Ε02. Η χαμένη γεωγραφία της Οδύσσειας: από την Κίρκη στην Καλυψώ — Transcript

Full transcript

1. 0:00Στο προηγούμενο επεισόδιο
2. 0:01παρακολουθήσαμε το πρώτο στάδιο του
3. 0:03νόστου, δηλαδή του ταξιδιού της
4. 0:05επιστροφής του Οδυσσέα που τον οδήγησε
5. 0:08από την Τρία έως και την χώρα των
6. 0:10Λεστριγώνων. Ο νόστος ξεκίνησε χωρίς
7. 0:13προβλήματα, όμως σύντομα όλα άρχισαν να
8. 0:16πηγαίνουν στραβά. Πρώτα η επιδρομή στην
9. 0:19Ήσμαρο, έπειτα οι άνεμοι στον Μαλαία που
10. 0:22τους παρέσυραν πέρα από τα Κύθυρα και
11. 0:24έξω από τα όρια του χάρτη. Στη συνέχεια
12. 0:27η λωτοφάγοι, ο Πολύφιμος, η Αολία και
13. 0:30τέλος το φωνικό λιμάνι των Λεστριγώνων.
14. 0:33Εκεί ο Οδυσσέας έχασε σχεδόν τα πάντα.
15. 0:36Από τα 12 πλοία που ξεκίνησαν από την
16. 0:38Τρία το απέμενε μόνο ένα. Από δω και
17. 0:41πέρα η Οδύσ αλλάζει τόνο. Δεν έχουμε πια
18. 0:44έναν στόλο Αχαιών που κινείται προς την
19. 0:47Ηθάκη, αλλά ένα μόνο πλοίο και έναν
20. 0:50αρχηγό που έχει μάλιστα αποτύχει να
21. 0:53σώσει τους περισσότερους άντρες του. Και
22. 0:56τώρα αρχίζει μία ακόμη πιο επικίνδυνη
23. 0:58φάση του ταξιδιού, όπου οι Αχαιοί θα
24. 1:01έλθουν αντιμέτωποι με μάγισες,
25. 1:04τρομακτικά θαλάσσια τέρατα και τον
26. 1:07κίνδυνο να διαπράξουν ιεροσιλία. Πρώτος
27. 1:10σταθμός είναι η ΙΕΑ, το νησί της Κύρκης.
28. 1:13Το επεισόδιο μοιάζει εδώ με ένα
29. 1:15παραμύθι, μία μάγισα, μαγικά φάρμακα και
30. 1:19άνθρωποι που μεταμορφώνονται σε χείρους.
31. 1:21Έπειτα έρχεται η Νέκεια. Επειδή ο
32. 1:24Οδυσσέας πρέπει να ταξιδέψει ως τα
33. 1:26πέρατα του κόσμου στη χώρα των Κιμερίων,
34. 1:29εκεί όπου ο κόσμος των ζωντανών
35. 1:31εφάπτεται με τον κόσμο των νεκρών. Μετά
36. 1:34η πορεία συνεχίζεται με τις ειρήνες οι
37. 1:36οποίες του υπόσχονται ότι θα του μάθουν
38. 1:38τα πάντα, όσα έγιναν στην Τρία και όσα
39. 1:41συμβαίνουν σε ολόκληρη τη γη. Ύστερα
40. 1:44έρχεται το πιο διάσημο δίλημμα της
41. 1:46Οδύσσεας, η Σκύλα και η Χάριβδη. Εδώ ο
42. 1:49Οδυσσέας δεν μπορεί να νικήσει. Πρέπει
43. 1:52να επιλέξει ανάμεσα σε δύο κακά. Έπειτα
44. 1:55στη θρινακία που είναι το νησί του
45. 1:57ήλιου. Η δοκιμασία θα είναι η πείνα.
46. 1:59Πρέπει να αντισταθούν και να μη φάνε τα
47. 2:02ιερά βόδια. Παράλληλα θα δούμε πού
48. 2:04τοποθετούσαν οι αρχαίοι συγγραφείς όλους
49. 2:07αυτούς τους τόπους. Θα δούμε γιατί η
50. 2:09πορεία του Οδυσσέα δεν μπορεί να
51. 2:11αποτυπωθεί σε έναν πραγματικό χάρτη.
52. 2:13Είναι μία ποιητική γεωγραφία όπου
53. 2:15πραγματικά τοπία και μεθικές εικόνες
54. 2:17έχουν ενωθεί σε μία ενιαία αφήγηση. Στο
55. 2:20τέλος του επεισοδίου ο Οδυσσέας δεν θα
56. 2:22έχει πια τίποτε από όσα είχε όταν έφυγε
57. 2:25από την Τρία. Δεν θα έχει στόλο, δεν θα
58. 2:27έχει πλοίο, δεν θα έχει συντρόφους. Θα
59. 2:29χει απομείνει μόνος. Θα είναι ένας
60. 2:31ναβαγός χωρίς πλούτο, χωρίς ρούχα, χωρίς
61. 2:35κάτι που να αποδεικνύει την ταυτότητά
62. 2:37του. Αλλά τη στιγμή που θα μοιάζουν σαν
63. 2:40να έχουν χαθεί όλα και να μην έχει πια
64. 2:43ελπίδα, θα του προσφερθεί κάτι που
65. 2:46σχεδόν κανείς θνητός δεν απέκτησε ποτέ.
66. 2:48Κάτι που και ο Γιλγαμές επιζητούσε
67. 2:50απεγνωσμένα, όπως είδαμε σε ένα άλλο
68. 2:53επεισόδιο, αλλά δίχως επιτυχία, το δώρο
69. 2:56της αθανασίας. Και τότε θα φανεί καθαρά
70. 2:59το βαθύτερο ερώτημα της Οδύσιας. Τι
71. 3:02σημαίνει να θέλει κανείς να επιστρέψει
72. 3:03στην πατρίδα του όταν έχει χάσει σχεδόν
73. 3:06όλα όσα τον συνέδεαν με αυτήν. [μουσική]
74. 3:15>> [μουσική]
75. 3:23[μουσική]
76. 3:24>> Μετά την καταστροφή στους λεστριγώνες ο
77. 3:27Οδυσσέας έχει πλέον μόνο ένα πλοίο. Με
78. 3:30αυτό φτάνει στην ΕΑ ή αλλιώς ΑΕΑ, το
79. 3:34νησί της Κύρκης που είναι η κόρη του
80. 3:36Ήλιου και της Πέρσης.
