YT YouTube2Text

YouTube2Text → Transcripts → महानुभाव पंथ आणि त्यातील स्त्री | डॉ. मालती सानप

महानुभाव पंथ आणि त्यातील स्त्री | डॉ. मालती सानप — Transcript

by Super Desi Talks · 7,786 words · 1,378 segments · language en · Watch on YouTube

Open in transcriber Summarize with AI Download SRT/VTT

Full transcript

0:00स्त्री पुरुष हे दोन्ही देह आहे. ते जीव
0:02आहेत आणि जीवाला अधिकार आहे ज्ञान
0:03प्राप्तीचा म्हणजे मानुभाव पंथामध्ये
0:05आल्यानंतर स्त्रियांना माझ्या दृष्टीने
0:07सगळ्यात महत्त्वाचा गोष्ट अशी झाली की
0:09त्यांना प्रश्न विचारण्याचा अधिकार
0:11मिळाला. त्यावेळी चक्रधर स्वामींनी जे
0:13उत्तर दिलं [संगीत] सारंग पंडितांना
0:15त्यातून आपल्याला मानवपंथाचा जो पाया आहे
0:17मुळात समतेचा तो लक्षात येतो की चक्रधर
0:19स्वामी म्हणता की तुमचा जीव आहे आणि
0:21त्यांचा त्यांच्या काय जीव आहे का की
0:23समाजाला जो मुख्य भक्तीचा जो मार्ग आहे
0:26त्या मार्गाकडे नेण्यासाठी जो मुळात
0:29प्रयत्न झाला तो मालवपंथांनी केला इथल्या
0:31समाजाला जी एक समतीची जी परंपरा निर्माण
0:34करून दिली किंवा स्त्री दाक्षिण्याची जी
0:36परंपरा निर्माण करून दिली ती मालव पंथांनी
0:39करून दिली
0:47सो आजचा विषय फारच युनिक आहे महानुभाव पंथ
0:50आणि त्यातील स्त्रिया सगळ्याच आधी खूप खूप
0:54स्वागत आहे तुमचं सुपर दिसी टॉक्सवर
0:56>> यस
0:57>> थँक य सो मच
0:57>> सगळ्यात आधी मला म्हणायचं असं आहे की
1:00महानुभाव पंथ हे हा काय आहे हेच माहिती
1:03नाही आपल्याला तर इथूनच सुरुवात करूया आपण
1:06>> साधारणपणे संपूर्ण भारताचा जर आपण विचार
1:09केला अराव आणि बाराव शतक तर धर्माच्या
1:15क्षेत्रामध्ये प्रामुख्याने बराच बदल घडून
1:18झालेला आलेला दिसतो आपल्याला म्हणजे अनेक
1:21सुधारणा चळवळी या काळामध्ये घडून आल्या
1:23म्हणजे त्या इस्लाम मध्ये पण आल्या आणि
1:25इवन हिंदू धर्मामध्ये पण अनेक धर्म
1:28सुधारणा चळवळी घडून आल्या
1:30>> महाराष्ट्राचा जर आपण विचार केला तर
1:32साधारणपणे
1:34महाराष्ट्रामध्ये अराव शतक आपण पाहिलं
1:37>> तर अनेक भक्ती संप्रदाय उदायला आलेले
1:39तत्कालीन
1:41प्रचलित जी व्यवस्था आहे
1:45म्हणजे प्रचलित परंपरा असतील किंवा
1:47प्रचलित मान्यता असेल प्रचलित धर्म
1:50व्यवस्था असेल या सर्व ज्या बाबी आहे
1:54त्यांच्या विरुद्धाच्या ज्या प्रतिक्रिया
1:56उमटल्या
1:56>> त्या महाराष्ट्रामध्ये पण उमटल्या
1:58>> मानवपंथ
2:00हा एक त्याचा भाग आहे म्हणजे याच दरम्यान
2:02आपण पाहिल तर नाथ संप्रदाय आले जे शैव
2:05पूजक होते शिवाचे पूजक आपण म्हणूया
2:08>> वारकरी तसं पाहिलं तर रुढार्थाने वैष्णव
2:11संप्रदाय होते
2:12>> महानुभाव संप्रदाय देखील वैष्णव संप्रदाय
2:15आपण म्हणू शकतो आणि प्रामुख्याने कृष्ण
2:17भक्ती संप्रदाय हा उदयला आलेला आहे मानव
2:20पंथ हा जरी विचार आणि आचारांनी पंथाच्या
2:25संकल्पनेत जरी बसत असला तरी मला माझ्या
2:28मते ती एक चळवळ होती या काळातील ती अशी
2:31चळवळ होती की प्रचलित ज्या
2:35व्यवस्था होत्या ज्या आपण म्हणूया की धर्म
2:38सत्ता पितृसत्ता या ज्या एकत्रित
2:41चालणाऱ्या ज्या व्यवस्था होत्या त्या
2:43व्यवस्थांनी समाजातले जे काही घटक जे
2:46वंचित राहिले
2:48>> त्यामध्ये स्त्रिया असेल किंवा निम्न
2:50जातीतील काही जाती जमाती असतील तर ह्या
2:55सर्व वर्गा जो मुख्य प्रवाहापासून दूर
2:58गेलेला होता या वर्गाला मुख्य प्रवाहात
3:01आणण्याचं काम
3:02>> प्रामुख्याने महानुभाव पंधन केले
3:05>> त्यामुळे ती एक चळवळ होती असं मला वाटतं
3:07आता आता इथे मानव पंथाची जी स्थापना आहे
3:10म्हणजे त्याचे संस्थापकी साधारणपणे
3:12आपल्याला त्याचा एक एक्झॅक्ट पिरियड नाही
3:14परंतु 1267 जो आहे इसवीसन 1267 च्या आसपास
3:18चक्रधर स्वामी यांनी महानुभाव पंथाची
3:20स्थापना केली
3:21>> आणि चक्रधर स्वामींनी महानव पंथ जेव्हा
3:24स्थापन केला तेव्हा देखील महानुभाव पंथ हा
3:27शब्द या पंथाला रूड नव्हता
3:29>> तेव्हा महानुभाव पंथ असं म्हणत नव्हते
3:31>> नाही
3:31>> मग काय म्हणायचं
3:32>> तेव्हा महात्मा
3:34>> असं म्हटलं जायचं म्हणजे ते एकमेकांनाच
3:37महात्मा अस संबोधायचे म्हणजे आपण म्हणूया
3:39की तुम्ही या मार्गाचे महात्मे कीगा
3:43म्हणजे तुम्ही या पंथाचे काय आहात महात्मे
3:45आहात महात्मा म्हणजे ग्रेट सोल
3:48>> म्हणजे तुमचं जे आचरण आहे तुमच जे
3:51चारित्र्य आहे ते कस असायला हवं तर उत्तम
3:55असायला हवं किंवा आपण त्याला म्हणू
3:56नैतिकतेवर आधारलेला असावं
3:58>> या अर्थाने [घसा साफ करणे] त्यांनी
3:59महात्मा हा शब्द वापरलेला आहे त्यामुळे
4:01पंथातले जे अनुयाय आहेत ते एकमेकांना
4:04महात्मा या नावाने संबोधत असतात त्यामुळे
4:06महात्मा हे नाव होतं याच वेळेला म्हणजे मी
4:09चक्र स्वामींच्या काळातील गोष्ट सांगते
4:11तुम्हाला याच वेळेला मार्ग हा पण शब्द
4:13होता तर मार्ग हा शब्द आहे ना फार
4:16स्पेसिफिक म्हणजे मार्ग आपण जर म्हटलं तर
4:19मार्ग आपण म्हणतो दिशा दिशा दाखवण म्हणजे
4:22या काळात जे पदलित लोक आहेत किंवा जे
4:25शोषित आहे पीडित आहे यांना खऱ्या अर्थाने
4:31मानवतेच्या वाटेवर नेण्यासाठीचा जो मार्ग
4:34होता तो महानुभावपंथ होता म्हणून त्याला
4:36मार्ग हा शब्द आजही बरेच तुम्ही जर बघितलं
4:40तर पंथात जायचं म्हणजे स्थळ आहे पंथाची
4:43आता जी स्थान आहेत तर तिथे ते स्थानावर
4:45जाणं पण म्हणतात पण बऱ्याचदा म्हणतात की
4:48मार्गावर जायचं मार्गात जायचे आम्हाला
4:50मार्गात जायचं महानुभव पंथाकडे किंवा मानव
4:53पंथाच्या स्थानाकडे जायचं हे फार रेअर
4:55होतं मार्गात जायचं असा शब्द वापरला जातो
4:58>> तो मार्ग संबोधण्या मागे ही एक संकल्पना
5:00होती
5:01>> चक्रधर स्वामींची प्रामुख्याने आणि अनेक
5:04नाव आहेत जसं नॉर्थला म्हणजे उत्तरेकडे
5:06जेव्हा तो प्रचलित झाला तेव्हा जय कृष्ण
5:08पंथ म्हणून तो प्रचलित झाला साधारणपणे
5:12महानुभाव पंथ हे नाव आपल्याला सोळाव्या
5:15शतकामध्ये दिसत म्हणजे नागदेवाचार्य
5:18त्या पिरियड मध्ये समकालीन आपल्याला हे
5:20नाव आलेल दिसतं
5:22>> म्हणजे मानवपंथ हा अनेक नावांनी ओळखल जात
5:24महानुभाव पण हे नाव ये त्याच्यात पण एक
5:26अर्थ आहे महान अनुभव असलेला
5:28>> चांगलं चारित्र्य असलेला नीतिवान असलेला
5:32समाजाच्या कल्याणासाठी असलेला
5:34>> या अर्थाने महानुभाव पंथ हा जो शब्द आहे
5:38तो वापरला गेलेला आहे
5:39>> पण मग महानुभाव पंथाचा उदय होण्याची गरज
5:43का भासली असावी
5:44>> आता मानव पंथाचा जो उदय आहे तो समजून
5:47घेण्याच्या आधी आपल्याला तत्कालीन
5:50जो समाज आहे
5:52>> त्या समाजाची व्यवस्था तत्कालीन असणारी
5:55राजकीय स्थिती तत्कालीन असणारी धार्मिक
5:58स्थिती या गोष्टी लक्षात घेणे गरजेच आहे.
6:00म्हणजे प्रामुख्याने आपण जर पाहिलं तर
6:03महाराष्ट्रात आपण थोडं पहिल्यांदा राजकीय
6:05व्यवस्थेकडे जाऊया राजकीय पासून सुरू
6:07करूया कारण
6:08>> अ बऱ्याचदा राजसत्ता धर्मसत्ता ह्या बरोबर
6:11चालत असतात
6:13>> तर या काळामध्ये चालुक्य म्हणजे जेव्हा
6:15चक्रधर स्वामी पंत स्थापनेच्या भूमिकेत
6:18होते तेव्हा चालुक्य
6:20ही हे मोठं साम्राज्य होत ते
6:23महाराष्ट्रवरती त्यांच राज्य होत आणि यादव
6:24हे त्यांचे मांडले होते
6:26>> जेव्हा चक्रधर स्वामींनी महानव पंथाची
6:28स्थापना केली तेव्हा राजा भिल्लम याच्या
6:31काळामध्ये अ यादव राजे जे आहे ते स्वतंत्र
6:35सत्ता स्थापन करण्याच्या प्रयत्नात होते.
