1000 Năm Đánh Nhau: Đại Việt Và Champa — Transcript

Full transcript

1. 0:10Xin chào quý vị và các bạn. Chào mừng
2. 0:12đến với chương trình Á Lục Ký. Năm 1377.
3. 0:16Hoàng đế Đại Việt thân trinh dẫn đại
4. 0:17quân vượt đèo Hải Vân, quyết tâm tiêu
5. 0:19[âm nhạc] diệt kẻ thù phương nam một lần
6. 0:21và mãi mãi. Sự cũ ghi rằng đạo quân đó
7. 0:23lên tới 12 vạn người, một con số dù có
8. 0:26thể mang tính phóng đại nhưng đủ cho
9. 0:28thấy sự phẫn nộ và quyết tâm của nhà
10. 0:30Trần lúc [âm nhạc] bấy giờ. Kết quả vị
11. 0:32hoàng đế đó tử trận ngay tại kinh đô của
12. 0:35đối phương và 6 năm sau, chính kẻ đối
13. 0:37phương đó kéo quân ra đốt Thăng Long lần
14. 0:40thứ tư. Kẻ đối phương đó không phải
15. 0:42Trung Quốc, không phải Mông Cổ. Đó là
16. 0:45vương quốc Champa ngay sát biên giới
17. 0:48phía nam của Đại Việt. Người Việt học sử
18. 0:50thường biết về nghìn năm Bắc thuộc, về
19. 0:52ba lần kháng mông, về cuộc kháng Pháp.
20. 0:55Nhưng có một vương quốc tồn tại song
21. 0:57song với Đại Việt suốt hơn 1000 năm,
22. 0:59đánh nhau với Đại Việt nhiều hơn bất kỳ
23. 1:02kẻ thù nào khác mà người Việt hiện đại
24. 1:04lại biết rất ít về họ. Trong chương
25. 1:06trình hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau
26. 1:08giải đáp ba câu hỏi. Thứ nhất, Champa
27. 1:12thực sự là ai và họ mạnh đến mức nào?
28. 1:15Thứ hai, Shampa biến mất như thế nào? Và
29. 1:18liệu họ có thực sự biến mất không? Và
30. 1:20thứ ba, điều gì trong văn hóa người Việt
31. 1:22hôm nay thực ra đến từ Champa? Câu trả
32. 1:25lời cho cả ba câu hỏi đó sẽ thay đổi
33. 1:28cách bạn nhìn vào lịch sử của chính
34. 1:30mình.
35. 1:32[âm nhạc]
36. 1:35Để hiểu câu chuyện này, trước tiên chúng
37. 1:37ta cần phá vỡ một hình dung mà nhiều
38. 1:39người vẫn ngầm mang theo rằng Champa là
39. 1:42một vương quốc nhỏ yếu ở phía Nam, chỉ
40. 1:44biết phòng thủ và chờ đợi sự tuyệt diệt.
41. 1:47Thực tế không phải vậy. Người Trăm không
42. 1:49phải người Việt, cũng không phải người
43. 1:51Khơ Mê. Về mặt ngôn ngữ và nguồn gốc, họ
44. 1:54thuộc ngữ hệ Nam Đảo mà tiếng Anh gọi là
45. 1:57Austronian. Điều đó có nghĩa là dòng máu
46. 2:00và ngôn ngữ của người trăm gần gũi hơn
47. 2:03với người Mã Lai, người Philippines,
48. 2:05người Indonesia chứ không phải với các
49. 2:07dân tộc lục địa Đông Nam Á hay Đông Á.
