spory. Jak wyglądała dokładnie ta
  11876. 9:05:52ewolucja człowieka, który gatunek
  11877. 9:05:55traktować jako należący do którego
  11878. 9:05:57rodzaju, a które gatunki rzeczywiście są
  11879. 9:06:00odrębnymi gatunkami, a które są jakby
  11880. 9:06:03synonimiczne.
  11881. 9:06:05No ale przedstawię taki jeden ze
  11882. 9:06:07schematów, żebyście mieli chociażby
  11883. 9:06:10jakiś taki ogólny ogląd na tą ewolucję
  11884. 9:06:12człowieka. i zaczyna od rodzaju
  11885. 9:06:15sahelantropusa, który jest jedną z
  11886. 9:06:17najstarszych znanych form. U niego była
  11887. 9:06:20możliwa dwunożność, ale nie jest ona
  11888. 9:06:22potwierdzona. Posiadał on zarówno cechy
  11889. 9:06:25małpie, jak i ludzkie i miał stosunkowo
  11890. 9:06:27mały mózg o objętości około 300 400 cm².
  11891. 9:06:33Rodzaj oronin to był kolejny rodzaj.
  11892. 9:06:35Mamy już tutaj dowód na dwunożność tych
  11893. 9:06:39tych organizmów z uwagi na budowę kości
  11894. 9:06:41udowej i prawdopodobnie te organizmy
  11895. 9:06:44były przystosowane do wspinania się po
  11896. 9:06:46drzewach. Przechodzimy do
  11897. 9:06:48australopiteków, które również były
  11898. 9:06:50dwunożne. Ich mózgi osiągały nawet do
  11899. 9:06:53500 cm kwat objętości. Miały długie
  11900. 9:06:57kończyny górne, wskazujące na
  11901. 9:06:59częściowo-nadrzewny tryb życia. Homo
  11902. 9:07:02habilis jest pierwszym przedstawicielem
  11903. 9:07:04z rodzaju homo. Tutaj mózg dochodzi do
  11904. 9:07:07700 cm kw, to te organizmy już
  11905. 9:07:11prawdopodobnie wytwarzały kamienne
  11906. 9:07:13narzędzia i zmniejszyły się u nich oraz
  11907. 9:07:16trochę cofnęły szczęki do porównania z
  11908. 9:07:19małpami. Homoctus był w pełni dwunożny.
  11909. 9:07:23Jego mózg miał ponad 1000 cm s
  11910. 9:07:27objętości. Prawdopodobnie opanował on
  11911. 9:07:30ogień i prawdopodobnie to był ten
  11912. 9:07:32gatunek, który dokonał migracji poza
  11913. 9:07:35region Afryki. Homo Heiden Bellergins to
  11914. 9:07:39prawdopodobnie jest bezpośredni przodek
  11915. 9:07:42człowieka rozumnego, który również jest
  11916. 9:07:44przodkiem na Undertalczyka, więc to jest
  11917. 9:07:47wspólny przodek nas oraz na
  11918. 9:07:50Undertalczyka.
  11919. 9:07:52Jakbyśmy mieli wskazać na jakieś
  11920. 9:07:54tendencje w ewolucji, to będzie to
  11921. 9:07:56rozwój dwunożności, wzrost objętości
  11922. 9:07:59mózgu, redukcja prognatyzmu, czyli
  11923. 9:08:02wysunięcia szczęki oraz rozwój narzędzi
  11924. 9:08:05i kultury.
  11925. 9:08:08Jeśli chodzi o określenie pokrawieństw
  11926. 9:08:11człowieka z innymi zwierzętami, no to to
  11927. 9:08:13jest powtórka z tego, co było na
  11928. 9:08:15filogenezie. Mi się niestety nie udało
  11929. 9:08:18znaleźć drzewa filogenetycznego, które
  11930. 9:08:21by było na darmowej licencji i by
  11931. 9:08:23pokazywało te relacje. Warto jednak
  11932. 9:08:25pamiętać, że najbliższym, że najbliższym
  11933. 9:08:27krewnym człowieka jest szympans, a
  11934. 9:08:30aktualnie żyjącymi człowiekowatymi
  11935. 9:08:33oprócz nas jest szympans, goryl i
  11936. 9:08:35orangutan. Jeśli byśmy analizowali
  11937. 9:08:38człowiekokształtne, to oprócz
  11938. 9:08:39szympansegoryla i orangutana z
  11939. 9:08:42dotychczas żyjących organizmów doszłyby
  11940. 9:08:45jeszcze gibony. I porównajmy małpę
  11941. 9:08:47człokształtną i człowieka. U małp mamy
  11942. 9:08:50krągosłób w kształcie S, u człowieka w
  11943. 9:08:53kształcie S, który umożliwia dwunożną
  11944. 9:08:56podstawę ciała. Doszło do redukcji
  11945. 9:08:58owoienia ciała u człowieka. Czaszka u
  11946. 9:09:02małb człokokształtnych jest silniej
  11947. 9:09:04rozwinięta jeśli chodzi o drzewo
  11948. 9:09:05czaszkę. U człowieka doszło do
  11949. 9:09:07rozwinięcia mózgo czaszki. Otwór wielki
  11950. 9:09:10jest przesunięty u małb ku tyłowi, a u
  11951. 9:09:13człowieka znajduje się u podstawy
  11952. 9:09:15czaszki. Chwały na torzodołowe są
  11953. 9:09:17wydatne u małb. W linii zgryzu u małb
  11954. 9:09:20człekokształtnych kły są wysunięte ponad
  11955. 9:09:22tą linię, a u człowieka nie wystają one
  11956. 9:09:25ponad linię zgryzu. Przeciwstawny kciuk
  11957. 9:09:28jest obecny zarówno u małb
  11958. 9:09:29człokokształtnych, jak i u człowieka.