6:38>> ओके
6:38>> म्हणजे यादवांचं एक स्वतंत्र राज्यसत्ता
6:41निर्माण झाली
6:42>> आता इथे महानुभावांच आणि यादवांच कनेक्शन
6:44असं आहे की यादव जे आहे मुळात यादव हा जर
6:47शब्द आपण म्हटला तर तो कृष्णाशी संबंधित
6:49आहे वंश कृष्ण कारण कृष्णा पण श्रीकृष्ण
6:52जे आहे यादव
6:54>> घराणं म्हणून आपण म्हणतो
6:55>> यादव कुळ
6:56>> यादव कुळ आपण म्हणतो
6:58>> त्यामुळे अ
7:00यांचा हिंदू धर्माकडे आणि कृष्ण भक्ती
7:03करणाऱ्या अनुयायांकडे किंवा लोकांकडे
7:06यांचा जास्त आपण म्हणूया किंवा राजश्रय
7:09होता किंवा त्यांना
7:11प्रोत्साहन देण्याचं काम या काळामध्ये
7:13मोठ्या प्रमाणावर होत होतं
7:15>> आणि म्हणून महानुभाव पंथ या काळामध्ये
7:17उदयला येण्याच कारण धर्म आणि पंथ जेव्हा
7:20उदयला तेव्हा राजश्रय मिळण पण एक
7:22महत्त्वाचं भाग असतो
7:24>> तर साधारणपणे महादेवराय त्यानंतर
7:28रामदेवराय या दोन्ही ज्या राजांच्या
7:30कारकीर्दीमध्ये मानवपंथाचा जो प्रचंड
7:33प्रसार झाला
7:34>> त्याचं कारण ह्या दोन्ही राजांची जी धोरण
7:37होती ती पूर्णपणे मानवपंथाला सपोर्टी होती
7:41किंवा पाठिंबा देणारी होती
7:43>> त्यांच्या राजश्रयाखाली हा पंथ मोठ्या
7:45प्रमाणामध्ये वाढत होता हा एक भाग आहे
7:48दुसरी गोष्ट यावेळेची आपण जर लक्षात घेतली
7:52तर साधारणपणे या काळातला जर धर्म आपण
7:54धार्मिक स्थिती जर आपण पाहिली धार्मिक
7:56स्थिती काय होती या काळातली धार्मिक
7:59स्थिती अशी होती की साधारण वैदिक धर्माच
8:03पुनरुज्जीवन झालेलं होतं शंकर आदि
8:05शंकराचार्यांच्या काळामध्ये आणि त्यांनी
8:08ज्या कारणासाठी वैदिक धर्माचे पुनरुज्जीवन
8:11केलं म्हणजे वैदिक धर्मात वाढलेली
8:14कर्मकांड बाह्य अवडंबर हिंसा
8:18ह्या कमी होऊन पुन्हा एक मूळ स्वरूप
8:21धर्माच पुढे याव म्हणून शंकराचार्यांनी ते
8:23प्रयत्न केले परंतु त्यांच्यानंतर काही
8:25काळातच आपण जर पाहिलं तर त्या गोष्टी
8:27पुन्हा वाढलेल्या दिसतात
8:29जसं की
8:29>> जस लोक प्रचंड यज्ञाच्या मागे लागले तर जी
8:34धार्मिक व्यवस्था होती म्हणजे जे कर्मकांड
8:36होते यामध्ये समाज गुंतून पडलेला होता
8:39>> आणि यामुळे झालं काय की समाजाला जो मुख्य
8:43भक्तीचा जो मार्ग आहे त्या मार्गाकडे
8:46नेण्यासाठी जो मुळात प्रयत्न झाला तो
8:48महानुभावपंथाने केलेला
8:50>> आणि मला वाटत की म्हणूनच त्याची गरज पडली
8:51उदय होण्याची
8:52>> त्याच्यामुळे गरज पडली
8:54>> या काळात ज्या कर्मकांड किंवा जे
8:57अंधश्रद्धा बोकळल्या म्हणजे जस की या
8:59काळातला जो यादव राजाच्या राजघराण्यात
9:01असणारा जो हेमाद्री पंडित नावाचा जो पंडित
9:04होता
9:05>> त्याने स्वतः चतुर्वर्ग चिंतामणी नावाचा
9:07जो ग्रंथ लिहिला तर त्या ग्रंथामध्ये
9:09त्याने हजारो व्रत वैकल्यांचा
9:12उल्लेख तिथे केलेला आहे
9:14>> याच वेळेत आपल्याला यादव काळातील नवस
9:17सायास तुम्हाला माहित असेल नवस सायास नवस
9:19करण
9:20>> म्हणजे एखाद्या देव देवतेला आपण प्रॉमिस
9:23करतो वचन देतो की मला हे मिळालं तर मी
9:26त्याच्या ते फेडण्यासाठी साठी मी हे करेल
9:29>> ती पद्धत होती शकून अपशकून पाळले जायचे
9:32>> शकून अपशकून म्हणजे शुभ संकेत
9:34>> जसं की शुभ संकेतामध्ये गाय दिसणे किंवा
9:38स्त्रिया जर असतील तर समजा सौभाग्यवती
9:41स्त्री दिसणे
9:42>> असेल अपशकून मध्ये विधवा स्त्री दिसणे
9:45किंवा कुत्र रडणे कावळा ओरडणे हे अपशकून
9:50>> आणि नवसापाय तर प्रचंड
9:53तीर्थाटन प्रचंड कर्मकांड प्रचंड यज्ञ
9:57परंपरा ह्या या काळात प्रचंड वाढलेल्या
10:00होत्या आणि म्हणूनच यातून एक साधा सोपा
10:03लोकांना समजणारा मार्ग
10:06>> म्हणून महानुभाव पंथाचा उदय झालेला आहे
10:08>> त्या काळात स्त्री पुरुष असमान असमानता
10:11जाती व्यवस्था आणि ब्राह्मण वर्चस्व याचा
10:14स्त्रियांवर कसा परिणाम होतो होत होता
10:17>> आता या काळामध्ये आपण जर प्रामुख्याने
10:19पाहिलं तर याच्यावरती अनेक स्त्रीवादी
10:21लेखिकांनी पण याचा उल्लेख केलेला जस उमा
10:24चक्रवर्तींचा आपल्याला नाव सांगता येईल की
10:27या काळातल्या ज्या धर्मसत्ता आणि
10:29पितृसत्ता ज्या होत्या धर्मसत्ता म्हणजे
10:32जो ब्राह्मणी धर्म आणि पितृसत्ता या
10:35दोघांचही जे वर्चस्व होतं हे स्त्रियांना
10:38अधीन ठेवून होत
10:40>> स्त्रियांवर
10:42असणार जे नियंत्रण आहे कंट्रोल
10:44>> ते ठेवून त्यांच्या धर्मसत्ता चालत असायची
10:48>> आणि म्हणून या काळात जर आपण स्त्रियांची
10:50जर स्थिती पाहिली एकूणच आता तू उल्लेख
10:52केल्याप्रमाणे की जसं स्मृती ग्रंथांमध्ये
10:56किंवा धर्मशास्त्रामध्येच उल्लेख केलेला
10:57आहे स्त्रीबद्दल की स्त्री ही लहानपणी
11:00वडिलांच्या अवलंबून असते वडिलांवरती
11:04>> लग्न झाल्यानंतर पतीवरती आणि म्हातारी
11:07झाल्यानंतर किंवा वय झाल्यानंतर मुलावर
11:09अवलंबून असते
11:10>> म्हणजे हे जे अवलंबित्व आहे स्त्रीचं हे
11:13धर्मशास्त्रानेच ठरवून दिल म्हणजे धार्मिक
11:15आधार होता
11:16>> पण महानुभाव पंथामध्ये
11:19>> याला स्थान नाहीये
11:21>> नाहीये
11:21>> स्त्रीच्या स्वतंत्रतेला महत्व आहे
11:24>> स्त्रियांच्या स्वतंत्रला महत्व काण ह्या
11:26ज्या गोष्टी आहे आता मी ज्या सांगितल्या
11:28>> स्त्रियांच स्वतंत्र स्त्रिया स्वतंत्र
11:30असणं म्हणजे नेमकं काय आपण हे इथून
11:33सुरुवात करूया आत्ताच्या काळात किंवा
11:35ओव्रऑल तुमचा परस्पेक्टिव्ह काय याचा
11:37>> माझा दृष्टिकोन असा आहे की स्त्रिया
11:39स्वतंत्र असणं म्हणजे आता आपण बघतो की
11:41आजही खूप मोठ्या स्त्रीवादी चळवळी आहे
11:45आजही आपण म्हणतो की आपल्या स्त्रियांना
11:47स्वातंत्र्य मिळालेल आहे
11:48>> परंतु अर्धच स्वातंत्र्य आहे
11:50>> त्यातही स्त्रिया धन्यता मानतायत
11:53>> स्त्रियांना स्वातंत्र्य मिळण म्हणजे की
11:56स्त्रियांना प्रत्येक क्षेत्रामध्ये
11:59त्यांना स्वतःचा निर्णय घेण्याचा अधिकार
12:01प्राप्त होण
12:02>> अगदी कुटुंबापासून आपण सुरुवात करूया आज
12:04आपल्याला दिसत नाही ते की स्त्रिया
12:07अर्थार्जन करते
12:08>> म्हणजे ती स्वतंत्र आहे अस समजून
12:10>> अस समजायचं नाही कारण अर्थार्जन करते बट
12:13आलेले जे पैसे आहे त्याचा विनियोग कसा
12:16करायचा त्याच्यावरती तिचा अधिकार आहे का
12:19हा खूप मोठा प्रश्न आहे
12:21>> कारण तो अधिकार आपल्या व्यवस्थेनुसार घरा
12:24घरातला जो पुरुष आहे त्याच्या हाती
12:27केंद्रित झालेला म्हणजे स्त्रिया आजही
12:30म्हणजे या काळातही तीच व्यवस्था आता जर
12:32आपण म्हटलो आधुनिक काळात बदलतय पुरुष
12:35केंद्रीय व्यवस्थेमध्ये स्त्रिया जीवन
12:37जगतात
12:38>> म्हणजे त्यांच आचरण त्यांच बाह्य वर्तन
12:42>> या सगळ्या ज्या गोष्टी आहे या मेल गेज
12:45आहेत
12:46>> पुरुष दृष्टिकोनातून बनलेल्या आहेत
12:49>> साधं उदाहरण घेऊया आपण आज पण ज्या वस्तू
12:53आहेत मुली मुली ज्या कॉस्मेटिक्स वापरतात
12:56सौंदर्य प्रसादना आहे त्याची जर आपण
12:59पाहिलं तर त्या किती महाग आहेत
13:00>> तरी मुली त्या वापरण कारण त्या स्वतःला
13:03माणूस म्हणून नाही बघत त्या स्वतःला देह
13:05म्हणून बघताय
13:06>> त आयम मी कोण आहे हा प्रश्नच माहित नाहीय
13:10ते दुसऱ्यांच्या नजरेतून मला बघायच मला
13:13स्वतःला
13:14>> आणि हे मानवपंथाने नाकर
13:18मानव पंथाने स्त्री देह ही कॉन्सेप्टच
13:22नाकरलेली आहे म्हणून मानवपंथात जेवढ्या
13:26स्त्रिया प्रविष्ट झाल्या त्या सर्व
13:28स्त्रियांना जस पुरुषांना नियम आहेत ते
13:31स्त्रियांना नियम आहेत इथे स्त्री पुरुष
13:34भेद कुठल्याच बाबतीत दिसत नाही आपल्याला
13:37>> हा महत्त्वाचा भाग आपण समजून घेणं गरजेच
13:39आहे
13:39>> पण अशा परिस्थितीत महानुभाव पंथ
13:41स्त्रियांना का आकर्षित झाला आणि हा विरोध
13:44होता की मुक्तीचा प्रयत्न होता
13:46>> दोन्हीही
13:49काही प्रमाणामध्ये
13:51विरोध झाला म्हणूनच मुक्ती त्या प्राप्त
13:55करू शकल्या
13:56>> याची असंख्य उदाहरण मानव पंथामध्ये
13:59आपल्याला दिसतात मानव पंथाकडे स्त्री
14:01आकर्षित होण्याच कारण मानवपंथाचा समतेचा
14:05विचार म्हणजे महानुभाव पंथाने स्त्री
14:08पुरुष समानता मांडली कुठलाही लिंग भेद
14:10त्यांनी मांडला नाही हा मुख्य भाग होता
14:14चक्रधर स्वामींनी स्त्रियांना जसं कारण
14:17बौद्ध धर्माचा पण इथ आपल्याला प्रभाव
14:19दिसतो
14:20>> चक्रधर स्वामींच्या किंवा मानव पंथा
14:23विचारांवरती आपल्याला म्हणजे अहिंसा असेल
14:26नैतिकता असेल किंवा स्त्रियांना समान
14:28अधिकार देण असेल हा प्रभाव आपल्याला दिसून
14:30येतो चक्रधर स्वामींनी स्त्रियांना
14:32संन्यास घेण्याचा अधिकार प्राप्त करून
14:34दिला
14:35>> आता इथे संन्यास हा जो शब्द आहे ना म्हणजे
14:38फक्त मुंडन केलं किंवा विशिष्ट पोशाक धारण
14:42केला म्हणजे संन्यास नाही
14:44>> तर संन्यास धारण करणं म्हणजेच काय की
14:46तुम्ही स्वतःच एक स्वतंत्र अस्तित्व आहे
14:49आणि तुमचे पूर्वाश्रमीचे म्हणजे संन्यास
14:52धारण करण्याच्या आधीचे तुमच्यावर जे
14:54निर्बंध आहेत जे काही जोखड आहेत
14:57>> जे काही कर्मबंधन आहेत काय असेल ते ते
14:59सगळं ब्रेक करून तुम्ही इथे येतात
15:01त्यासाठी जेव्हा तुम्हाला संन्यास घ्यावा
15:03लागायचा तेव्हा एक सिस्टीम पण होती मानव
15:06पंथामध्ये चक्रधर स्वामींनी भाक्याचे पोफळ
15:09असं म्हटलं जायचं म्हणजे सुपारी असायची
15:11आणि ती सुपारी हातावर ठेवून वचन
15:14दिल्यासारखं असायचं की मी पूर्वाश्रमीचे
15:16माझे जे काही धर्म संकल्पना होत्या मी काय
15:19जे बाह्य अवडंबर करत होते हे सगळे सोडून
15:22मी आता तुमचे जे आचार विचार आहेत
15:24त्याच्यामध्ये मी प्रवेश करत आहे आणि
15:27त्याते सगळ्यांना प्रवेश नव्हता
15:29>> जे पात्र आहेत अशांनाच प्रवेश मिळायचा आता
15:33इथे जे आता प्रश्न विचारला की ज्या
15:36प्रेरणा मिळाल्या म्हणजे मुक्ती होती की
15:41>> म्हणजे विरोध होता विरोधाच मला एक उदाहरण
15:43इथे सांगाव लागेल महादाईसा सर्वांना
15:46प्रचलित आहे किंबवना मराठीतली आद्यकवित्री
15:49म्हणून तिला जो मान मिळाला महदंबा म्हणून
15:51महदंबेचे धवळे सगळ्यांना परिचित आहे. तर
15:53महदंब ही बालविद्व होती. आणि उच्चवर्णीय
15:58होती
16:00>> आणि वडिलांचा सर्व कारभार बघणारी होती.