50. 2:10Trong khi Đại Việt là một nhà nước lục
51. 2:12địa xây dựng sức mạnh từ đồng bằng sông
52. 2:14Hồng và nền nông nghiệp lúa nước, Champa
53. 2:17là một đế chế hàng hải. Địa hình của
54. 2:19Champa định tất cả. Dọc theo bờ biển
55. 2:22miền Trung Việt Nam ngày nay, các dãy
56. 2:25núi liên tiếp đâm ngang ra biển,
57. 2:27[hắng giọng] chia cắt đất liền thành
58. 2:29những thung lũng nhỏ hẹp và những vũng
59. 2:31vịnh sâu. Không có đồng bằng rộng lớn để
60. 2:33canh tác lúa nước quy mô lớn như ở đồng
61. 2:35bằng sông Hồng hay đồng bằng sông Mê
62. 2:37Công. Vì vậy, người Trăm không giàu bằng
63. 2:40nông nghiệp, họ giàu bằng biển, cụ thể
64. 2:43hơn họ giàu bằng trầm hương. Loại gỗ quý
65. 2:46này mọc trong rừng Tây Nguyên, được
66. 2:48người chăm thu mua và đưa ra các cảng
67. 2:50biển rồi bán cho thương nhân ả dập 34 Ấn
68. 2:54Độ, Trung Quốc. Trầm hương là một trong
69. 2:56những mặt hàng đắt giá nhất của thế giới
70. 2:58Trung Đại, dùng trong nghi lễ tôn giáo,
71. 3:01y học và cả làm nước hoa. Người trăm nắm
72. 3:04giữ toàn bộ tuyến cung ứng đó. Đây là
73. 3:07nguồn sức mạnh kinh tế thực sự của họ.
74. 3:09Bây giờ hãy hình dung điều này. Vào năm
75. 3:111177,
76. 3:13hải quân Shampa không tấn công Đại Việt
77. 3:15mà tấn công Anco, kinh đô của Đế Chế
78. 3:17Khơme, một trong những đô thị lớn nhất
79. 3:20thế giới lúc bấy giờ. Họ không đi bộ qua
80. 3:23rừng, họ đi thuyền theo biển, luồn vào
81. 3:25cửa sông, ngược dòng Mê Công rồi đột
82. 3:28ngột xuất hiện trước cổng thành Anco.
83. 3:30Toàn bộ hành trình đó đòi hỏi khả năng
84. 3:32hàng hải và trinh sát ở cấp độ rất cao
85. 3:35và họ đã thành công. Đây là minh chứng
86. 3:37rõ ràng nhất về sức mạnh hải quân của
87. 3:39Shampa. Huyền chiến của người Trăm có
88. 3:41một đặc điểm kỹ thuật mà xử liệu Trung
89. 3:44Quốc và ả dập ghi lại. Thân thuyền được
90. 3:47khâu lại bằng sơ dừa thay vì đóng đinh
91. 3:49sắt. Kỹ thuật này tạo ra một thân thuyền
92. 3:51linh hoạt, hấp thụ lực sóng tốt hơn và
93. 3:53đặc biệt phù hợp để luồn lách trong hệ
94. 3:55thống sông ngòi phức tạp. Đây là lý do
95. 3:57tại sao hải quân của vua chế Bồng Nga mà
96. 4:00chúng ta sẽ nói đến trong phần tiếp theo
97. 4:02có thể thoát ẩn thoát hiện đột ngột xuất
98. 4:05hiện ngay giữa lòng châu thổ sông Hồng
99. 4:07mà quân Trần không kịp ứng phó. Còn một
100. 4:10điều nữa về cấu trúc của Shampa mà nhiều
101. 4:12người không biết và đây là chỉ khóa để
102. 4:15hiểu toàn bộ lịch sử của họ. Shampa
103. 4:17không phải một vương quốc thống nhất
104. 4:19theo nghĩa mà chúng ta thường hình dung.