  11959. 9:09:32Natomiast u człowieka nie ma już
  11960. 9:09:33przeciwstawnego palucha. Stopa u małb
  11961. 9:09:36człokokształtnych jest płaska, a u
  11962. 9:09:39człowieka wysklepiona. Przechodzimy do
  11963. 9:09:41ostatniego działu, czyli do ekologii i
  11964. 9:09:44ochrony środowiska. Ekosystem składa się
  11965. 9:09:47z biotopu, który stanowią wszystkie
  11966. 9:09:49czynniki nieożywione. Zarówno to będą
  11967. 9:09:52takie przedmioty fizyczne, jak na
  11968. 9:09:54przykład jakaś gleba, kamień, ale
  11969. 9:09:56również warunki, czyli średnie opady,
  11970. 9:09:59wiatr, nasłonecznienie i tak dalej. oraz
  11971. 9:10:02z biosenozy, czyli z świata ożywionego.
  11972. 9:10:05Tutaj mamy rośliny, zwierzęta, bakterie,
  11973. 9:10:08procisty i wszystkie żywe organizmy.
  11974. 9:10:12I nasze organizmy żyją w pewnych
  11975. 9:10:15miejscach. I takie miejsce, w którym
  11976. 9:10:18żyje dany organizm, jest nazywane
  11977. 9:10:20siedliskiem danego organizmu. Na
  11978. 9:10:22przykład jakiś chrząszcz z
  11979. 9:10:24spiegaczowatych i pająk z pogącowatych
  11980. 9:10:27mogą żyć na jakiejś łące, która będzie
  11981. 9:10:30siedliskiem tych organizmów. Ale mamy
  11982. 9:10:32jeszcze inne ważne pojęcie. No pojęcie
  11983. 9:10:35niszy ekologicznej. I mimo, że te
  11984. 9:10:37organizmy żyją w jednym siedlisku, mają
  11985. 9:10:40inną niszę ekologiczną, bo nisza
  11986. 9:10:42ekologiczna jest pojęciem szerszym. nie
  11987. 9:10:45obejmuje jedynie siedliska danego
  11988. 9:10:47organizmu, ale również wszystkie
  11989. 9:10:50funkcje, które ten organizm spełnia w
  11990. 9:10:52danym siedlisku i jego jakby to
  11991. 9:10:54powiedzieć styl życia w tym środowisku.
  11992. 9:10:57Żeby to dobrze opisać to porównajmy
  11993. 9:10:59właśnie tego pająka i chrząszcza. Dajmy
  11994. 9:11:02na to pająk pogońcowaty i chrząszcz
  11995. 9:11:05biegaczowaty to dwa drapieżniki które
  11996. 9:11:07żyją w tym samym środowisku. Ale pająk
  11997. 9:11:10pogońcowaty poluje głównie za dnia, a
  11998. 9:11:13chrząż biegaczowaty głównie za nocy. I
  11999. 9:11:16tym na przykład nisze ekologiczne tych
  12000. 9:11:18organizmów się różnią i nie nakładają
  12001. 9:11:20się na siebie, bo tutaj organizmy w inny
  12002. 9:11:23sposób spełniają swoje potrzeby życiowe
  12003. 9:11:26i inaczej spełniają swoją rolę w
  12004. 9:11:28ekosystemie.
  12005. 9:11:31I każdy organizm ma pewien zakres
  12006. 9:11:33tolerancji względem różnych czynników
  12007. 9:11:36środowiska. I zarówno nadmer tych
  12008. 9:11:38czynników, jak i niedobór tych czynników
  12009. 9:11:41może być niekorzystny i ograniczać
  12010. 9:11:44występowanie organizmów, o czym mówi
  12011. 9:11:47zasada Shellforda. I takie warunki, w
  12012. 9:11:50których reakcja organizmu będzie
  12013. 9:11:52najlepsza względem danego czynnika, to
  12014. 9:11:55optimum. Zwykle przy takim natężeniu
  12015. 9:11:57silnika organizm może się swobodnie
  12016. 9:12:00rozmnażać i wzrastać.
  12017. 9:12:03Pejus to takie natężenie danego
  12018. 9:12:05czynnika, przy którym organizm może
  12019. 9:12:08wzrastać, ale już nie ma odpowiednich
  12020. 9:12:10warunków do rozmnażania tego organizmu.
  12021. 9:12:13A pesimum to są warunki, w których po
  12022. 9:12:16prostu organizm może przetrwać przy
  12023. 9:12:19skrajnie słabym natężeniu danego
  12024. 9:12:21czynnika. I to jest już takie natężenie
  12025. 9:12:23czynnika, blisko którego organizm nie
  12026. 9:12:26będzie w stanie już przetrwać, jak
  12027. 9:12:28jeszcze on się trochę zmieni na w stronę
  12028. 9:12:31bardziej niekorzystną dla tego
  12029. 9:12:33organizmu.
