Cách Nhà Nguyễn Dùng Một Bài Thơ Để Quản Lý Cả Dòng Họ — Transcript

Full transcript

1. 0:05[âm nhạc]
2. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
3. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký. Hôm nay
4. 0:14chúng ta [âm nhạc] sẽ cùng nhau tìm hiểu
5. 0:15về một trong những hệ thống phả hệ học
6. 0:18tinh vi và có tổ chức nhất từng tồn tại
7. 0:21trong lịch sử các triều đại phong kiến
8. 0:23Việt Nam. Hãy hình dung một buổi sáng
9. 0:25đầu thế kỷ 19 tại kinh thành Huế, triều
10. 0:29Nguyễn. khi đó vẫn còn non trẻ, mới được
11. 0:31dựng lên chưa lâu so với những vương
12. 0:33triều từng tồn tại hàng trăm năm trước
13. 0:35đó và giống như bất kỳ một dòng họ cầm
14. 0:38quyền nào trong lịch sử phương đông. Mối
15. 0:40lo lớn nhất của những người đứng đầu
16. 0:41triều đại này không hẳn là chiến tranh
17. 0:44hay giặc dã bên ngoài mà là chính nội bộ
18. 0:46gia tộc của họ. Càng nhiều thế hệ con
19. 0:48cháu ra đời, ranh giới giữa các chi phái
20. 0:51trong hoàng tộc càng dễ trở nên mờ nhạt.
21. 0:54Và trong lịch sử các vương triều châu Á,
22. 0:56chính sự mờ nhạt đó đã không ít lần châm
23. 0:58ngỏi cho những cuộc huynh đệ tương tàn
24. 1:00để tranh giành ngai vàng. Đối với một
25. 1:02vương triều, một cái tên chưa bao giờ
26. 1:05chỉ đơn thuần để gọi, nó có thể là một
27. 1:08bản đồ định vị quyền lực, một đạo luật
28. 1:11ngầm không ai được phép cãi và đôi khi
29. 1:14nó còn là tấm khiên duy nhất đứng giữa
30. 1:16một hoàng tộc với nguy cơ tự tàn sát lẫn
31. 1:19nhau. Vua Minh Mạng, người lên ngôi năm
32. 1:221820
33. 1:24hiểu rất rõ điều đó. Ông từng bày tỏ
34. 1:26rằng mình không dám mơ sánh với nhà Chu.
35. 1:29Vương triều Trung Hoa cổ đại từng truyền
36. 1:31được 30 đời, kéo dài khoảng 700 năm.
37. 1:34Điều ông mong muốn khiêm tốn hơn nhiều
38. 1:36chỉ là 500 năm, tương đương 20 đời cho
39. 1:40dòng họ Nguyễn Phúc của mình. Nhưng để
40. 1:42một giấc mơ 500 năm có cơ hội trở thành
41. 1:44hiện thực, ông cần một công cụ đảm bảo
42. 1:47rằng dù bao nhiêu thế hệ trôi qua, dù
43. 1:49con cháu có đông đến đâu, người trong
44. 1:52hoàng tộc vẫn luôn biết chính xác ai
45. 1:53thuộc về ai, ai đứng ở đâu trong trật tự
46. 1:56dòng họ. Công cụ đó kỳ lạ thay lại là
47. 1:59một bài thơ. Câu chuyện chúng ta sắp kể
48. 2:01hôm nay xoay quanh đúng 20 chữ. Được một
49. 2:05ông vua tự tay sáng tác cách đây gần 200
50. 2:07năm, nhưng sức sống của nó thì kéo dài
51. 2:10đến tận hôm nay. Thậm chí 20 chữ này
52. 2:13từng được dùng để lật lại một sai lầm mà
53. 2:15báo chí lặp đi lặp lại suốt nhiều thập
54. 2:17kỷ liên quan trực tiếp đến một bức thư
55. 2:19của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi cho hoàng
56. 2:21tộc nhà Nguyễn sau năm 1945. Chi tiết đó
57. 2:25là gì? Chúng ta sẽ quay lại sau. Còn bây
58. 2:29giờ hãy bắt đầu từ chính bài thơ đã tạo
59. 2:33ra toàn bộ hệ thống này.
