Antik İnsanlar ülkeleri nasıl icat etti? — Transcript
Full transcript
- 0:0015.000 yıl önce bir tepenin üzerinde
- 0:02durduğunuzu hayal edin. Aşağıınızda bir
- 0:04nehir vadiyi ikiye ayırıyor. Nehrin
- 0:06ötesindeyse bir çayır ufka kadar
- 0:08uzanıyor.
- 0:09Ne bir çit var, ne bir duvar, ne de
- 0:11buradan itibaren bir yere giriyorsunuz
- 0:13diyen tek bir tabela.
- 0:15Ayaklarınızın altındaki toprak kimseye
- 0:17ait değil ya da belki herkese ait. Ki
- 0:20pratikte ikisi de aynı kapıya çıkıyor.
- 0:23İsterseniz bacaklarınız sizi taşıdığı
- 0:25sürece herhangi bir yöne doğru
- 0:26yürüyebilir, hiçbir zaman bir sınırdan
- 0:28geçmeyebilir. Hiçbir zaman bir pasaport
- 0:31göstermeyebilir. Hiçbir zaman "Burası
- 0:33size ait değil." diye bir cümle
- 0:35duymayabilirdiniz.
- 0:36İnsanlık tarihinin ilk 290.000 yılında
- 0:39durum tam olarak buydu. Ülke yok, ulus
- 0:42yok, sınır yok, sadece toprak ve
- 0:45üzerinde yaşayan insanlar vardı. Sonra
- 0:47son 5.000 yıl içinde bir yerde birileri
- 0:49öyle güçlü bir fikir icat etti ki bugün
- 0:528 milyar insan hayatının tamamını o
- 0:54fikrin etrafında kuruyor. Ve bu 8
- 0:57milyarın büyük çoğunluğu bir kere bile
- 0:58durup "Bu fikir nereden çıktı?" diye
- 1:00sormuyor. Peki insanlık ülkeleri tam
- 1:02olarak nasıl icat etti? Cevap hiç de
- 1:05basit değil ve muhtemelen sandığınız
- 1:06yerden başlamıyor. Önce, bu fikirden
- 1:09önce ne vardı ona bakalım. İnsanlık
- 1:11tarihinin büyük bölümünde "Nerelisin?"
- 1:13sorusunun cevabı bir yer değildi, bir
- 1:15aileydi. Türümüzün varoluşunun kabaca
- 1:18%96'sında insanlar 20 ile 50 kişi
- 1:21arasında değişen birbiriyle akraba,
- 1:24hareket halindeki küçük gruplar halinde
- 1:26yaşadı. Sabit bir adresiniz yoktu, sabit
- 1:29bir toprağınız yoktu. Yiyecek nereye
- 1:31giderse siz de oraya gidiyordunuz. Bir
- 1:33insan grubuna aittiniz, bir toprak
- 1:35parçasına değil. Ve o grubu bir arada
- 1:37tutan şey çok özeldi. İçindeki herkesi
- 1:40kişisel olarak tanıyordunuz.
- 1:42Oxford Üniversitesinden evrimsel
- 1:44psikolog Robin Dunbar, 1992'de Journal
- 1:48of Human Evolution dergisinde
- 1:50yayımladığı bir makalede insan beyninin
- 1:52aynı anda sürdürebileceği istikrarlı
- 1:54sosyal ilişki sayısında bilişsel bir
- 1:57sınır olduğunu öne sürdü. Bu sayı kabaca
- 1:59150 ve bugün kendi adıyla Dunbar sayısı
- 2:02olarak anılıyor. 150'nin altında
- 2:04kalındığında grubunuzdaki herkesin kim
- 2:07olduğunu, kiminle akraba olduğunu, kime
- 2:09borçlu olduğunu, kiminle geçinemediğini
- 2:11bilebiliyorsunuz.
- 2:13Dedikoduyla, itibar ile birbirini
- 2:15tanıyan insanların o sessiz baskısıyla
- 2:17yönetim yapılabiliyor. Ama 150'nin
- 2:19üzerine çıkıldığında bu sistem çöküyor.
- 2:22300 sosyal ilişkiyi kafanızda kişisel
- 2:24olarak takip edemezsiniz. Her husumeti,
- 2:27her borcu, her ittifakı
- 2:28hatırlayamazsınız.
- 2:30Ve sistem çöktüğünde insanları bir arada
- 2:32tutacak bambaşka, bir soy ağacından çok
- 2:35daha büyük bir şeye ihtiyaç duyarsınız.
- 2:37Şimdi bunun ülkelerin icadı için ne
- 2:39anlama geldiğini düşünün. Bugün
- 2:41yeryüzündeki her ülke 150'den çok daha
- 2:44kalabalık. Hindistan'da 1 milyar 400
- 2:47milyon insan yaşıyor. İzlanda'da
- 2:49380.000. Tanınan en küçük devlet olan
- 2:52Vatikan'da bile 800 civarında kalıcı
- 2:54sakin
- 2:56Bunların hiçbiri sadece kişisel
- 2:57ilişkilerle işleyemez. Her biri
- 3:00Dunbar'ın beyninin hiç tasarlanmadığı
- 3:02bir ölçekte bir yapıya ihtiyaç duyar.
- 3:05İşte ülke dediğimiz şey tam olarak bu
- 3:07ihtiyacın çözümü. Bir tür geçici çözüm.
- 3:11Ama bu çözüm bir gecede ortaya çıkmadı.
- 3:13Binlerce yıl sürdü ve her şey çoğu
- 3:15insanın siyasi bile saymayacağı küçük
- 3:17bir kararla başladı.
- 3:19Durmaya karar vermek.
- 3:21Bundan yaklaşık 12.500 yıl önce bugünkü
- 3:24Levant bölgesinde Natufian diye anılan
- 3:27bir kültür alışılmadık bir şey yaptı.
