80 Năm Pháp Thuộc Đã Tạo Ra Một Miền Nam Hoàn Toàn Khác Như Thế Nào? — Transcript

Full transcript

1. 0:09Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:11đến với chương trình Á Lục Ký. Hôm nay
3. 0:13chúng ta tiếp tục hành trình kể ngược
4. 0:15trong series [âm nhạc] cuộc đua 500 năm.
5. 0:18Nếu bạn đang ở thành phố Hồ Chí Minh
6. 0:20hoặc từng đến đó, rất có thể bạn đã đứng
7. 0:22trước tòa nhà Ủy ban nhân dân thành phố
8. 0:24ở quận Nhất để chụp ảnh những mái vòm,
9. 0:27hàng cột đá, phù điêu trang trí theo
10. 0:30kiểu châu Âu giữa một thành phố Á đứng
11. 0:32trước tòa nhà đó. Bạn có cảm giác như
12. 0:35đang nhìn vào một trang nhật ký của ai
13. 0:37đó được viết bằng ngôn ngữ không hoàn
14. 0:39toàn là của mình nhưng lại nói về chính
15. 0:41mình. Câu hỏi không phải là tại sao
16. 0:44người Pháp xây tòa nhà đó. Câu hỏi là
17. 0:46tại sao họ xây nó ở miền Nam theo quy mô
18. 0:49và phong cách này. Trong khi cùng thời
19. 0:51điểm đó, Hà Nội lại được định hình theo
20. 0:53cách hoàn toàn khác. Và câu trả lời
21. 0:56không nằm ở kiến trúc. Nó nằm ở một
22. 0:58quyết định được đưa ra hơn 160 năm
23. 1:01trước. Một quyết định đã biến miền Nam
24. 1:03thành một vùng đất mang tư cách pháp lý
25. 1:05khác với phần còn lại của đất nước. Và
26. 1:08sự khác biệt đó sẽ kéo dài suốt thế kỷ
27. 1:1120. Trong kỳ phát sóng này, chúng ta sẽ
28. 1:14cùng nhau đi qua bốn câu chuyện. Câu
29. 1:17chuyện về lý do thật sự khiến Pháp chọn
30. 1:19miền Nam làm điểm tấn công đầu tiên. Câu
31. 1:22chuyện về 23 năm và hai chế độ cai trị
32. 1:25khác nhau trên cùng một mảnh đất. Câu
33. 1:27chuyện về cách miền Nam bị [âm nhạc] tái
34. 1:30tạo từ gốc rễ trong 80 năm thuộc địa. Và
35. 1:33câu chuyện của một người đàn ông bị cả
36. 1:35hai phía bỏ rơi. Người mà qua ông chúng
37. 1:38ta có thể nhìn thấy toàn bộ [âm nhạc] bi
38. 1:40kịch của một thế hệ. Kỳ trước chúng ta
39. 1:43đã thấy miền Nam năm 1945
40. 1:46là một mảnh đất phân mảnh với năm thế
41. 1:48lực không ai chịu nghe ai. Hôm nay chúng
42. 1:51ta đi ngược thêm một thế kỷ để hiểu lớp
43. 1:53đất nào đã tạo ra sự phân mảnh đó.
44. 1:57[âm nhạc]
45. 2:00Để hiểu tại sao Pháp chọn tấn công miền
46. 2:03Nam trước, chúng ta cần nhảy ra khỏi
47. 2:05Việt Nam và nhìn vào bức tranh toàn cầu
48. 2:07giữa thế kỷ 19. Vào thập niên 1850,
49. 2:11các cường quốc phương Tây đang trong một
50. 2:13cuộc chạy đua mà phần thưởng là quyền
51. 2:15[âm nhạc] tiếp cận thị trường Trung
52. 2:16Quốc. Nước Anh sau hai cuộc chiến tranh,
53. 2:19nha phiến đã kiểm soát các thương cảng
54. 2:21dọc bờ đông Trung Quốc. Họ có cửa vào
55. 2:25Pháp thì không. Và trong thế giới đế
56. 2:27quốc chủ nghĩa thế kỷ 19, không có cửa
57. 2:29và thị trường lớn nhất thế giới đồng
58. 2:31nghĩa với việc đứng nhìn đối thủ giàu
59. 2:33lên trước mắt mình. Rồi ai đó mang ra
60. 2:36một tấm bản đồ. Trên bản đồ đó có một
61. 2:39con sông bắt nguồn từ tây tạng chảy qua
62. 2:42Vân Nam rồi xuôi về phía nam đổ ra biển
63. 2:45tại vùng đất mà người Pháp gọi là Cochin
64. 2:48Chin, con sông Mê cùng. Theo công trình
65. 2:51nghiên cứu của hai sử gia Pier Brocho và
66. 2:54Daniel Hamery trong cuốn Indochina Anamb
67. 2:57Ambigus Colonization [âm nhạc]
68. 2:59xuất bản năm 2009,
69. 3:02giới chiến lược Gia Hải quân Pháp đã đặt
70. 3:04cược rằng con sông này là thủy lộ vàng,
71. 3:07đường tắt vào sân sau của Đế Chế Mãn
72. 3:09Thanh mà không cần đụng độ với hải quân
73. 3:11Anh. Đây là một ý tưởng nghe rất hấp dẫn
74. 3:13trên bàn họp ở Paris. Vấn đề là nó sai.