81. 3:38Η μετάβαση είναι κρίσιμη. Από τον κόσμο
82. 3:41της ομής βίας περνάμε σε έναν κόσμο της
83. 3:44μαγείας και του πειρασμού. Ο Οδυσσέας
84. 3:46χωρίζει τους συντρόφους του σε δύο
85. 3:48ομάδες. Η μία με αρχηγό τον ευρύλοχο
86. 3:51πηγαίνει να εξερευνήσει το νησί. Οι
87. 3:54άνδρες βρίσκουν το παλάτι της Κύρκης
88. 3:56γύρω από το οποίο υπάρχουν λύκοι και
89. 3:58λιοντάρια. Όμως τα θηρία δεν τους
90. 4:01επιτίθενται. Αντίθετα τους πλησιάζουν
91. 4:03ήμερα σαν να είναι κατοικίδια ζώα. Η
92. 4:07Κύρκη τους καλεί μέσα. Τους προσφέρει
93. 4:09φαγητό και κρασί. Αλλά έχει αναμίξει στο
94. 4:12ποτό μαγικά φάρμακα. Μόλις οι σύντροφοι
95. 4:15πιούν, τους αγγίζει με το ραυδί της και
96. 4:17τους μεταμορφώνει σε χείρους. Διατηρούν
97. 4:21όμως τη μνήμη και τη νόησή τους. Ο
98. 4:23ευρύλωχος που έχει μείνει έξω από το
99. 4:25παλάτι επιστρέφει ένδρομος και
100. 4:27ενημερώνει τον Οδυσσέα. Εκείνος
101. 4:30αποφασίζει να πάει μόνος του. Στον δρόμο
102. 4:32τον συναντά ο Ερμής και του δίνει ένα
103. 4:34βότανο που θα τον προστατέψει από τα
104. 4:36φάρμακα της Κύρκης. Έτσι όταν η Κύρκη
105. 4:39προσπαθεί να τον μαγέψει, ο Οδυσσέας
106. 4:42μένει αλόβητος, τραβά το σπαθί του και
107. 4:44την αναγκάζει να [ξερόβηχας] ορκιστεί
108. 4:46ότι δεν θα του κάνει κακό. Η Κύρκη τότε
109. 4:48αλλάζει στάση. Δίνει και πάλι στους
110. 4:51συντρόφους του την ανθρώπινη μορφή τους.
111. 4:53Προσφέρει σε όλους τους φιλοξενία και
112. 4:56έτσι παραμένουν στο νησί της για έναν
113. 4:57ολόκληρο χρόνο. Η ΕΑΕΑ δεν αποτελεί
114. 5:01λοιπόν μόνον έναν τόπο κινδύνου. Είναι
115. 5:03επίσης και ένας τόπος ανάπαυσης αλλά και
116. 5:07σταδιακής λισμονιάς του νόστου. Ο
117. 5:10Οδυσσέας δεν κινδυνεύει πια να πεθάνει,
118. 5:13αλλά να μην είναι για πάντα εκεί. Τελικά
119. 5:16οι σύντροφοί του του θυμίζουν την
120. 5:18πατρίδα τους και εκείνος τελικά ζητά από
121. 5:20την Κύρκη να τους αφήσει να φύγουν. Η
122. 5:23απάντηση της Κύρκης όμως είναι
123. 5:25απροσδόκητη. Δεν του δείχνει απλώς το
124. 5:27δρόμο για την Ηθάκη. λέει στον Οδυσσέα
125. 5:29ότι πρέπει πρώτα να κατέβει στον κάτω
126. 5:32κόσμο και να συμβουλευτεί το Μάντηρεσία
127. 5:35σχετικά με το πώς θα μπορέσει να
128. 5:37εξευμενίσει τον Ποσειδώνα, τον Θεό της
129. 5:39θάλασσας. Ο Όμηρος δεν αναφέρει τίποτε
130. 5:42που να μας βοηθά να προσδιορίσουμε την
131. 5:44γεωγραφική θέση της. Οι αρχαίοι
132. 5:47συγγραφής όμως θεωρούσαν ότι βρισκόταν
133. 5:50κάπου στην Ιταλία. Ήδη ο Ισίοδος
134. 5:52αναφέρει ότι από την ένωση της Κύρκης
135. 5:55και του Οδυσσέα προέκυψαν απόγονοι που
136. 5:58σχετίζονται με τον ιταλικό χώρο. Δηλαδή
137. 6:00ο Λατίνος που είναι ο πρόγονος όλων των
138. 6:03λατίνων και ο άγριος. Ο Απολλώνιος
139. 6:06Ρώδιος τοποθετεί τη νέα της Κύρκης στις
140. 6:09τιρηνικές ακτές της αυσονίας στον δυτικό
141. 6:13παράκτιο χώρο της Ιταλίας. Δηλαδή ο
142. 6:15Στράβων την συνδέει με το Κυρκαίον, το
143. 6:18σημερινό Μότε Σύρσεο, νότια της Ρώμης,
144. 6:21μία περιοχή που στην αρχαιότητα μάλλον
145. 6:23αποτελούσε ένα νησί.
146. 6:26Η ιστορία της Κύρκης έχει εμφανή
147. 6:29στοιχεία παραμυθιού. Μία ισχυρή μάγισα,
148. 6:32ένα απομονωμένο νησί, άγρια ζώα που
149. 6:35συμπεριφέρονται σαν να είναι ήμερα,
150. 6:37μαγικά φίλτρα και άνθρωποι που
151. 6:39μεταμορφώνονται σε ζώα.