60. 2:39Năm 1823,
61. 2:42tức minh mạng năm thứ tư, nhà vua chính
62. 2:44thức ban hành một hệ thống đặt tên áp
63. 2:46dụng cho toàn bộ hậu duệ của mình. Ông
64. 2:49tự tay sáng tác hai bộ thơ, một bài dành
65. 2:51riêng cho dòng con cháu trực hệ của
66. 2:53chính ông gọi là Đế hệ thi và 10 bài
67. 2:56khác. Mỗi bài dành cho một trong 10
68. 2:58người anh em trai của ông gọi là Phiên
69. 3:01hệ thi. Đế hệ thi là một bài thơ Ngũ
70. 3:03ngôn tứ tuyệt, nghĩa là bốn câu, mỗi câu
71. 3:06năm chữ, tổng cộng đúng 20 chữ. Nguyên
72. 3:09văn bài thơ như sau: Miên, Hồng, Ưng,
73. 3:13Bửu, Vĩnh, Bảo, Quý, Định, Long, Trường,
74. 3:18Hiền, Năng, Kham, Kế, Thuật, Thế, Thụy,
75. 3:22Quốc, gia, Sương. Nghe qua, đây chỉ
76. 3:26giống như một chuỗi mỹ tự đẹp đẽ mang ý
77. 3:29nghĩa cầu trúc thịnh vượng và trường
78. 3:30tồn. Và đúng là như vậy thật, mỗi chữ
79. 3:33đều được chọn lọc kỹ càng về mặt ý
80. 3:35nghĩa. Ví dụ chữ miên mang nghĩa trường
81. 3:37Cửu Phước Duyên, chữ ưng mang nghĩa nên
82. 3:40danh dựng nước. Nhưng công dụng thực sự
83. 3:42của 20 chữ này không nằm ở ý nghĩa văn
84. 3:45chương mà nằm ở vị trí của [âm nhạc]
85. 3:46từng chữ trong bài thơ. Đây chính là
86. 3:48điểm cần dừng lại để hiểu cho rõ. Mỗi
87. 3:51chữ trong 20 chữ đó không phải để dùng
88. 3:53tùy ý. Nó được gán cứng cho một thế hệ
89. 3:56cụ thể theo đúng thứ tự xuất hiện trong
90. 3:59bài thơ. Con trai của vua Minh Mạng dùng
91. 4:02chữ đầu tiên [âm nhạc] là Miên làm chữ
92. 4:04lót. Cháu nội của vua dùng chữ thứ hai
93. 4:07là hồng. Chát nội dùng chữ thứ ba là
94. 4:10ưng. Cứ như vậy, hết đời này đến đời
95. 4:12khác, người ta chỉ cần nhìn vào chữ lót
96. 4:14trong tên một người là biết ngay người
97. 4:16đó thuộc thế hệ thứ mấy tính từ vua Minh
98. 4:18Mạng mà không cần tra cứu gia phả hay
99. 4:21hỏi han ai. Nói cách khác, đây không đơn
100. 4:23thuần là một bài thơ đặt tên mà là một
101. 4:26cỗ máy định vị thế hệ được ngụy trang
102. 4:28dưới hình thức văn chương để dễ được
103. 4:30hoàng tộc chấp nhận. Điều thú vị là cách
104. 4:33làm này khá khôn khéo về mặt tâm lý. Hay
105. 4:36vì ra một sắc lệnh hành chính khô khan
106. 4:38bắt buộc mọi người phải tuân theo một
107. 4:40quy tắc đánh số. Vua Minh Mạng biến nó
108. 4:42thành một bài thơ giàu ý nghĩa khiến con
109. 4:45cháu cảm thấy tự hào khi được mang những
110. 4:47chữ đẹp đẽ đó trong tên mình. Trong khi
111. 4:49thực chất họ đang tự nguyện xếp vào đúng
112. 4:51vị trí mà nhà vua đã sắp đặt sẵn từ