- 3:29Yerinde durdu. Bu topluluğu ilk kez
- 3:321928'de
- 3:33bugünkü Batı Şeria'daki Shuqba
- 3:35mağarasında kazı yapan İngiliz arkeolog
- 3:38Dorothy Garrod tanımladı. Daha sonra
- 3:401955'ten itibaren Jean Perrot'nun
- 3:43yönettiği Ain Mallaha kazıları dairesel
- 3:46taş evler, öğütme taşları, depolama
- 3:48çukurları ve düzenli mezarlıklar ortaya
- 3:50çıkardı. Bunlar geçici kamplar değildi.
- 3:53Yıl boyunca kullanılan, insanların
- 3:56"Burası artık evimiz." dediği köylerdi.
- 3:58Ve hikayenin bu noktasında önemli olan
- 4:01şu ayrıntı: Bu insanlar hala
- 4:03avcı-toplayıcıydı. Tarımı henüz icat
- 4:05etmemişlerdi. Önce yerleştiler, tarımı
- 4:08çok daha sonra buldular. Peki bu neden
- 4:11önemli? Çünkü yerleşmek ayaklarınızın
- 4:14altındaki toprakla kurduğunuz ilişkiyi
- 4:16kökten değiştiriyor.
- 4:18Göçebeyken toprak sadece içinden
- 4:20geçtiğiniz bir kaynaktır.
- 4:22Yerleştiğinizde ise toprak yatırım
- 4:24yaptığınız bir şeye dönüşür. Onu
- 4:26temizlersiniz, üzerine yiyecek
- 4:28depolarsınız ve ölülerinizi oraya
- 4:30gömersiniz. Atalarınızı bir yere
- 4:32gömdüğünüzde ise artık orası sadece
- 4:34toprak olmaktan çıkar, kimliğe dönüşür.
- 4:37Arkeolog Colin Renfrew, 1973'te World
- 4:41Archaeology dergisinde yayımladığı bir
- 4:42makalede Batı Avrupa'daki Neolitik dönem
- 4:45megalitik mezarların ve anıtların birer
- 4:48teritoryal işaret olarak işlev gördüğünü
- 4:50öne sürdü. Ölülerinizi bir toprağa
- 4:52gömerek herkese "Burası bu kemiklerin
- 4:54sahip olduğu insanlara ait." mesajını
- 4:57veriyordunuz. Yani ilk sınır işaretleri
- 4:59çitler değildi, mezarlardı. Ve bu bir
- 5:03ülkenin ilk tohumu. Bir kanun değil, bir
- 5:05gömü. Ama mezarlar ve evler büyük insan
- 5:08kitlelerini bir arada tutmaya yetmedi.
- 5:11Bunun için birbirleriyle hiç yemek
- 5:14paylaşmamış, aynı toprağa hiç akraba
- 5:16gömmemiş yabancıları birbirine
- 5:18bağlayacak bir şeye ihtiyaç vardı.
- 5:20Ortak bir inanca.
- 5:22Bugünkü Güneydoğu Türkiye'de Göbeklitepe
- 5:25adlı bir alanda Alman arkeolog Klaus
- 5:27Schmidt 1995'te bir kazıya başladı ve
- 5:31medeniyetin kabul görmüş zaman
- 5:33çizelgesine uymayan bir şey buldu.
- 5:355,5 metreye varan yükseklikte, 10 ton
- 5:38ağırlığa ulaşan, üzerine hayvan
- 5:40kabartmaları işlenmiş, dairesel düzenler
- 5:42halinde dizilmiş dev T biçimli kireçtaşı
- 5:45sütunlar.
- 5:46Bu yapı yaklaşık 9.500 yıl öncesine
- 5:49tarihleniyor. Bu, Stonehenge'den 6.000
- 5:52yıl, piramitlerden ise 7.000 yıl daha
- 5:55eski demek. Hikayenin bu noktasında asıl
- 5:57önemli olan şu: Göbeklitepe'yi inşa
- 6:00edenler çiftçi değildi.
- 6:02Avcı-toplayıcıydı. Yakınlarda kalıcı bir
- 6:04yerleşimleri yoktu. Bölgenin dört bir
- 6:06yanına dağılmış küçük gruplardan
- 6:08geliyorlardı. Bu alanda bir araya gelip
- 6:10birlikte devasa bir şey inşa ettiler.
- 6:13Schmidt'in 2014'te hayatını kaybetmeden
- 6:16önce vardığı ve arkeoloji ders
- 6:17kitaplarını yeniden yazdıran sonucu
- 6:19şuydu: Önce tapınak geldi, sonra şehir.
- 6:22Paylaşılan ritüeller için bir araya
- 6:24gelme, birlikte tapınma, kendinizden çok
- 6:27daha büyük bir şeyin parçası olma
- 6:29arzusu, insanları önce yerleşik hayata
- 6:31itmiş olabilir. Din, tarımdan önce
- 6:34geldi. İnanç, sınırlardan önce geldi.
- 6:36Şimdi bunun ülkeler için ne anlama
- 6:38geldiğini bir düşünün. Dunbar sayısı
- 6:40bize 150'den fazla insanı kişisel olarak
- 6:43tanıyamayacağınızı söylüyor.
- 6:45Ama hiç tanışmadığınız 10.000 kişiyle
- 6:48aynı tanrıya inanabiliyorsunuz.
- 6:50Paylaşılan inanç, insanların kişisel
- 6:53ilişkilerin sınırının çok ötesinde
- 6:54işbirliği yapmasını sağlayan ilk
- 6:56teknolojiydi.
- 6:58Ve bugüne kadar var olmuş her ülke, aynı
- 7:01teknolojinin bir versiyonuyla çalışıyor.
- 7:03Yabancıları birbirine bağlayan ortak bir
- 7:06hikaye.
- 7:08Göbeklitepe'de bu hikaye taşa
- 7:09kazınmıştı. Bugünse bir pasaportun
- 7:12kapağına basılıyor.
- 7:14Ama paylaşılan bir inanç, tek başına bir
- 7:16devlet yaratmıyor.