105. 4:21Theo phân tích của học giả Michael
106. 4:23Vickory và Kenneth những người chuyên
107. 4:25nghiên cứu về Đông Nam Á tiền hiện đại,
108. 4:28Champa được tổ chức theo mô hình
109. 4:29Mandala. Mandala trong bối cảnh này
110. 4:32không phải biểu tượng tôn giáo, đó là
111. 4:35một khái niệm chính trị. Một mạng lưới
112. 4:37các trung tâm quyền lực có tính độc lập
113. 4:39tương đối liên kết với nhau bằng thương
114. 4:41mại và nghi lễ tôn giáo. Nhưng không có
115. 4:44một chính quyền trung ương thực sự kiểm
116. 4:45soát tất cả. Champao gồm bốn tiểu quốc
117. 4:49chính Amaravati ở vùng Quảng Nam, Đà
118. 4:52Nẵng ngày nay, Visaya ở vùng Bình Định,
119. 4:57Catara ở vùng Phú Yên, Khánh Hòa và
120. 5:01Panduranga ở vùng Ninh Thuận, Bình
121. 5:04Thuận. Mỗi tiểu quốc gắn với một hệ
122. 5:06thống lưu vực sông và hải cảng riêng.
123. 5:08Tại sao điều này quan trọng? Vì khi Đại
124. 5:10Việt tín công và đánh bại một tiểu quốc
125. 5:12ở phía Bắc, Champa không sụp đổ hoàn
126. 5:15toàn. Các tiểu quốc phía Nam vẫn còn đó.
127. 5:19Đây là lý do tại sao Shampa có thể bị
128. 5:21đánh bại nhiều lần mà vẫn tiếp tục tồn
129. 5:23tại, tái thiết và phản công. [âm nhạc]
130. 5:32[âm nhạc]
131. 5:38Mối quan hệ giữa Đại Việt và Shampa
132. 5:40trong hơn 1000 năm không phải là câu
133. 5:43chuyện một chiều. Cụ kẻ mạnh đè, bẹp kẻ
134. 5:45yếu. Đó là câu chuyện của hai đế chế
135. 5:48ngang sức, vừa đánh nhau, vừa kết hôn
136. 5:51với nhau, vừa buôn bán với nhau và trong
137. 5:54một trường hợp đặc biệt còn liên minh
138. 5:56với nhau để chống lại kẻ thù chung.
139. 5:58Trường hợp liên minh đó xảy ra vào thế
140. 6:00kỷ 13 khi đội quân Mông Cổ của đế quốc
141. 6:02Nguyên Tràng xuống Đông Nam Á. Cả đại
142. 6:05Việt lẫn Champa đều đối mặt với nguy cơ
143. 6:07bị thôn tính. Trong hoàn cảnh đó, hai
144. 6:09vương quốc vốn thường xuyên đánh nhau đã
145. 6:11tạm thời đình chiến và phối hợp kháng
146. 6:13cự. Đây là một trong những tình huống
147. 6:15thú vị nhất của lịch sử khu vực. Kẻ thù
148. 6:18của kẻ thù trở thành đối tác tạm thời.
149. 6:21Giai đoạn ngoại giao hôn nhân quan trọng
150. 6:22nhất xảy ra vào năm 1306.
151. 6:27Hoàng đế Trần Anh Tông gã em gái là công
152. 6:30chúa Huyền Trân cho vua Champa Chman.
153. 6:32Đổi lại Đại Việt nhận hai châu Ô và Lý
154. 6:36tương đương với vùng Nam Quảng Trị và
155. 6:38Thừa Thiên Huế ngày nay. Đây là bước mở
156. 6:41rộng lãnh thổ lớn nhất mà Đại Việt đạt
157. 6:43được [âm nhạc] bằng con đường ngoại giao
158. 6:45không phải chiến tranh. Nhưng chỉ hơn 50
159. 6:47năm sau, Cục Diện đảo chiều hoàn toàn và
160. 6:50đây là lúc chúng ta gặp nhân vật quan
161. 6:52trọng nhất trong câu chuyện này. Năm
162. 6:541360,
163. 6:56một vị vua mới lên ngôi ở Champa tên ông
164. 7:00là chế Bồng Nga. Và mục tiêu của ông rất
165. 7:03rõ ràng, đòi lại hai châu Âu và Lý mà
166. 7:06người tiền nhiệm đã dâng cho Đại Việt.