16:02>> आणि बालविद्वेने ज्या गोष्टी करायच्या
16:04त्या ती नित्यक्रमाने करत होती. म्हणजे
16:07तीर्थाटण करणं, गुरु बनवणं
16:09>> ह
16:10>> सगळे व्यवहार पार पाडणं ते नीतीनियमच
16:13बनवलेले होते की मसोपवासिनी म्हणजे महिना
16:16महिन्याचे उपवास धरणं हे सगळ्या
16:18स्त्रियांसाठी रिस्ट्रिक्शन होते निर्बंध
16:20होते ती करत होती.
16:22तिचा चुलत भाऊ म्हणजे पंथाचे प्रथम आचार्य
16:24नागदेवाचार्य उर्फ भटोबास यांच्या
16:27निमित्ताने तिला पंथाचा परिचय झाला आणि
16:30पंथातल्या विचारांकडे ती इतकी आकृष्ट झाली
16:33की तिने तिच्या वडिलांचा विरोध तोडून ती
16:36पंथामध्ये आलेली आता हा फक्त आणि त्यामुळे
16:40तिच्या वडिलांच वाय नाईक हे तिच्या
16:41वडिलांच नाव होत वाय नाय वायक असं म्हणताय
16:44की रुपये वाया गेली रुपये म्हणजे तिच
16:46पहिलं नाव रुपाई होतं
16:48>> रुपये वाया गेली पंथात गेली म्हणजे वाया
16:51गेली हे भाग कुठून आला की ही माझ्या
16:52नियंत्रणात राहिली नाहीय.
16:54>> ह
16:54>> हिनी स्वतःचा निर्णय स्वतः कसा काय घेतला?
16:57पण मला जस्ट रॅडम प्रश्न असा येतोय की
17:01महानुभाव पंथामध्ये स्त्रियांना
17:04म्हणजे तो मुक्तीचा मार्ग होता तो एक
17:06लिबरेशनचा मार्ग होता फ्रीडमचा मार्ग होता
17:08पण जर का समजा तृतीयपंथी असेल कोणी तर
17:12तृतीयपंथींना कशा पद्धतीने पाहिले जात
17:15महानुभाव पंथात
17:16>> आता इथे मानवपंथी तृतीयपंथी असणाऱ्यांचा
17:20उल्लेख आपल्याला अजूनपर्यंत आलेला नाही
17:23इव्न आताही जर आपण करंटली विचार केला तर
17:26मानवपंथी तृतीय पंथीय लोक या पंथात
17:29असल्याची उदाहरणं असतीलही पण मला ज्ञात
17:33नाही म्हणजे आत्तापर्यंतच मला अजून तस
17:35रेकॉर्ड मिळालेल नाही की तृतीयपंथी
17:38व्यक्ती संन्यास घेतलाय किंवा तो
17:40मानवपंथामध्ये आहे आता मानवपंथाचे दोन भाग
17:42आहेत म्हणजे गृहस्थ श्रमी पण आहेत आणि
17:44संन्यास धर्मीय पण आहे जस जैनांमध्ये आहे
17:47बौद्धांमध्ये पण आहे तसं संन्यासावर जरी
17:50भर असलं तर गृहस्थ धर्मी पण लोक आहेत
17:52म्हणजे तुम्ही संसार करून देखील
17:54मानवपंथाचा आचरण करू शकतात पण तिथेही
17:57तुम्हाला सत्य आणि नीतीनियमता अ मध्यमांस
18:00वर्ज ह्या ज्या गोष्टी आहे त्या तुम्हाला
18:03पालन करणं गरजेचं असतं त्यात त्यानंतर
18:06तुमचं अनुसरण होतं. म्हणजे तुम्ही
18:08पंथामध्ये प्रवेश घेता जेव्हा त्याला
18:10उपदेश घेण अस म्हणतात म्हणजे जो गृहस्थी
18:12धर्मी असतो तो उपदेश घेतो आणि जो ज्याला
18:15संन्यास घ्यायचा ते वैराग्य धारण करण तो
18:17वेगळा भाग म त्याने जो वैराग्य घेतो
18:19त्याने अखा परित्याग करायचा म्हणजे सर्व
18:21संघ परित्याग हा शब्द आहे त्याला
18:24>> म्हणजे नातलग तुझे असणारी प्रॉपर्टी तुझे
18:27असणारे संबंध काय असेल ते तुझं
18:30पूर्वाश्रमीच ते अख सोडून यायच आहे
18:32महानुभाव पंथामध्ये तर तू वैराग्य धारण
18:35केलं आणि गृहस्थश्रमी म्हणजे तुम्ही हे
18:37करू शकता
18:37पण मग स्त्रियाला स्त्रियांना जर का
18:40संन्यास घ्यायचा असेल तर नेमकं त्यांच्या
18:43जीवनशैलीमध्ये किंवा निर्णय सत्ता किंवा
18:46ओळखीमध्ये प्रत्यक्षात काय बदल घडतात आता
18:49इथे आपण जर पाहिलं तर स्त्रिया संन्यासी
18:53आपण जर विचार केला संन्यास धारण करणाऱ्या
18:54स्त्रिया म्हणजे मानवपंथात पण आपण तुलना
18:57करू शकतो गृहस्थ श्रमी ज्या होत्या
18:59स्त्रिया आणि ज्यांनी संन्यास घेतला त्या
19:01किवा इतर संप्रदायांशी पण आपण तुलना करू
19:04शकतो तर मानवपंथात ज्या स्त्रिया आल्या
19:07चक्रधर स्वामींच्या काळामध्ये असतील किंवा
19:09त्यांच्या पश्चात असेल तर आपण पाहिलं तर
19:12त्याने एक वेगळं आत्मभान आलेल आपल्याला
19:14दिसत
19:15>> म्हणजे त्या स्वतःला स्वतंत्र व्यक्ती
19:18म्हणून त्या विचार करू लागलेल्या होत्या
19:21>> आणि माणूस म्हणून म्हणजे स्त्री म्हणून तर
19:25आहेच पण माणूस म्हणून भूमिका घेणं हे या
19:28काळात स्त्रियांनी सुरू केलेलं होतं
19:29>> मॅम मला विचारायचं होतं की महानुभाव पंथात
19:33स्त्रियांना संन्यास आणि नेतृत्वाच्या
19:35संधी कशा मिळत गेल्या आणि त्या काळात त्या
19:39स्त्रियाही किती क्रांतिकारी होत्या
19:41>> मानवपंथामध्ये
19:43संन्यास धारण करण्यासाठी जी चक्रधर
19:46स्वामींनी जी मोकळीक दिली
19:48>> तर यामध्ये आपण जर विचार केला तर सगळ्या
19:51म्हणजे सगळ्याच प्रकारातल्या स्त्रिया
19:54संन्यास धारण करत होत्या यामध्ये विवाहित
19:56स्त्रिया होत्या यामध्ये बालविवा होत्या
20:00यामध्ये तरुण विधवा होत्या यामध्ये
20:02परित्यक्ता पण होत्या परित्यक्ता म्हणजे
20:04ज्यांना ज्यांचा यांचा नवऱ्यांनी त्याग
20:06केला पतींनी त्याग केलेला
20:08>> अशा स्त्रिया पण याच्यामध्ये होत्या तर
20:10संन्यास घेऊन आल्यानंतर ह्या ज्या
20:13स्त्रिया आहे म्हणजे त्यांचं पूर्वाश्रम
20:17म्हणजे संन्यास घेण्याच्या अगोदरच
20:19त्यांच्या भोवती असणारं सगळं जे वातावरण
20:22आहे किंवा त्यांच्यावर असणारे निर्बंध आहे
20:26>> किंवा त्यांना अ त्यांना नसणार
20:29स्वातंत्र्य आहे पारतंत्र्यात त्यांचं जे
20:31जीवन होतं किंवा ते जे शोषण आहे या ज्या
20:33सगळ्या गोष्टी ते आपल्याला इथे बदललेल्या
20:35दिसतात म्हणजे मानवपंथामध्ये आल्यानंतर
20:38स्त्रियांना माझ्या दृष्टीने सगळ्यात
20:40महत्त्वाचा गोष्ट अशी झाली की त्यांना
20:42प्रश्न विचारण्याचा अधिकार मिळाला त्या
20:44प्रश्न विचारू शकत होत्या तुम्हाला कुठला
20:47म्हणजे जो प्रश्न पडेल त्या प्रश्न
20:49विचारून त्या चर्चा करू शकत होत्या आणि या
20:51चर्चेच्या माध्यमातूनच पुढे मानवपंथाचा
20:56प्रसार करणं आणि महानुभाव पंथाच नेतृत्व
20:58करण्याच्या पण संधी स्त्रियांना मिळाल्या
21:00म्हणजे उपाध्याय जे आमनाय आहे आता
21:03मानवपंथामध्ये असं झालं की
21:06चार आचार्य झाल्यानंतर 13 ब्रांचेस
21:08पडलेल्या आहेत म्हणजे 13 शाखा निर्माण
21:10झाल्या त्याला आमनाय असं म्हटलं जायचं तर
21:13त्यामध्ये बरेच आमनाय होते परंतु
21:15प्रामुख्याने कवीश्वर आणि उपाध्य आमनाय
21:18जास्त पॉप्युलर राहिला तर त्या उपाध्याय
21:21आमनाय जो आहे त्याला बळकट बनवणं आणि
21:24त्याच्यात प्रसारामध्ये जी महत्त्वाची
21:27भूमिका बजावली ती कमळसाने बनवलेली आहे
21:30>> तिने बजावलेली आहे
21:32>> किंवा हिराईसा जी तिची शिष्या होती तिची
21:35या प्रसारामध्ये मोठी भूमिका आहे म्हणजे
21:37स्त्रियांना ऋणार्थाने आचार्यपदी
21:41जरी
21:44स्थानापन्न होण्याच त्यांना फारस संधी जरी
21:46मिळाली नाही बऱ्याच वेळेला ऑफर्स आलेल्या
21:48असताना पण स्त्रियांनी त्या नाकारल्या
21:50परंतु अप्रत्यक्षपणे त्यांनी पंथाच
21:52नेतृत्व केलेल आहे
21:53>> अशा अनेक उदाहरण आपल्याला लीळा
21:55चरित्रामध्ये
21:57महानव पंथाच्या स्मृतीच्या चरित्रामध्ये
22:00अशा स्मृतीस्थळामध्ये अशा अनेक चरित्र
22:02ग्रंथांमध्ये आपल्याला उल्लेख दिसतात
22:05>> स्त्रिया पंथप्रवेश करून स्वतः स्वावलंबी
22:10बनून परवृत नाकारून पंथामध्ये नेतृत्व
22:13स्वीकारून पंथाच्या प्रचारामध्ये
22:15प्रसारामध्ये त्यांनी कणखर भूमिका
22:17बजावलेली आपल्याला दिसतात
22:18>> पण म अशा वेळी पुरुषांची काय भूमिका होती
22:21आणि त्या काळाच्या समाजाची काय
22:22प्रतिक्रिया होती
22:23>> आता या काळामध्ये बघा जस की आपण बघितलं की
22:26चक्रधर स्वामींनी जेव्हा हा पंथ
22:28इंट्रोड्यूस केला इथे जेव्हा हा पंथ आला
22:30तेव्हा जो पितृसत्ता जो विचार होता त्याचा
22:34प्रभाव तर जे संन्यास घेऊन आलेले जे आहेत
22:37सगळ्यांवरच होता तो स्त्रियांवरती होता
22:39पुरुषांवरती होता जरी सर्व त्याग करून
22:41यायचा आहे तरी तो होता काही प्रमाणामध्ये
22:44त अशा वेळेला
22:46स्त्रियांच्या या संन्यासाला किंवा
22:48स्त्रियांना जे समानतेच वागणूक मिळत होती
22:51त्यालाही विरोध झाल्याची उदाहरण मानव
22:53पंथामध्ये आहे जसं मी तुम्हाला एक उदाहरण
22:55देईल की चक्रधर स्वामींचा सारंग पंडित
22:58नावाचा एक शिष्य होता आणि आपला
23:02जो आता पूर्वीचा अहमदनगर आणि आत्ताचा
23:05अहिल्यानगर जो जिल्हा आहे तिथे डोमेग्राम
23:07नावाचे एक मोठं मानवपंत स्थळ आहे
23:09[घसा साफ करणे] स्थान आहे तुम्ही ते बघू
23:11शकतात तर तिथे डोमेग्रामला ते सगळ्या ज्या
23:14स्त्रिया होत्या
23:16त्यांना उपदेश देण्याच काम चक्रधर स्वामी
23:18करत होते
23:19>> त्याच वेळी सारंग पंडित आल्यानंतर सारंग
23:22पंडिताने प्रचंड द्वेष आणि तिरस्कार इथे