- 7:18Bunun için tamamen başka bir şeye
- 7:20ihtiyacınız var. Tahıla. Yaklaşık 10.000
- 7:23yıl önce, Verimli Hilal'de insanlar
- 7:25buğday ve arpayı evcilleştirmeye
- 7:27başladı. Genetikçi Manfred Heun ve
- 7:30ekibi, 1997'de
- 7:32Science dergisinde yayımladıkları bir
- 7:34çalışmada, DNA parmak izi yöntemiyle
- 7:37Siyez buğdayının evcilleştirilme
- 7:39kökenini Göbeklitepe'ye kabaca 30 km
- 7:42uzaklıktaki Karacadağ eteklerine kadar
- 7:44izleyebildi. Tarım her şeyi değiştirdi.
- 7:47Sadece daha fazla yiyecek ürettiği için
- 7:49değil. Yale Üniversitesi'nden siyaset
- 7:51bilimci James Scott 2017'de yayımladığı
- 7:54Against the Grain adlı kitabında pek çok
- 7:57kişinin hiç düşünmediği bir iddia ortaya
- 7:59attı. İlk devletler özellikle tahıl
- 8:02etrafında kuruldu. Pirinç değil, yer
- 8:04elması değil, manyok değil, tahıl. Sebep
- 8:07basit. Tahıl görünür. Hepsi aynı anda
- 8:10olgunlaşıyor, ölçülebiliyor,
- 8:12bölünebiliyor, depolanıp taşınabiliyor.
- 8:15Başka bir deyişle tahıl
- 8:16vergilendirilebiliyor. Toprağın
- 8:18altındaki bir yer elmasını göremezsiniz.
- 8:20İstediğiniz zaman toplayabilirsiniz ama
- 8:22tarlada olgunlaşan bir buğday gören
- 8:24herkesin hasadı tahmin edebileceği bir
- 8:26şeydir. Scott'a göre devlet dediğimiz
- 8:28şey aslında bir tür tahıl vergisi
- 8:30toplama operasyonu ve sınırlar, ordular,
- 8:34bürokrasiler, kanunlar hepsi o
- 8:36vergilendirmeyi mümkün kılmak için var.
- 8:38Şimdi bir saniye düşünün. Elinizdeki her
- 8:41pasaport, duyduğunuz her milli marş, bir
- 8:44sınır yüzünden çıkan her savaş en
- 8:46azından kısmen buğdayın sayılması kolay
- 8:48bir bitki olmasına kadar uzanıyor. Ama
- 8:50tahılı vergilendirmeden önce duvara
- 8:52ihtiyacınız var. Ve bilinen en eski
- 8:54duvarlar Jericho'ya ait. Yaklaşık 8000
- 8:57yıl önce bugünkü Tell es-Sultan
- 9:00yerleşimi, yani antik Jericho,
- 9:02yüksekliği 3,5 metreyi, kalınlığı 1,5
- 9:05metreyi bulan bir taş duvar inşa etti.
- 9:08Bu duvara içinde 22 basamaklı bir
- 9:10merdiven olan 8,5 metre yüksekliğinde
- 9:13dairesel bir taş kule de eklenmişti.
- 9:15Kathleen Kenyon bunu 1950'lerde kazıp
- 9:18dünyanın bilinen en eski askeri
- 9:20tahkimatı olarak yorumladı. Harvard'dan
- 9:22Ofer Bar-Yosef gibi başka arkeologlar
- 9:25ise bunun bir sel bariyeri olduğunu öne
- 9:27sürdü. Scott ise kendine has bir açıyla
- 9:30erken şehir duvarlarının düşmanı
- 9:32dışarıda tutmak kadar iş gücünü içeride
- 9:34tutmak için de var olabileceğini
- 9:36söylüyor. Erken devletlerin vergi ve
- 9:38emek için nüfuslarını elde tutmaya
- 9:40ihtiyacı vardı.
- 9:42Bu duvar bir kale mi, bir set mi, yoksa
- 9:44bir iş gücü kampı mı olursa olsun,
- 9:46inşası için tahmini 11.000 kişi günü
- 9:50örgütlü emek gerekti.
- 9:52Birileri bunu planladı, birileri
- 9:54yönlendirdi, birileri inşaat sırasında
- 9:56işçileri besledi.
- 9:58Bu bir aile projesi değil. Bu bir
- 10:00yönetim işi.
- 10:01Ve yönetim bir ülkenin iskeletidir.
- 10:05Şimdi hikaye hızlanıyor. Çünkü fazladan
- 10:07buğdayınız ve duvarınız olduğunda bir
- 10:09sonraki adım eşitsizlik. Ürdün
- 10:12Vadisi'ndeki Dhra yerleşiminde
- 10:14arkeologlar Ian Kuijt ve Bill Finlayson
- 10:172009'da yaklaşık 9.300 yıl öncesine
- 10:21tarihlenen bilinen en eski ambarlardan
- 10:24birini ortaya çıkardı. Nem ve kemirgen
- 10:26zararını önlemek için yükseltilmiş
- 10:28zeminleri vardı. 11.000 yıl önce
- 10:31birileri gıda muhafazasını çözmüştü ve o
- 10:34ambarı kim kontrol ediyorsa, gıda arzını
- 10:36da o kontrol ediyordu. Gıda arzını
- 10:38kontrol eden de gücü elinde tutuyordu.
- 10:41Antropologlar Kent Flannery ve Joyce
- 10:44Marcus 2012'de yayınladıkları The
- 10:47Creation of Inequality adlı kitapta bu
- 10:50geçişi pek çok medeniyette tek tek
- 10:52izledi. Eşitlikçi topluluklarda, onların
- 10:55deyişiyle bir eşitlik mantığı vardı.
- 10:58Alay etmek, dedikodu yapmak, dışlamak
- 11:00gibi dengeleme mekanizmaları hiç
- 11:02kimsenin fazla güçlenmesini
- 11:03engelliyordu.
- 11:05Bir düşünün, on binlerce yıl boyunca
- 11:08kendinizi lider ilan etmeye
- 11:09kalkışsaydınız,
- 11:11kendi topluluğunuz siz vazgeçene kadar
- 11:13sizinle dalga geçerdi.
- 11:16Eşitsizliğe geçiş hırslı bireylerin
- 11:18genellikle tanrılarla özel bir bağ iddia
- 11:20ederek ya da biriktirilmiş fazlayı
- 11:23kontrol ederek bu mekanizmaları aşmayı
- 11:25öğrendiği anda başladı.