152. 6:42Αν περιοριστούμε σε αυτό το επίπεδο, το
153. 6:44επεισόδιο μοιάζει να ανήκει πλήρως στον
154. 6:47χώρο της φαντασίας.
155. 6:49Ωστόσο, στον πυρήνα του μπορεί να
156. 6:52εντοπίσει κανείς έναν πολύ πραγματικό
157. 6:55φόβο των ταξιδιωτών αλλά και των
158. 6:57ναυτικών. Μία μικρή ομάδα ανδρών φτάνει
159. 7:00σε έναν άγνωστο τόπο χωρίς να γνωρίζει
160. 7:03αν οι κάτοικοί του θα αποδειχθούν
161. 7:05φιλικοί ή εχθρικοί. Οι άντρες αυτοί
162. 7:07μπορεί να είναι έμποροι, εξερευνητές ή
163. 7:09πειρατές, όπως συνέβει στην περίπτωση
164. 7:12της επιδρομής ενάντια στην Ήσμαρο, για
165. 7:15την οποία συζητήσαμε στο προηγούμενο
166. 7:17επεισόδιο. Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο μία
167. 7:20πιθανή βίαη αντίδραση των κατοίκων αυτού
168. 7:24του τόπου. Μπορεί να έχει και μία πιο
169. 7:27συγκεκαλυμμένη μορφή. Οι ντόποιοι μπορεί
170. 7:30να προσποιηθούν ότι τους προσφέρουν
171. 7:31φιλοξενία και κρυφά να τους
172. 7:34δηλητηριάσουν. Το φαγητό, το κρασί και
173. 7:37τα δώρα, δηλαδή τα μέσα που δηλώνουν την
174. 7:40φιλοξενία, μπορούν να μετατραπούν σε
175. 7:43εργαλεία εξαπάτησης και θανάτου. Υπάρχει
176. 7:46όμως και ένα δεύτερο επίπεδο. Για τον
177. 7:48αρχαίο ακροατή. Η μαγεία δεν ήταν απλώς
178. 7:51ένα λογοτεχνικό τέχνασμα ή ένα αθώο
179. 7:55παιδικό παραμύθι. θεωρούνταν μία
180. 7:57πραγματική δύναμη ικανή να βλάψει το
181. 8:00σώμα, τη σκέψη, τη γονιμότητα, την
182. 8:03οικογένεια ή ακόμα και ολόκληρη την
183. 8:05πόλη. Γι αυτό και δεν πρέπει να δούμε
184. 8:08την Κύρκη μόνο ως μία μάγισα του
185. 8:11παραμυθιού. Ανήκει σε έναν κόσμο που τα
186. 8:13φάρμακα, οι εποδές, οι κατάδεσμοι και οι
187. 8:17τελετουργικές πράξεις θεωρούνταν
188. 8:20πραγματικές απειλές.
189. 8:23Αυτή η αντίληψη δεν περιορίζεται μόνο
190. 8:24στον ελληνικό χώρο. Στην εγγής ανατολή η
191. 8:27μαγεία αντιμετωπιζόταν ως ένα πολύ
192. 8:29σοβαρό έγκλημα. Στον κώδικα του
193. 8:32Χαμουραμπί όποιος κατηγορείται για
194. 8:34μαγεία πρέπει να υποβληθεί στη λεγόμενη
195. 8:37δοκιμασία του ποταμού. Αν ο ποταμός τον
196. 8:40καταβάλλει, δηλαδή αν ο κατηγορούμενος
197. 8:42χαθεί κατά τη διάρκεια της δοκιμασίας, ο
198. 8:45κατήγορος παίρνει την περιουσία του. Αν
199. 8:47όμως ο κατηγορούμενος σωθεί, τότε ο
200. 8:50κατήγορος θανατώνεται και η περιουσία
201. 8:53του περνά στον άνθρωπο που κατηγορήθηκε
202. 8:55άδικα. Δυστυχώς δεν αναφέρεται τι
203. 8:58ακριβώς γινόταν στο πλαίσιο αυτής της
204. 9:01δοκιμασίας. Πάντως σίγουρα ο
205. 9:03κατηγορούμενος βυθιζόταν στο νερό του
206. 9:05ποταμού.
207. 9:07Ακόμη σαφέστερη είναι οι μεσοασυριακοί
208. 9:09νόμοι. Σε ένα νόμο ορίζεται
209. 9:12παραδείγματος χάρην ότι αν αποδειχτεί
210. 9:14πως κάποιος άσκησε μαγεία τότε ο δράστης
211. 9:17πρέπει να θανατωθεί. Παρόμοια στάση
212. 9:20συναντούμε και στη βιβλική νομοθεσία.
213. 9:23Παραδείγματος χάρην στην έξοδο
214. 9:24διατυπώνεται η εντολή φαρμακούς ου
215. 9:27περιποιήσετε. Δηλαδή δεν θα αφήσετε τους
216. 9:30μάγους να ζήσουν. Αυτά τα παραδείγματα
217. 9:33δεν σημαίνουν ότι πρέπει [ξερόβηχας] να
218. 9:35εξισώσουμε μηχανικά την κύρκη με τις
219. 9:38μάγισσες και τους μάγους. που
220. 9:40αναφέρονται σε νόμους της Αρχαίας
221. 9:41Ελλάδας και της Εγγής Ανατολής. Δείχνουν
222. 9:44όμως κάτι ουσιώδες. Στον αρχαίο κόσμο η
223. 9:47μαγεία δεν παρουσιάζεται ως ένα απλό
224. 9:49αδίκημα, αλλά θεωρείται μία σημαντική
225. 9:52απειλή και γ αυτό τιμωρείται πάντοτε με
226. 9:55θάνατο.