  12030. 9:12:34I mamy jeszcze zasadę współzależności
  12031. 9:12:37mitharlicha, która mówi nam, że
  12032. 9:12:40wrażliwość organizmu na dany czynnik
  12033. 9:12:42może być uzależniona od natężenia innych
  12034. 9:12:45czynników. Dajmy na to, dany organizm
  12035. 9:12:48mało jadł, jest wygłodzony, to jego
  12036. 9:12:50tolerancja na jakiś inny czynnik będzie
  12037. 9:12:53we wąskim zakresie. Natomiast gdy to
  12038. 9:12:56jest dobrze odżywiony organizm, który ma
  12039. 9:12:59nadmiar pokarmu, to jego tolerancja na
  12040. 9:13:02inny czynnik może być w szerokim
  12041. 9:13:04zakresie.
  12042. 9:13:05I w zależności, gdy jakiś organizm ma
  12043. 9:13:09szeroką tolerancję danych czynnik, w tym
  12044. 9:13:11przypadku żółty kolor, to mówimy, że
  12045. 9:13:13jest eurotypowy względem tego czynnika.
  12046. 9:13:17Zakres tolerancji będzie wąski. Jak
  12047. 9:13:19czerwony, niebieski i zielony kolor, to
  12048. 9:13:22organizm będzie stanobiątem względem
  12049. 9:13:24tego czynnika. Jeśli jest stanobiątem w
  12050. 9:13:27niskich zakresach natężenia tego
  12051. 9:13:29szynika, to to jest oligostanobiąt, w
  12052. 9:13:32średnich natężeniach to mesostanobiąd i
  12053. 9:13:35w wysokich natężeniach polistenobiąd.
  12054. 9:13:39I organizmy o wąskim zakresie tolerancji
  12055. 9:13:41stanobientyczne mogą być dobrymi
  12056. 9:13:43bioindykatorami. Na przykład małże mają
  12057. 9:13:46niską tolerancję na stanie czyszczenia
  12058. 9:13:49wód i gdy w wodzie pojawią się jakieś
  12059. 9:13:51toksyny to oneż się szybko zamykają. i
  12060. 9:13:54mogą być wykorzystywane właśnie w
  12061. 9:13:56różnych stacjach kontroli wody czy
  12062. 9:13:59wodociągi do oceny stanu wody na
  12063. 9:14:02bieżąco. Gdy takie małże się szybko
  12064. 9:14:04zamkną to wiemy, że z tą wodą
  12065. 9:14:06potencjalnie dzieje się coś nie tak.
  12066. 9:14:09Różne rośliny żyją w różnych warunkach
  12067. 9:14:11pod względem dostępności wody i innych
  12068. 9:14:14czynników abiotycznych. Ale my skupmy
  12069. 9:14:16się na tej wodzie i właśnie ze względu
  12070. 9:14:19na dostępność tej wody wyróżniamy
  12071. 9:14:21hydrofity, czyli rośliny wodne. Ich
  12072. 9:14:25adaptacjami jest cienka lub brak
  12073. 9:14:28kutikuli, bo nie mamy potrzeby
  12074. 9:14:30ograniczenia parowania. Mamy słabo
  12075. 9:14:32rozwinięty system korzeniowy lub brak
  12076. 9:14:35jest tego systemu. Mamy w miękkiszu dużo
  12077. 9:14:38przestrzeni powietrznych, więc występuje
  12078. 9:14:41miękkisz powietrzny Arenhyma, który
  12079. 9:14:43ułatwia unoszenie się rośliny na wodzie
  12080. 9:14:46i transport gazów oddechowych w ciele
  12081. 9:14:48rośliny. Aparaty szparkowe w liściach
  12082. 9:14:51wodnych są nieobecne, a u liści
  12083. 9:14:53pływających są obecne tylko na górnej
  12084. 9:14:56stronie liści. Też u heterofitów często
  12085. 9:15:00występuje heterofilia, czyli zawisko,
  12086. 9:15:02gdy roślina wytwarza kilka
  12087. 9:15:04morfologicznych typów liści. Dalej mamy
  12088. 9:15:07higrofity, czyli rośliny wilgotnolubne.
  12089. 9:15:10Zwykle żyją w wilgotnych glebach i w
  12090. 9:15:13lasach, gdzie panuje duża wilgotność.
  12091. 9:15:15Mają zwykle duże cienkie liścia, liczne
  12092. 9:15:18aparaty szparkowe, słabo rozwiniętą
  12093. 9:15:21kutykulę i transpiracja zachodzi u nich
  12094. 9:15:23stosunkowo intensywnie.
  12095. 9:15:26Mezofity to rośliny żyjące w
  12096. 9:15:29środowiskach o umiarkowanej wilgotności,
  12097. 9:15:31więc tutaj nie mamy jakiś szczególnych
  12098. 9:15:33adaptacji do gospodarki gospodarki
  12099. 9:15:36wodnej. Na pewno mamy dobrze rozwinięty
  12100. 9:15:38system korzeniowy i standardowy rozkład
  12101. 9:15:41aparatów szparkowych. Kserofity to są
  12102. 9:15:44rośliny sucholubne, które są dostosowane
  12103. 9:15:47do środowisk skrajnie ubogich w wodę. I
  12104. 9:15:51mamy tu dwie strategie. Albo mamy
  12105. 9:15:54sklerofity, albo sukulenty. I te drugie
  12106. 9:15:57są wyspecjalizowane w magazynowaniu wody
  12107. 9:16:00w okresach, gdy ta woda pada i
  12108. 9:16:02przechowywaniu tej wody na ten długi
  12109. 9:16:05okres suszy i oszczędne gospodarowanie
  12110. 9:16:08tą wodą. Te rośliny zwykle mają organy
  12111. 9:16:11przekształcone w taki sposób, by mogły
  12112. 9:16:14magazynować spore ilości wody.