- 11:28Geçici bir saygınlık kalıtsal bir
- 11:29rütbeye dönüştüğünde bir kraldan sadece
- 11:32bir adım uzaktaydınız.
- 11:34Ve bir kralınız olduğunda, bir
- 11:36krallıktan da sadece bir adım
- 11:38uzaktaydınız.
- 11:40Krallık ise, tacı olan bir ülkeden başka
- 11:43bir şey değil. Ama 200 kişilik kerpiç
- 11:45bir köydeki bir krallık, bir şehirle
- 11:48aynı şey değil. Bunun için bir şehre
- 11:50ihtiyacınız var ve dünyanın ilk şehri,
- 11:52ülke fikrinin gerçek anlamda
- 11:54şekillenmeye başladığı yer.
- 11:56Yaklaşık 5500 yıl önce, Güney
- 11:59Mezopotamya'da Uruk adlı bir yerleşim,
- 12:02dünyanın daha önce hiç görmediği bir
- 12:04şeye dönüşmeye başladı.
- 12:06Yaklaşık 5100 yıl önce 250 hektarı aşan
- 12:09bir alanı kaplıyor ve 40 ile 80.000
- 12:12arasında insanı barındırıyordu.
- 12:15Robert McCormick Adams, bölgeyi
- 12:17inceleyip bulgularını 1981'de
- 12:20Heartland of Cities adlı kitabında
- 12:22yayımladı.
- 12:23Uruk, makul her tanıma göre yeryüzünün
- 12:26ilk gerçek şehriydi. Ve 40.000 kişilik
- 12:29bir şehrin 150 kişilik bir köyde olmayan
- 12:32bir sorunu var.
- 12:34Onu kişisel ilişkilerle yönetemezsiniz,
- 12:36dedikoduyla yönetemezsiniz, kayıt
- 12:38tutmanız gerekir. Standart ölçüler
- 12:41gerekir. Kimin kime ne borçlu olduğunu
- 12:43bilmeniz gerekir.
- 12:45Bu yüzden yazıyı icat ettiler.
- 12:47Ve işte tam burada hikaye gerçekten
- 12:50ilginçleşiyor. Çünkü yazı ne şiir için,
- 12:53ne dua için, ne de felsefe için icat
- 12:55edildi. Muhasebe için icat edildi.
- 12:58Bilinen en eski yazılı belgeler,
- 13:00yaklaşık 5400 ile 5200 yıl önceye
- 13:03tarihlenen Uruk'tan çıkan proto çivi
- 13:06yazısı tabletleri ve şimdiye kadar
- 13:085000'den fazlası bulundu.
- 13:10Bunların %85'ten fazlası idari kayıt.
- 13:14Tahıl dağıtımları, işçi tayin listeleri,
- 13:16hayvan envanterleri. Denise
- 13:19Schmandt-Besserat, 1992'de yayımladığı
- 13:22Before Writing adlı kitabında, yazının
- 13:24tüm evrimini mal saymak için kullanılan
- 13:27ve yaklaşık 8.000 yıl öncesine kadar
- 13:29giden küçük kil jetonlara kadar geriye
- 13:31izledi.
- 13:32O jetonlar önce kil zarflar üzerindeki
- 13:35izlere, sonra da düz tabletler
- 13:36üzerindeki yazılı sembollere dönüştü.
- 13:39Yazılan ilk kelime muhtemelen tanrı, aşk
- 13:42ya da savaş değildi. Muhtemelen bir
- 13:45çuval arpa resminin yanındaki bir
- 13:46sayıydı.
- 13:48Ülke dediğimiz şeyin temelinde meğer
- 13:50bürokratik evrak işleri varmış.
- 13:52Yazının yanı sıra Uruklular kenarları
- 13:55eğik, sade, süssüz, hepsi neredeyse aynı
- 13:58boyutta olan eğik kenarlı kaseler de
- 14:00seri halde üretti. Araştırmacılar Hans
- 14:03Nissen ve meslektaşları bunların erken
- 14:06devlet bürokrasilerinin işçilere ölçülü
- 14:08günlük tayınlar dağıtmak için kullandığı
- 14:10standart kaplar olduğunu öne sürdü. Her
- 14:12gün aynı boyda kase, aynı miktarda
- 14:15yiyecek. Bu bir misafirperverlik değil.
- 14:17Bu bir maaş bordrosu sistemi. Ve bir
- 14:20maaş bordrosu sistemi bir hükümettir.
- 14:23Yazı ve bürokrasi ile birlikte gerçek,
- 14:25resmi, belgelenmiş sınırlar da geldi.
- 14:28Yaklaşık 2.500 yıl önce iki Sümer şehir
- 14:31devleti, Lagash ve Umma, Guedena denen
- 14:34verimli bir toprak şeridi yüzünden
- 14:36çatıştı. Kish kralı Mesilim yaklaşık
- 14:392.550 yıl önce sınırı bizzat ölçüp
- 14:42üzerine yazı kazınmış bir sınır taşı
- 14:43dikerek anlaşmazlığı hakemliğe bağladı.
- 14:47Umma bu anlaşmayı daha sonra ihlal
- 14:49edince Lagash kralı Eannatum onları
- 14:51yendi ve yaklaşık 2.450 yıl önce
- 14:54Akbabalar Steli adı verilen anıtı dikti.
- 14:57Üzerinde düzen içinde yürüyen askerler
- 14:59ve yenilenlerin bedenlerini taşıyan
- 15:01akbabalar tasvir ediliyordu. Kitabede
- 15:03sınırın yeniden tesis edildiği ve o
- 15:05sınırı ihlal edecek herkese karşı ilahi
- 15:08lanetler yazılıydı. 1881'de
- 15:11Ernest de Sarzec tarafından keşfedilen
- 15:13ve şu anda Louvre Müzesi'nde sergilenen
- 15:15bu stel dünyadaki en eski resmi siyasi
- 15:18sınır kayıtlarından biri. İki şehir
- 15:20birinin nerede bitip diğerinin nerede
- 15:23başladığı konusunda tartışıyor. Tanıdık
- 15:25geldi mi? Şimdi buraya kadar
- 15:27geldiğimizde tanıdık bir örüntü
- 15:28görüyoruz. Beynimiz kalabalığı takip
- 15:31edemeyince küçük gruplara bölündük.