227. 9:56Έτσι το επεισόδιο της Κύρκης λειτουργεί
228. 9:58σε δύο επίπεδα. Στο μυθικό επίπεδο μία
229. 10:01μάγισσα μεταμορφώνει ανθρώπους σε
230. 10:03χείρους. Στο βαθύτερο επίπεδο η ιστορία
231. 10:06εκφράζει έναν φόβο απολύτως κατανοητό
232. 10:08για ναυτικούς σε ξένο τόπο. Ότι μία
233. 10:11απειλή δεν προέρχεται μόνο από όπλα ή
234. 10:14από μία ανοιχτή εχθρότητα, αλλά μπορεί
235. 10:17να προέλθει και από ένα γεύμα, ένα ποτό,
236. 10:19ένα φάρμακο. Μία γυναίκα που μπορεί να
237. 10:22χρησιμοποιήσει ακόμα και την μαγεία ως
238. 10:24ένα ισχυρό όπλο.
239. 10:29>> [μουσική]
240. 10:33>> Όταν επιτέλους μπορεί να αναχωρήσει από
241. 10:34τη Νέα ο Οδυσσέας, περιμένει ότι θα
242. 10:37ξεκινήσει αμέσως το ταξίδι του για την
243. 10:39Ηθάκη. Η Κύρκοι όμως το αποκαλύπτει ότι
244. 10:42πριν γυρίσει στην πατρίδα του πρέπει να
245. 10:45κάνει κάτι πρωτοφανές. Να ταξιδέψει στην
246. 10:48άκρη του κόσμου. Να φτάσει στο σημείο
247. 10:50που τελειώνει ο κόσμος των θνητών και
248. 10:52ξεκινά ο κόσμος των νεκρών ώστε να
249. 10:55συμβουλευτεί την ψυχή του Μάντηρεσία.
250. 10:58σχετικά με το πώς θα μπορέσει να
251. 10:59εξευμενίσει τον θυμωμένο Ποσειδώνα.
252. 11:03Έτσι αρχίζει η Νέκεια, ένα από τα πιο
253. 11:05παράξενα και σκοτεινά επεισόδια της
254. 11:07Οδύσσεας. Ο Οδυσσέας δεν κατεβαίνει στον
255. 11:11Άδη, κάτι που κανείς ζωντανός δεν μπορεί
256. 11:13να κάνει. Πλέει ως τα πέρατα του ωκεανού
257. 11:17και φτάνει στην χώρα των Κιμερίων, έναν
258. 11:20τόπο καλυμμένο από σκοτάδι και ομίχλη,
259. 11:22όπου ο ήλιος δεν λάμπει ποτέ πάνω στους
260. 11:25ανθρώπους. Εκεί προσφέρει θυσίες για να
261. 11:28προσελκίσει τις ψυχές των νεκρών. Ωστόσο
262. 11:31ο Οδυσσέας πρέπει να τις κρατήσει μακριά
263. 11:33με το σπαθί του μέχρι να έρθει πρώτα ο
264. 11:35Τυρεσίας. Ο Μάντης προφητεύει ότι ο
265. 11:38νόστος θα είναι δύσκολος επειδή ο
266. 11:40Ποσειδώνας είναι οργισμένος εξαιτίας της
267. 11:43τύφλωσης του Πολυφίμου. Προειδοποιεί τον
268. 11:46Οδυσσέα να μην πειράξει τα βόδια του
269. 11:48ήλιου στη Θρνακία και προαναγγέλλει ότι
270. 11:51αν επιστρέψει στην Ηθάκη θα βρει στο
271. 11:53παλάτι του μνηστήρες που ζητούν σε γάμο
272. 11:55τη γυναίκα του Πινελόπη. Το αποκαλύπτει
273. 11:58επίσης ότι μετά την επιστροφή του θα
274. 12:01πρέπει να ταξιδέψει ξανά κρατώντας ένα
275. 12:03κουμπί μέχρι να φτάσει και να συναντήσει
276. 12:06ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τι είναι
277. 12:08αυτό το αντικείμενο και άρα δεν έχουνε
278. 12:10δει ποτέ στη ζωή τους τη θάλασσα. Εκεί
279. 12:12θα προσφέρει θυσία στον Ποσειδώνα και
280. 12:15μόνο τότε θα συμβιλιωθεί με αυτόν τον
281. 12:18ισχυρό Θεό. Στη συνέχεια ο Οδυσσέας
282. 12:21συναντά την ψυχή της μητέρας του της
283. 12:23αντίκλιας και μαθαίνει τι συμβαίνει στην
284. 12:26Ηθάκη. Η Πινελόπη τον περιμένει ο Τη
285. 12:29λέμαχος μεγαλώνει χωρίς πατέρα και ο
286. 12:32λαέρτης ζει απομονωμένος στην ύπαιθρο
287. 12:34βυθισμένο στο πένθος. Ο Όμηρος τοποθετεί
288. 12:37την είσοδο στον Άδη, στα πέρατα του
289. 12:39κόσμου, κοντά στον Ωκεανό και στη χώρα
290. 12:41των Κιμερίων.
291. 12:43Οι Κιμεροί αναφέρεται ότι ζουν σε μία
292. 12:45χώρα καλυμμένη από νέφη και ομίχλη, όπου
293. 12:48ο ήλιος δεν λάμπει ποτέ, όπως ανέφερα
294. 12:50και νωρίτερα. Η εικόνα είναι ποιητική,
295. 12:53αλλά δεν είναι αυθαίρετη. Μπορεί να
296. 12:55συνδεθεί νομίζω με την Βόρεια Ευρώπη,
297. 12:58έναν χώρο που στα μάτια ενός ανθρώπου
298. 13:00από τη φωτεινή Μεσόγειο έμοιαζε ψυχρός,
299. 13:03σκοτεινός, μακρινός και σχεδόν εκτός των
300. 13:06ορίων της ανθρώπινης γεωγραφίας. Ο
301. 13:08Όμηρος δεν αναφέρει ρητά ότι ο Οδυσσέας
302. 13:11ταξιδεύει στη Βόρεια Ευρώπη ή στον βορά.