  12113. 9:16:16Sklerofity natomiast są skrajnie
  12114. 9:16:18wyspecjalizowane w ograniczenie
  12115. 9:16:20transpiracji. Tutaj mamy skrajnie mało
  12116. 9:16:23aparatów szparkowych. Zwykle mamy wiele
  12117. 9:16:26elementów stwardniałych, grubą kutykula
  12118. 9:16:29oraz zmniejszenie powierzchni wielu
  12119. 9:16:32organów, żeby jeszcze bardziej
  12120. 9:16:34ograniczyć tą transpirację.
  12121. 9:16:37Populacja to zespół organizmów jednego
  12122. 9:16:39gatunku, która zamieszkuje dany obszar w
  12123. 9:16:42danym czasie. Ale kilka takich
  12124. 9:16:44populacji, które występują w pewnym
  12125. 9:16:48rozmieszczeniu przestrzennym, możemy
  12126. 9:16:50nazywać metapopulacją. I między tymi
  12127. 9:16:52populacjami może dochodzić do przepływu
  12128. 9:16:55osobników, a tym samym ten przepływ
  12129. 9:16:58osobników może warunkować wzbogacanie
  12130. 9:17:00genetyczne innych populacji i przepływ
  12131. 9:17:02genów. Gdyby zaszły warunki, gdy jedna
  12132. 9:17:05populacja metapopulacja zostanie
  12133. 9:17:07odcięta, to z czasem, gdy zanikną
  12134. 9:17:10migracje, to będzie się gromadziło
  12135. 9:17:12zróżnicowanie genetyczne między tymi
  12136. 9:17:14populacjami, aż w końcu może to
  12137. 9:17:16doprowadzić do powstania do nowego
  12138. 9:17:18gatunku na drodze specjatrycznej.
  12139. 9:17:23Jeśli chodzi o populację, to możemy
  12140. 9:17:25wyróżnić takie trzy podstawowe typy
  12141. 9:17:28rozmieszczenia. Po lewej rozmieszczenie
  12142. 9:17:30równomierne, bardzo rzadkie w
  12143. 9:17:32przyrodzie. ale na przykład występuje w
  12144. 9:17:34uprawach tworzonych przez człowieka,
  12145. 9:17:36czyli w uprawach antropogenicznych. Mamy
  12146. 9:17:39rozmieszczenie skupiskowe. Może mieć to
  12147. 9:17:41miejsce na przykład, gdy dany organizm
  12148. 9:17:43gromadzi się wokół jakiegoś źródła
  12149. 9:17:46pokarmu i rozmieszczenie losowe, gdy
  12150. 9:17:49organizmy nie wykazują na pierwszy rzut
  12151. 9:17:51oka jakiejś tendencji w swoim
  12152. 9:17:54rozmieszczeniu. W populacji powinniśmy
  12153. 9:17:56też umieć określić liczebność,
  12154. 9:17:59zagęszczenie, czyli liczebność
  12155. 9:18:01podzielona na powierzchnię, strukturę
  12156. 9:18:03przestrzenną, to o czym powiedziałam i
  12157. 9:18:06strukturę wiekową oraz płciową.
  12158. 9:18:09I możemy mieć kilka rodzaj interakcji
  12159. 9:18:11między organizmami. Będzie to
  12160. 9:18:13neutralizm, czyli organizmy są wobec
  12161. 9:18:16siebie obojętne. Komensalizm, czyli
  12162. 9:18:19jeden organizm ma jakiś zysk z obecności
  12163. 9:18:22drugiego organizmu, a dla drugiego to
  12164. 9:18:24jest obojętne. A mensalizm, czyli
  12165. 9:18:26sytuacja przeciwna, czyli jeden organizm
  12166. 9:18:29szkodzi drugiemu, nie ponosząc przy tym
  12167. 9:18:32żadnego, żadnej korzyści. konkurencja,
  12168. 9:18:35interakcja niekorzystna dla obu
  12169. 9:18:37organizmów terapieżnictwo, gdzie jeden
  12170. 9:18:40organizm zabija drugi, żeby zdobyć
  12171. 9:18:43pokarm, pasożytnictwo, podobna relacja.