113. 4:54trước. Để đảm bảo tính thiêng liêng và
114. 4:56giá trị pháp lý tối cao cho quy định
115. 4:58này, triều đình cho khác nguyên văn đế
116. 5:00hệ thi vào một cuốn sách làm bằng vàng
117. 5:03gọi là kim sách, rồi cất trong một chiếc
118. 5:05hòm vàng gọi là kim quỹ, lưu truyền từ
119. 5:08đời này sang đời khác như một bảo vật
120. 5:10của hoàng tộc. Theo hồ sơ đề nghị công
121. 5:13nhận bảo vật quốc gia của Cục Di sản Văn
122. 5:15hóa, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch,
123. 5:18cuốn kim sách này làm hoàn toàn bằng
124. 5:20vàng, gồm 13 tờ, bìa trước và sau dập
125. 5:23nổi hình rồng bay trong mây. Đến năm
126. 5:262018, kim sách Đế hệ thi chính thức được
127. 5:29công nhận là bảo vật quốc gia, hiện đang
128. 5:31được lưu giữ tại bảo tàng lịch sử quốc
129. 5:33gia. Song song với Đế hệ Thi, vua Minh
130. 5:36Mạng còn phải xử lý một vấn đề khác,
131. 5:39không kém phần nhạy cảm. 10 người anh em
132. 5:41trai của ông, tức những người con khác
133. 5:44của vua [âm nhạc] Gia Long, cũng có con
134. 5:46cháu đông đúc. Nếu không phân định rõ
135. 5:48ràng, những nhánh này rất dễ nhập nhằng
136. 5:50với dòng chính, thậm chí có thể trở
137. 5:52thành mối đe dọa tiềm tảng trong ngôi
138. 5:54báu về lâu dài. Giải pháp của ông là ban
139. 5:57hành riêng cho mỗi nhánh trong số 10
140. 5:59nhánh đó một bài phiên hệ thi cũng gồm
141. 6:0220 chữ, nhưng khắc trong sách bằng bạc
142. 6:05thay vì bằng vàng. Chữ phiên ở đây mang
143. 6:07nghĩa phiên dậu, tức hàng rào che chắn,
144. 6:09ý muốn nói nhóm này đóng vai trò bảo vệ,
145. 6:12phụ trợ cho dòng chính chứ không nằm
146. 6:14trong hàng ngũ có thể kế vị ngai vàng.
147. 6:1610 phòng phiên hệ này gồm anh Duệ dành
148. 6:18cho con cháu Hoàng Tử Cảnh, người anh cả
149. 6:21đã mất sớm của vua Minh Mạng cùng với
150. 6:23Kiến An, Định Viễn, Diên Khánh, Điện
151. 6:26Bàn, Thiệu Hóa, Quảng Oai, Thường Tín,
152. 6:30An Khánh và Từ Sơn. Hệ thống được thiết
153. 6:33kế sao cho chữ đầu tiên của mỗi bài
154. 6:35phiên hệ thi luôn tương ứng ngang hàng
155. 6:37với chữ miên của đế hệ thi. Nhờ vậy, dù
156. 6:40một người thuộc phòng nào trong số 10
157. 6:42phòng đó, chỉ cần nhìn vào chữ lót,
158. 6:44người trong hoàng tộc lập tức biết được
159. 6:46người này đang ở thế hệ tương đương với
160. 6:48đời nào bên dòng chính. Nhìn tổng thể,
161. 6:51đây là một giải pháp quản trị nội bộ khá
162. 6:54bài bản. Thay vì để mọi nhánh họ hàng
163. 6:56cùng cạnh tranh mơ hồ về vị thế, vua
164. 6:58minh mạng phân tầng rõ ràng ngay từ đầu.