167. 7:08Điều đáng chú ý là chế bồng Nga không
168. 7:11chọn cách tấn công qua các đèo núi như
169. 7:13các chiến dịch bộ binh thông thường. Ông
170. 7:16dùng hải quân huyền chiến của Champa
171. 7:18luồn ra ngoài biển, tránh các phòng
172. 7:20tuyến trên đất liền rồi tìm cách vào qua
173. 7:22các cửa biển ở phía Bắc và tiến thẳng
174. 7:25vào châu thổ sông Hồng. Đây là chiến
175. 7:27thuật mà quân Trần hầu như không có cách
176. 7:29ứng phó hiệu quả. Trong vòng 30 năm, từ
177. 7:321360
178. 7:34đến 1390,
179. 7:37chế Bồng Nga thực hiện 12 lần bắt phạt
180. 7:40[âm nhạc] quân Champa đốt phá Thăng Long
181. 7:42bốn lần vào các năm 1371,
182. 7:471377,
183. 7:491378
184. 7:51và 1383.
185. 7:54Sự việc ghi lại rằng nhiều đời hoàng đế
186. 7:57nhà Trần phải bỏ ngõ kinh thành tháo
187. 7:59chạy khi quân Champa tiến đến. Nhưng
188. 8:01bước ngoặc đau đớn nhất xảy ra vào năm
189. 8:041377,
190. 8:06hoàng đế Trần Duệ Tông không chịu được
191. 8:08cảnh kinh đô bị đốt phá liên tiếp, quyết
192. 8:11định thân trinh tiến đánh. Sư cũ ghi ông
193. 8:14dẫn theo một đạo quân lớn vượt đèo Hải
194. 8:16Vân tiến thẳng đến Vijaya, kinh đô của
195. 8:19Shampa ở vùng bình Định ngày nay. Ban
196. 8:22đầu quân Sampa có vẻ rút lui, nhưng đó
197. 8:26là cái bẫy. Khi quân Trần tiến sâu vào
198. 8:28trong thành, chế Bồng Nga phát động phản
199. 8:31công từ nhiều hướng. Toàn bộ đạo quân
200. 8:33của Trần Duệ Tông Sa vào thế trận phục
201. 8:35kích, vị hoàng đế tự [âm nhạc] trận ngay
202. 8:37tại xa trường cùng với nhiều đại thần
203. 8:39cao cấp. Đây là điều mà ít người Việt
204. 8:42hiện đại biết. Vị hoàng đế duy nhất
205. 8:44trong lịch sử Việt Nam tử trận trên xa
206. 8:46trường không phải ngã xuống trước Quân
207. 8:48Mông Cổ, không phải trước quân Minh,
208. 8:51không phải trước thực dân Pháp, mà là
209. 8:53trước lưỡi gươm của người Chăm Đại Việt
210. 8:55lần đánh bại đế quốc Nguyên Mông, nhưng
211. 8:57lại chịu thất bại như vậy trước người
212. 8:59láng giềng phía nam. Sự trớ trêu đó phản
213. 9:02ánh chính xác hơn cục diện quyền lực
214. 9:04thực sự lúc bấy giờ, sau cái chết của
215. 9:07Trần Duệ Tông, nỗi lo sợ về chế Bồng Nga
216. 9:10bao [âm nhạc] trùm triều đình nhà Trần.
217. 9:13Suốt nhiều năm sau đó, không có hoàng đế
218. 9:15việc nào dám thân chên tiếng đánh Champa
219. 9:18nữa. Cục diện [âm nhạc] chỉ thay đổi vào
220. 9:20ngày 20 3 tháng năm 1390.
221. 9:26Trong một trận hải chiến trên sông luộc
222. 9:28thuộc vùng Thái Bình ngày [âm nhạc] nay,
223. 9:30một hàng tướng Champa đã chỉ điểm cho
224. 9:32quân đại Việt vị trí của thuyền chỉ huy.