  12172. 9:18:46Tylko pasożyt nie dąży do zabicia
  12173. 9:18:48swojego żywiciela, a chce zachować go
  12174. 9:18:50przy życiu, żeby jak najdłużej się na
  12175. 9:18:52nim żywić. Mutualizm, czyli reakcja,
  12176. 9:18:56która jest korzystna dla obu stron i
  12177. 9:18:59protokooperacja, która również jest
  12178. 9:19:00korzystna dla obu stron. I mutualizm od
  12179. 9:19:03protokooperacji różni się tym, że
  12180. 9:19:05mutualizm jest niezbędny do przeżycia
  12181. 9:19:08obu tych organizmów w relacji, a
  12182. 9:19:11protokooperasa jest fakultatywna i mimo,
  12183. 9:19:13że przynosi organizmom korzyść, to nie
  12184. 9:19:15jest niezbędna do przeżycia tych
  12185. 9:19:17organizmów. I mamy konkurencję, której
  12186. 9:19:20przyjrzymy się bliżej. może być wewnątrz
  12187. 9:19:22gatunkowa i zewnątrz gatunkowa i
  12188. 9:19:25konkurencja ma miejsce wtedy, kiedy
  12189. 9:19:27zasoby środowiska są ograniczone, a
  12190. 9:19:29nisze ekologiczne organizmów nakładają
  12191. 9:19:32się na siebie i konkurencja wewnątrz
  12192. 9:19:35gatunkowa będzie bardziej intensywna, bo
  12193. 9:19:38tutaj mamy całkowicie nałożenie się niż
  12194. 9:19:40ekologicznych i skutkami takiej
  12195. 9:19:42konkurencji może być ograniczenie
  12196. 9:19:44liczebności populacji, selekcja
  12197. 9:19:46naturalna, czyli wzmocnienie tego
  12198. 9:19:48mechanizmu, w którym przeżywają
  12199. 9:19:50najlepiej dostosowane osobniki może
  12200. 9:19:53dojść do zróżnicowania osobników poprzez
  12201. 9:19:56wykluczenie słabszych osobników. Może
  12202. 9:19:59dochodzić do regulacji zagęszczenia
  12203. 9:20:01populacji i również może tutaj dochodzić
  12204. 9:20:04do selekcji partnerów seksualnych, jeśli
  12205. 9:20:07konkurencja będzie dotyczyła zdobywania
  12206. 9:20:10partnerek seksualnych. Konkurencja
  12207. 9:20:12zewnątrz gatunkowa zwykle jest mniej
  12208. 9:20:15intensywna i może prowadzić albo do
  12209. 9:20:17wyparcia jednego gatunku z danego
  12210. 9:20:20środowiska, albo podziału niż
  12211. 9:20:22ekologicznych. To znaczy, że dany
  12212. 9:20:25organizm nie będzie w pełni realizował
  12213. 9:20:27swojej potencjalnej, idealnej niszy
  12214. 9:20:30ekologicznej.
  12215. 9:20:32może dojść do zmiany w zasięgu
  12216. 9:20:34występowania gatunków, specjalizacji
  12217. 9:20:37jednego z gatunków, a tym samym do
  12218. 9:20:40przesunięcia jego niszy ekologicznej i
  12219. 9:20:43zmiany nieco jego wymagań, które ma on
  12220. 9:20:46od środowiska, a również na dłuższy
  12221. 9:20:48okres czasu dochodzi do koewolucji,
  12222. 9:20:51czyli do wzajemnych dostosowywań się
  12223. 9:20:53tych gatunków względem siebie.
  12224. 9:20:57I tutaj mamy zmiany w czasie w układzie
  12225. 9:21:00zadający i zadany. Tą tym niebieskim
  12226. 9:21:03kolorem jest zaznaczona ofiara,
  12227. 9:21:05czerwonym drapieżnik. Jak ofiary jest
  12228. 9:21:07dużo, to drapieżnik łatwo łapie swoją
  12229. 9:21:10ofiarę, a więc jego populacja się
  12230. 9:21:12zwiększa, a populacja ofiary spada. O,
  12231. 9:21:15populacja ofiary w końcu na tyle
  12232. 9:21:17spadnie, że drapieżnikom coraz gorzej,
  12233. 9:21:20trudniej łapać te ofiary, a tym samym
  12234. 9:21:23coraz więcej drapieżników ginie,
  12235. 9:21:24zmniejszając swoją populację, co z kolei
  12236. 9:21:27warunkuje wzrost populacji ofiary, która
  12237. 9:21:31znów może się rozmnażać. I to są takie
  12238. 9:21:33dwie sinusoidy
  12239. 9:21:36przesunięte względem siebie. I taka
  12240. 9:21:39dynamika, jeśli chodzi o układ zadający
  12241. 9:21:42i zadany, w teorii wygląda bardzo
  12242. 9:21:44fajnie. Ale w praktyce bardzo rzadko
  12243. 9:21:46występuje, bo ekosystem jest o wiele
  12244. 9:21:49bardziej złożony i mamy tutaj o wiele
  12245. 9:21:51więcej interakcji między różnymi
  12246. 9:21:53gatunkami, ale taki model zwykle
  12247. 9:21:56obserwujemy na dużych przestrzeniach,
  12248. 9:21:58gdzie jest jeden drapieżnik, jedna
  12249. 9:22:01ofiara i nie ma z wielu innych
  12250. 9:22:03interakcji między innymi gatunkami. Więc
  12251. 9:22:06to jest właśnie taki model na kole
  12252. 9:22:08podbiegunowym.
  12253. 9:22:10Nie musimy określać zależności w
  12254. 9:22:12ekosystemie na podstawie fragmentów
  12255. 9:22:15sieci pokarmowych. I zacznijmy od tego,
  12256. 9:22:18że łańcuch pokarmowy pokazuje i który
  12257. 9:22:21organizm zada który organizm. Grot
  12258. 9:22:24strzałki jest skierowany w kierunku
  12259. 9:22:27organizmu, który zjada od organizmu
  12260. 9:22:30zadanego. Połączenie kilku takich
  12261. 9:22:32łańcuchów pokarmowych, które występują w
  12262. 9:22:35ekosystemie tworzy nam sieć pokarmową.
  12263. 9:22:38Bardzo ważne jest analizowanie tych
  12264. 9:22:40sieci i szacowanie, co by się stało,
  12265. 9:22:42gdyby dany organizm z takiej sieci
  12266. 9:22:45zniknął. Na przykład gdyby z tej sieci
  12267. 9:22:47zniknęły ptaki arktyczne to byśmy mogli
  12268. 9:22:51podejrzewać, że zwiększy się populacja
  12269. 9:22:53fokii pospolitej, niedźwiedzia
  12270. 9:22:55polarnego, fokii obrączkowanej i foki
  12271. 9:22:58grenlandzkiej, ponieważ dorsz arktyczny
  12272. 9:23:01jest pokarmem tych wszystkich pięciu
  12273. 9:23:05grup organizmów, więc jakby zniknęły
  12274. 9:23:07ptaki, to by się obniżyła konkurencja, a
  12275. 9:23:10więc byłoby więcej pokarmu dla
  12276. 9:23:12pozostałych drapieżników polujących na
  12277. 9:23:15tego dorsza.