- 15:33Yerleşince mezarlarımızla toprağı
- 15:35işaretledik. Tapınak inşa edince ortak
- 15:38inanç etrafında yabancılarla bir araya
- 15:40geldik. Tahılı saymak için yazıyı icat
- 15:42ettik ve tahılı korumak için duvar
- 15:44ördük. Ama iki şehir devleti arasındaki
- 15:47bir sınır bile hala bir ülke değil.
- 15:49Bunun için hiç tanışmadığınız insanlarla
- 15:51aynı yere ait olduğunuz fikrine
- 15:53ihtiyacınız var. Ve o fikrin nasıl
- 15:55doğduğunu anlamak için önce insanların
- 15:58neden birbirini bu kadar acımasızca
- 15:59öldürdüğüne bakmamız gerekiyor. Sudan'da
- 16:02Cebel Sahaba adlı bir mezarlıkta 60'lı
- 16:05yıllarda kazı yapan Fred Wendorf
- 16:07yaklaşık 13.000 yıl öncesine tarihlenen
- 16:1059 iskelet buldu.
- 16:12En az 24'ünde kemiklere saplanmış taş ok
- 16:15uçlarıyla şiddetli ölüm izleri vardı.
- 16:18Isabelle Graw Kjerulf'un önderliğindeki
- 16:202021'de Scientific Reports dergisinde
- 16:22yayımlanan yeniden analiz bunların tek
- 16:25bir çatışmanın kurbanları olmadığını,
- 16:27şiddetli bir kuraklık döneminde Nil
- 16:29kaynaklarına erişim yüzünden tekrarlayan
- 16:32uzun süreli grup içi şiddetin kanıtı
- 16:34olduğunu doğruladı. Kenya'da Turkana
- 16:36Gölü yakınındaki Nataruk'ta Cambridge
- 16:39Üniversitesi'nden Marta Mirazon Lahr'ın
- 16:41yönettiği ekip 2016'da Nature dergisinde
- 16:44yayımladığı bulgularda yaklaşık 10.000
- 16:47yıl öncesine ait kafatasları künt
- 16:50darbeyle çökmüş, kaburgaları kırılmış,
- 16:52kemiklerine obsidyen ok uçları saplanmış
- 16:5527 bireyi tarif etti. Erkekler, kadınlar
- 16:58ve en az bir hamile kadın.
- 17:00Bu bir düello değildi. Bu bir katliamdı
- 17:03ve yiyecek açısından zengin bir göl
- 17:05kıyısında yaşandı. İnsanlar kimse
- 17:08haritaya bir çizgi çizip buna sınır
- 17:10demeyi düşünmeden binlerce yıl önce
- 17:12toprak için savaşıyor ve bu uğurda
- 17:15öldürüyordu. Sınır sonradan geldi.
- 17:17Şiddet önce geldi. Amerikan Doğa Tarihi
- 17:20Müzesi'nden antropolog Robert Carneiro,
- 17:231970'in Ağustos ayında Science
- 17:25dergisinde yayımladığı bir makalede ilk
- 17:28devletlerin nasıl ortaya çıktığına dair
- 17:30bir açıklama sundu. Çevresel
- 17:32sınırlandırma teorisi. Fikir şu: Verimli
- 17:35toprağın çöl, dağ ya da okyanus gibi
- 17:38coğrafi engellerle çevrili olduğu
- 17:40yerlerde büyüyen nüfuslar sabit
- 17:42miktardaki tarım arazisi için rekabet
- 17:44eder. Savaş çıktığında kaybedenler
- 17:46basitçe toplanıp gidemez. Çünkü gidecek
- 17:49hiçbir yer yoktur. Kazananın
- 17:51topraklarına katılırlar. Köy köy yutar,
- 17:53beylik beyliği yutar ve sonunda bir
- 17:55devlet ortaya çıkar. Carneiro örnek
- 17:58olarak her iki yanı çöllerle çevrili Nil
- 18:01Vadisi'ni, Ant Dağları ile Pasifik
- 18:03arasına sıkışmış Peru kıyı vadilerini ve
- 18:06Dicle-Fırat Ovası'nı gösteriyor.
- 18:09İlk devletlerin bağımsız olarak ortaya
- 18:11çıktığı yerler.
- 18:13Bu bakış açısına göre ülke kısmen
- 18:15coğrafyanın bir ürünü.
- 18:17İnsanlar ülkeleri birlikte tuzağa
- 18:19düştükleri ve beyinlerinin hiç
- 18:21tasarlanmadığı bir ölçekte birlikte
- 18:23yaşamayı çözmek zorunda kaldıkları için
- 18:25icat etti.
- 18:27Mısır'da 1898'de
- 18:29James Quibell ve Frederick Green
- 18:31tarafından Hierakonpolis'te bulunan
- 18:34Narmer Paleti, Kral Narmer'i hem yukarı
- 18:37hem de aşağı Mısır'ın taçlarını birlikte
- 18:39takarken gösteriyor.
- 18:41Yaklaşık 5100 yıl öncesine tarihleniyor.
- 18:44Tek hükümdar, iki toprak, tek siyasi
- 18:46bütün. Bu bir ülkenin ana hatları ve o
- 18:50zamandan bu yana pek çok ülkenin
- 18:51kurulduğu şekilde kuruldu. Güç yoluyla.
- 18:55Ama her erken medeniyet ülkesini aynı
- 18:57şekilde kurmadı. Yaklaşık 4600'le 3900
- 19:01yıl önce İndus Vadisi'nde Harappa ve
- 19:04Mohenjo-Daro gibi merkezlerde Antik
- 19:07Mısır'la Mezopotamya'nın toplamından
- 19:09daha geniş bir alanı kaplayan bir
- 19:10medeniyet ortaya çıktı.
- 19:12Şehirleri kesin ızgara planlarına göre
- 19:14kurulmuştu. Tuğlaları birbirinden 1000
- 19:17km'den fazla uzaklıktaki yerleşimlerde
- 19:19bile aynı 1'e 2 4 oranını izliyordu.