75. 3:17Lý do được Pháp công bố chính thức khi
76. 3:19tấn công Đà Nẵng năm 1858
77. 3:23là bảo vệ các giáo sĩ Công giáo đang bị
78. 3:25triều Nguyễn đàn áp. Đây là lý do có
79. 3:28thật vì các đợt cấm đạo và hành quyết
80. 3:30giáo sĩ và tín đồ công giáo dưới thời
81. 3:32vua tự đức là những sự kiện lịch sử được
82. 3:34ghi nhận rõ ràng. Nhưng các nhà nghiên
83. 3:37cứu như Milton Osborne và David More đều
84. 3:40chỉ ra rằng yếu tố địa chiến lược và
85. 3:42thương mại đóng vai trò song hành không
86. 3:44kém. Cuộc tấn công Đà Nẵng thất bại.
87. 3:47Quân Pháp chuyển hướng vào Gia Định năm
88. 3:491859
89. 3:51thành gia đình thất thủ [âm nhạc] sau
90. 3:53một trận đánh ngắn và người Pháp bắt đầu
91. 3:55thiết lập chỗ đứng đầu tiên trên đất
92. 3:57Việt Nam. Năm 1866
93. 4:01đến 1868,
94. 4:04đoàn thám hiểm doat deagé dẫn đầu với
95. 4:08Francis Gar là phó đoàn ngược sông Mê
96. 4:11Công để tìm đường vào Vân Nam. Họ đi
97. 4:13được. Họ trở về và họ mang theo một tin
98. 4:17xấu. Con sông đầy thác gành không thể
99. 4:19dùng làm thủy lộ thương mại quy mô lớn.
100. 4:22Giấc mơ về đường tắt và Trung Quốc tan
101. 4:24vỡ. Nhưng lúc đó Pháp đã ở miền Nam rồi.
102. 4:27Và họ nhận ra rằng mảnh đất này có giá
103. 4:29trị riêng của nó. Không phải là cửa ngõ
104. 4:32và Trung Quốc mà là một vựa lúa khổng
105. 4:34lồ. Cái kế hoạch ban đầu sai nhưng Pháp
106. 4:37ở lại vì lý do khác. Năm 1862,
107. 4:42triều Đình Huế ký hỏa ước Nhâm Tuất
108. 4:44nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho
109. 4:46Pháp. Theo tài liệu nghiên cứu của nhà
110. 4:48sử học Nguyễn Phan Quang về lịch sử Nam
111. 4:50Bộ, trong nội bộ triều đình đã có tranh
112. 4:52luận gay gắt giữa phe chủ chiến và phe
113. 4:54chủ hòa. Đại thần Phan Thanh Giản, người
114. 4:57được ủy thác đàm phán, nhìn thấy sự
115. 4:59chênh lệch quân sự không thể bù đắp và
116. 5:01chọn nhượng bộ để giữ phần còn lại. Có
117. 5:03những quyết định mà người đưa ra biết
118. 5:05ngay rằng mình sẽ phải sống với nó cho
119. 5:07đến chết. Đây là một trong những quyết
120. 5:09định như vậy. Năm 1867,
121. 5:12Pháp vi phạm tinh thần hòa ước và chiếm
122. 5:14thêm ba tỉnh miền Tây mà không cần ký
123. 5:17thêm gì. Phan Thanh Giản, người đã đặt
124. 5:19bút ký với kỳ vọng rằng Pháp sẽ giữ lời
125. 5:22uống thuốc độc tự mẫn. Ông dặn dò con
126. 5:25cháu không được hợp tác với chính quyền
127. 5:27mới. Trong lúc triều đình nhượng bộ,
128. 5:28[âm nhạc] người dân miền Nam không chờ
129. 5:30lệnh. Trương Định ở Gò Công từ chối lệnh
130. 5:32bãi binh được dân chúng tôn làm bình tây
131. 5:35Đại Nguyên Soái, chiến đấu đến năm 1864.
132. 5:39Nguyễn Trung Trực, người đốt cháy tàu
133. 5:41chiến pháp trên sông Nhật Tảo năm 1861,
134. 5:46cầm cự đến năm 1868
135. 5:49mới bị bắt. Khi bị hỏi có muốn ân xá
136. 5:51không, ông trả lời rằng, "Bao giờ người
137. 5:54Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người
138. 5:56nam đánh Tây? Hai câu chuyện song song.
139. 5:59Triều đình nhượng bộ bằng bút mực, người
140. 6:01dân kháng cự bằng máu. Đây không phải là
141. 6:04câu chuyện của ai đúng ai sai. Đây là
142. 6:06câu chuyện của một đất nước bị ép vào
143. 6:08một tình huống mà không có lối thoát
144. 6:09nào, không có cái giá của nó.
145. 6:14[âm nhạc]
146. 6:19[âm nhạc]
147. 6:21Có một câu hỏi ít người đặt ra. Tại sao
148. 6:24Pháp chiếm được Nam Kỳ từ năm 1862
149. 6:29nhưng phải đợi đến năm 1885
150. 6:32mới hoàn tất việc kiểm soát toàn bộ Việt
151. 6:34Nam trong 23 năm đó, điều gì đã xảy ra?
152. 6:38Câu trả lời không nằm ở Việt Nam, nó nằm
153. 6:41ở Paris, ở Bắc Kỳ và ở một cuộc chiến
154. 6:45tranh trên đất Trung Quốc. Câu chuyện ở
155. 6:47Paris
156. 6:48năm 1870,
157. 6:51Pháp đại bại trước Phổ trong một cuộc
158. 6:54chiến ngắn nhưng thảm khốc. Napoleon đệ
159. 6:58tam bị bắt làm tù binh. Đệ nhị đế chế
160. 7:01sụp đổ. Đệ tam cộng hòa ra đời trong
161. 7:04cảnh kiệt sức và chi rệ. Trong Quốc hội
162. 7:06Pháp, một bộ phận lớn kịch liệt phản đối
163. 7:09chính sách thuộc địa, đứng đầu là
164. 7:11Georges Clemens. Lập luận của họ thực
165. 7:13dụng. Pháp chưa đủ lực để lo chuyện châu
166. 7:15Âu mà lại đi xây đế chế ở châu Á. Mỗi
167. 7:19lần Thủ tướng J Ferry đề xuất ngân sách
168. 7:21quân sự cho Đông Dương, ông phải chiến
169. 7:23đấu với chính các đồng nghiệp của mình.