23:25व्यक्त केला की स्त्रिया इथे कशा ज्ञान
23:29प्राप्तीमध्ये ही पुरुषांची मक्तेदारी आहे
23:31इथं त्या ज्ञान ग्रहण करण्यासाठी त्या कसं
23:34त्यांना अलाव केलं तुम्ही
23:36>> त्यांना कशा प्रकारे ज्ञान ग्रहण
23:38करण्यासाठी इथं परवानगी मिळते यांचं तर
23:40काम एकच आहे काय काबड कष्ट करणं तर
23:42त्यांना तिकडे पाठवा जिथं काबड कष्टाची
23:43काम आहे तिथे पाठवा ज्ञान ग्रहण करणं हा
23:46स्त्रियांचा अधिकार नाही हा पुरुषांचा
23:47अधिकार त्यावेळी चक्रधर स्वामींनी जे
23:50उत्तर दिलं सारंग पंडितांना त्यातून
23:53आपल्याला मानव पंथाचा जो पाया आहे मुळात
23:55समतेचा तो लक्षात येतो की चक्रधर स्वामी
23:57म्हणता की त्यांचा तुमचा जीव आहे आणि
24:00त्यांचा त्यांच्या काय जिवली आहे का? ह
24:03>> आणि तुम्हा अनुदेव राखतो आणि या एका
24:07अनुदेव राखतो येत येत ऐसं नसे म्हणजे ही
24:10त्या काळातील मराठी भाषेत मी तुम्हाला
24:11सांगते तत्कालीन लीळा चरित्रातील भाषा
24:13आहे. तर तुमचं जीव आहे मग त्यांचाही जीवच
24:16आहे ना तुम्ही माणूस आहात त्या पण माणूस
24:18आहे. ह
24:19>> बरोबर आहे त्यामुळे इथे स्त्री पुरुष असा
24:22भेद नाही इथे असं काय असे याचा अर्थ की
24:24पंथामध्ये किंवा इथे मार्गामध्ये असा
24:27भेदभाव नाहीये इथे स्त्री इथे स्त्रीला
24:30स्त्री मानलं जात नाही तर स्त्री आणि
24:32पुरुष हे दोघं काय आहेत फक्त जीव आहेत
24:35म्हणजे इथ देह किंवा देह आत्मा जो आहे
24:39म्हणजे त्याला आत्म्याला आम्ही लिंग मानत
24:41म्हणजे आत्म्याला लिंग नसतं
24:43>> स्त्री पुरुष हे दोन्ही देह आहे
24:44>> ते जीव आहेत आणि जीवाला अधिकार आहे ज्ञान
24:47प्राप्तीचा त्यामुळे इथं असं काही नाही
24:49आणि हे त्यांनी परखटपणे सांगितलं आता इथे
24:52फक्त ते सारंग पंडितांना सांगितलेल नाही
24:54हे प्रसंग आहे लीळा आहे चक स्वामींनी हे
24:57तमाम समाजाला हा उद्बोधन त्यांनी केलेले
25:01की तुम्ही स्त्रियांना जे नाकारताय एक
25:04स्त्री म्हणून जे तुम्ही जे
25:06धर्मशास्त्राने स्त्रीला अशुद्ध मांडलेले
25:09इनपुरर मांडलेलच ना
25:11>> अशा बरेच उदाहरण आपल्याला दिसतात तुम्ही
25:14बघा की समजा स्त्रियांना मासिक धर्म असेल
25:17तर अनेक ठिकाणी प्रवेशबंदी आहे म्हणजे तू
25:20लांब राहायचं म्हणजे काय अनटचेबल म्हणजे
25:21काय अपवित्र इमपर आहे किवा एखादी स्त्रीने
25:24एखाद्या बाळाला जन्म दिला बाळांती झाली तर
25:27तिच्या घरात जाण न जाणं म्हणजे पण तिला
25:30अपवित्रच तुम्ही मानलेले
25:32>> तर ह्या गोष्टी मला मान्य नाही ह्या या
25:36संदर्भातली अजून एक लीळा मी सांगू इच्छिते
25:40की देह देहाला चक्रधर स्वामींनी किती
25:44दुयमत्व दिलेल आहे मेन जो आहे तो तुमच जीव
25:47आहे
25:48>> व्यक्ती म्हणून तुमच अस्तित्व आहे. उमाईसा
25:51नावाची संन्यास धारण केलेली स्त्री साधक
25:53होती. आणि नेहमी येऊन चर्चा करणारी प्रश्न
25:57विचारणारी जी उमाईसा ती एके दिवशी चक्रधर
26:00स्वामीनी बघितल की लांब बसलेली आहे. मग ती
26:03का बसली? तर चक्रधर स्वामींनी तिला विचारल
26:06त सांग मला विटाळ त्यामुळे तुम्ही माझ्या
26:08जवळ यायचं नाही
26:13त्या काळामध्ये पाळीच्या काळामध्ये
26:14स्त्रियांनी लांब बसायचं जवळ जायचं नाही
26:16या हिशोबाने ती बसली कारण ती ज्या
26:18परंपरेतून आली ती ज्या विचारधारेतून आली
26:21ज्या सामाजिक प्रचलित संकेतातून ती आली
26:24त्यानुसार तिच वर्तन होतं
26:27>> चक्र स्वामींनी तिला विचार सांगितला पण
26:30विचार सांगण्याच्या अगोदर त्यानी एक गोष्ट
26:32केली की त्यांनी आपला जो अंगठा आहे तो
26:34तिच्या कपळाला लावला आणि सांगितलं अरे आता
26:36तुला माझा स्पर्श झालाय म्हणजे माझ्या
26:38अंगठ्याला तुझा स्पर्श झाला म्हणजे आता
26:40अंगठा अपवित्र झालाय जा आता याला तू जिथे
26:43जेवढे फेमस तीर्थस्थळ आहे काशी वाराणशीला
26:46घेऊन जाण शुद्ध करून आण मग तिच प्रबोधन
26:49केलं की जसं शरीरातून मलमूत्र बाहेर पडतं
26:55बरोबर आहे आपल्या डोळ्यातून पाणी येत
26:56नाकातून शेंबूळ येतो किंवा मलमूत्र आपण
26:58विसर्जन करतो त्याचप्रमाणे हे जे मासिक
27:02धर्म आहे तोही त्याचाच भाग आहे शरीर हे एक
27:05त्या घटक बाहेर टाकतात त्याचा आणि
27:07शुद्धतेचा किंवा अपवित्रतेचा काही संबंध
27:09नाही हा एक वैज्ञानिक दृष्टिकोन आपण
27:11म्हणतो
27:12>> एक सायंटिफिक अप्रोच चक्रधर स्वामींचा
27:15दिसतो तो मला खूप भावला कारण आज पण आपण
27:17बघतो की अनेक धर्मपंथांमध्ये म्हणजे
27:21स्त्रियांना जवळ येऊ देत नाही अनेक
27:23साधुसंत
27:24>> येऊ देत नाही त्याचं कारण काय नाही
27:26स्त्रियांनी यायचं नाही म्हणजे तुम्ही
27:28स्त्री देहाला काय मानले इनपुअर मानले
27:31अपवित्र मानले का मानले कारण तत्कालीन जे
27:34जुन्या धर्मशास्त्रांमध्ये लिहिले गेले
27:36त्याचच तुम्ही आता अनुकरण करताय
27:39>> आणि आजही अनेक स्त्रिया गृहस्थी धर्म
27:42स्त्रिया या काळामध्ये पिरियडच्या
27:43काळामध्ये आपल्याला मंदिरात न जाणं असेल
27:47किंवा घरातल्या अनेक म्हणजे अन्नाला
27:50स्पर्श न करण असेल
27:52>> कावळा शिवला म्हणायचे
27:53>> कावळा शिवला हे जे म्हणणे ह्या ज्या
27:55गोष्टी आहे या आज होतात ग्रामीण भागात पण
27:58होतात उच्चशिक्षित समाजात होतात ते आणखी
28:00वाईट
28:01>> हे आपल्याला दिसत
28:03त ती एक क्रांतिकारी प्रतिक्रिया होती
28:06चक्रधर स्वामींची माझ्या दृष्टीने आणि
28:08त्याचा लीळा चरित्रामध्ये उल्लेख आहे
28:10स्पष्ट
28:12[घसा साफ करणे]
28:12>> मला चक्रधर स्वामींच्या काळातला जो
28:16ज्यांनी स्थापन केलेला महानुभाव पंथ याच
28:18तत्वज्ञान काय नेमकं याबद्दल सांगा
28:21>> महानुभाव पंथाचा तत्वज्ञान जर आपण बेसिकली
28:23पाहिलं तर सगळ्यात महत्त्वाचा हा पंथ
28:25एकेश्वरवादाचा पुरस्कार करणारा आहे
28:28>> एकेश्वरवाद
28:29>> एकेश्वरवाद म्हणजे एकाच ईश्वरा प्रती
28:32श्रद्धा बाळगण
28:35>> त्यालाही कारण तेच आहे की ते जेव्हा
28:37महाराष्ट्रामध्ये आले म्हणजे चक्रव
28:39स्वामींनी महाराष्ट्र का निवडला हा पण एक
28:41खूप मोठा विषय
28:43>> त्याच्यावर प्रचंड लीळा आहे लीळा
28:45चरित्रामध्ये की महाराष्ट्री वसावे
28:48महाराष्ट्रमध्येच महाराष्ट्राची भूमी
28:51राहण्यासाठी किती योग्य आहे किती सात्विक
28:54आहे
28:54>> इथे कशा प्रकारे ज्ञान चर्चा होतात अशा
28:58प्रकारचे त्यांचे वचन आहेत लीळा
29:00चरित्रामध्ये म्हणून त्यांनी महाराष्ट्र
29:02का निवडल याच कारण त्यांनी दिलेले चक्रधर
29:04स्वामींनी तर इथे आल्यानंतर त्यांनी
29:07पाहिलं की प्रचंड बहुदेवतावाद वाढलेला आहे
29:10बहुदेवतावाद म्हणजे काय की एका एका
29:13देवाऱ्यामध्ये
29:15असे स्तराने प्रचंड देवदेवता त्याच्या
29:18प्रचंड पूजा चालली
29:20प्रचंड पूजा लोकांच्या आणि त्या पूजा त्या
29:23आर्च्या त्याच त्याच्या मागे असणारे
29:26वेगवेगळे त्यांचे वैकल्य नव साय
29:29याच्यामध्ये लोक गुंतून पडलेत
29:32आणि म्हणून त्यांचा स्वतःचा विकास यातून
29:35विकास होणं जे आहे ते मागे पडत चालले
29:38म्हणून चक्र स्वामींनी कारण त्या
29:39काळामध्ये आपण जर आज आहेत अनेक ग्रामदेवता
29:42आहेत
29:43>> प्रत्येक आजारावरच्या पण देवता आहे मरी आई
29:46आहे
29:47>> जाखाई आहे खोकल्या नावाची देवता आहे खोकले
29:50नावाच्या देवतेचा उल्लेख आहे लीळा
29:53>> खोकल्या म्हणजे जो खोकल्याचा आजार बरा
29:55करणारी
29:56>> मसोबा आहे भैरोबा आहे
29:58>> साती आसरा
29:58>> साती आसरा आहे म्हणजे जलदेवता आहे वनवता
30:01ग्रामदेवता अशा असंख्य देवता आपल्याला
30:04दिसतात आज आहेत त्या टिकून म्या बहुदेवता
30:08आणि या कारण तो फक्त अंज श्रद्धेचा भाग
30:11नव्हता ते लोकांचे जीवन बनलेलं होतं
30:14लोकांच्या जीवनाचा तो भाग बनलेला होता
30:16म्हणून लोकांना त्यातून इकडे एका साध्या
30:19सोप्या भक्ती मार्गाकडे कस आणावा हा विचार
30:21होता आणि म्हणून त्यानी एकश्वरवादाचा
30:23पुरस्कार केला हा त्यांचा मूळ
30:25तत्वज्ञानाचा भाग दुसरा म्हणजे त्यांनी
30:27ज्ञान आणि भक्ती मार्ग स्वीकारला नसता
30:30भक्ती ज्ञान मार्ग देखील म्हणजे जोपर्यंत
30:34तुम्हाला स्वची जाणीव होत नाही आणि परची
30:37जाणीव होत नाही या दोन्ही मध्ये फरक स्व
30:39म्हणजे स्वतःची जाणीव पर म्हणजे
30:41परमेश्वराची जाणीव
30:42>> तोपर्यंत
30:44तुम्ही भक्तीच पात्र ठरत नाही आणि भक्ती
30:47आणि ज्ञान मार्गावर चालल्यानंतर तुम्हाला
30:49मोक्ष प्राप्ती होते मानवपंथामध्ये