303. 13:15Ο Οδυσσέας διασχίζει απλά τον απέραντο
304. 13:17ωκεανό. Όμως η περιγραφή αυτού του τόπου
305. 13:20δείχνει ότι η επική περιγραφή ίσως είχε
306. 13:22ενσωματώσει εικόνες ενός απότατου
307. 13:25βόρειου κόσμου. Η ομύχλη, η απουσία
308. 13:28ήλιου, το ψύχος και η μεγάλη απόσταση
309. 13:31από τον μεσογειακό χώρο είναι τα
310. 13:32χαρακτηριστικά γνωρίσματά του. Αυτή η
311. 13:35εικόνα θα μπορούσε να έχει σχηματιστεί
312. 13:37από έμμεσες πληροφορίες, αφηγήσεις
313. 13:40ταξιδιωτών και φήμες που κυκλοφορούσαν
314. 13:43μαζί με εμπορικά αγαθά. Το
315. 13:45χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ενός
316. 13:46τέτοιου εμπορικού προϊόντος μπορεί να
317. 13:48είναι το κεχριμπάρι. Ήδη κατά την εποχή
318. 13:51του χαλκού και χριμπάρι που προέρχεται
319. 13:53από τη Βαλκτική έφτανε στο Αιγαίο μέσω
320. 13:56ενός εκτεταμένου δικτύου ανταλλαγών.
321. 13:59Χάντρες από κεχριμπάρι βρίσκουμε σε
322. 14:01μυκηναϊκούς τάφους από το δεύτερο μισό
323. 14:03της δεη χιλιετίας π.Χ. Αλλά επίσης και
324. 14:07στο ναυβάγιο του ούλου μπορούν που
325. 14:09χρονολογείται στα τέλη του 14ου αιώνα
326. 14:11π.Χ.
327. 14:12Δεν χρειάζεται να φανταστούμε Μυκηναίους
328. 14:15ή μεταγενέστερους Έλληνες της εποχής του
329. 14:18Ομήρου να φτάνουν οι ίδιοι στην Βαλτική.
330. 14:21Ωστόσο, μαζί με το Κεχριμπάρι από την
331. 14:23Βαλτική θα ταξίδευαν και πληροφορίες για
332. 14:26αυτούς τους μακρινούς τόπους. Οι αρχαίοι
333. 14:28συγγραφείς συνέδησαν συχνά την είσοδο
334. 14:31του κάτω κόσμου που χρησιμοποίησε ο
335. 14:32Οδυσσέας με την Καμπανία και ειδικότερα
336. 14:36με την περιοχή γύρω από την Κύμη και τα
337. 14:39φλεγέα παιδεία.
338. 14:41Άλλοτε αναφέρεται η ίδια η κύμη, άλλοτε
339. 14:44η λίμνη αόρνος, το λατινικό αβερνους και
340. 14:48σημερινόταβο
341. 14:50και άλλοτε το αχερούσιον της Καμπανίας
342. 14:53που συνήθως ταυτίζεται με τη σημερινή
343. 14:55φουζάρο.
344. 14:57Πρόκειται για γειτονικούς τόπους στην
345. 14:59δυτική καμπανία, σε ένα ευφαιστιακό και
346. 15:02επιβλητικό τοπίο.
347. 15:04Ο Στράβων αναφέρει παραδόσεις σύμφωνα με
348. 15:06τις οποίες στην περιοχή του Αόρνου
349. 15:08βρίσκονταν παλαιότερα κυμέροι αλλά και
350. 15:11υπόγιοι χώροι που συνδέονταν με τη
351. 15:12μαντία των νεκρών, με τη νεκρομαντία
352. 15:14δηλαδή. Αργότερο ο Βυργίλιος θα
353. 15:17τοποθετήσει στην ίδια περιοχή την κάθοδο
354. 15:20του ενία στον Άδη.
355. 15:28Μετά την Αίκεια ο Οδυσσέας επιστρέφει
356. 15:30στη Νέα, το νησί της Κύρκης. Εκείνη του
357. 15:33δίνει τις τελευταίες οδηγίες για τον
358. 15:35δρόμο προς την Ηθάκη. Το ταξίδι ξεκινά
359. 15:37και πρέπει να αντιμετωπίσει τον πρώτο
360. 15:40μεγάλο κίνδυνο που είναι οι σειρήνες.
361. 15:42Όποιος τις πλησιάσει και ακούσει το
362. 15:44τραγούδι τους, ξεχνά την επιστροφή και
363. 15:46δεν γυρίζει ποτέ στο σπίτι του. Όταν
364. 15:49κάποιο πλοίο πλησιάσει τις σειρήνες, ο
365. 15:51άνεμος παύει και η θάλασσα μένει
366. 15:53ακίνητη. Αυτό είναι το σημάδι που
367. 15:55προαναγγέλει τον κίνδυνο. Οι Αχαίοι στο
368. 15:58πλοίο λοιπόν όταν φτάνουν σε αυτό το
369. 16:00σημείο κοπυλατούν με βουλωμένα αυτιά
370. 16:03όπως τους έχει συμβουλεύσει η Κύρκη. Ενώ
371. 16:05ο Οδυσσέας δεμένος στο κατάρτη ακούει
372. 16:09τις ειρήνες να τον καλούν με το όνομά
373. 16:10του. Του υπόσχονται γνώση και του λένε,
374. 16:13όπως αναφέρει ο Όμηρος σε μετάφραση του
375. 16:15Μαρωνίτη. Έλα Οδυσσέα περίφημε, δόξα των
376. 16:19Αχαιών πλησίασε. Άραξε εδώ το πλοίο να
377. 16:22ακούσεις τη φωνή μας. αφού κανείς ποτέ
378. 16:24δεν μας προσπέρασε στο μελανό καράβι
379. 16:27του, προτού να ακούσει από το στόμα μας
380. 16:29τη μελιστάλακτη φωνή μας, πρώτα
381. 16:32εφραίνεται και ύστερα συνεχίζει το
382. 16:34ταξίδι του κερδίζοντας καινούργια γνώση.