170. 7:25Đây không phải là một đế quốc hành quân
171. 7:27với sự đồng thuận. Đây là một chính sách
172. 7:29bị tranh cãi gay gắt ngay từ bên trong.
173. 7:31Câu chuyện ở Bắc Kỳ. Khi Pháp nhận ra
174. 7:34sông Mê Công là ngõ cụt, họ chuyển sang
175. 7:37sông Hồng, Hà Nội. Và con sông này có
176. 7:39thể là tuyến đường thay thế vào Vân Nam.
177. 7:42N 1873
178. 7:45Francis Garneer dẫn 180 lính chiếm thành
179. 7:49Hà Nội trong một ngày nhưng rồi bị quân
180. 7:51cờ đen tàn quân Thái Bình Thiên Quốc
181. 7:53chạy sang Việt Nam phục kích và giết
182. 7:56chết. Năm 1882,
183. 7:59Henry Riviera chiếm lại Hà Nội rồi cũng
184. 8:01bị quân cờ đen giết hai lần chiếm hai
185. 8:04lần mất. Không phải vì quân Triều Nguyễn
186. 8:06mà vì một lực lượng thứ ba không ai dự
187. 8:08đoán trước. Câu chuyện ở biên giới phía
188. 8:10Bắc. Triều đình nhà Thanh coi việc Pháp
189. 8:12tiến vào Bắc Kỳ là mối đe dọa trực tiếp.
190. 8:16Họ can thiệp. Chiến tranh Thanh Pháp nổ
191. 8:19ra năm 1884.
192. 8:22Pháp có ưu thế trên biển phá hủy hạm đội
193. 8:25phúc kiến. Nhưng trên bộ ở Lạng Sơn
194. 8:28tháng năm 1885
195. 8:31quân Pháp buộc phải rút lui chiến thuật
196. 8:33tin tức về trận lạng sơn bay về Paris.
197. 8:37Quốc hội họp khẩn nội các Jules Ferry bị
198. 8:39bỏ phiếu lật đổ ngay lập tức. Một trận
199. 8:41rút lui ở biên giới Việt Nam đã hạ gục
200. 8:44một chính phủ ở châu Âu. Chỉ khi nhà
201. 8:47Thanh chịu sức ép và ký hiệp ước Thiên
202. 8:49Tân, Pháp mới chính thức hợp thức hóa
203. 8:51quyền kiểm soát toàn Đông Dương. Và đây
204. 8:53là điều thú vị. Tại sao sau đó miền Bắc
205. 8:56và miền Trung chỉ là sứ bảo hộ trong khi
206. 8:59miền Nam là thuộc địa trực tiếp? Câu trả
207. 9:02lời không phải vì miền Nam khó trị hơn
208. 9:04hay yếu hơn. Câu trả lời là bài học kinh
209. 9:07nghiệm. Khi chiếm Nam Kỳ vào thập niên
210. 9:091860,
211. 9:11Pháp đã thay thế hoàn toàn hệ thống quan
212. 9:13lại triều Nguyễn bằng bộ máy của chính
213. 9:14họ. Điều đó tốn rất nhiều người và tiền.
214. 9:17Khi tiến ra miền Bắc và miền Trung 23
215. 9:20năm sau, họ chọn cách rẻ hơn, giữ lại
216. 9:23triều Nguyễn như một lớp vỏ bọc. Vua vẫn
217. 9:25ngồi trên ngai ở Huế, Quan lại vẫn thu
218. 9:28thuế và xử án ở cấp cơ sở. Nhưng mọi
219. 9:31quyết định thực sự đều nằm trong tay các
220. 9:33viên khâm sứ và thống xứ người Pháp, một
221. 9:36đế quốc với chi phí tối thiểu. Điều đáng
222. 9:38chú ý là ngay trong cùng quy chế bảo hộ,
223. 9:41Bắc Kỳ vẫn bị kiểm soát chạt hơn Trung
224. 9:43Kỳ vì Pháp đặt thống xứ trực tiếp ở Hà
225. 9:46Nội nắm thực quyền, trong khi ở Huế
226. 9:48triều Nguyễn còn giữ được nhiều hình
227. 9:50thức quyền lực hơn. Theo tài liệu nghiên
228. 9:52cứu về cấu trúc pháp lý Đông Dương đăng
229. 9:55trên Vietnam Law Magazine, người sinh ra
230. 9:57ở Nam Kỳ mang tư cách thuộc dân Pháp
231. 9:59chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự
232. 10:01Pháp năm 1804.
233. 10:05Trong khi người Bắc và Trung Kỳ vẫn là
234. 10:07thần dân triều nguyện, một đất nước, ba
235. 10:10chế độ pháp lý khác nhau. Không phải vì
236. 10:13thiết kế từ đầu mà vì 23 năm học hỏi và
237. 10:17điều chỉnh của một đế quốc đang mò mẫm
238. 10:19tìm cách cai trị hiệu quả nhất với chi
239. 10:22phí thấp nhất.