30:52मोक्षाची संकल्पना वेगळी प्रचलित स्वर्ग
30:55प्राप्ती ही मोक्षाची संकल्पना नाहीय
30:58>> मानवपंथामध्ये मोक्ष प्राप्ती म्हणजे
31:01तुम्ही हे जे आपले आपण त्याला म्हणूया
31:04षडविरूप आहे म्हणजे
31:06>> काम क्रोध मोह मत्सर अहंकार या गोष्टींवर
31:11जेव्हा तुम्ही कंट्रोल कराल जेव्हा विजय
31:14मिळवाल तेव्हा खऱ्या अर्थाने तुम्हाला
31:16मोक्षप्राप्ती म्हणून तर वैराग्यावरती
31:19जास्त भर आहे किंवा ब्रह्मचर्यवरती भर आहे
31:21मानवपंथाचा त्यांच्या दृष्टीने मोक्षाची
31:24संकल्पना किंवा मुक्तीची संकल्पना म्हणजे
31:26स्वर्ग नरक ह्या संकल्पना नाहीच आहे
31:29त्यांच्या तत्वज्ञानामध्ये ह्या संकल्पना
31:31नाहीच आहे. त्यांच्या दृष्टीने
31:33परमेश्वराला जाणून घेणं म्हणजे मोक्ष
31:37प्राप्ती मग परमेश्वराला जर जाणून घ्यायचं
31:38असेल पहिले स्वतःची जाणीव आली पाहिजे.
31:40तुमची स्वतः स्वतःची तुम्हाला जेव्हा ओळख
31:43होईल जेव्हा ज्ञान प्राप्त होईल तेव्हा
31:45तुम्ही परची म्हणजे परमेश्वराला जाणून
31:48घेण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा कुठे
31:49तुमच्याकडे मुक्तीचा किंवा मोक्षाचा मार्ग
31:52मोकळा होईल
31:54>> असं त्यांचं तत्वज्ञान होतं
31:57>> मला पुढे असं विचारायचं होतं की
31:59स्त्रीबाबत पंथाचा शरीर दृष्टिकोन आणि
32:03नीती विचार कसा समजून घ्यायचा
32:05>> आता इथे मी आता जसं सांगितलं आता मी जसं
32:09सांगितल की स्त्रीला स्त्री देह असं
32:13मांडलेलच नाहीये
32:14>> मानवपंथामध्ये
32:16कारण एका ठिकाणी
32:19चक्रधर स्वामी एका स्त्री अनुयायला मला
32:22वाटत साचलाच ते म्हणतायत की पुरुषी होऊनी
32:26असावे
32:28>> आता पुरुष होऊनी असावे म्हणजे काय म्हणजे
32:31पुरुष सुपरियर आहे तू फिमेल तू इन्फिरियर
32:35म्हणजे पुरुष उच्च तू निम असा तिथ अर्थ
32:37होत नाही
32:39>> म्हणजे त्याळ ध पुरुष जी संकल्पना आहे ना
32:41पुरुष म्हणजे काय की तुम्ही तुमच्या ज्या
32:45क्षमता आहे त्या क्षमता तुम्ही कशा
32:48वाढवल्या पाहिजे म्हणजे तुम्ही तुमच्या
32:50देहाकडे न बघता कारण मुळातच स्त्री आहे
32:54आणि म्हणून ती दुर्बल आहे मुळातच
32:57तिच्याकडे क्षमता नाहीये या सगळ्या गोष्टी
33:01जन्मापासूनच येतात म्हणजे जस आता आपण सीमा
33:04भावांच जर उदाहरण घेतलं तर त्या म्हणतात
33:06की स्त्री ही जन्माला येत नाही ती जन्माला
33:10घातली जाते म्हणजे याचा अर्थ ती जन्माला
33:12जेव्हा येते तेव्हा एक शरीर असतं पण तिला
33:15बाई पण कधी येत तर ती ह्याच्या कुटुंबात
33:17आणि समाजात जी वाढते
33:19>> त्यातून एक स्त्री म्हणून तिने कसं वर्तन
33:21केलं पाहिजे हे सगळे निर्बंध तिच्यात
33:24म्हणजे तिनी लज्जा तिला असली पाहिजे महणजे
33:26लाज तिला लाज वाटली पाहिजे तर स्त्री आहे
33:29ती मोठ्याने नाही बोलली पाहिजे तिनी
33:31सर्वांच्या आज्ञा पालन केल्या पाहिजे
33:35त्यानंतर कुटुंबातले
33:38जे सगळे एक मुलगी म्हणून असणारे कर्तव्य
33:40पत्नी म्हणून असणारे कर्तव्य
33:42>> आई म्हणून असणारे कर्तुत्व मातृत्वाचे
33:44कर्तव्य विवाहाच्या असणाऱ्या ज्या सगळ्या
33:50ज्या कॉन्सेप्ट किंवा विवाह केल्यानंतरचे
33:52जे काही तिला
33:54नियम पाळायचे ते सगळं तिला पाळणं
33:57अप्रत्यक्षपणे येत असते तिच्याकडे
34:00>> मग मानवंथामुळे काय झालं की ते सगळं तिनी
34:03झुगारलय
34:04>> म्हणून तर तिनी संन्यास घेतलाय
34:07तिने पूर्वाश्रमी च लग्न केलं त्यामुळे ति
34:11विधवा झाली या दोन्हीमध्ये तिचा काही
34:13संबंध नाही कारण त्याच्यात तिचा स्वतःचा
34:15निर्णय काहीच नाही ना विवाह करणामध्ये ना
34:18पतीचे मृत्यूनंतर काय कर्मकांड किंवा काय
34:20करायचे तीर्थाटण करायचे याच्यात तिचा
34:22स्वतःचा काहीच रोल नाही भूमिका नाही
34:24>> पण इकडे आल्यानंतर मात्र
34:27ती विचार करायला लागलीय तिला स्वतःच्या
34:30क्षमतांचा विचार व्हायला लागलाय
34:33>> ती त्यावरती आपण म्हणू की जस समोर पुरुष
34:38अनुयाय आहेत त्यांच्यामध्ये असणारी जी
34:40प्रगल्भता आहे त ती प्रगल्भता ती त्या
34:44बघून ती स्वतः प्रगल्भ होण्याचा प्रयत्न
34:46करत आहे
34:47>> म्हणजे हा एक खूप मोठा चेंज आपल्याला या
34:50काळामध्ये दिसतो स्त्रियांमध्ये म्हणजे
34:53काही बर्डन्स तिने निर्बंध तिने पाळलेले
34:56आहेत परंतु तरी सुद्धा महणजे अजून इथे एक
34:58उदाहरण आपल्याला घेता येईल की जगद
35:01स्वामीचे प्रसिद्ध वचन आहे स्वातंत्र्य
35:04मोक्ष पारतंत्र्य बंधुनो
35:07असं म्हटल त्यांनी म्हणजे व्यक्ती
35:09स्वातंत्र्यावर त्यांचा खूप भर होता कारण
35:12मानव पंथामध्ये अशी पद्धत होती की जेव्हा
35:14संन्यास तुम्ही धारण कराल तेव्हा तुम्हाला
35:17अटण आणि विजन कराव लागायचं अटण म्हणजे सतत
35:20भ्रमंती करून पंथाचा प्रचार आणि विचार
35:22पसरवण आणि विजन म्हणजे एकांदामध्ये
35:26नामस्मरण करण किंवा लीळा स्मरण करण हा एक
35:29भाग होता याच्यात स्त्रिया पण असायच्या
35:31आणि त्यामुळे स्त्रिया असल्यामुळे आता जस
35:35आपण म्हणतो की स्त्रिया असल्यामुळे
35:38समाजाची जी बघण्याची दृष्टी आहे
35:40स्त्रियांकडे उपभोग
35:42म्हणून पंथाने थ स्त्री संरक्षणाच्या
35:44दृष्टीने स्त्रियांचा सांगात घालून दिलेला
35:46आहे सांगात म्हणजे जोडी म्हणजे तुम्ही
35:48जेव्हा भ्रमण कराल जहा अटण कराल जहा
35:50भ्रमंती कराल तेव्हा तुम्ही सोबत जायचे
35:52जोडीने जायचे
35:54>> तर तेव्हा या दोघी लाखाईसा आणि राणाईसा
35:58नावाच्या ज्या स्त्रिया होत्या त्या
36:00भ्रमंती करत आल्या त्यांना कळलं की
36:01औरंगाबादलाच म्हणजे आत्ताच जे संभाजीनगर
36:05तिथे चक्रधर स्वामी मुक्कामी आहेत तिथे
36:09आलेले आहे तर त्यांना भेटण्याच्या
36:10दृष्टीने ते निघाले तर राणाईसा जी होती ती
36:14गेली चक्र स्वामी ज्या मठात होते जिथे
36:17थांबलेले होते तिथे गेले आणि ती तिच्या जो
36:20सांगत होता म्हणजे लाखाईसाची वाट बघत बसली
36:22लाखाईसा तिच्या नातवायकांकडे जाऊन जेवण
36:25जेवण करायला गेली आणि हिने सांगताचा नियम
36:28पाळत तिची वाट बघत बसली उपाशी
36:31>> मग तेव्हा चक्र स्वामी तिला विचारते की तू
36:33जेवण का करत त उपाशी काय ती म्हणे नाही
36:36सांगा तू सांगताचा नियम आहे जोपर्यंत ती
36:38येत नाही तोपर्यंत मी जेवण कशी करू तेव्हा
36:41चक्र स्वामीने हा तिला सांगितलं की तुम्ही
36:45व्यक्ती म्हणून म्हणजे स्वातंत्र्य मोक्ष
36:47आहे कोणाचं पारतंत्र म्हणजे सांगात जरी
36:50असला तरी तू तिच्यावर अवलंबून असणं किंवा
36:53तिच तुझ्यावर वर्चस्व असण किंवा नियंत्रण
36:55असणं हे चुकीचं आहे. तुमचा सांगा जरी असल
36:58तरी तू एक व्यक्ती म्हणून तू कशी आहे
37:01स्वतंत्र आहे तो निर्णय तू घेऊ शकते
37:04म्हणजे हे एक एका वाक्यातच खूप सारं जगद
37:08स्वामींनी सांगितल आणि हे फक्त त्यांना
37:09सांगितलेल नाही हे तत्कालीन सगळ्या
37:12प्रचलित व्यवस्था ज्या होत्या शोषण
37:16करणाऱ्या ज्या व्यवस्था होत्या
37:17वंचितांच्या
37:19किंवा स्त्रियांच्या स्त्रियांच्याच
37:21बाबतीत नाही सर्वांच्याच बाबतीत जे जे
37:23शोषित घटक आहे त्यांच्यासाठी होतं की
37:26तुम्ही कुणाचे गुलाम नाही तुम्हाला कोणाच
37:29पारतंत्र्य म्हणजे काय फक्त ब्रिटिश किंवा
37:31कोणी येऊन आपल्यावर सत्ता गाजवतो म्हणजे
37:32पारतंत्र नसत
37:34>> तुम्ही एका विशिष्ट
37:39जातीमध्ये किंवा वर्णामध्ये जन्माला आले
37:42आणि म्हणून तुम्ही तुमच्या जातीनुसार
37:45किंवा त्या धर्मसत्तेने ठरवलेल्या
37:48नियमानुसार वर्तन करायचं आणि गुलामी
37:50स्वीकारायची हे चुकीच आहे त्यावेळी तर
37:53स्त्रिया आणि शुद्रांनाच हे कराव लागत
37:54असेल
37:56>> पारतंत्र्यामध्ये मध्ये कोण होत शोषित कोण
37:57होतं हेच घटक होते म्हणून त्यांच्यासाठी
38:00हा मोठा संदेश होता की स्वातंत्र्य
38:03महत्त्वाचे
38:05पारतंत्र्य आणि कोणाच्या नियंत्रणात राहणं
38:08किंवा कोणाच्या बंधनात राहणं हे सोडून
38:10द्या तुम्ही एक स्वतः व्यक्ती म्हणून
38:12तुम्हाला तो अधिकार आहे निर्णय घेण्याचा
38:14अधिकार आहे
38:14>> स्वतंत्रपणे वागण्याचा अधिकार आहे तर तो
38:17ती स्त्री जरी असली म्हणून सुद्धा तुम्ही
38:19तिच पारतंत्र्य नाही करू शकत हा एक
38:22महत्त्वाचा घटक आहे म्हणजे आपण म्हणतो की
38:25स्त्री आहे स्त्री आहेत सांगत आहे म्हणून
38:27पण ती स्त्री जरी असली तरी म्हणून तू तिच
38:29नियंत्रण नाही स्वीकारायचं कारण तू
38:32स्त्रिया स्त्रिया म्हणून व्यक्ती म्हणून
38:34आहे.