383. 16:37Γιατί τα πάντα εμείς γνωρίζουμε. Όσα
384. 16:40τραβήξανε στις τρία στον κάμπο αργεί και
385. 16:42τρώει θέλημα των Θεόν. Και ακόμα ξέρουμε
386. 16:46τα όσα συμβαίνουν πάνω σε ολόκληρη τη γη
387. 16:49με τα πολλά γεννήματα.
388. 16:51Σχετικά με αυτό το επεισόδιο υπάρχει ένα
389. 16:53ενδιαφέρον στοιχείο το οποίο δεν έχει
390. 16:56αναδειχθεί επαρκώς. Το θέλγητρο δεν
391. 16:58είναι μόνο η δονή που προσφέρει η φωνή
392. 17:00τους, αλλά επίσης και η υπόσχεση της
393. 17:03γνώσης. Δεν καλούν τον Οδυσσέα απλώς να
394. 17:05ακούσει ένα όμορφο τραγούδι. Τον
395. 17:08προσφωνούν με το όνομά του. Αναγνωρίζουν
396. 17:10τη δόξα του και του υπόσχονται ότι θα
397. 17:12μάθει περισσότερα. Όσα συνέβησαν στην
398. 17:15Τρία και όσα συμβαίνουν επάνω σε
399. 17:17ολόκληρη τη γη.
400. 17:19Αυτό το γεγονός καθιστά το επεισόδιο
401. 17:21ιδιαίτερα σύνθετο. Οι σειρήνες δεν
402. 17:24προσφέρουν λίθη όπως οι Λοτοφάγοι.
403. 17:26Αντίθετα προσφέρουν μνήμη και
404. 17:28πληροφορίες. Υπόσχονται στον Οδυσσέα να
405. 17:31του πουν την ιστορία του κόσμου και
406. 17:33κυρίως την ιστορία του τροϊκού πολέμου.
407. 17:35Δηλαδή την ίδια ιστορία από την οποία
408. 17:37προέρχεται και η δική του δόξα. Άρα το
409. 17:41τραγούδι τους αποτελεί ουσιαστικά μία
410. 17:44επικίνδυνη μορφή ποίησης. Όπως ο αειδός,
411. 17:47ο τραγουδιστής δηλαδή του ομηρικού
412. 17:49κόσμου, έτσι και οι σειρήνες γνωρίζουν
413. 17:52και αφηγούνται. Η διαφορά είναι ότι η
414. 17:55δική τους αφήγηση δεν προάγει την μνήμη
415. 17:59μιας κοινότητας, αλλά οδηγεί στον θάνατο
416. 18:02και άρα την λίθη. Γι αυτό η σκηνή έχει
417. 18:05ιδιαίτερη σημασία για τον ίδιο τον
418. 18:07Οδυσσέα. Είναι ο ήρωας που θέλει να
419. 18:09γνωρίζει, να εξερευνά, να ακούει και να
420. 18:12μαθαίνει. Ήδη από την αρχή της Οδύσιας
421. 18:15παρουσιάζεται ως ο άνθρωπος που είδε
422. 18:17πόλης πολλών ανθρώπων και εγνώρισε το
423. 18:20νου τους, δηλαδή τον τρόπο που
424. 18:21σκέφτονται. Η επιθυμία της γνώσης είναι
425. 18:25μέρος της ταυτότητάς του. Όμως εδώ αυτή
426. 18:28η επιθυμία γίνεται επικίνδυνη, αφού η
427. 18:30γνώση που του προσφέρεται δεν είναι
428. 18:33χρήσιμη για τον νόστο. Είναι γνώστη που
429. 18:35θα τον καταστήσει αιχμάλωτό της. Το
430. 18:39επεισόδιο εκφράζει έναν ακόμη κίνδυνο
431. 18:42των μεγάλων ταξιδιών. Ο ταξιδιώτης δεν
432. 18:44κινδυνεύει μόνο από άγνωστους λαούς,
433. 18:47πέρατα και ανέμους. Κινδυνεύει και από
434. 18:49την επιθυμία του να σταματήσει, να
435. 18:52ακούσει, να μάθει περισσότερα και έτσι
436. 18:55να καθυστερήσει υπερβολικά τον νόστο,
437. 18:57την επιστροφή του.
438. 19:02[μουσική]
439. 19:08>> [μουσική]
440. 19:12>> Ο Όμηρος δεν δίνει πληροφορίες για το
441. 19:14σημείο όπου έλαβε χώρα το επεισόδιο με
442. 19:17τις ειρήνες. Ο Στράβων αναφέρει
443. 19:19παραδόσεις που τη συνέδυαν είτε με την
444. 19:22περιοχή του Πορθμού της Μεσίνης είτε με
445. 19:25τις συρινούσες, δηλαδή μικρά νησιά κοντά
446. 19:28στην Χεσόνησο του Σορέτο στην αρχή της
447. 19:31Καμπανίας. Η Νέα Πολή συνδέθηκε επίσης
448. 19:34με την σειρήνα Αρθενόπη, όπου μάλιστα
449. 19:37σύμφωνα με μία τοπική παράδοση είχε
450. 19:39ταφή. Η ταύτιση με την Καμπανία είναι
451. 19:42εύλογη. Η περιοχή είχε απόκρυμνες ακτές,
452. 19:46νησίδες, επικίνδυνα περάσματα και
453. 19:48αργότερα μία ισχυρή ελληνική παρουσία.
454. 19:51Οι σειρήνες λοιπόν έτσι μπορούσαν να
455. 19:53ενταχθούν σε ένα πραγματικό δυτικό τοπίο
456. 19:56όπου η ναυσιπλοία, ο κίνδυνος και η
457. 19:58τοπική λατρία ενώθηκαν με την ομερική
458. 20:01παράδοση.