240. 10:24[âm nhạc]
241. 10:27Nếu phải dùng một hình ảnh cho Nam Kỳ
242. 10:29trong 80 năm thuộc địa, tôi sẽ dùng hình
243. 10:32ảnh một tờ giấy trắng mà ai đó vừa xé đi
244. 10:35và thay bằng một tờ giấy khác. Không
245. 10:37phải xé hoàn toàn, vẫn còn những vết mực
246. 10:40cũ loang ra. Nhưng bên trên đó người ta
247. 10:43đang viết lại từ đầu theo một thứ ngôn
248. 10:45ngữ mới với những quy tắc mới và người
249. 10:48dân đang học cách đọc thứ ngôn ngữ đó
250. 10:50trong khi nó đang được viết ra. Đây là
251. 10:52nơi pháp thử nghiệm mọi thứ trước tiên.
252. 10:55Và vì là nơi thử nghiệm đầu tiên, nó
253. 10:57biến đổi nhanh hơn, sâu hơn và khó đảo
254. 11:01ngược hơn bất cứ nơi nào khác. Biến đổi
255. 11:03thứ nhất và đau đớn nhất là về đất đai.
256. 11:08Bộ luật Dân sự Pháp năm [âm nhạc] 1804
257. 11:12đề cao quyền tư hữu tuyệt đối. Khi áp
258. 11:14dụng vào Nam Kỷ, nó phá vỡ hệ thống công
259. 11:16điền của làng xã. Nơi đất được chia lại
260. 11:19theo chu kỳ cho dân cày, đất đai trở
261. 11:21thành hàng hóa, chính quyền thuộc địa
262. 11:23tịch thu đất của người kháng chiến, bán
263. 11:26đấu giá hoặc cấp nhượng cho tư bản Pháp
264. 11:28và địa chủ thân Pháp. Đến năm 1930, theo
265. 11:32nghiên cứu được công bố trên Journal of
266. 11:34Us China Public Administration,
267. 11:36[âm nhạc]
268. 11:37chỉ 25% số địa chủ ở Nam Kỳ đã nắm giữ
269. 11:40hơn 80% tổng diện tích đất trồng lúa.
270. 11:43Hàng triệu nông dân tự do trở thành tá
271. 11:45điền với mức tô có thể lên đến 60% sản
272. 11:48lượng thu hoạch. Hãy hình dung điều này
273. 11:50theo cách cụ thể. Sau một vụ lúa cực
274. 11:53nhọc dưới nắng hạ đồng bằng, người nông
275. 11:55dân chỉ giữ lại được chưa đầy một nửa
276. 11:58những gì họ tự tay trồng ra. Nửa còn lại
277. 12:00thuộc về người không có mặt trên đậm.
278. 12:03Biến đổi thứ hai là hệ thống thuế. Đây
279. 12:06là điều ít người biết đến. Khi nghĩ đến
280. 12:09kinh tế thuộc địa, người ta thường nghĩ
281. 12:12đến cao su than mò. Nhưng theo các tài
282. 12:14liệu lịch sử thuộc địa pháp về toàn
283. 12:16quyền Paul Dumer, người xây dựng hệ
284. 12:19thống tài chính Đông Dương vào cuối thế
285. 12:21kỷ 19, có những thời điểm đến 70% ngân
286. 12:24sách hoạt động của chính quyền đến từ ba
287. 12:27mặt hàng độc quyền nhà nước rượu, muối
288. 12:30và thuốc phiện, Pháp cấm người dân tự
289. 12:33nấu rượu theo tập tục truyền thống,
290. 12:35[âm nhạc] cấm tự làm muối. Thuốc phiện
291. 12:37được nhà nước sản xuất và bán công khai
292. 12:40như một mặt hàng hợp pháp. Bất kỳ ai
293. 12:42muốn có ba thứ này đều phải mua từ đại
294. 12:45lý Pháp với giá cao hơn nhiều lần chi
295. 12:47phí thực. Đây không phải là bóc lột dấu
296. 12:50diếm. Đây là một hệ thống được viết
297. 12:52thành văn bản có bộ máy thực thi không
298. 12:54che đậy. Cấu trúc kinh tế này không vận
299. 12:57hành theo đường thẳng từ người Pháp đến
300. 12:58người nông dân. Theo nghiên cứu về chính
301. 13:00sách đối với người Hoa tại Đông Dương
302. 13:02đăng trên tạp chí Musong, Pháp đã thiết
303. 13:05kế một tầng lớp trung gian, trao vai trò
304. 13:08thu mua lúa gạo, vận chuyển trên kênh
305. 13:10Rạch và cho vay nặng lãi cho cộng đồng
306. 13:12người Hoa, đặc biệt là nhóm khách trú.
307. 13:15Hệ thống bang của người Hoa phân theo
308. 13:17vùng xuất xứ như Phúc Kiến, Quảng Đông,
309. 13:20Triều Châu được trao quyền tự quản miễn
310. 13:22là nộp đủ thuế và giữ tốt vai trò trung
311. 13:25gian. Người Pháp thu lợi ở tầng xuất
312. 13:27khẩu, người Hoa thu lợi ở tầng trung
313. 13:29gian, người nông dân Việt và Khơ me ở
314. 13:31tầng đáy. Và khi nông dân tức giận, họ
315. 13:35nhìn thấy người thu mua, người cho vay,
316. 13:37tức là người Hoa chứ không phải người
317. 13:40Pháp ngồi ở Sài Gòn. Biến đổi thứ ba là
318. 13:42ngôn ngữ. Và đây có lẽ là biến đổi sâu
319. 13:45sắc nhất về văn hóa. Để hiểu tại sao
320. 13:48Pháp đẩy mạnh chữ quốc ngữ, cần hiểu họ
321. 13:50nhìn thấy gì trong chữ Hán và chữ Nôm.