  12278. 9:23:17Ważne jest, żeby wiedzieć, że w
  12279. 9:23:20ekosystemie mamy do czynienia z
  12280. 9:23:22przepływem energii, bo energia, która
  12281. 9:23:26bierze udział w różnych procesach,
  12282. 9:23:28zawsze się częściowo rozprasza. Jest jej
  12283. 9:23:31trochę mniej w takiej formie, że
  12284. 9:23:33organizmy żywe mogą ją dalej
  12285. 9:23:35wykorzystywać. I obiegu materii, bo
  12286. 9:23:38materia z obiegu nie znika, tylko
  12287. 9:23:40zmienia swoją formę i może być
  12288. 9:23:42wykorzystywana w inny sposób. i dalej
  12289. 9:23:45krąży w ekosystemie w jakiś różnych
  12290. 9:23:47procesach biochemicznych.
  12291. 9:23:50I tutaj mam przedstawione krążenie węgla
  12292. 9:23:53w ekosystemie. Mam tutaj taką linię
  12293. 9:23:56brązową, która odgradza warunki tlenowe
  12294. 9:23:59od warunków beztlenowych. Na górze mam
  12295. 9:24:01warunki tlenowe, na dole beztlenowe i
  12296. 9:24:05węgiel do z wąsków organicznych może być
  12297. 9:24:08włączony zarówno drogami tlenowymi, jak
  12298. 9:24:11i beztlenowymi, jak również zwąki
  12299. 9:24:14organiczne w takich warunkach mogą się z
  12300. 9:24:16powrotem utleniać do dwutlenku węgla.
  12301. 9:24:20A więc jedynką są zaznaczone autotrofy i
  12302. 9:24:24heterotrofy tlenowe, a dwójką autotrofy
  12303. 9:24:28beztlenowe i heterotrofy beztlenowe o
  12304. 9:24:31metabolizmie oddechowym.
  12305. 9:24:34trójką mam zaznaczone etanotrofy tlenowe
  12306. 9:24:38i beztlenowe, które są w stanie utleniać
  12307. 9:24:41metan celem uzyskiwania użytecznych form
  12308. 9:24:44energii i w wyniku tego utleniania
  12309. 9:24:46powstaje dwutlenek węgla uwalniany do
  12310. 9:24:48atmosfery. I z przemian węgla te procesy
  12311. 9:24:51są najważniejsze. Pozostałe sobie
  12312. 9:24:53pomińmy i przejdźmy do przemian
  12313. 9:24:55azotowych, które są trochę ważniejsze i
  12314. 9:24:58tutaj będziemy omawiać trochę więcej
  12315. 9:25:00tych przemian. Przeanalizujmy krążenie
  12316. 9:25:03azotu w atmosferze. Tutaj w punkcie
  12317. 9:25:06centralnym mam przedstawiony azot
  12318. 9:25:08związany w składnikach organicznych,
  12319. 9:25:11czyli na przykład w aminokwasach i
  12320. 9:25:13jedynką jest zaznaczone wiązania azotu
  12321. 9:25:15atmosferycznego. Jedynie te organizmy,
  12322. 9:25:18które są nazywane diazotrofami są zdolne
  12323. 9:25:21do tego procesu. Jest niewiele takich
  12324. 9:25:23organizmów. Te organizmy często żyją w
  12325. 9:25:26związkach mutualistycznych z jakimiś
  12326. 9:25:29innymi organizmami. Dla przykładu
  12327. 9:25:31rośliny otylkowe posiadają jako
  12328. 9:25:33symbionty bakterie na przykład z rodzaju
  12329. 9:25:37rezobium, które wiążą dla tych roślin
  12330. 9:25:39azot atmosferyczny, a dzięki temu te
  12331. 9:25:42rośliny mogą żyć na glebach nieco
  12332. 9:25:45biedniejszych w azot, na których inne
  12333. 9:25:47rośliny nie dałyby rady. Dwójką jest
  12334. 9:25:50zaznaczony proces asymilacji amoniaku,
  12335. 9:25:53czyli procesu, w którym właśnie amoniak
  12336. 9:25:56jest włączany do różnych związków
  12337. 9:25:58organicznych. Trójką jest przedstawiony
  12338. 9:26:01proces rozkładu związków białkowych, w
  12339. 9:26:04których uwalniany jest amoniak. I ten
  12340. 9:26:07proces to jest amonifikacja. czwórką
  12341. 9:26:09mamy dwuetapowy proces utleniania
  12342. 9:26:12amoniaku przeprowadzany przez bakterie
  12343. 9:26:15nitryfikacyjne. Taki proces utlenienia
  12344. 9:26:18amoniaku jest przeprowadzany przez
  12345. 9:26:21organizmy, które są
  12346. 9:26:22hemolitoautotroficzne,
  12347. 9:26:24a więc te organizmy utleniają ten te
  12348. 9:26:27związki azotu w procesie chemosyntezy,
  12349. 9:26:31żeby uzyskać użyteczne formy energii i
  12350. 9:26:34być w stanie wiązać dwutlenek węgla.