225. 9:35Chiếc thuyền sơn màu xanh nơi chế Bồng
226. 9:37Nga đang chỉ huy trận chiến. Tướng Trần
227. 9:39khách chân ra lệnh tập trung hỏa lực bắn
228. 9:41vào đó. Chế Bồng Nga trúng đạn và tự
229. 9:44trận. Cái chết của Chế Bồng Nga chấm dứt
230. 9:4730 năm kinh hoàng. Không có ông, quân
231. 9:50Champa rút lui và không bao giờ quay lại
232. 9:53đồng bằng sông Hồng nữa. Rồi cục diện
233. 9:56đảo chiều lần nữa. Nhưng lần này theo
234. 9:58hướng ngược lại. Năm 1471, [âm nhạc]
235. 10:02hoàng đế Lê Thánh Tông huy động một lực
236. 10:04lượng lớn tiến đánh via. Sau nhiều
237. 10:07[âm nhạc] tuần giao chiến, Kind Champa
238. 10:09thất thủ. Vua Trà toàn bị bắc sống. Phần
239. 10:12lớn lãnh thổ phía bắc của Shampa bị sáp
240. 10:15nhập vào Đại Việt. Đây là mốc mà sách
241. 10:18giáo khoa Việt Nam thường đánh dấu là
242. 10:21[âm nhạc] kết thúc của Champa. Nhưng đây
243. 10:24chính là ngộ nhận lớn thứ hai chúng ta
244. 10:26cần nói đến hôm nay.
245. 10:29[âm nhạc]
246. 10:32Khi Lê Thánh Tông phá Viga, ông đã đánh
247. 10:35tan tiểu quốc mạnh nhất và nằm ở vị trí
248. 10:37trung tâm của Shampa. Nhưng nhớ lại cấu
249. 10:40trúc Mandala mà chúng ta đã nói đến ở
250. 10:42phần trước, Shampa không phải một nhà
251. 10:44nước tập trung và Panduranga,
252. 10:47tiểu quốc cực nam ở vùng Ninh Thuận,
253. 10:49Bình Thuận ngày nay hoàn toàn không bị
254. 10:51đánh. Panduranga thu hẹp lãnh thổ, mất
255. 10:54đi vị thế của một cường quốc khu vực
256. 10:56nhưng tiếp tục tồn tại. Các vua Trăm vẫn
257. 10:59nối tiếp nhau lên ngôi. Người dân vẫn
258. 11:01thực hành tôn giáo và văn hóa của mình.
259. 11:04Và mối quan hệ với các Chúa Nguyễn ở
260. 11:05đàng trong về sau không phải lúc nào
261. 11:07cũng là quan hệ chinh phục và bị trị. Từ
262. 11:10năm 1697,
263. 11:14các Chúa Nguyễn thiết lập một cơ cấu
264. 11:16hành chính rất đặc biệt tại đây. Vùng
265. 11:18đất của người Trăm được gọi là Trấn
266. 11:21Thuận Thành, nằm lồng ghép bên trong phủ
267. 11:23Bình Thuận của Đại Việt, nhà nghiên cứu
268. 11:25Porama, học giả người Pháp gốc trăm và
269. 11:28là một trong những chuyên gia hàng đầu
270. 11:30thế giới về lịch sử Champa. gọi đây là
271. 11:33mô hình gia báo nơi người Việt và người
272. 11:36chăm sống xen kẽ nhau thành những ốc đảo
273. 11:39cộng đồng riêng biệt. Trấn Thuận Thành
274. 11:41vẫn có phiên vương riêng, quan lại
275. 11:43riêng, luật lệ riêng và quân đội riêng.