322. 13:53Đó không chỉ là hệ thống chữ viết. Đó là
323. 13:55sợi dây vô hình nối người đọc với 2000
324. 13:58năm tư tưởng chính trị Trung Hoa. Nối
325. 14:00giới sĩ phu với lòng trung thành với
326. 14:02triều đình, nối những người kháng pháp
327. 14:04với nhau qua một ngôn ngữ chung mà Pháp
328. 14:06không đọc được.
329. 14:07>> Chính quyền thuộc địa muốn các sợi dây
330. 14:09đó. Chữ quốc ngữ vốn được các giáo sĩ
331. 14:11dòng tên sáng tạo từ thế kỷ 17 để truyền
332. 14:15đảo là công cụ hoàn hảo, dễ học, không
333. 14:18cần nền tảng Nho học, không dẫn người
334. 14:21đọc đến các bộ kinh điển kháng cự tại
335. 14:23Nam Kỳ. Chính sách này được thực hiện
336. 14:25sớm hơn miền Bắc 30 đến 40 năm. Xác lệnh
337. 14:29bắt buộc dùng chữ quốc ngữ trong văn bản
338. 14:31hành chính ở Nam Kỳ được ký từ năm 1878
339. 14:36và có hiệu lực từ ngày 1 tháng riêng năm
340. 14:391882,
341. 14:41sớm hơn nhiều so với mốc tương tự ở Bắc
342. 14:44Kỳ vào năm 1910.
343. 14:47Năm 1865,
344. 14:50tờ gia đình báo ra đời là tờ báo đầu
345. 14:54tiên viết bằng chữ quốc ngữ theo nghiên
346. 14:56cứu về lịch sử in nấn tại Đông Dương của
347. 14:59thư viện quốc gia Singapore. Đến năm
348. 15:031920, kỹ [âm nhạc] thuật INAPO phương
349. 15:05Tây đã thay thế hoàn toàn kỹ thuật in
350. 15:08mộc bản truyền thống ở Nam Kỳ. Và rồi
351. 15:11xảy ra điều mà chính quyền thuộc địa
352. 15:13không tính trước. Lớp trí thức Việt Nam
353. 15:16đã nhanh chóng dùng chính thứ chữ Latin
354. 15:18đó để tiếp cận tư tưởng của các mạng
355. 15:20Pháp đọc Roso và Voltaire và viết lên
356. 15:24những bài phản đối thuộc địa trên chính
357. 15:26nền tảng báo chí mà Pháp đã tạo ra. Công
358. 15:29cụ được thiết kế để cắt đứt gốc rễ đã
359. 15:33trở thành cánh cửa mở ra hướng giải
360. 15:35phóng mới. Lịch sử hay có những nghịch
361. 15:39lý như vậy. Biến đổi thứ tư là [âm nhạc]
362. 15:42đô thị. Tòa nhà Ủy ban nhân dân thành
363. 15:45phố mà chúng ta nhắc đến ở đầu chương
364. 15:47trình là [âm nhạc] một phần của một dự
365. 15:49án lớn hơn nhiều. Ngay từ năm 1867,
366. 15:55Sài Gòn đã được quy hoạch theo hệ thống
367. 15:58đường bàn cờ kiểu châu Âu. Với tiêu
368. 16:01chuẩn xây dựng theo phong cách Pháp, nhà
369. 16:04thờ Đức Bà được xây từ năm 1877
370. 16:08đến 1881,
371. 16:11bưu điện trung tâm hoàn thành. Năm 1891,
372. 16:15theo bản vẽ của kiến trúc sư Marie
373. 16:17Alfred Fhus, tòa thị chính hoàn thành
374. 16:21năm 1908, Sài Gòn được định hình như một
375. 16:25cảng thị tư bản quốc tế cởi mở thực dụng
376. 16:28đa sắc tộc Hà Nội. Khi được chọn làm thủ
377. 16:32phủ liên bang Đông Dương năm,
378. 16:361902
379. 16:38lại được phát triển theo logic hành
380. 16:40chính và chính trị, giữ lại nhiều biểu
381. 16:43tượng truyền thống để phù hợp với tư
382. 16:45cách xứ bảo hộ. Nếu Sài Gòn là một thành
383. 16:49phố được xây để đón khách thì Hà Nội là
384. 16:52một thành phố được xây để cai trị. Hai
385. 16:55thành phố lớn nhất một đất nước nhưng
386. 16:57được định hình bởi hai triết lý hoàn
387. 16:59toàn khác nhau và khác biệt đó vẫn còn
388. 17:03cảm nhận được đến tận hôm nay biến đổi
389. 17:05thứ năm là hệ thống kênh đào để biến
390. 17:08đồng bằng sông Cửu Long thành vựa lúa
391. 17:10phục vụ xuất khẩu. Pháp đã đào hàng
392. 17:13nghìn km kênh mới. Tiêu biểu là kênh Xà
393. 17:16No hoàn thành khoảng năm
394. 17:191903
395. 17:20và kênh chợ gạo đào từ năm 1877.
396. 17:25Theo nghiên cứu về hệ thống kênh đào
397. 17:27miền Tây Đăng trên International Journal
398. 17:29of Education and social science
399. 17:32Research. Hệ thống này thau chua rửa
400. 17:34phèn, mở rộng diện tích canh tác và tạo
401. 17:38mạng lưới vận tải thủy đưa lúa gạo về
402. 17:40Sài Gòn. Ít được nhắc đến hơn là mạng
403. 17:44lưới cân trằng chịt cũng cho phép pháo
404. 17:46hạm nhỏ của Pháp đi sâu vào nội đồng để
405. 17:49đàn áp nhăn các cuộc nổi dậy. Hàng chục
406. 17:52vạn lao động Việt và Khơme xây dựng
407. 17:55[âm nhạc] hệ thống này trong điều kiện
408. 17:57khắc nghiệt.