165. 7:01Ai là dòng có thể làm vua? Ai là dòng
166. 7:03chỉ để trợ? Tất cả được mã hóa sẵn
167. 7:06trong chính cái tên của mỗi người? Không
168. 7:08cần tranh cãi thêm. [âm nhạc]
169. 7:14[âm nhạc]
170. 7:20[âm nhạc]
171. 7:22Nếu chỉ dừng ở chữ lót, hệ thống của Vu
172. 7:24Minh mạng đã đủ chặt chẽ so với phần lớn
173. 7:26các vương triều trước đó. Nhưng ông còn
174. 7:28đi xa hơn một bước nữa. Và chính bước đi
175. 7:30này mới thực sự cho thấy độ tỉ mỉ đáng
176. 7:33kinh ngạc của toàn bộ thiết kế. Đi kèm
177. 7:36với mỗi chữ lót trong đế hệ thi, nhà vua
178. 7:38còn quy định luôn cả bộ thủ chữ Hán bắt
179. 7:40buộc phải dùng. Khi đặt tên chính tức
180. 7:42phần tên riêng đứng sau chữ lót, quy
181. 7:45định này gọi là ngự chế mạng danh thì.
182. 7:47Để dễ hình dung, có thể xem đây là một
183. 7:49hệ tọa độ hai trục. Trục dọc là chữ lót.
184. 7:54Cho biết một người thuộc thế hệ nào?
185. 7:56Trục ngang là bộ thủ trong tên chính.
186. 7:59Cho biết người này thuộc đúng nhánh nào
187. 8:01trong dòng đó, hai trục kết hợp lại tạo
188. 8:03ra một vị trí gần như không thể nhầm
189. 8:06lẫn. Lấy hai ví dụ để thấy rõ cơ chế này
190. 8:09vận hành ra sao. Vua tự đức thuộc đời
191. 8:12thứ hai mang chữ lót hồng nên tên chính
192. 8:16của ông bắt buộc phải dùng bộ nhân và
193. 8:18tên đầy đủ của ông là Hồng Nhậm. Còn vua
194. 8:20Bảo Đại thuộc đời thứ năm mang chữ Lót
195. 8:23Vĩnh nên tên chính bắt buộc dùng bộ ngọc
196. 8:26và tên đầy đủ của ông là Vĩnh Thụy. Chỉ
197. 8:29với hai ví dụ này, quy luật đã hiện rõ
198. 8:31chữ Lót nói cho biết một người sinh ra ở
199. 8:34thế hệ thứ mấy, còn bộ thủ trong tên
200. 8:36chính nói cho biết người đó có đúng là
201. 8:38hậu duệ hợp pháp của dòng đế hệ hay
202. 8:40không. Vì bộ thủ này không thể tùy tiện
203. 8:43thay đổi theo ý thích cá nhân. Đây chính
204. 8:45là lớp bảo vệ thứ hai giúp hệ thống gần
205. 8:48như không thể bị làm giả. hay gán ghép
206. 8:50sai. Độ chính xác của ma trận này có giá
207. 8:53trị thực tế đến mức nó từng được dùng để
208. 8:56sửa lại một sai lầm lịch sử tồn tại suốt
209. 8:58nhiều thập kỷ. Và đây chính là câu
210. 9:01chuyện chúng ta đã nhắc ở đầu chương
211. 9:03trình. Trong nhiều bài viết về mối quan
212. 9:05tâm của Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho
213. 9:07hoàng tộc nhà Nguyễn sau năm 1945.