38:34>> तर व्यक्ती स्वातंत्र्यावर खूप भर
38:36>> जास्त भर व्यक्ती स्वातंत्र्यावर होता
38:37>> पण या काळात साहित्य निर्मितीमध्ये
38:39स्त्रियांची भूमिका काय होती? महणजे ओव्या
38:42सोपाड्या चरित्रात्मक ग्रंथ याबद्दल काही
38:45उदाहरण जर असतील
38:46>> खूप सारे म्हणजे
38:50साधारणपणे आपण जसं म्हणतो की लिखान सुद्धा
38:54जे झालं बऱ्यापैकी
38:57>> जे वंचित आहे
39:00त्यांचं कार्य किंवा त्यांच्या भूमिकांना
39:04न विचारत घेता आतापर्यंत बऱ्यापैकी लेखन
39:06मानवपंथामध्ये पण तेच झालं मानवपंथामध्ये
39:09जेवढं साहित्य लेखन आहे ते सगळ
39:11पुरुषांच्या नावावरती
39:13>> आणि ते साहजिक आहे कारण त्या काळामध्ये
39:15स्त्रियांना तुम्ही शिक्षणाचा अधिकार
39:16दिलेला नाही
39:17>> बरोबर
39:18>> तुम्ही शिक्षणाची कवडे त्यांना बंद केली
39:20पण तरी सुद्धा महानुभाव पंथाची
39:22तत्वज्ञानाची रचना आणि महानुभाव पंथाची
39:26साहित्यनिर्मिती यात स्त्रियांच्या भूमिका
39:28खूप मोठ्या आहेत
39:29>> कारण मौखिक होती ती
39:30>> मौखिक होती
39:32>> म्हणजे चरित्रग्रंथ जे मानवपंथाचे जे
39:35प्रामुख्याने प्रसिद्ध आहेत की लीळा
39:37चरित्र आहे तर लीळा चरित्राची जी निर्मिती
39:41जे लेखक आपण मानतो माहिम भट्ट यांनी लीळा
39:44चरित्राची निर्मिती केली परंतु त्यांनी
39:47चकधरांच्या पक्षात लीळा चरित्राची
39:50निर्मिती करण त्यांना लीळा संकलन कराव
39:52लागलं आणि या लीळा संकलन करण्यासाठी किंवा
39:56त्या लीळा आठवून त्यांना सांगण्याच मोठं
39:58काम स्त्रियांनी केलं यामध्ये तुम्हाला
40:00महादाईसा सांगता येईल महादाईसे खूप मोठी
40:02भूमिका याच्यामध्ये
40:04>> कारण ती अशी होती की तिने चकधरांशी ती
40:07ज्याही तात्विक चर्चा करायची
40:10किंवा त्यांच्या सोबत जे काही तिच्या लीळा
40:12किंवा प्रसंग घडले त्या नित्य नियमाने ती
40:14स्मरण करायची आणि म्हणून चकधरांच्या
40:16पश्चात एवढे वर्ष तिच्या त्या स्मरणात
40:18राहिल्या चकधरांचा प्रत्येक शब्द त्यांच
40:21वचन हे तिच्या लक्षात राहिल आणि हे तिने
40:24नंतर जे सांगितले त्यातून लीळाचरित्र उभ
40:26राहिल इतकच नाही तर चकधर स्वामींनी
40:29मानवपंथाची स्थापना करण्याच्या अगोदर
40:31त्यांचा एकाक काळ म्हणतो म्हणजे
40:33लीळाचरित्राचे तीन भाग आहे एकाक एकांक भाग
40:36दुसरा पूर्वार्ध तिसरा उत्तरार्ध एकांक
40:39भाग म्हणजे चक्रसोम जवळपास 13- 14 वर्ष
40:42मौन धार धारण करून फिरत होते. पूर्ण
40:45महाराष्ट्रात कारण त्यांचं निरीक्षण चालू
40:48होत ऑब्झर्वेशन होत हे सगळं त्यांनी
40:50पाहिलं पंथाची उभारणी करताना या गोष्टी
40:52त्यांनी पाहिल्या त्यातून त्यांचे विचार
40:53आणि आचार घडलेले तर चक्रधर स्वामींनी ह्या
40:56एकांग काळामध्ये मोहन व्रत धारण
40:58केल्यानंतर त्यांना काय अनुभव आले किंवा
41:01त्या काळात काय स्थिती होती किंवा चक्रधर
41:03स्वामींची तत्वज्ञानाची रचना आणि
41:05मानवपंथाची उभारणी कशी झाली हे फक्त
41:07महादाईसामुळे कळल लीळा चरित्राची सुरुवातच
41:11अशी महादाईसू प्रश्नो केला पहिलं वाक्य ते
41:16>> आणि ती इतकी जिज्ञासू होती म्हणजे चक्र
41:20स्वामी नेहमी म्हणायचे की रुपये रुपये
41:23नव्हते म्हणा तिला म्हातारी म्हणायचे
41:25म्हातारी म्हणजे वयाने म्हातारी नाही
41:26म्हातारी म्हणजे पंथातली ज्ञानी ज्येष्ठ
41:29स्त्री
41:31>> म्हातारी जिज्ञासू म्हातारी चर्चक विचारतच
41:35असे म्हणजे ती कायम प्रश्न विचारायचे
41:37>> त्यामुळे चक्रध स्वामींचा एकांक काळ
41:41पंथालाही माहित नसता झाला आणि
41:42महाराष्ट्राला माहित नसता झाला तो फक्त
41:44फक्त महादसामळे जाय झाला हे मी
41:46चरित्रग्रंथाचे एक उदाहरण दिल म्हणजे जरी
41:48त्या लिहू शकत नव्हत्या तरी त्या लीळा
41:51त्यांनी स्मरण केल आणि तिथ स्वतःचही
41:53निर्मिती आहे धवळ मी तुम्हाला जे सांगितले
41:55की मराठीतली आद्यक कवित्री म्हणून जो मान
41:58मिळाला तिनी धवळे लिहिले धवळे म्हणजे
42:01कृष्ण आणि रुक्मिणी यांचा जो विवाह आहे जो
42:04चक्रधरानी तिला निरूपण केला होता तो तिला
42:06इतका भावला की त्याच्यावरतीच तिनी ते धवळे
42:08लिहिले धवळ्याचा अर्थ असा होतो की विवाह
42:10प्रसंगी गावायची गीत असा त्याचा मराठीत ह
42:14आता मराठीचा उल्लेख निघाला त्याच्यामुळे
42:16मला यालाच जोडून एक प्रश्न असा विचार
42:18वाटतो की 13 व्या शतकात मराठी भाषेला
42:20अभिजात भाषेचा दर्जा मिळवून देण्यात
42:22महानुभाव पंथाच्या स्त्रियांचा अप्रत्यक्ष
42:25किंवा मौखिक परंपरेतून कसा वाटा होता
42:27>> खूप मोठा
42:29>> म्हणजे मला म्हणजे असं वाटत की आपण जेव्हा
42:32मराठी दिन 27 फेब्रुवारीला साजरा करतो
42:35>> तेव्हा मानवपंथाचा फारसा विचार होत नाही
42:38परंतु मानवपंथानेच मराठीला अभिजात भाषेचा
42:42दर्जा प्राप्त करून दिला
42:44>> कस काय
42:44>> कारण ती बोली भाषा होती
42:47>> तत्कालीन
42:48जेव्हा मानवपंथ स्थापन झाला तेव्हा
42:50तत्कालीन जी मक्तेदारी होती किंवा समाजावर
42:53ज्या भाषेचा प्रभाव होता किंवा ज्ञानाची
42:55जी भाषा होती ती संस्कृत होती
42:58>> आणि जो सामान्य वर्ग आहे स्त्रिया असेल
43:00वंचित वर्ग असेल यांची बोली भाषा मराठी
43:03होती
43:04>> म्हणून चक्रधर स्वामींनीच मराठीतून सगळा
43:08उपदेश जो आहे किंवा त्यांचा वेगवेगळे आपण
43:12म्हणूया साहित्य निर्मिती असेल ही सगळी
43:14मराठीत करण्याचा प्रयत्न केला. कारण याच
43:17एक उदाहरण आहे की जेव्हा
43:18नागदेवाचार्यचार्यांचे
43:20शिष्य केशोबास जे नंतर पण हे झाले ते
43:23प्रगड पंडित आणि संस्कृतचे विद्वान
43:27त्यांनी संस्कृत मध्ये लिहायला सुरुवात
43:29केली तेव्हा नागदेवाचार्यांनी
43:31त्यांना सांगितलं की नकोगा केशवदया येणया
43:35माझेया म्हातारीया नागवतील याचा अर्थ असा
43:38ही त्या काळातली मराठी भाषा आहे
43:40>> नको केशवदया तू जे संस्कृत मध्ये लिहितोय
43:44ना ते तू लिहू नको याने माझ्याया
43:46म्हातारीया म्हणजे माझे जे सामान्य लोक
43:49आहे ना ते यापासून वंचित होतील तू संस्कृत
43:52मध्ये लिहू नको तू मराठीत मराठीमध्ये
43:55किंवा माई भट्टाना ते म्हणता की तुमचे
43:57अस्मात कस्मात मी नेनेगा
44:00>> मज चक्रधरी निरूपली मराठी तीची पुसा
44:05तुमचा अस्मत कसमात म्हणजे तुम्ही प्रगाढ
44:07संस्कृतचे पंडित असाल
44:10>> ते मला मान्य आहे पण मला त्याच्याशी घेण
44:12नाही मझ चक्रधरी काय निरूप चक्रधरी नी मला
44:15काय निरूपण दिलंय मराठी त्यामुळे तीची
44:18पुसा म्हणजे तुम्ही पुढचं जे काही
44:20निर्मिती करणार जे ज्ञान साहित्य ते
44:23तुम्ही मराठीमध्ये निर्माण करा. ह
44:25>> म्हणजे मराठीला जो अभिजात अभिजात भाषा
44:29म्हणजेच काय की ज्याला साहित्यात
44:31साहित्यामध्ये तिला स्थान मिळालेला आहे
44:33जिचं शब्द संग्रह मोठा आहे
44:37>> किंवा आपण म्हणू तिच व्याकरण आहे अशा
44:39भाषेलाच आपण अभिजात भाषेचा दर्जा देतो ना
44:42की प्राचीन काळापासून मराठी होतीच ना
44:45>> अनेक उल्लेख आहे परंतु बाराव्या शतकामध्ये
44:48जेव्हा बाराव्या शतकाच्या आधी दोन काही
44:51वर्ष जेव्हा संस्कृत भाषेनी भाषेमध्ये
44:54साहित्यनिर्मिती झाली आणि विशिष्ट
44:57वर्णांची ती जी मक्तेदारी बनली त्यातून
44:59ज्ञानमार्ग
45:01अ सामान्यांसाठी ज्ञानमार्ग मोकळाच नव्हता
45:03म्हणून चकधरांनी आणि इवन वारकऱ्यांनी पण
45:05म्हणजे ज्ञानेश्वरी पण त्याच काळात आली
45:07म्हणजे लीळा चरित्रानंतर 10 ते 12
45:09वर्षांनी ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी
45:10लिहिली
45:11>> मराठीतून
45:13>> इतकच नाही तर त्या काळातले जे यादव राजे
45:16होते मी मगा सांगितल रामदेवराय आणि ही
45:18मंडळी यांच्याकडे दामोदर पंडित वगैरे