409. 18:02Trong một vùng đất đang [âm nhạc] bị tái
410. 18:04cấu trúc từ tận gốc rễ có những cộng
411. 18:07đồng không thuộc về bên nào. Họ không
412. 18:09phải người Pháp, không hoàn toàn hội
413. 18:11nhập vào xã hội Việt và không còn có
414. 18:13vương quốc hay triều đình nào che chở
415. 18:15cho mình. Người Khơ Mecrom, cộng đồng đã
416. 18:18sinh sống lâu đời dọc các lưu vực sông
417. 18:20nước ngọt ở đồng bằng sông Cửu Long.
418. 18:23Phải đối mặt với một chính sách không
419. 18:24đồng hóa nhưng cũng không để hội nhập.
420. 18:27Theo nghiên cứu của Shay tại Đại học
421. 18:30George Washington về quan hệ Khơme Việt
422. 18:32trong lịch sử từ thập niên 1920,
423. 18:35Pháp tạo điều kiện cho viện Phật giáo ở
424. 18:37Fnom Peng kiểm soát hoạt động tâm linh
425. 18:39của cộng đồng Khơme ở Nam Kỳ. Đến năm
426. 18:421944,
427. 18:44hệ thống tổ chức Phật giáo Nam tông của
428. 18:46người Khrom được chính thức đặt dưới sự
429. 18:49chỉ đạo từ Campuchia. Kết [âm nhạc] quả
430. 18:52một cộng đồng sống trên đất Việt Nam
431. 18:55nhưng tâm linh hướng về Phnom Peng không
432. 18:58về Sài Gòn không về Huế. Hình ảnh đó
433. 19:01giống như một người sống trong một ngôi
434. 19:02nhà nhưng trái tim ở một nơi khác không
435. 19:05thuộc về đây cũng không thể về đó. Người
436. 19:08Trăm Islam ở Châu Đốc tập trung tại bảy
437. 19:10ngôi làng vùng giáp biên giới Campuchia
438. 19:12sống trong một trạng thái tương tự. Theo
439. 19:14nghiên cứu của thư viện lịch sử hải quân
440. 19:16Hoa Kỳ về các cộng đồng tại Nam Việt
441. 19:18Nam, chính quyền pháp để họ tự do thực
442. 19:21hành tôn giáo và duy trì kết nối với
443. 19:23cộng đồng Hồi giáo Mã Lai không đồng
444. 19:25hóa, không cô lập, chỉ là để yên như một
445. 19:28mảnh ghép không thể khớp vào đâu nhưng
446. 19:30cũng không bị vứt bỏ. Ở Tây Nguyên theo
447. 19:33nghiên cứu về Pace Montagners của Đại
448. 19:36học Ukam Canada, các công xứ Pháp như
449. 19:38Leopold Sabatier đã thực hiện chính sách
450. 19:41phân tách triệt để hơn nhiều. người Kinh
451. 19:43bị cấm lên Tây Nguyên, pháp soạn thảo bộ
452. 19:46luật tục bằng văn bản cho từng dân tộc.
453. 19:48Mục đích được tuyên bố là bảo vệ các
454. 19:50cộng đồng này. Kết quả thực tế là xây
455. 19:53dựng một bản sắc người thượng thống nhất
456. 19:55nhấn mạnh sự đối lập với người Việt ở
457. 19:58đồng bằng và biến Tây Nguyên thành một
458. 20:00vùng đệm an ninh giữa đồng bằng và biên
459. 20:02giới di sản của chính sách này kéo dài
460. 20:05sang tận giai đoạn chiến tranh sau này.
461. 20:07>> Giờ chúng ta đến với câu chuyện của
462. 20:09Trương Vĩnh Ký và chúng ta sẽ kể câu
463. 20:12chuyện này theo thứ tự ngược từ kết cục
464. 20:15trở về khởi đầu. Vì đôi khi chỉ khi biết
465. 20:19kết cục rồi ta mới hiểu đủ sâu những lựa
466. 20:22chọn ở điểm đầu. Năm 1898
467. 20:27Sài Gòn. Một người đàn ông 61 tuổi qua
468. 20:30đời trong cảnh bệnh tật và cô độc. Ông
469. 20:33để lại hơn 100 tác phẩm từ điển, sách
470. 20:36giáo khoa, bản dịch truyện Kiều và Lục
471. 20:39Vân Tiên sang chữ quốc ngữ. Các công
472. 20:42trình so sánh ngôn ngữ học. Ông được ghi
473. 20:44nhận là người có thể sử dụng hàng chục
474. 20:46ngôn ngữ khác nhau từ Pháp, Tây Ban Nha,
475. 20:50La Tinh, Hy Lạp đến Hoa, Nhật, Khơme,
476. 20:54Lào, Mã Lai và nhiều thứ tiếng nữa.
477. 20:58Những năm cuối đời, các quan chức Pháp
478. 21:01không còn cần đến ông. Nhiều người Việt
479. 21:04yêu nước đương thời gọi ông là kẻ phản
480. 21:06bội. Ông ra đi mà không bên nào thật sự
481. 21:10hiểu ông là ai. Tên ông là Trương Vĩnh
482. 21:13Ký hay Petros Ký như người Pháp gọi. Và
483. 21:17bi kịch của ông không phải là bi kịch
484. 21:19của sự nghèo túng mà là bi kịch của một
485. 21:21người đứng ở ngưỡng cửa giữa hai thế
486. 21:24giới và nhận ra rằng cả hai đều không có
487. 21:27chỗ cho mình nhảy ngược về 12 năm.