214. 9:11Người ta thường kể rằng Chủ tịch Hồ Chí
215. 9:13Minh đã gửi thư cho cụ ưng Úy thượng thư
216. 9:16bộ lễ dưới thời Bảo Đại và gọi ông là
217. 9:18chú ruột của vua Bảo Đại. Chi tiết này
218. 9:21được lặp lại trên báo chí trong một thời
219. 9:23gian khá dài nhưng theo một bài viết
220. 9:25đính chính được đăng trên trang của bảo
221. 9:27tàng Phụ nữ Nam Bộ dẫn lại từ sách
222. 9:30Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả do hội đồng trị
223. 9:32sự Nguyễn Phúc Tộc biên soạn. Nếu áp
224. 9:34dụng đúng ma trận đế hệ thi, sự thật lại
225. 9:37khác. Vua Bảo Đại có tên là Nguyễn Phúc
226. 9:40Vĩnh Thụy, ứng với chữ Vĩnh, tức đời thứ
227. 9:43năm. Còn cụ Ưng Úy, sinh năm 1889
228. 9:48và mất năm 1970, mang chữ Lót Ưng, tức
229. 9:52đời thứ ba. Ông là con trai của chi
230. 9:54huyện Hưng Tràng Nguyễn Phúc Hồng Thi mà
231. 9:57ông Hồng Thi lại là con trai của Tuy Lý
232. 9:59Vương Miên Trinh, hoàng tử thứ 11 của
233. 10:02vua Minh Mạ, tính theo đúng khoảng cách
234. 10:04thế hệ cụ ưng Úy ở đời thứ ba. Cách vua
235. 10:07Bảo Đại ở đời thứ năm đến hai bậc. Nói
236. 10:10cách khác, xét theo vai vế trong đế hệ
237. 10:12Thi, ông thuộc hàng ngang với ông nội
238. 10:15của Bảo Đại chứ hoàn toàn không phải chú
239. 10:17ruột. Gọi chính xác thì đây là quan hệ
240. 10:20ông chú họ chứ không phải quan hệ chú
241. 10:22cháu ruột thịt như báo chí [âm nhạc]
242. 10:23từng viết. Chi tiết nhỏ này cho thấy một
243. 10:26điều lớn hơn. Suốt gần 200 năm, hệ thống
244. 10:29của vua Minh Mạng vẫn còn nguyên giá trị
245. 10:31như một công cụ tra cứu chính xác, có
246. 10:33thể dùng để kiểm chứng lại những gì
247. 10:35người đời sau vô tình kể sai. Một sai
248. 10:38lầm tưởng như nhỏ về cách xưng hô. Khi
249. 10:40đặt cạnh chính bộ mã ông vua để lại, lại
250. 10:43lộ rõ ngay lập tức. Bên cạnh đế hệ, hệ
251. 10:46thống phiên hệ cũng có nguyên tắc đối
252. 10:48ứng tương tự. Chữ đầu tiên trong mỗi bài
253. 10:51phiên hệ thi của 10 phòng luôn được xếp
254. 10:53ngang hàng với chữ miên bên đế hệ. Nhờ
255. 10:55vậy, một người thuộc bất kỳ phòng nào
256. 10:58trong 10 phòng phiên hệ, chỉ cần nhìn
257. 11:00chữ lót của mình là biết ngay mình đang
258. 11:03ở vị trí tương đương thế hệ nào so với
259. 11:05dòng vua. Toàn bộ hoàng tộc dù đông đến
260. 11:08hàng nghìn người qua nhiều thế hệ vẫn
261. 11:11vận hành theo một hệ quy chiếu chung,
262. 11:13không ai bị lạc vị trí.