- 19:22Standart ağırlıkları, gelişmiş drenaj
- 19:24sistemleri ve hala çözemediğimiz bir
- 19:27yazı sistemi vardı. Eğer bu doğruysa ve
- 19:29tartışma henüz kapanmadı, İndus Vadisi
- 19:32bize bir ülkenin illa Mısır gibi
- 19:34görünmesi gerekmediğinin kanıtı. Bir
- 19:36fatih ile başlamak zorunda değil. Ortak
- 19:39bir ağırlık ve kullanmasına
- 19:43dair karşılıklı bir anlaşmayla da
- 19:45başlayabilir. Ki düşününce bu da kilden
- 19:47yazılmış bir tür toplumsal sözleşme.
- 19:50Ama Mısır da, Mezopotamya da, İndus
- 19:52Vadisi de, hatta 1600 yıl önce falcı
- 19:55kemikleri ve tunç ayin kapları ile
- 19:57yönetilen Çin'deki Şang Hanedanlığı da
- 19:59bugün anladığımız anlamda bir ülke
- 20:01değildi. Bunlar krallık, imparatorluk ve
- 20:04konfederasyondu. Modern bir ülke eski
- 20:07imparatorlukların sahip olmadığı çok
- 20:09özel bir malzeme gerektiriyor.
- 20:11Sıradan insanların, sadece kralların
- 20:13değil, aynı topluluğa ait olduklarını
- 20:16hissetmesi.
- 20:17Ve bu icat şaşırtıcı derecede yeni.
- 20:20Antropolog Elman Service 1962'de
- 20:23yayınladığı Primitive Social
- 20:25Organization adlı kitapta bugün hala
- 20:28antropoloji öğrencilerinin okuduğu bir
- 20:30çerçeve sundu.
- 20:32Bantlar, kabileler, beylikler,
- 20:35devletler.
- 20:36Her biri bir öncekinden daha büyük, daha
- 20:39karmaşık bir siyasi örgütlenme biçimi.
- 20:41Ama hukuk tarihçisi Henry Maine 1861'de
- 20:45yayınladığı Ancient Law adlı kitapta
- 20:48asıl kaymayı çok daha net tarif etti.
- 20:51İnsan toplumunun statüye dayalı
- 20:53örgütlenmeden, yani kiminle akraba
- 20:55olduğunuza dayalı bir düzenden,
- 20:57sözleşmeye dayalı örgütlenmeye, yani
- 21:00nerede yaşadığınıza ve neye borçlu
- 21:02olduğunuza dayalı bir düzene dönüşümü.
- 21:04İnsanlık tarihinin büyük bölümünde bir
- 21:06klana aitsinizdir. Bir ülkeyse sizden
- 21:09bunun yerine bir toprağa ait olmanızı
- 21:11ister.
- 21:13Bu küçük bir değişiklik değil.
- 21:14İnsanların kendini nasıl anladığına dair
- 21:17bir yeniden kablolamadır.
- 21:19Siyaset felsefecisi Jean Bodin 1576'da
- 21:22egemenliği bir devletin mutlak ve
- 21:24sürekli gücü olarak tanımladı. Hugo
- 21:27Grotius 1625'te uluslararası hukukun
- 21:30temellerini attı. Ama çoğu tarihçinin
- 21:33modern ulus devlet sisteminin doğum
- 21:35tarihi olarak gösterdiği gün 1648
- 21:38Ekiminin 24'ü.
- 21:40Münster ve Osnabrück'te imzalanan iki
- 21:42antlaşma 30 yıl savaşlarını ve 80 yıl
- 21:45savaşlarını sona erdirdi. Her bir
- 21:48devletin egemenliğini tanıdı. Her
- 21:50devletin kendi iç işlerini kendisinin
- 21:52kontrol ettiği ilkesini yerleştirdi ve
- 21:54sonrasında gelen her uluslararası sınır
- 21:57müzakeresinin şablonunu çizdi. Bugün
- 22:00yeryüzünün tamamını 193 Birleşmiş
- 22:02Milletler üyesi devlete bölen sistem
- 22:04temel mimarisinde tam 378 yıl önce
- 22:07yazılmış kurallarla işliyor. 300.000
- 22:10yıldır var olan bir tür için modern ülke
- 22:13antik bir şey değil. Adeta bir öğleden
- 22:15sonra kadar yeni.
- 22:17Ama Westphalia bize sadece hukuki
- 22:19çerçeveyi verdi.
- 22:21Duygusal çerçeve daha sonra geldi.
- 22:24Benedict Anderson 1983'te yayımladığı
- 22:27Imagined Communities adlı kitabında bir
- 22:30ulusun hayali bir cemaat olduğunu öne
- 22:32sürdü. Çünkü en küçük ulusun bile
- 22:35üyeleri kendi üyelerinin çoğunu hiçbir
- 22:37zaman tanımayacak. Yine de her birinin
- 22:39zihninde o topluluğun bir imgesi
- 22:41yaşayacaktı.
- 22:43Vatandaşlarınızın %99,99'unu
- 22:46asla tanımayacaksınız.
- 22:48Onlarla kişisel hiçbir bağınız yok.
- 22:51Muhtemelen çoğu konuda anlaşamıyorsunuz
- 22:53bile. Ama yine de siz ve onların aynı
- 22:55hikayenin parçası olduğunu
- 22:57hissediyorsunuz. Bu duygu doğal değildi.
- 22:59İmal edildi.
- 23:01Anderson'a göre bu duyguyu üreten makine
- 23:03matbaaydı. Kitaplar ve gazeteler Latince
- 23:06yerine halkın konuştuğu dillerde
- 23:08dolaşmaya başladığında birbiriyle hiç
- 23:10tanışmamış milyonlarca insan aniden aynı
- 23:14anda aynı dilde aynı kelimeleri
- 23:16okuyabildi.
- 23:17Bu paylaşılan okuma deneyimi tek bir
- 23:19topluluğa ait olma hissini yarattı.
- 23:22Matbaa ulusları düşünülebilir kıldı.