  12351. 9:26:37Piątką mam zaznaczony proces redukcji
  12352. 9:26:39asymilacyjnej, w której organizm
  12353. 9:26:42pozyskuje amoniak redukując NO3-
  12354. 9:26:46i po tej redukcji ten amoniak jest od
  12355. 9:26:48razu włączany do związków organicznych i
  12356. 9:26:52szóstką jest zaznaczona redukcja
  12357. 9:26:54dysimacyjna, której azot z powrotem jest
  12358. 9:26:56uwalniany do atmosfery w postaci
  12359. 9:27:00dwuatomowej.
  12360. 9:27:01I ten proces jest związany z oddychaniem
  12361. 9:27:04beztylenowym, w którym ostatnim
  12362. 9:27:07akceptorem elektronów i protonów są
  12363. 9:27:09właśnie te związki azotu, z których
  12364. 9:27:12będzie powstawał ten azot azot
  12365. 9:27:15atmosferyczny.
  12366. 9:27:17Sukcesy ekologiczne to są pewne
  12367. 9:27:20przemiany ekosystemu, które dążą do
  12368. 9:27:23ekosystemu stabilnego i takiego
  12369. 9:27:25optymalnego w danej strefie
  12370. 9:27:27klimatycznej. i wyróżniamy albo sukcesy
  12371. 9:27:30pierwotną, gdzie jakiś ekosystem
  12372. 9:27:33powstaje na miejscu
  12373. 9:27:36gruntu jakiegoś, w którym nie było
  12374. 9:27:38wcześniej żadnego innego ekosystemu. na
  12375. 9:27:41przykład wynurzyła nam się z oceanu
  12376. 9:27:44jakaś nowa wyspa, która zaczyna być
  12377. 9:27:46kolonizowana przez nowe organizmy. Albo
  12378. 9:27:49możemy mieć też sukcesję wtórną, gdzie
  12379. 9:27:52istniał jakiś ekosystem, który został
  12380. 9:27:55całkowicie zniszczony przez jakiś
  12381. 9:27:57czynnik i na niego miejsce powstał nowy
  12382. 9:28:00ekosystem. Tutaj takim klasycznym
  12383. 9:28:03przykładem będzie pożar, który spalił
  12384. 9:28:05jakiś las i na jego miejsce powstał nowy
  12385. 9:28:08las. Jeśli mówimy o bioróżnorodności,
  12386. 9:28:12to możemy ją rozpatrywać w trzech takich
  12387. 9:28:14kategoriach. Albo genetycznej, gdzie
  12388. 9:28:17mówimy o zróżnicowaniu genetycznym w
  12389. 9:28:20obrębie jednego gatunku albo o
  12390. 9:28:23gatunkowej, w której rozważamy bogactwo
  12391. 9:28:26gatunkowe, które mamy w danym obszarze
  12392. 9:28:29terenu, albo różnorodność ekosystemowa,
  12393. 9:28:33która mówi nam o typach i rodzajach
  12394. 9:28:35występujących ekosystemów.
  12395. 9:28:38Ekosystemy są kreowane przez klimat i
  12396. 9:28:41ukształtowanie terenu. Takimi
  12397. 9:28:43szczególnymi miejscami, w których mamy
  12398. 9:28:46wyjątkowo bogate gatunkowo ekosystemy.
  12399. 9:28:49Są rafy kolarowe, austuaria, czyli
  12400. 9:28:52ujście rzek. Jednak Austoria nie są
  12401. 9:28:55takimi ujściami deltowymi, tylko takimi
  12402. 9:28:57ujściami, gdzie rzeka gwałtownie wpływa
  12403. 9:29:00do głębokiego oceanu, a nie rozmywa się
  12404. 9:29:03na takiej delcie, gdzie jest taki
  12405. 9:29:05bardziej
  12406. 9:29:07spokojny ten wpływ do oceanu. Jeszcze
  12407. 9:29:10lasy tropikalne również są takimi bardzo
  12408. 9:29:12bogatymi ekosystemami.
  12409. 9:29:16Działalność człowieka zwykle jest
  12410. 9:29:18szkodliwa dla przyrody. Człowiek budując
  12411. 9:29:21drogi i tworząc osady ludzkie rozbija
  12412. 9:29:24różne fragmenty ekosystemu i je
  12413. 9:29:27fragmentuje sprawiając, że migracja
  12414. 9:29:30osobników między poszczególnymi
  12415. 9:29:32populacjami jest utrudniona, a tym samym
  12416. 9:29:35utrudniony jest przepływ genów. Oprócz
  12417. 9:29:37tego człowiek wytwarza dużo substancji
  12418. 9:29:41toksycznych, plastiku, które
  12419. 9:29:43zanieczyszczają ekosystem. W rolnictwie
  12420. 9:29:46są wykorzystywane liczne nawozy bogate w
  12421. 9:29:49azotany i fosforany, które prowadzą do
  12422. 9:29:51eutrofizacji, czyli nadmiernego
  12423. 9:29:54wzbogacenia zbiorników w te pierwiastki
  12424. 9:29:56biogenne. W wyniku czego w tych
  12425. 9:29:58zbiornikach dochodzi do rozkwitu glonów,
  12426. 9:30:01które następnie pozbywają się tlenu z
  12427. 9:30:04tych zbiorników i takie zbiorniki
  12428. 9:30:06zamierają.