263. 11:17[âm nhạc]
264. 11:19Có một hiện tượng khá thú vị xảy ra
265. 11:22trong quá trình vận hành hệ thống này
266. 11:24qua thời gian. Đó là sự biến đổi của cụm
267. 11:26từ tôn thất từ một danh xưng chỉ thân
268. 11:29phận dần dần trở thành một dòng họ độc
269. 11:31lập trong đời sống hiện đại. Nguyên gốc
270. 11:33tôn thất được viết và đọc là tông thất
271. 11:36mang nghĩa đơn giản là [âm nhạc] những
272. 11:38người thuộc dòng họ nhà vua. Đây không
273. 11:40phải một cái tên đặc trưng riêng của nhà
274. 11:42Nguyễn. Các triều đại trước như Lý,
275. 11:45Trần, Lê cũng có khái niệm tông thất
276. 11:47tương tự để chỉ họ hàng nhà vua năm 1829
277. 11:52tức Minh Mạng năm thứ 10. Để phân biệt
278. 11:55rõ ràng cấp bậc huyết thống, nhà vua quy
279. 11:58định rằng những người thuộc tiền hệ tức
280. 12:00hậu [âm nhạc] duệ của các Chúa nguyện
281. 12:02trước thời vua Gia Long cùng với những
282. 12:04người thuộc phiên hệ, tức con cháu anh
283. 12:07em vua Minh Mạng sẽ không được dùng họ
284. 12:09Nguyễn Phúc như dòng chính nữa mà phải
285. 12:12gọi chung là tông thất. Chỉ có dòng đế
286. 12:15hệ tức trực hệ của vua Minh Mạng mới
287. 12:17tiếp tục được giữ họ Nguyễn Phúc. Đến
288. 12:19năm 1841,
289. 12:22một sự kiện khác xảy ra. khiến cách viết
290. 12:25cụm từ này thay đổi hẳn. Vua Thiệu Trị
291. 12:28lên ngôi, tên húy của ông [âm nhạc] là
292. 12:31Miên Tông. Theo tục kiêng húy thời phong
293. 12:33kiến, khi một vị vua còn tại vị, toàn bộ
294. 12:36chữ trùng với tên húy của vua đều phải
295. 12:38đổi [âm nhạc] cách viết hoặc cách đọc để
296. 12:40tránh phạm húy. Vì tên vua có chữ tông
297. 12:43nên chữ tông trong tông thất buộc phải
298. 12:45[âm nhạc] đổi thành tôn, từ đó tông thất
299. 12:48trở thành tôn thất. Và cách đọc này được
300. 12:50giữ nguyên cho đến tận ngày nay. Dù
301. 12:52triều đại thiệu trị đã kết thúc từ rất
302. 12:55lâu. Đây là một ví dụ khá rõ cho thấy
303. 12:58tục kiêng húy. Một quy tắc vốn chỉ mang
304. 13:00tính hình thức và tạm thời trong thời
305. 13:03phong kiến đôi khi lại để lại dấu vết
306. 13:05vĩnh viễn trong ngôn ngữ. Người Việt Nam
307. 13:07hiện nay gọi tôn thất, tôn giáo hay tôn
308. 13:10chỉ mà phần lớn không hề biết rằng cách
309. 13:13đọc tôn thay vì tông này bắt nguồn từ
310. 13:15việc kiêng tên một ông vua đã mất cách
311. 13:18đây gần 200 năm. Sự khác biệt trong cấu
312. 13:20trúc tên gọi giữa hai nhánh tiền hệ và
313. 13:23phiên hệ cũng để lại dấu ấn rõ ràng. Và
314. 13:26đây có lẽ là chi tiết cho thấy rõ nhất
315. 13:28sức mạnh vô hình của một quy tắc đặt
316. 13:30tên. Người thuộc phiên hệ sau hai chữ
317. 13:32Tôn Thất còn có thêm một chữ lót riêng
318. 13:35theo đúng bài phiên hệ thi của phòng
319. 13:36mình rồi mới đến tên chính. Ví dụ Thái
320. 13:40Bình hầu tôn thất Lệ Trung, cháu nội của
321. 13:42hoàng tử Cảnh. Trong đó chữ Lệ chính là
322. 13:45chữ lót thuộc phiên hệ thi của phòng Anh
323. 13:47Duệ. Nhưng người thuộc tiền hệ thì khác.