488. 21:31Năm 1886,
489. 21:34khâm xứ Paul Bert, người được đánh giá
490. 21:37là cởi mở nhất trong số các quan chức
491. 21:39cao cấp Pháp tại Đông Dương, mời Trương
492. 21:41Vĩnh Ký vào Huế làm cố vấn trong một bức
493. 21:44thư được Pier Brow và Daniel Hamery
494. 21:48trích dẫn trong công trình nghiên cứu
495. 21:50của họ. Bert viết rằng dù chuyện gì xảy
496. 21:53ra, một cường quốc [âm nhạc] châu Âu rồi
497. 21:55sẽ kiểm soát xứ này. Và ông muốn Trương
498. 21:58Vĩnh Ký giúp quá trình đó ít gây tổn
499. 22:01thương hơn cho người Việt. Trương Vĩnh
500. 22:03ký nhận lời. Paul mất vài tháng sau đó.
501. 22:07người kế nhiệm không có cùng quan điểm
502. 22:10và Trương Vĩnh Ký nhận ra mình vừa leo
503. 22:12lên một chiếc thang mà người khác vừa
504. 22:15rút đi mất rồi nhảy ngược thêm 24 năm
505. 22:18nữa. Năm 1862,
506. 22:23thành gia đình vừa thất thủ, Trương Vĩnh
507. 22:26Ký 25 tuổi vừa trở về từ trường dòng ở
508. 22:31Panang Malaysia. Ông là [âm nhạc] một
509. 22:33trong số rất ít người Việt. lúc đó có
510. 22:36thể giao tiếp trực tiếp với người Pháp
511. 22:38mà không cần phiên dịch. Ông nhìn xung
512. 22:41quanh và thấy một tình huống không có
513. 22:43lối thoát nào, không có cái giá của nó,
514. 22:45kháng cự vũ trang trước [âm nhạc] hỏa
515. 22:47lực châu Âu. Như ông đã chứng kiến qua
516. 22:50sự sụp đổ của gia đình là con đường của
517. 22:52lòng dũng cảm, nhưng kết cục gần như đã
518. 22:55định, rút lui vào yên lặng, có nghĩa là
519. 22:57nền văn học mà ông yêu quý sẽ bị biến
520. 23:00đổi và biến mất mà không có ai ghi lại.
521. 23:03Ông chọn con đường thứ ba, hợp tác với
522. 23:05chính quyền thuộc địa, nhưng dùng vị trí
523. 23:08đó để làm điều ông cho là cấp thiết
524. 23:10nhất, ghi lại và bảo tồn văn học chữ
525. 23:13quốc ngữ và di sản tiếng Việt trước khi
526. 23:16nó bị xóa mất. Về mặt văn hóa, những gì
527. 23:20ông làm là thật. Dịch truyện [âm nhạc]
528. 23:23Kiều sang chữ quốc ngữ, biên soạn từ
529. 23:27điển, tham gia điều hành gia định báo,
530. 23:31viết các công trình so sánh ngôn ngữ mà
531. 23:33các nhà nghiên cứu sau này đánh giá cao.
532. 23:36Theo nghiên cứu đăng trên Research Gate
533. 23:38về vai trò của ông trong lịch sử báo chí
534. 23:40Việt Nam, Trương Vĩnh Ký được coi là
535. 23:43người đặt nền móng cho báo chí quốc ngữ
536. 23:45của Việt Nam, nhưng đồng thời ông cũng
537. 23:47làm phiên dịch cho Pháp trong các cuộc
538. 23:49đàm phán buộc triều Nguyễn Ký Hòa Ước.
539. 23:52Ông phục vụ bộ máy thuộc địa. Ông đứng ở
540. 23:55phía bên kia, trong mắt của những người
541. 23:58như Trương Định hay Nguyễn Đình Chiểu,
542. 24:00nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Trung trong
543. 24:03các công trình về lịch sử tư tưởng Nam
544. 24:05Kỳ đặt ra câu hỏi liệu có lựa chọn nào
545. 24:09không có cái giá của nó không? Kháng cự
546. 24:11vũ trang là cái giá của sinh mạng và khả
547. 24:14năng thất bại cao. Hợp tác là cái giá
548. 24:17của danh tiếng và lương tâm. Rút lui là
549. 24:20cái giá của việc văn hóa bị biến đổi mà
550. 24:22không có ai ghi lại. Câu hỏi này không
551. 24:25có đáp án dứt khoát nhưng đặt ra nó là
552. 24:29cách để hiểu một thế hệ người phải sống
553. 24:32qua một sự chuyển đổi mà không ai hỏi ý
554. 24:35kiến họ trước. Trương Vĩnh Ký không phải
555. 24:38anh hùng, cũng không đơn giản là kẻ phản
556. 24:41bội. Ông là một con người cụ thể với
557. 24:44những lựa chọn cụ thể trong một hoàn
558. 24:47cảnh mà không có bản đồ nào chỉ đường.