45:21मंडळी मराठीतून काव्य लिहिणारी मंडळी होती
45:24त्यांना राजश्रेय मिळाला होता म्हणजे
45:25राजश्रयाची भाषा जी संस्कृत होती म्हणजे
45:28रामदेवरायांच्या आधी जर तुम्ही यादव
45:30राजांची शिलालेख आणि ताम्रपट पाहिले ते
45:32सगळे संस्कृत मध्ये आपल्या म्हणजे
45:34नाशिकमध्ये अंजनेरीला आपण जर पाहिलं तर
45:37शिलालेख आहे तो संस्कृत मध्ये नंतरच्या
45:40राजांनी शिलालेख किंवा नंतरून जे काही
45:42त्यांनी जी राजभाषा ठरवली ती मराठी ठरवली
45:46>> त्याचा परिणाम महानुभाव पंथाचा परिणाम
45:48>> त्यामुळे आपल्याला अभिजात भाषेचा दर्जा
45:52मिळण्यासाठी खूपच मदत झाली म्हणजे हे ते
45:54डायरेक्ट कनेक्शन आहे बघायला
45:55>> डायरेक्ट कनेक्शन आहे
45:56>> हा म्हणजे अ अशा प्रकारे ग्रंथांची
45:59निर्मिती किंवा मराठी भाषेवर जोर देऊन की
46:02सामान्यांची भाषा सामान्यांना कळाली
46:04पाहिजे अशा भाषेत आपण ग्रंथ किंवा आपलं जे
46:07काही लिटरेचर साहित्य आहे त्याची निर्मिती
46:09झाली पाहिजे हा विचार त्या काळात चक्रधर
46:12स्वामींनी केला होता
46:13>> यात अजून एक मला सांगायला आवडेल की जेव्हा
46:17लीळा चरित्र आणि साहित्याची जेव्हा
46:19निर्मिती झाली
46:21आता फारशा आपल्याला त्या काळात रेफ नाही
46:24परंतु अनेक परकीय धाडी आल्या अनेक मुस्लिम
46:27आक्रमक आले आणि तत्कालीन पण जे विरोध होत
46:32होता त्यामुळे हे जे साहित्य आहे ना तो
46:35साहित्य धोक्यात यायला सुरुवात झालेली
46:37होती
46:38>> तेव्हा मानवपंथाच्या अनुयायांनी लिपी
46:40निर्माण केली सांकेतिक लिपी
46:42>> साधारणपणे 14व्या शतकामध्ये त ही जी
46:45सांकेतिक अशा जवळजवळ 21 लिपी बनवल्या पण
46:49प्रामुख्याने आज आजही आहे तुम्ही जर
46:51मानवपंथांच्या आश्रमामध्ये गेले तर तिथे
46:53तुम्हाला ज्या पोथ्या दिसतील त्या
46:54लिपींमध्ये दिसतात मोस्टली तीन लिप्या
46:56जास्त प्रचलित झाल्या पहिली म्हणजे सकळ
46:59लिपी दुसरी सुंदरी लिपी आणि तिसरी
47:01पारिमंडली लिपी
47:03>> रवळ जे होते म हे पण हिराईसाचे शिष्य होते
47:06त्यांनी ही लिपी बनवली त्यामुळे ते राहिलं
47:09जतन राहिलं
47:10>> 1294 मध्ये जेव्हा किल्लजीच आक्रमण झालं
47:12त्यावेळी अनुयायांच स्थलांतर विदर्भातून
47:16तेलंगणा प्रदेशात झालं त्या प्रक्रियेत
47:18स्त्रियांची भूमिका काय होती महादाईसा
47:21बाईसा किंवा इतर स्त्री अनुयायी यांच्या
47:25धैर्यपूर्ण भूमिकांविषयी काय सांगाल?
47:29>> महानुभाव पंथाचं फक्त पंथ प्रसार करणं
47:33इथपर्यंत स्त्रिया मर्यादित नाही
47:35राहिलेल्या. पंथातल्या स्त्रियांनी पंथ
47:38संवर्धित करण्याचे काम केले पंथ संपू दिला
47:40नाही खिलजीच हे एकच आक्रमण आहे त्या
47:44काळामध्ये खिलजीची जवळ तीन ते चार आक्रमण
47:46झाली म्हणजे इवन मलिक काफूर जेव्हा
47:48अलाउद्दीन खिलजी सत्तेवर बसला तेव्हा मलिक
47:50काफूर पण दक्षिणेकडे दखनकडे चालून आलं होत
47:54आणि त्यांचा मेन मोटिव् होता दौलताबाद
47:56किंवा आपण त्याला आता देवगिरी म्हणतो
47:58>> यादव जे राज्य आहे किवा साम्राज्य दखन
48:01मध्ये जर तुम्हाला वर्चस्व मिळायच असेल तर
48:02यादवांना हरवण अपेक्षित होतं तर तुमच
48:05दरवाजा उघडणार होत महणजे या काळजी आक्रमण
48:07आली त्यामुळे एकूणच सगळ्याच
48:11ठिकाणी म्हणजे धर्मव्यवस्था किंवा सगळ्याच
48:13ठिकाणी एक प्रकारचं अव्यवस्था निर्माण
48:16झाली
48:17>> आता यावेळी असं होत की पंथामध्ये दोन्ही
48:19प्रकारचे शिष्य होते
48:20>> वयस्कर पण होते आणि तरुण पण होते
48:22>> आणि यावेळी नागदेवाचार्य पंथाच्या आचार्य
48:25होते म्हणजे प्रमुख पदी होते आणि
48:27त्यांच्यापुढे मोठा प्रश्न होता की करावं
48:29काय
48:30>> म्हातारे अशक्त लोकांना मी कितपत पटकन
48:33स्थलांतरित करू शकतो तो आणि कारण ते जर
48:37सगळे या कचाटात सापडले असते या
48:38संघर्षामध्ये इस्लाम म्हणून मी म्हणत नाही
48:42परंतु आक्रमण एका राजाने दुसऱ्या
48:44राजाविरुद्ध केलेल्या आक्रमणामध्ये जर ते
48:46सापडले असते तर कदाचित पंथ नामशेष
48:50होण्याची शक्यता निर्माण झाली कारण
48:51त्यांच्याबरोबर फक्त ते माणसं नव्हते
48:54त्यांच्याबरोबर काय होतं पंथाचा विचार
48:55होता त्यांच्याबरोबर पंथाच साहित्य होतं
48:58जगदर स्वामींच तत्वज्ञान होतं हे सगळं ते
49:00सोबत घेऊन फिरत होते म अशा वेळेला
49:04सादाईसा नावाची एक स्त्रीचा पण इथे मला
49:07उल्लेख करावा लागेल की सादाईसा वय झालेली
49:10स्त्री होती आणि साधाईसाने
49:13नागदेवाचार्यांना सांगितलं की तुम्ही
49:15जेवढे तरुण आहेत ना शिष्य त्यांना घेऊन
49:18तुम्ही तेलंगणामध्ये महाराष्ट्र सोडा
49:20सुरक्षित ठिकाणी जा
49:21>> जेवढे वयस्कर त्यांनाही घेऊन मी इथे
49:23थांबते त्या कुठे थांबल्या आपल बीड
49:25जिल्ह्यातील परळी वैजनाथच जे मंदिर आहे
49:28>> तिथे घेऊन त्या थांबल्या आणि मग जेव्हा
49:30आक्रमक आले तेव्हा एका सैनिकाने दरवाजावर
49:32ठोटवला आणि ति दरवाजा उघडला एक म्हातारी
49:34स्त्री तिला विचारल इथे कोण आहे तर तिने
49:37सांगितल की मी चकधर स्वामींची शिष्य आहे
49:39तिनी परखडपणे उत्तर दिलं
49:42तिच जे धाडस आणि तिच जे बोलणं आहे त्या
49:45बोलण्यातून ते सैनिक माघारी परतले त्यांनी
49:47कोणालाही धक्का लावला नाही म्हणजे
49:49नागदेवाचार्यांच्या अब्स मध्ये अशा
49:52प्रकारे प्रत्यक्ष पद्धतीने साधा हिसाने
49:55पंथ सांभाळला आणि दुसरी गोष्ट अप्रत्यक्ष
49:57पद्धतीने आपण असं म्हणू शकतो की
50:00पंथाचा प्रसार करण्याच कार्य अविरत चालू
50:03ठेवण एखाद्या गोष्टीला खंड पडला तर ती
50:05गोष्ट पुन्हा उभा यायला काय लागतो वेळ
50:07लागतो तो तो सातत्याने प्रयत्न
50:09करण्यामध्ये जसे पुरुष अनुय होते त्याच्या
50:11स्त्रिया होत्या पंथाचा प्रसार त्यांनी
50:13थांबवला नाही किंवा ते घाबरून मागे राहिले
50:16नाही म्हणजे राजकीय व्यवस्था ये किंवा
50:19नैसर्गिक आपत्ती ये काळातही पंथ प्रसार
50:23करणं आणि पंथाच संवर्धन करणं हे एक
50:25महत्त्वाच दुसरं मला एक उदाहरण सांगता
50:28येईल म्हणजे आता खिलजीचा रेफरन्स नाहीय
50:29त्याला चक्रधरांच्या पश्चात म्हणजे
50:32चक्रधरांच
50:34उत्तरापंथे प्रयाण झाल्यानंतर चकधर स्वामी
50:36जेव्हा उत्तरेकडे जेव्हा निघून गेले तर
50:39त्याची धुरा सांभाळण्याची जबाबदारी
50:42नागदेवाचार्यांकडे आली
50:44>> तर त्यावेळेला नागदेवाचार्य प्रचंड
50:48विरहाने दुःखी झाले म्हणजे मानव पंथाच
50:52भक्तीच स्वरूपच विरह आहे
50:54>> वियोग गीत दिसत किंवा नामस्मरण करण म्हणजे
50:56पण काय किंवा आरती बघा तुम्ही हे सगळं काय
51:00वियोग दिसतो आपल्याला विरह ईश्वराचा विरह
51:03सहन होत नाही सनिधानी जायच परमेश्वराच्या
51:06सानिध्यात जायच हा प्रयत्न आहे भक्तीच्या
51:08माध्यमात तर त्याना प्रचंड विरह झाला आणि
51:10ते भाणखेड्याचे जे डोंगर आहे त्या
51:13डोंगराच्या कपारी कापारी फिरायला लागले
51:14तिथे बेशुद्ध झाले तर त्यांना शोधायला
51:17महादईसा बाहेर पडली महादैसाचा आता वय
51:20झालेल आहे म्हातारी असून ती फिरते शोधते
51:23तर गुराख्यांना तिने विचारल तर
51:24गुराख्यांनी सांगितले की हा अशा वर्णनाचा
51:27एक माणूस मूर्छित पडलेला ती तिथे जाते आणि
51:30त्याने शुद्धीवर आणण्याचा प्रयत्न करते पण
51:32मूर्चित झालेले बेशुद्ध अवस्थेत त्यांना
51:34पाटकुळी बसवले माझाने गावात आणलय त्यांना
51:38बाहेरून आणून दूध पाजलय शुद्धीवर आणलय तरी
51:41सुद्धा तयार होत नाहीय नागदेवाचार्य की
51:43नाही मला हे विरहसन होत नाही मला पण जायचं
51:46तर तेव्हा महादाईसाने
51:48चक्रधर स्वामींच्या वचनाची आणि
51:51नागदेवाचार्यांच्या जबाबदारीची आठवण
51:53नागदेवाचार्यांना करून दिली की तुमचा