  12429. 9:30:09Ochrona przyrody może wiązać się
  12430. 9:30:11restytucją i reintrodukcją. Restytuca to
  12431. 9:30:15jest odnowienie pewnego fragmentu
  12432. 9:30:18ekosystemu do takiego stanu, jakim on
  12433. 9:30:21był przed interakcją człowieka. Podejmy
  12434. 9:30:24na to mieliśmy jakiś fragment, gdzie
  12435. 9:30:26występował jakiś gatunek, ale przez
  12436. 9:30:28zmianę wywołane przez człowieka ten
  12437. 9:30:30gatunek przestał tam występować. To
  12438. 9:30:32możemy niejako odwrócić te zmiany,
  12439. 9:30:35naprawić ten ekosystem, żeby ten gatunek
  12440. 9:30:37z powrotem mógł tam występować.
  12441. 9:30:40Reintrodukcja to natomiast jest powrotne
  12442. 9:30:43wprowadzenie. gdzieś jakiegoś gatunku z
  12443. 9:30:46innych populacji, żeby ten gatunek mógł
  12444. 9:30:48tam się spokojnie rozwijać. I w praktyce
  12445. 9:30:52i w teorii może wydawać się to bardzo
  12446. 9:30:54proste, ale w praktyce taka ochrona
  12447. 9:30:56gatunkowa i od nowa ekosystemów to jest
  12448. 9:30:59bardzo złożona i ciężka rzecz wiążąca
  12449. 9:31:02się z wieloma problemami, chociażby z
  12450. 9:31:04efektem z efektami genetycznymi, bo jak
  12451. 9:31:08wprowadzamy jakąś populację to zwykle
  12452. 9:31:10jest ona dosyć zbliżona do siebie
  12453. 9:31:13genetycznie, szczególnie jeśli jest to
  12454. 9:31:15jakiś gatunek chroniony i zagrożony i
  12455. 9:31:17często dochodzi do kojarzenia się między
  12456. 9:31:20organizmami. krawniaczymi, a tym samym
  12457. 9:31:22do zwiększenia nagromadzenia negatywnych
  12458. 9:31:25mutacji.
  12459. 9:31:27I mamy jeszcze kilka takich dokumentów
  12460. 9:31:30prawnych, które powinniśmy znać do
  12461. 9:31:32matury. Mamy program Natura 2000, który
  12462. 9:31:36tworzy sieć obszarów chronionych w
  12463. 9:31:38Europie i mamy tutaj dyrektywę ptasią,
  12464. 9:31:41która skupia się na ochronie
  12465. 9:31:43poszczególnych gatunków ptaków i
  12466. 9:31:44siedliskową, która ma za zatanie chronić
  12467. 9:31:48szczególne siedliska przed degradacją.
  12468. 9:31:50Mamy CITES. O to na maturze pytania są
  12469. 9:31:53stosunkowo często. To jest
  12470. 9:31:55międzynarodowa konwencja regulująca
  12471. 9:31:57handel dzikimi zwierzętami i roślinami
  12472. 9:31:59zagrożonymi wyginięciem oraz fragmentami
  12473. 9:32:03tych gatunków. Ma ona za zadanie
  12474. 9:32:05zapobiegać kusownictwu, handlu
  12475. 9:32:08zwierzętami też dlatego, żeby jakiś
  12476. 9:32:12handel zwierzętami nie spowodował
  12477. 9:32:14przeniesienie się jakiejś choroby na
  12478. 9:32:16tereny, w których ta choroba nie
  12479. 9:32:18występowała. Oprócz tego ta konwencja
  12480. 9:32:21właśnie reguluje te aspekty, które by
  12481. 9:32:24umożliwiały legalny handel tymi
  12482. 9:32:26zwierzętami.
  12483. 9:32:27Mamy konwencję o różnorodności
  12484. 9:32:29biologicznej, czyli umowę międzynarodową
  12485. 9:32:32o trzech głównych celach. ochronie
  12486. 9:32:34bioróżnorodności,
  12487. 9:32:36ustalenie zrównoważonego użytkowania
  12488. 9:32:38zasobami naturalnymi i sprawiedliwy
  12489. 9:32:41podział korzyści z wykorzystania zasobów
  12490. 9:32:44genetycznych organizmów. Mamy też agendę
  12491. 9:32:4721, która jest globalnym programem na
  12492. 9:32:50rzecz zróżnicowanego rozwoju. A
  12493. 9:32:52zróżnicowany rozwój to jest taki
  12494. 9:32:54program, który ma za zadanie pogodzić
  12495. 9:32:57potrzeby człowieka i potrzeby
  12496. 9:32:59środowiska, żeby zarówno natura mogła
  12497. 9:33:01się rozwijać i nie zamierała, a człowiek
  12498. 9:33:04też mógł czerpać jakieś korzyści z
  12499. 9:33:06natury i korzystać z jej pozytywnych
  12500. 9:33:09aspektów. M.

About this transcript

This page contains the full transcript of CAŁA podstawa programowa z BIOLOGII! Edycja 2027. Wielka powtórka maturalna. by PowelToJa, generated from the public captions YouTube serves with the video. The transcript has 65,230 words across 12,500 segments, with the original timestamps preserved so you can click any line to jump to that moment in the embedded player.

What you can do with it

Use the transcript to take notes, quote the speaker, build a study guide, generate a summary with ChatGPT or Claude via the YouTube Summary tool, or export it as a timed subtitle file with YouTube to SRT. You can also re-open it in the transcriber to choose a caption track available on the video.

Free YouTube transcript tool

YouTube2Text is a free YouTube transcript generator — no signup, no daily limit. Paste any YouTube link and get the full transcript instantly, with timestamps, click-to-jump, caption language selection, AI prompts for ChatGPT, Claude, and Gemini, and exports to TXT, SRT, VTT, or Markdown.