276. 11:47Mối quan hệ này không phải lúc nào cũng
277. 11:49căng thẳng vào thời kỳ trị vì của phiên
278. 11:51vương Por Sakti Party, quan hệ giữa
279. 11:54Pandurenga và phủ chúa Nguyễn ở Phú Xuân
280. 11:57khá hòa bình. Vào năm 1714,
281. 12:01vị phiên vương này còn ra Phú Xuân để dự
282. 12:04lễ khánh thành chùa Thiên Mụ. Đây là
283. 12:07hình ảnh khó hình dung nếu chúng ta nghĩ
284. 12:09rằng Champa đã hoàn toàn biến mất từ năm
285. 12:121471.
286. 12:14Sự tồn tại của thực thể chính trị Champa
287. 12:17chỉ thực sự chấm dứt vào năm 1832,
288. 12:22tức là 361 năm sau khi Vijaya thất thủ.
289. 12:25Vua Minh Mạng ra lệnh xóa bỏ hoàn toàn
290. 12:28trấn Thuận Thành, phế chuất tước vị
291. 12:30hoàng gia trăm cuối cùng, sáp nhập vùng
292. 12:32đất này thành tỉnh Bình Thuận của Đại
293. 12:34Nam. Tiếp theo đó là các cuộc khởi nghĩa
294. 12:36của KTIP Sumat vào năm 1833
295. 12:41và năm 1834.
296. 12:44Cả hai đều bị quân đội triều Huế đàn áp.
297. 12:47Về quyết định của Minh Mạng, giới nghiên
298. 12:49cứu có hai góc nhìn đối lập nhau Paul
299. 12:52Dharma. Qua công trình nghiên cứu dựa
300. 12:55trên các văn bia và biên niên xử hoàng
301. 12:57gia trăm viết bằng chữ Akatra cho rằng
302. 13:00các chính sách của minh mạng trong giai
303. 13:02đoạn đó bao gồm việc ép thay đổi y phục,
304. 13:05phong tục và tôn giáo mang dáng dấp của
305. 13:08một cuộc diệt chủng văn hóa nhằm xóa sổ
306. 13:10hệ ý thức dân tộc của người Trăm. ở góc
307. 13:13nhìn ngược lại, nhiều xử ra nhìn từ bối
308. 13:16cảnh địa chính trị của thế kỷ 19 lại lập
309. 13:19luận rằng lúc đó minh mạng đang phải đối
310. 13:21phó với cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi ở
311. 13:23Gia Định, có yếu tố phương Tây nhòm ngó
312. 13:26từ phía sau. Trong hoàn cảnh đó, việc
313. 13:28xóa bỏ các khu tự trị phân tán để củng
314. 13:31cố một chính quyền trung ương thống nhất
315. 13:33là một tính toán an ninh quốc gia dù cái
316. 13:36giá phải trả là rất lớn, cả hai góc nhìn
317. 13:39đều có cơ sở của mình. Và đây vẫn là một
318. 13:42cuộc tranh luận chưa có hồi kết trong
319. 13:43giới nghiên cứu. Điều mà không ai tranh
320. 13:45cãi là Shampa không biến mất sau năm
321. 13:491471.
322. 13:51Họ sống thêm gần bốn thế kỷ nữa và sự
323. 13:53chấm dứt của họ không phải là một sự tan
324. 13:55biến êm à mà là một quá trình đầy kháng
325. 13:57cự.