324. 13:50Vì họ không nằm trong 10 phòng phiên hệ
325. 13:52nên không được ban riêng bài thơ chữ lót
326. 13:54nào cả. Tên của họ chỉ gồm Tôn Thất cộng
327. 13:57với tên chính, không có chữ đệm ở giữa.
328. 13:59Vụ chính đại thần tôn thất thuyết. Nhân
329. 14:02vật gắn liền với phong trào Cẩn Vương
330. 14:04chống pháp chính là một ví dụ điển hình.
331. 14:07Ông là hậu duệ đời thứ năm của Chúa Hiền
332. 14:09Nguyễn Phúc Tần thuộc tiền hệ nên tên
333. 14:12ông chỉ có ba chữ, không phải bốn chữ
334. 14:14như người thuộc phiên hệ. Nói một cách
335. 14:16hình dung. Chỉ cần một cái tên được
336. 14:18sướng lên giữa chốn triều đình, người
337. 14:21nghe lập tức biết người đó có mang trong
338. 14:23mình khả năng chạm tới ngai vàng hay
339. 14:25không, là dòng sinh ra để làm phiên dậu
340. 14:27bảo vệ hoàng quyền hay chỉ là một nhánh
341. 14:29họ hàng xa từ đời các Chúa để lại. Cái
342. 14:32tên trong bối cảnh đó đóng vai trò gần
343. 14:35giống một loại giấy tờ tùy thân tuyệt
344. 14:36đối, không cần xuất trình thêm bất kỳ
345. 14:38bằng chứng nào khác. Đối với phái nữ, hệ
346. 14:41thống này cũng có những quy định riêng.
347. 14:44Và ở đây câu chuyện chuyển sang một sắc
348. 14:46thái khác hẳn. Cùng năm 1829,
349. 14:50vua Minh Mạng định rõ cách gọi cho nữ
350. 14:51giới trực hệ không được phong công chúa.
351. 14:54Con gái của một hoàng tử được gọi là
352. 14:56công tôn nữ, cháu gái nội của hoàng tử,
353. 14:59tức đời tiếp theo gọi là công tảng tôn
354. 15:02nữ, còn chắt gái nội. Đời xa hơn nữa gọi
355. 15:06là công huyền tôn nữ theo thời gian. Vì
356. 15:09những danh xưng đầy đủ này khá dài và
357. 15:12không tiện dùng trong đời sống hiện đại,
358. 15:14phụ nữ hoàng tộc dần rút gọn lại thành
359. 15:17hai chữ tôn nữ. Nếu như bộ máy đặt tên
360. 15:19của nam giới gánh trên vai toàn bộ sức
361. 15:21nặng của quyền lực và danh giới kế vị,
362. 15:23thì danh xưng tôn nữ lại không mang chức
363. 15:26năng chính trị nào tương tự. Vì phụ nữ
364. 15:28trong xã hội phong kiến không có quyền
365. 15:30kế vị, cũng chính vì không còn gánh chức
366. 15:32năng phân định quyền lực, tôn nữ dần
367. 15:34thoát khỏi phạm vi cung cấm và tồn tại
368. 15:36lâu bền trong đời sống dân gian. trở
369. 15:39thành một tên gọi quen thuộc gắn liền
370. 15:41với hình ảnh phụ nữ gốc Huế mà phần lớn
371. 15:44người dùng ngày nay không còn nhớ đến ý
372. 15:46nghĩa hành chính ban đầu của nó.