559. 24:52>> [âm nhạc]
560. 24:54>> Vào năm 1945, khi Nhật Bản đầu hàng và
561. 24:58khoảng chống quyền lực xuất hiện, miền
562. 24:59Nam bước vào cuộc khủng hoảng với tất cả
563. 25:01những lớp trầm tích mà 80 năm đó đã để
564. 25:03lại. Giai cấp địa chủ mới. Sản phẩm của
565. 25:07hệ thống tư hữu đất đai Pháp không có
566. 25:09tiền lệ trong lịch sử Việt Nam truyền
567. 25:11thống. Hàng triệu tá điền với nỗi oán
568. 25:13hận tích tụ qua nhiều thế hệ. Tầng lớp
569. 25:16trí thức Tây học đọc được văn học dân
570. 25:18chủ nhưng bị cắt đứt khỏi nền tảng Nho
571. 25:20học của cha ông. Người Khơmer với
572. 25:22[âm nhạc] bản sắc hướng về Fnom Peng
573. 25:26với những danh giới cộng đồng được củng
574. 25:28cố bởi chính sách thuộc địa và hàng
575. 25:31triệu nông dân nghèo bần cùng ở Đồng
576. 25:32Bằng đang tìm kiếm sự cứu rỗi không chỉ
577. 25:35về vật chất mà cả về tinh thần. Đó là
578. 25:38mảnh đất mà đạo Cao Đài thành lập năm
579. 25:411926
580. 25:43ở Tây Ninh và Phật giáo Hòa Hảo. Thành
581. 25:46lập năm 1939 ở đồng bằng sông Cửu Long
582. 25:50đã bén rễ. Theo tài liệu của Trung tâm
583. 25:53lịch sử Hải quân Hoa Kỳ về các tổ chức
584. 25:55tôn giáo tại Nam Việt Nam, cả hai đều
585. 25:57[âm nhạc] phát triển lực lượng vũ trang
586. 25:59riêng. Khi quyền lực truyền thống bị
587. 26:01tháo rời, những tổ chức nào có thể vừa
588. 26:03đáp ứng nhu cầu tâm linh vừa cung cấp
589. 26:05trật tự xã hội sẽ lấp vào khoảng trống
590. 26:07đó. Cao Đài và Hòa Hảo đã làm điều đó.
591. 26:10Vào năm 1946,
592. 26:13khi Pháp tìm cách quay lại, họ dùng
593. 26:15chính tư cách pháp lý đặc biệt của Nam
594. 26:17Kỳ, vùng đất thuộc pháp về mặt chính
595. 26:19thức chứ không chỉ là sứ bảo hộ để tuyên
596. 26:22bố thành lập Cộng hòa tự trị Nam Kỳ,
597. 26:24tách rời khỏi Chính phủ ở Hà Nội. Theo
598. 26:27nghiên cứu về chính sách phi thuộc địa
599. 26:29hóa của Pháp sau thế chiến đăng trên
600. 26:31International Journal of Education and
601. 26:34social research, đây là hệ quả trực tiếp
602. 26:37của việc Pháp duy trì tư cách pháp lý
603. 26:39thuộc địa riêng biệt cho Nam Kỳ từ thế
604. 26:41kỷ 19. Một quyết định đưa ra năm 1862
605. 26:44[âm nhạc]
606. 26:46đã tạo ra cơ sở pháp lý cho một cuộc
607. 26:48chia rẽ xảy ra 84 năm sau. Những gì còn
608. 26:51lại đến hôm nay không chỉ là những tòa
609. 26:53nhà, bánh mì, cà phê phim, hàng trăm từ
610. 26:57mượn tiếng Pháp trong tiếng Nam Bộ như
611. 26:59xà bông, sơ mi, ghi đông, bu lông, hệ
612. 27:03thống kênh đào mà nông nghiệp đồng bằng
613. 27:04sông Cửu Long vẫn dựa vào. Cấu trúc
614. 27:07đường phố của quận 1 và quận 3. Tất cả
615. 27:10là dấu vết của 80 năm biến đổi. Nhưng di
616. 27:13sản vô hình có lẽ sâu hơn tất cả những
617. 27:15thứ đó. Một vùng đất được tái cấu trúc
618. 27:18toàn diện về đất đai, ngôn ngữ, đô thị,
619. 27:20cấu trúc sắc tộc và hệ thống quyền lực
620. 27:22trong 80 năm sẽ không thể trở về trạng
621. 27:24thái trước khi người Pháp rời đi. Nó là
622. 27:27một vùng đất mới được tạo ra bởi sự
623. 27:29trồng lớp của nhiều bàn tay.
624. 27:33[âm nhạc]
625. 27:35Tòa nhà Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí
626. 27:38Minh vẫn đứng đó, người ta vẫn chụp ảnh
627. 27:40trước nó mỗi ngày. Những mái vòm, hàng
628. 27:43cột phù điêu Pháp đứng giữa một thành
629. 27:45phố hoàn toàn Á và hoàn toàn Việt Nam.
630. 27:48Lớp Pháp mà chúng ta vừa kể trong kỳ
631. 27:51phát sóng hôm nay là lớp gần nhất, rõ
632. 27:53nhất, dễ nhận ra nhất trong 500 năm đó.
633. 27:56Nhưng câu hỏi của series vẫn chưa được
634. 27:58trả lời đầy đủ. 80 năm thuộc địa giải
635. 28:01thích một phần. Còn 400 năm trước đó thì
636. 28:04sao? 100 năm trước khi người Pháp đến,
637. 28:06chính Triều Nguyễn đã cai trị miền Nam
638. 28:09và trong triều Nguyễn có một vị vua đưa
639. 28:11ra quyết định về cách cai trị vùng đất
640. 28:13đa sắc tộc này. Quyết định đó chia rẽ
641. 28:15sâu sắc hai trường phái trong nội bộ
642. 28:17triều đình và hậu quả của nó kéo dài đến
643. 28:19tận. Khi người Pháp đặt chân vào cha lập
644. 28:22nên một đế quốc theo cách này, con phá
645. 28:25đi và làm lại theo cách khác. Câu chuyện
646. 28:27đó là nội dung kỳ phát sóng tiếp theo.
647. 28:30Hẹn gặp lại quý vị và các bạn trong kỳ
648. 28:31phát sóng tiếp theo của Á Lục Ký.
649. 28:36[âm nhạc]