326. 13:59[âm nhạc]
327. 14:03Bây giờ chúng ta đến câu hỏi thứ ba và
328. 14:05đây có lẽ là phần thú vị nhất khi người
329. 14:07Việt tiến dần về phương Nam qua nhiều
330. 14:09thế kỷ. Họ không bước vào một vùng đất
331. 14:11trống. Họ bước vào không gian của một
332. 14:13nền văn minh đã phát triển từ trước với
333. 14:16đền thờ, với tập tục, với cách thức canh
334. 14:19tác và chế biến thức ăn riêng. Và điều
335. 14:21thú vị là trong quá trình đó, người Việt
336. 14:23không xóa sổ tất cả. Họ tiếp nhận rất
337. 14:26nhiều thứ mà ngày nay người Việt vẫn
338. 14:28đang sử dụng mà không biết nguồn gốc của
339. 14:30nó từ đâu. Hãy bắt đầu từ một ngôi đền
340. 14:32mà hàng chục vạn người Việt đến thắp
341. 14:34nhang mỗi năm. Tháp bà Ponaga ở Nha
342. 14:37Trang. Công trình này do người Trăm xây
343. 14:39dựng từ khoảng thế kỷ thứ tám đến thế kỷ
344. 14:4213. Để thờ nữ thần Po Inan Naga, vị thần
345. 14:46mẹ xứ sở trong tín ngưỡng trăm gắn liền
346. 14:48với các nữ thần trong Ấn Độ giáo như Uma
347. 14:51hoặc Duga. Khi người Việt tiến vào vùng
348. 14:53đất Khánh Hòa từ thế kỷ 17, họ không phá
349. 14:56đền. Họ tiếp nhận không gian thiêng
350. 14:59liêng đó và Việt hóa tên gọi của vị thần
351. 15:02Po Inan Naga trở thành thánh mẫu Thiên
352. 15:05Yana, mẹ xứ sở của người Việt miền
353. 15:08Trung. Triều Nguyễn về sau sắc phong bà
354. 15:11là thượng đẳng thần. Ngày nay người Việt
355. 15:14đến đó cầu khấn một vị thần mà ít ai
356. 15:16biết rằng xuất xứ của ngài gắn với Ấn Độ
357. 15:19giáo và văn minh trăm từ cách đây hơn
358. 15:211000 năm. Tiếp theo là âm nhạc. Nếu bạn
359. 15:24nghe Ca Huế, đặc biệt là những làn điệu
360. 15:26được gọi là Nam Ai hoặc Nam Bình, bạn sẽ
361. 15:29nhận ra một cảm xúc rất đặc trưng, buồn,
362. 15:32xa sót như tiếng than thở vọng từ một
363. 15:35nơi nào đó rất xa. Nhiều nhà nghiên cứu
364. 15:37âm nhạc cho rằng những âm giai mang đặc
365. 15:40tính u buồn đó với các quãng âm rất khác
366. 15:43so với âm nhạc truyền thống miền Bắc, là
367. 15:45di sản của quá trình tiếp xúc giữa người
368. 15:47Việt và âm nhạc trăm khi vượt đèo ngang
369. 15:49về phía Nam. Nếu bạn có dịp nghe tiếng
370. 15:52kèn sarana của người Trăm, thứ nhạc cụ
371. 15:55được dùng trong các lễ hội ca té, bạn sẽ
372. 15:58nghe thấy sự tương đồng đó. Đó không
373. 16:00phải ngẫu nhiên. Về ẩm thực, mắm nêm và
374. 16:03mắm ruốc là những thứ không thể thiếu
375. 16:06trong bún bò Huế hay bánh tráng cuốn
376. 16:08thịt heo của người miền Trung. Nhiều nhà
377. 16:10nghiên cứu cho rằng các loại mắm lên men
378. 16:12từ cá biển này có cội nguồn từ kỹ nghệ
379. 16:15bảo quản thực phẩm của cư dân ven biển
380. 16:17Shampa. Những người có kỹ thuật lên men
381. 16:20cá với muối và các nguyên liệu địa
382. 16:22phương. Người Việt đồng bằng sông Hồng
383. 16:23quen với hệ sinh thái nước ngọt đã học
384. 16:26và biến tấu kỹ thuật đó thành hương vị
385. 16:28đặc trưng của ẩm thực miền Trung hôm
386. 16:29nay. Còn một dấu vết nữa ít người chú ý
387. 16:32hơn nhưng rất thú vị. Giống lúa chiêm.