459. 20:03[μουσική]
460. 20:08Μετά τις ειρήνες ο Οδυσσέας πλησιάζει
461. 20:10στο πιο επικίνδυνο θαλάσσιο πέρασμα, τη
462. 20:13σκύλα και τη Χάρυβδη. Η Κύρκη έχει
463. 20:16προειδοποιήσει τον Οδυσσέα ότι δεν
464. 20:18υπάρχει ασφαλής τρόπος να το διασχύσει.
465. 20:20Από τη μία πλευρά βρίσκεται η σκύλα
466. 20:23κρυμμένη σε μία σπηλιά που βρίσκεται
467. 20:25ψηλά σε έναν απόκρυμνο βράχο. Από την
468. 20:27άλλη πλευρά η χάριβδη που τρεις φορές
469. 20:30την ημέρα ρουφά και μετά βγάζει πάλι το
470. 20:33νερό της θάλασσας. Η επιλογή είναι
471. 20:35τραγική. Αν ο Οδυσσέας πλησιάσει τη
472. 20:38Χάριβδη, κινδυνεύει να χαθεί ολόκληρο το
473. 20:41πλοίο. Αν περάσει κοντά στη σκύλα, θα
474. 20:44χάσει έξι συντρόφους του, έναν για κάθε
475. 20:47κεφάλι του τέρατος. Η Κύρκη του λέει
476. 20:49καθαρά ότι είναι προτιμότερο να
477. 20:51θυσιαστούν λίγοι παρά να χαθούν όλοι
478. 20:53τους. Ο Οδυσσέας δεν αποκαλύπτει τον
479. 20:56κίνδυνο στους συντρόφους του. Τους
480. 20:58προειδοποιεί για την Χάρυβδη, αλλά δεν
481. 21:00τους μιλά για την σκύλα. Αν τους έλεγε
482. 21:03ότι έξι από αυτούς είναι σχεδόν βέβαιο
483. 21:05πως θα πεθάνουν, θα πανικοβάλλονταν και
484. 21:07θα εγκατέλειπαν τα κουπιά. Έτσι ο
485. 21:10Οδυσσέας κρατά κρυφά όσα γνωρίζει και
486. 21:12επιλέγει να οδηγήσει το πλοίο προς το
487. 21:14μικρότερο κακό. Καθώς οι σύντροφοι
488. 21:17κοιτούν τρομοκρατημένοι τη χάριβδη, η
489. 21:20σκύλα ξαφνικά αρπάζει έξι άντρες από το
490. 21:23πλοίο. Ο Όμηρος περιγράφει τη σκηνή με
491. 21:26ιδιαίτερη σκληρότητα. Οι άντρες φωνάζουν
492. 21:28τον Οδυσσέα με το όνομά του, καθώς τα
493. 21:31κεφάλαια του τέρατος επιστρέφουν μέσα
494. 21:33στη σπηλιά όπου θα τους καταβροχθήσουν.
495. 21:36Ο Όμηρος δεν δίνει την ακριβή γεωγραφική
496. 21:39θέση του στενού της κύλας και της
497. 21:41Χάριδης. Ωστόσο, στην αρχαιότητα σχεδόν
498. 21:44όλοι οι συγγραφείς συμφωνούσαν ότι
499. 21:45βρισκόταν στον πορθμό της Μεσίνης
500. 21:48ανάμεσα στη Σικελία και την Καλαβρία. Η
501. 21:51σκύλα τοποθετήθηκε στην ιταλική πλευρά,
502. 21:53στο σκυλαίον, ενώ η Χάρυβδη συνδέθηκε με
503. 21:55τα επικίνδυνα ρεύματα και τις δύνες του
504. 21:58στενού. Αυτή η ταύτιση μοιάζει λογική. Ο
505. 22:01πορθμός της Μεσίνης ήταν ένα επικίνδυνο
506. 22:04πέρασμα για τα αρχαία πλοία. Τα ισχυρά
507. 22:06ρεύματα, οι αντίθετοι άνεμοι, οι
508. 22:08βραχώδεις ακτές και η στενότητα του
509. 22:10θαλάσσιου δρόμου μπορούσαν εύκολα να
510. 22:13εμπνεύσουν την ποιητική φαντασία που τα
511. 22:16μετουσίωσε σε δύο τέρατα που απειλούν τα
512. 22:18πλοία. Η σημασία του επεισοδίου είναι
513. 22:21ότι εδώ ο Οδυσσέας δεν μπορεί να
514. 22:23νικήσει. Δεν υπάρχει δόλος που να μπορεί
515. 22:26να σώσει όλους τους άντρες.
516. 22:28Σπηλιά του Πολυφίμου. Δεν υπάρχει θεϊκό
517. 22:31βότανο όπως αυτό που τον γλίτωσε από τα
518. 22:33μάγια της Κύρκης. Δεν υπάρχει κάποιο
519. 22:35προειληπτικό μέτρο όπως το κερί στα
520. 22:38αυτιά για να αντιμετωπίσει τις σειρήνες.