373. 15:51[âm nhạc]
374. 15:54Câu hỏi đặt ra là sau khi chế độ quân
375. 15:57chủ chấm dứt, một hệ thống được thiết kế
376. 15:59công phu như vậy còn để lại gì trong đời
377. 16:02sống người Việt hiện đại? Câu trả lời là
378. 16:04khá nhiều. Trải qua quá trình suy tàn
379. 16:07của Nho học và sự sụp đổ của triều
380. 16:09Nguyễn, ý thức về ý nghĩa gốc của các
381. 16:11danh xưng hoàng tộc dần phai nhạc trong
382. 16:13dân chúng. Tôn Thất vốn chỉ là một cách
383. 16:15gọi chỉ thân phận dần được nhiều người
384. 16:18xem như một họ chính thức xuất hiện trên
385. 16:21các giấy tờ hành chính hiện đại. Dù bản
386. 16:23chất huyết thống của những người này vẫn
387. 16:25là dòng Nguyễn Phúc. Tương tự, Tôn nữ
388. 16:28cũng trở thành cách gọi quen thuộc cho
389. 16:30nữ giới thuộc dòng giõi này. Hiện nay,
390. 16:32hậu duệ hoàng tộc Nguyễn Phúc vẫn còn
391. 16:34hiện diện, phân bố giải giác ở nhiều
392. 16:37nơi, mang các họ hoặc danh xưng Nguyễn
393. 16:39Phúc, Nguyễn Phước, tôn thất đối với nam
394. 16:43giới và tôn nữ đối với nữ giới. Một vài
395. 16:46cái tên từng được biết đến rộng rãi
396. 16:48trong đời sống Việt Nam hiện đại như
397. 16:50giáo sư Tôm Thất Tùng hay nhà ngoại giao
398. 16:52Tôm Nữ Thị Ninh là những ví dụ cho thấy
399. 16:55dòng giõi này vẫn tiếp tục hiện diện dù
400. 16:57chế độ quân chủ đã lùi vào quá khứ gần
401. 17:00một thế kỳ.
402. 17:01>> Giấc mộng 500 năm của vua Minh Mạng, xét
403. 17:04cho cùng đã không thành hiện thực. Triều
404. 17:07Nguyễn chấm dứt vào năm 1945,
405. 17:11chưa đầy 1/3 chạng đường 20 đời mà ông
406. 17:14từng mong mỏi và dòng chảy lịch sử đã
407. 17:17cuốn đi cả một vương triều mà ông dồn
408. 17:19tâm sức xây dựng bảo vệ. Nhưng có một
409. 17:22điều trớ trêu và cũng có thể gọi là đẹp
410. 17:25đẽ đã xảy ra. Bài thơ 20 chữ mà ông viết
411. 17:28ra chỉ để phục vụ cho việc quản trị nội
412. 17:31bộ hoàng tộc lại vô tình sống thọ hơn
413. 17:33chính vương triều mà nó từng được sinh
414. 17:35ra để bảo vệ. Nó không còn nằm trong kim
415. 17:37sách khóa kín trong hòm vàng nữa mà đã
416. 17:39bám dễ vào đời sống thường nhật. Qua
417. 17:42những cái tên tôn thất, tôn nữ Nguyễn
418. 17:44Phúc mà người Việt vẫn gặp quanh mình và
419. 17:46thậm chí vẫn còn đủ chính xác để giúp
420. 17:49hậu thế đính chính lại một chi tiết lịch
421. 17:51sửng bị kể sai suốt nhiều thập kỷ. Có lẽ
422. 17:55khi nhìn vào bất kỳ dòng họ nào quanh ta
423. 17:57hôm nay với những quy tắc đặt tên, những
424. 17:59chữ lót truyền đời, những câu chuyện ra
425. 18:01và tưởng như chỉ mang tính hình thức
426. 18:03cũng đáng để tự hỏi đằng sau đó có đang
427. 18:06ẩn giấu một logic chặt chẽ nào đó mà ta
428. 18:09chưa từng để ý tới hay không. Hẹn gặp
429. 18:11lại quý vị và các bạn trong kỳ phát sóng
430. 18:13tiếp theo của Á Lục Ký.
431. 18:17[âm nhạc]