51:54आत्ता काय रोल आहे तुझी काय भूमिका आहे
51:56तुझं काय कर्तव्य ते तुला कराव लागेल ते
51:59कान्सलिंग जे आपण म्हणतो ते महादैसाने केल
52:02ल्यानंतर नागदेवाचार्य पंथाची धुरा
52:04सांभाळण्यास तयार झाले
52:05>> हे खूप महत्त्वाच कारण तिथे सुद्धा ब्रेक
52:08पडला असता तिथे सुद्धा कदाचित पंथ तुटला
52:12असता पण इथे हा महादैसा खूप महादसाचा खूप
52:14मोठा भाग आहे की तिने पंथ सांभाळला
52:18>> आणि ह्या सगळ्या कान्सलिंग किंवा महानुभाव
52:21पंथाच्या त्या काळच्या सगळ्या गोष्टींमुळे
52:24पुढच्या सामाजिक चळवळींना किंवा
52:28महाराष्ट्रातील पुढच्या प्रोग्रेसिव्ह
52:30मुव्मेंटवर काय परिणाम झाला काही दिसतो का
52:33परिणाम
52:34>> दिसतो आपण जसं म्हणतो बघा की साधारणपणे
52:37आपण प्रबोधन काळ जो मानतो
52:39>> भारतातलाच महाराष्ट्रातला आणि पूर्ण
52:41भारतातला 19व शतक मानतो आपण की
52:45>> आपल्याला पाश्चात्य ज्ञान विज्ञान आलं आणि
52:47मग आपण
52:49प्रबोधन झालं वैचारिक क्रांती झाली वगैरे
52:52>> परंतु जेव्हा आपण म्हणतो की जेव्हा
52:54एखाद्या भूमीमध्ये आपल्याला जर काही
52:56पेरायचं असेल त्याला जर पीक येऊ द्यायचं
52:57असेल तर ती भूमी जमिनीची नांगरणी खूप
53:00महत्त्वाची असते ह
53:01>> ती नांगरणी करण्याचं काम भक्ती
53:03संप्रदायाने केल म्हणजे याच्यात
53:04वारकऱ्यांच पण हात आहे वारकरी संप्रदायाच
53:06पण योगदान आहे आणि महानुभाऊंच तेवढं
53:08योगदान आहे कारण इथल्या
53:11इथल्या समाजाला जी एक समतेची जी परंपरा
53:15निर्माण करून दिली किंवा स्त्री
53:18दाक्षिण्याची जी परंपरा निर्माण करून दिली
53:20ती मानवपंथाने करून दिली
53:22>> कारण तेच कार्य आणि तेच विचार आपल्याला
53:23महात्मा फुलेंमध्ये दिसतात
53:25>> सावित्रीबाई फुलेंमध्ये दिसतात शिक्षण इथे
53:29पण स्त्रियांना त्यांना ज्ञानाचा अधिकार
53:31दिलाय ब शिक्षण म्हणजे आपण औपचारिक शिक्षण
53:33नाही म्हणत पण इथ ज्ञानाचा अधिकार मिळतोय
53:35चर्चा करताय हा जो अधिकार मानव पंथाने
53:38दिला त्याची एक मोठी परंपरा निर्माण झाली
53:40आणि त्याचा प्रभाव नंतरच्या चळवळीवर पडला
53:44कारण आपण आणि काही लोक मान्य करत नाही की
53:47म्हणता नाही स्त्रीवाद व्यक्ती
53:50स्वातंत्र्य समता स्वातंत्र्य ही सगळी
53:54पाश्चात्य मूल्य आहे ती आपल्याकडे आली पण
53:57आपण असा विचार नाही करू शकत कारण जगदर
53:59स्वामी चा जर तुम्ही विचार आणि इवन त्या
54:01काळातले भक्ती संप्रदाय तर हे व्यक्ती
54:03स्वातंत्र्य आहे किंवा ते स्वातंत्र्य
54:06मोक्ष म्हणतायत किंवा स्त्री पुरुष
54:09समानतेची भावना त्यांच्यामध्ये दिसते ते
54:12त्यांच्या वचनांमधून पण दिसतय
54:14>> बरोबर आहे मग हे सगळे जे मूल्य आहेत ती
54:17इथे रुजली अगोदर रुजली त्याची एक लिगसी
54:20तयार झाली
54:21>> त्याचा खूप मोठा फायदा नंतरून महात्मा
54:23फुले आणि सावित्रीबाईंना झाला दुसरी गोष्ट
54:27मराठी भाषा म्हणजे नंतरच्या पण प्रबोधनकार
54:30आले त्यांनी सगळ्यांनी मराठी भाषेचाच वापर
54:32केलाय
54:32>> म्हणजे मराठीतलं पहिलं दर्पण वर्तमान पत्र
54:35निघणं असेल किंवा त्यांचं जे लिखन असेल ते
54:38मराठीत संस्कृत मध्ये नाहीये लोकभाषेचा
54:41वापर केलाय कारण त्यांच्या लक्षात आलं की
54:42लोकांना जर जागरूक करायचं लोकांमध्ये जर
54:45प्रबोधन आणायचं तर त्यासाठी मराठी ही जी
54:47लोकभाषा आहे तिचा वापर करणं गरजेचं जसं
54:49गौतम बुद्धांनी पाली म्हणजे लोकभाषेचा
54:52वापर केलाय
54:53>> तोच भाग आपल्याला इथे दिसतो
54:55>> आणि मला असं वाटतं की कुठलही कुठलीही चळवळ
54:57असो कुठल्याही
55:00चळवळीचा
55:01भाग म्हणून जर का साहित्य काम करत असेल तर
55:04त्याची भाषा ही सामान्य लोकांची भाषा
55:06असायला
55:06>> असायला हवी
55:07>> जे लोक बोलतात ज्यांना ते सामान्य लोकांना
55:11समजते ती भाषा
55:12>> शेवटचा प्रश्न की जर का महानुभाव
55:14पंथाबद्दल अजून व्यवस्थित जाणून घ्यायचा
55:16असेल किंवा वाचायच असेल तर आम्ही कुठे
55:19कुठे वाचू शकतो किंवा कुठले पुस्तकांचे
55:21रेफरन्सस असतील तर तेही
55:22>> महानुभाव पंथ जर समजून घ्यायचा असेल तर
55:25प्रत्येक जो लेखक असतो तो त्याच्या दृ
55:28दृष्टिकोनातून लिखान करत असतो किंवा
55:30त्याच्या असणाऱ्या आयडलॉजीज त्याच्या
55:33असणारे पूर्वग्रह त्यातून करत असतो. जर
55:36तुम्हाला खरच अभ्यास करायचा असेल तर पंथाच
55:38जे ओरिजिनल सोर्सेस आहे म्हणजे लीळा
55:40चरित्र
55:42>> लीळा चरित्र हे इतक उत्तम सोर्स आहे की
55:44त्यामधल्या ज्या लीळा आहेत त्या फक्त काही
55:47धार्मिक भाग नाहीय म्हणजे त्याच्यातून
55:49तुम्हाला चक्र स्वामींचे क्चुअल मूळ विचार
55:52ते कळतील
55:53>> मग तुम लक्षात येईल की तत्कालीन मूळ विचार
55:56काय होते आता पंथ कुठल्या विचारांवर
55:58चालतोय
55:58>> हा भेद लक्षात येईल तत्कालीन चक्र
56:02स्वामींचे जे आचार प्रणाली होती ती आता
56:04फॉलो होते की नाही हे कळेल ह
56:06>> याशिवाय समकालीन धर्म आणि पंथामध्ये काय
56:09होत होतं
56:10>> बौद्ध धर्म होता का जैन होता का वीरशैव
56:13होता का जे आता कर्नाटकमध्ये लिंगा आहेत
56:16यांची काय परिस्थिती होती हे सगळं समजून
56:18घेण्यासाठी सुद्धा लीळा चरित्र म्हणजे
56:20फक्त मानवपंथासाठी नाही तर उत्तम इतिहासाच
56:23साधन आहे
56:24>> संपूर्ण महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक इतिहास
56:26जर जाणून जाणून घ्यायच असेल तर लीळा
56:28चरित्र त्यानंतर पंथ नंतरच्या काळात कसा
56:31होत यासाठी स्मृतिस्थळ आहे चरित्र ग्रंथ
56:34मोठ्या नंतरून त्या पंथाची आचार संहिता
56:37आचार स्थळ आहे विचार समजून घ्यायचे असेल
56:39तर विचारस्थळ आहे अशा असंख्य ग्रंथ म्हणजे
56:42मानवपंथात प्रचंड साहित्य निर्मिती झाली
56:45आण ती बरीच वर्ष 19व्या शतकात ते उघड झालं
56:48>> अगोदर ते बंदिस्त होतं
56:51>> 19व्या शतकात ते उघड झालं आणि मग ते
56:53साहित्य बाहेर यायला लागलं आणि मग पंत
56:55समजला
56:58>> आज मला एकदमच
57:01वेगळाच विषय जाणून घ्यायला मिळाला आणि
57:06बेसिकली मला ना स्त्रियांचे योगदान
57:08महानुभाव पंथातील हा एकदमच टॉपिकच वेगळा
57:11होता आणि मला त्याच्यामुळे कुतुहल होतं की
57:13नेमका काय वेगळा असू शकत या गोष्टीमध्ये
57:16आणि त्याचा जो रेलेवन्स आहे तो आत्ताच्या
57:18काळासाठी काय असू शकतो याबद्दल खूपच
57:21अमेजिंग आणि मजा आली मला या कॉन्वर्सेशन
57:24मध्ये थँक य सो मच तुम्ही आलात याबद्दल
57:27>> धन्यवाद धन्यवाद

About this transcript

This page contains the full transcript of महानुभाव पंथ आणि त्यातील स्त्री | डॉ. मालती सानप by Super Desi Talks, generated from the public captions YouTube serves with the video. The transcript has 7,786 words across 1,378 segments, with the original timestamps preserved so you can click any line to jump to that moment in the embedded player.

What you can do with it

Use the transcript to take notes, quote the speaker, build a study guide, generate a summary with ChatGPT or Claude via the YouTube Summary tool, or export it as a timed subtitle file with YouTube to SRT. You can also re-open it in the transcriber to translate the transcript into 100+ languages.

Free YouTube transcript tool

YouTube2Text is a free YouTube transcript generator — no signup, no daily limit. Paste any YouTube link and get the full transcript instantly, with timestamps, click-to-jump, translation to 100+ languages, AI prompts for ChatGPT, Claude, and Gemini, and exports to TXT, SRT, VTT, or Markdown.