- 23:25Kapitalizmse onları karlı hale getirdi.
- 23:29Ernest Gellner aynı yıl yani 1983'te
- 23:32yayımladığı Nations and Nationalism
- 23:34kitabında benzer ama daha keskin bir
- 23:36iddia ortaya attı.
- 23:38Milliyetçilik uyuyan ulusları
- 23:40uyandırmıyor, onları imal ediyor. Ülke
- 23:43sakinleri tarafından keşfedilen doğal
- 23:45bir gerçek değil. Devlet eğitim
- 23:47sistemleri, standart diller ve
- 23:49paylaşılan kültürel semboller tarafından
- 23:51üretilen bir ürün. İtalya 1861'de
- 23:54birleştiğinde nüfusun sadece yaklaşık
- 23:57%2,5'u standart İtalyanca
- 23:59konuşabiliyordu. Geri kalanı
- 24:00Sicilyacayı, Napoliceyi,
- 24:03Venedikçeyi, birbirini anlamayan onlarca
- 24:05yerel dili konuşuyordu. Massimo
- 24:07D'Azeglio'nun söylediği rivayet edilen o
- 24:09cümleyi hatırlayın. İtalya'yı yarattık,
- 24:11şimdi İtalyanları yaratmalıyız. Önce
- 24:14ülke geldi, onu tanımladığı varsayılan
- 24:16halk ise sonradan geldi ve Fransız
- 24:18Devrimi bu mekanizmayı tamamen açık hale
- 24:20getirdi. 1789 Ağustosunun 26'sında kabul
- 24:24edilen İnsan ve Yurttaş Hakları
- 24:26Bildirgesinin 3. maddesi her egemenliğin
- 24:30özünde ulusta bulunduğunu söylüyordu.
- 24:33Kralda değil, tanrıda değil, ulusta.
- 24:37Bu tek cümle egemenliği bir taht
- 24:39üzerinden alıp bir fikrin üzerine
- 24:41taşıdı.
- 24:421793 Ağustosunun 23'ündeki genel
- 24:45seferberlik kararnamesi yani levée en
- 24:48masse bu fikri bir silaha dönüştürdü.
- 24:52Tarihte ilk kez her yurttaş askerlik
- 24:54hizmetini bir derebeyine değil, bir
- 24:56ulusa borçluydu.
- 24:58Ülke artık sadece içinde yaşadığınız bir
- 25:00şey değildi, uğruna ölmeniz
- 25:02istenebilecek bir şeydi.
- 25:04Ve bazen sınırlar o toprağa hiç ayak
- 25:06basmamış insanlar tarafından çizildi.
- 25:091916 Mayıs'ının 16'sında Mark Sykes ve
- 25:12François Georges Picot, Osmanlı
- 25:14İmparatorluğu'nun Arap eyaletlerini
- 25:16İngiliz ve Fransız nüfus bölgelerine
- 25:18ayıran çizgileri haritaya çizdi. Bu
- 25:20çizgilerin orada gerçekten yaşayan
- 25:22insanlarla neredeyse hiç ilgisi yoktu.
- 25:25Yine de bu çizgiler bugünkü Irak,
- 25:27Suriye, Ürdün ve Lübnan'ın sınırları
- 25:29haline geldi. 1884'te Otto von
- 25:32Bismarck'ın düzenlediği Berlin
- 25:34Konferansı'nda 14 Avrupa ülkesinin
- 25:36temsilcileri Afrika'yı kendi aralarında
- 25:38paylaştırdı. Hiçbir Afrikalı yönetici
- 25:41toplantıya çağrılmadı. 1914'e
- 25:43gelindiğinde Afrika'nın yaklaşık %90'ı
- 25:46Avrupa sömürge yönetimi altındaydı.
- 25:49Etnik grupları ikiye bölen, tarihi
- 25:51rakipleri tek bir idari birime
- 25:53tıkıştıran sınırlarla parçalanmıştı.
- 25:5620. yüzyılda bu sömürgeler
- 25:58bağımsızlığını kazandığında, çoğu
- 26:00sömürge sınırlarını olduğu gibi korudu.
- 26:03Afrika Birliği Örgütü 1964'te bu
- 26:05sınırları yeniden çizmeye kalkışmanın
- 26:08kimsenin kapatamayacağı bir kaosu
- 26:09açacağı gerekçesiyle sınırların aynen
- 26:12korunması yönünde oy kullandı.
- 26:15Sınırlar öyle kaldı. Onların yarattığı
- 26:17ülkelerse pek çok insanın sandığından
- 26:20çok daha genç.
- 26:221945'te Birleşmiş Milletler'in 51 üye
- 26:25devleti vardı. Bugünse 193.
- 26:28Sadece 1960'ta 17 Afrika ülkesi
- 26:31bağımsızlığını kazandı. Dünyanın en
- 26:34yeni, geniş çapta tanınan ülkesi ise
- 26:36Güney Sudan, 2011 Temmuz'unun 9'unda
- 26:39halkın %98,83'ünün
- 26:42Sudan'dan ayrılma yönünde oy kullandığı
- 26:44bir referandumun ardından bağımsızlığını
- 26:47ilan etti.
- 26:48Dünya hala ülke icat ediyor. Bu süreç
- 26:51durmadı, belki de hiç durmayacak. O
- 26:54halde soruyu şöyle cevaplayalım.
- 26:56İnsanlar ülkeleri tam olarak nasıl icat
- 26:58etti?
- 27:00Katman katman icat ettiler. Önce
- 27:02yerleştiler ve kimliklerini belli bir
- 27:04toprağa, atalarının kemikleriyle
- 27:06bağladılar.
- 27:07Sonra tahıl yetiştirip depolanabilen,
- 27:09kontrol edilebilen, vergilendirilebilen
- 27:12bir fazla yarattılar.
- 27:13Sonra o fazlayı ve onu üreten insanları
- 27:16korumak için duvar ördüler. Sonra
- 27:18kişisel ilişkilerin sınırlarına ulaşınca
- 27:21tek bir beynin asla takip edemeyeceği
- 27:23nüfusları yönetmek için yazıyı,
- 27:25bürokrasiyi ve resmi sınırları icat
- 27:27ettiler.