388. 16:35Lúa chiêm là loại lúa ngắn ngày, chịu
389. 16:37hạn tốt, từng cứu đói cho miền Bắc qua
390. 16:40nhiều thế kỷ. Cái tên chiêm trong tiếng
391. 16:42Việt chính là cách gọi tắt của chiêm
392. 16:44thành tức là Sampa. Đây là giống lúa mà
393. 16:47người Việt học được từ người Trăm và rồi
394. 16:49đưa về trồng ở đồng bằng sông Hồng. Dấu
395. 16:52ấn của Shampa nằm ngay trong mâm cơm của
396. 16:55người Việt, từ thời còn là một vương
397. 16:57quốc cạnh tranh chứ không phải chỉ sau
398. 17:00khi họ tan biến. Và cuối cùng là những
399. 17:02địa danh. Nhiều tên đất dọc theo bờ biển
400. 17:05miền Trung và miền Nam thực ra là phiên
401. 17:07âm Việt hóa từ tiếng trăm cổ. Nha Trang
402. 17:10bắt nguồn từ Y Trang trong tiếng Trăm,
403. 17:13nghĩa là con sông lau sậy. Phan Giang từ
404. 17:15Parang, Phan Dí từ Paris, Phan Thiết từ
405. 17:18[âm nhạc] Pati. Mỗi lần người miền Trung
406. 17:20và miền Nam gọi tên quê hương mình, họ
407. 17:22đang đọc những hóa thạch ngôn ngữ còn
408. 17:24lại từ một nền văn minh đã trải qua hàng
409. 17:27nghìn năm trên mảnh đất đó trước khi
410. 17:29người Việt đến và người Trăm vẫn đang
411. 17:31hiện diện ở đó. Khoảng 160.000 người
412. 17:35Trăm hiện đang sinh sống tại Việt Nam,
413. 17:37tập trung chủ yếu ở Ninh Thuận và Bình
414. 17:39Thuận. chính là vùng đất của tiểu quốc
415. 17:41Panduranga xưa kia. Họ vẫn thực hành lễ
416. 17:44hội ca té hàng năm tại các tháp cổ Poort
417. 17:46Longar và Porome với các nghi lễ rước y
418. 17:49trang và ca múa truyền thống. Họ vẫn duy
419. 17:52trì chữ viết Akathra của mình. Đây không
420. 17:55phải di sản bảo tàng, đây là một nền văn
421. 17:57hóa đang sống.
422. 18:03Chúng ta bắt đầu chương trình hôm nay
423. 18:05với hình ảnh một hoàng đế đại Việt tử
424. 18:06trận trên xa trường năm 1377.
425. 18:10Và chúng ta kết thúc với hình ảnh những
426. 18:11người trăm hiện đại đang dâng hương tại
427. 18:14các tháp gạch nông hơn 1000 năm tuổi
428. 18:17giữa lòng một đất nước có tên Việt Nam.
429. 18:19Câu chuyện của Champa và Đại Việt. Không
430. 18:22phải câu chuyện của kẻ thắng và kẻ thua.
431. 18:24Đó là câu chuyện của hai nền văn minh đã
432. 18:26sống cạnh nhau suốt 1000 năm, đánh nhau
433. 18:29rất nhiều lần nhưng cũng học hỏi nhau
434. 18:31theo những cách mà cả hai bên có lẽ
435. 18:33không nhận ra vào lúc đó. Những điều hát
436. 18:35u buồn của ca Huế, những bát mắm ruốc
437. 18:38trong bún bò, những tên đất mà người
438. 18:40miền Trung đọc mỗi ngày, tất cả đều mang
439. 18:43trong mình một phần của lịch sử đó. Nhà
440. 18:45nghiên cứu Bama từng viết rằng nền văn
441. 18:48minh trăm không chết nó chuyển hóa. Đó
442. 18:51có lẽ là cách nói chính xác nhất về điều
443. 18:53đã xảy ra. Hẹn gặp lại quý vị và các bạn
444. 18:55trong kỳ phát sóng tiếp theo của Á Lục
445. 18:57Ký.
446. 19:01[âm nhạc]