- 27:28Sonra özellikle coğrafyanın kaybedenlere
- 27:31kaçacak hiçbir yer bırakmadığı yerlerde
- 27:33küçük toplulukları büyüklerin içinde
- 27:35eriten savaşlar yaşandı.
- 27:38Sonra egemenliği icat ettiler.
- 27:40Bir devletin kendi sınırları içinde
- 27:42mutlak bir otoriteye sahip olduğu
- 27:44fikrini.
- 27:45Sonra milliyetçiliği icat ettiler. O
- 27:48sınırların içindeki herkesin, hiç
- 27:50tanışmasalar bile, aynı topluluğa ait
- 27:53olduğu duygusunu.
- 27:55Ve en sonunda haritalar üzerine çizgiler
- 27:57çizdiler. Bazen dikkatle, bazen bir
- 28:00cetvel ve bir kadeh şarapla öğle
- 28:02yemeğinde.
- 28:03Ve o çizgilerin arasındaki boşluklara
- 28:06ülke adını verdiler.
- 28:08Peki bu kaçınılmaz mıydı? Hemen hemen
- 28:11kesinlikle evet. Tarım, fazla üretim,
- 28:14nüfus artışı ve insan beyninin bilişsel
- 28:16sınırları göz önüne alındığında büyük
- 28:18ölçekli bir siyasi örgütlenmenin bir
- 28:20şekilde ortaya çıkması gerekiyordu.
- 28:23Carneiro'nun sınırlandırma teorisi,
- 28:25Anderson'ın hayali cemaatleri,
- 28:27Gellner'in endüstriyel milliyetçiliği
- 28:30farklı yönlerden gelseler de hepsi aynı
- 28:32sonuca varıyor. Neolitik devrimden sonra
- 28:35oluşan koşullar göz önüne alındığında
- 28:37insanların bir ülke fikrinin bir
- 28:39versiyonunu icat etme olasılığı kabaca
- 28:41%90.
- 28:43Haritadaki spesifik şekiller, spesifik
- 28:46isimler, spesifik bayraklar, bunlar
- 28:48coğrafyanın, savaşın ve sömürge hırsının
- 28:51kazaları. Kavramın kendisi, yani
- 28:54yabancıların paylaşılan kanunlar,
- 28:56paylaşılan dil ve paylaşılan bir
- 28:58kurguyla tek bir siyasi birimde
- 29:01birbirine bağlanabileceği fikri
- 29:03muhtemelen ne olursa olsun gelecekti.
- 29:07Fransız filozof Ernest Renan 1882
- 29:10Martının 11'inde Sorbonne'da "Ulus
- 29:13Nedir?" adlı bir konuşma yaptı.
- 29:15Irkı, dili, dini ve coğrafyayı birer
- 29:18birer eleyerek verdiği cevap şuydu:
- 29:21"Bir ulusun varlığı günlük bir halk
- 29:24oylamasıdır."
- 29:25"Bir ulus var olur, çünkü içindeki
- 29:28insanlar her gün onun var olduğu gibi
- 29:30davranmayı seçer."
- 29:32"Toprakla ya da kanla değil, anlaşmayla,
- 29:35ortak hafızayla bir arada tutulur ve
- 29:38Renan'ın eklediği gibi ortak unutmayla.
- 29:41Unutmak diyordu, hatta tarihsel bir hata
- 29:43bile diyebilirim, bir ulusun
- 29:45yaratılmasında zorunlu bir etkendir."
- 29:48"Bugün yaşadığınız sınırları inşa eden
- 29:50fetihleri, iç savaşları,
- 29:51adaletsizlikleri unutmanız gerekir,
- 29:53yoksa o anlaşma dağılır."
- 29:56Bu akşam eve bir ülkeye döneceksiniz.
- 29:58Muhtemelen bunu hiç düşünmeyeceksiniz
- 30:00bile, ama o ülke, her neyse, çömlekten
- 30:03daha genç, tarımdan daha genç,
- 30:05kanepenizde uyuyan köpekten bile daha
- 30:07genç.
- 30:09İnsanlık tarihinin %98'inde o ülke yoktu
- 30:12ve bugün var olmasının tek sebebi
- 30:14binlerce yıl önce birilerinin bir buğday
- 30:16tarlası yetiştirmesi.
- 30:18Birileri hasadı saydı. Birileri onun
- 30:20etrafına bir duvar ördü ve birileri o
- 30:23duvarın içindeki insanları, hepsinin
- 30:25aynı tür insan olduğuna ikna etti. Bir
- 30:28ülke dediğimiz şey işte budur. Yeterince
- 30:30insanın yeterince uzun süre inandığı ve
- 30:33bu yüzden gerçek haline gelen bir
- 30:35hikaye.
- 30:37Ve her sabah kimse sormadan siz de
- 30:39uyanıp o hikayeye inanıyorsunuz.
- 30:42Eğer bu hikaye ilginizi çektiyse,
- 30:45insanlığın kendine anlattığı bu tür
- 30:47büyük hikayeleri birlikte keşfetmeye
- 30:49devam etmek için kanalıma abone olmayı
- 30:51ve zili açmayı unutmayın. Bir dahaki
- 30:53videoda görüşmek üzere.
About this transcript
This page contains the full transcript of Antik İnsanlar ülkeleri nasıl icat etti? by Nasıl Bulduk?, generated from the public captions YouTube serves with the video. The transcript has 3,696 words across 783 segments, with the original timestamps preserved so you can click any line to jump to that moment in the embedded player.
What you can do with it
Use the transcript to take notes, quote the speaker, build a study guide, generate a summary with ChatGPT or Claude via the YouTube Summary tool, or export it as a timed subtitle file with YouTube to SRT. You can also re-open it in the transcriber to choose a caption track available on the video.
Free YouTube transcript tool
YouTube2Text is a free YouTube transcript generator — no signup, no daily limit. Paste any YouTube link and get the full transcript instantly, with timestamps, click-to-jump, caption language selection, AI prompts for ChatGPT, Claude, and Gemini, and exports to TXT, SRT, VTT, or Markdown.