521. 22:40Μπορεί μόνο να επιλέξει το ίσον κακόν,
522. 22:43δηλαδή το μικρότερο κακό. Ο Οδυσσέας
523. 22:46επιλέγει να χάσει έξι συντρόφους για να
524. 22:48σωθούν οι υπόλοιποι. Μετά την σκύλα και
525. 22:51τη Χάριδη, ο Οδυσσέας φτάνει στη
526. 22:53Θρνακία, το νησί του Ήλιου. Εκεί βόσκουν
527. 22:56τα ιερά κοπάδια του Θεού. Ο Τηρεσίας και
528. 22:58η Κύρκη έχουν ήδη προειδοποιήσει τον
529. 23:00Οδυσσέα. Αν οι σύντροφοί του σεβαστούν
530. 23:03τα ζώα του ήλιου, υπάρχει ακόμα ελπίδα
531. 23:05να φτάσουν στην Ηθάκη έστω και μετά από
532. 23:08πολλά βάσανα. Αν όμως θα πειράξουν, τότε
533. 23:10το πλοίο και οι σύντροφοι θα χαθούν και
534. 23:12ο Οδυσσέας θα επιστρέψει μόνος και με
535. 23:15ξένο πλοίο. Ο Οδυσσέας θέλει να
536. 23:17αποφύγουν το νησί, αλλά η σύντροφοί του
537. 23:18εξαντλημένη από τις προηγούμενες
538. 23:20δοκιμασίες τον πιέζουν να σταματήσουν
539. 23:23για να ξεκουραστούν. Ο ευρύλωχος μάλιστα
540. 23:25τον κατηγορεί ότι είναι σκληρός και ότι
541. 23:28δεν σκέφτεται την κούραση των ανδρών
542. 23:30του. Ο Οδυσσέας τελικά υποχωρεί, αλλά
543. 23:33τους βάζει να ορκιστούν ότι δεν θα
544. 23:35αγγίξουν κανένα ζώο του ήλιου. Για ένα
545. 23:38μήνα οι άνεμοι όμως δεν τους αφήνουν να
546. 23:40φύγουν από το νησί. Όσο υπάρχουν
547. 23:42προμήθειες, οι σύντροφοί του τηρούν τον
548. 23:44όρκο τους. Όταν όμως τα τρόφιμα
549. 23:47τελειώσουν και αρχίσουν να πεινούν, ο
550. 23:49ευρύλωχος πήθει τους υπόλοιπους να
551. 23:52σφάξουν ορισμένα από τα βόδια. Ο Θεός
552. 23:54ήλιος εξοργίζεται και ζητά από τον Δία
553. 23:57να τιμωρηθούν οι ιερόσύλοι. Απειλεί
554. 23:59μάλιστα ότι αν δεν αποδοθεί δικαιοσύνη
555. 24:02θα κατέβει στον Άδη και θα φωτίζει τους
556. 24:04νεκρούς αντί για τους ζωντανούς. Όταν
557. 24:07τελικά το πλοίο φεύγει από τη θρυνακεία
558. 24:09ο Δίας εξαπολεί καταιγίδα και το χτυπά
559. 24:12με κεραυνό. Το πλοίο διαλύεται και όλοι
560. 24:14οι σύντροφοι πνίγονται. Μόνον ο Οδυσσέας
561. 24:17επιζει δεμένο στα συντρίμια του
562. 24:19καταρτιού και της καρίνας του πλοίου. Η
563. 24:23Θρνακία ταυτίστηκε ήδη στην αρχαιότητα
564. 24:25με τη Σικελία. Η σύνδεση ήταν εύκολη
565. 24:27κυρίως λόγω της σχέσης του όρου θρινακία
566. 24:31με την τρινακρία, δηλαδή την τριγωνική
567. 24:35συκελία με τα τρία ακροτήριά της. Έτσι
568. 24:39το νησί του ήλιου εντάχθηκε στον ίδιο
569. 24:42δυτικό ορίζοντα με τους κύκλοπες, τους
570. 24:44λεστριγώνες, τη σκύλα και τη χάρυβη. Η
571. 24:46ταύτιση της θρινακείας όμως με τη
572. 24:48Συκελία δημιουργεί ένα σοβαρό γεωγραφικό
573. 24:51πρόβλημα. Αν ο Οδυσσέας περνά τη σκύλα
574. 24:54και τη χάρυβδη στον πορθμό της Μεσίνης
575. 24:57και έπειτα φτάνει στη Θρνακία, τότε η
576. 25:00θρυνακία δεν μπορεί να είναι ολόκληρη
577. 25:02συκελία γιατί βρίσκεται ήδη δίπλα στο
578. 25:04πέρασμα. Αν πάλι οι κύκλοπες βρίσκονται
579. 25:07κοντά στην Έτνα τότε ένα άλλο επεισόδιο
580. 25:10του ίδιου ταξιδιού έχει ήδη τοποθετηθεί
581. 25:12στο ίδιο σημείο.
582. 25:14Ωστόσο, αυτά είναι προβλήματα που απλά
583. 25:15δείχνουν ότι οι αρχαίοι συγγραφής συχνά
584. 25:18προσάρμοζαν τους ομερικούς τόπους σε
585. 25:20γνωστά τοπία της Δύσης, χωρίς πάντοτε να
586. 25:23τους εντάσουν σε μία απολύτως συνεπή
587. 25:25διαδρομή. Εδώ όμως αξίζει να θυμηθούμε
588. 25:28ότι υπήρχαν και πολλοί αρχαίοι
589. 25:30συγγραφείς που ήταν επιφυλακτικοί με
590. 25:32όλες αυτές τις ταυτήσεις και θεωρούσαν
591. 25:34ότι πρόκειται απλά για μία μυθική και
592. 25:37όχι για μία πραγματική γεωγραφία.
593. 25:40τόνιζαν ότι ο ίδιος ο Όμηρος έδωσε
594. 25:43επίτιδες ασαφείς περιγραφές όλων αυτών
595. 25:46των τόπων, καθώς δεν ήταν η πρόθεσή του
596. 25:48να δημιουργήσει έναν ρεαλιστικό χάρτη.
597. 25:58Μετά την καταστροφή στη θυρακεία, ο
598. 26:00Οδυσσέας είναι πλέον ολομόναχος στη
599. 26:03θάλασσα. δένει πρόχειρα ένα τμήμα της
600. 26:06καρίνας με το σπασμένο κατάρτη και
601. 26:08παρασύρεται πάνω στα συντρίμια του
602. 26:10πλοίου. Οι άνεμοι τον φέρνουν ξανά κοντά
603. 26:13στην χάριβδη. Αυτή τη φορά δεν έχει
604. 26:15δυνατότητα επιλογής. Όταν η χάριδη ρουφά
605. 26:18τη θάλασσα, ο Οδυσσέας αρπάζεται από μία
606. 26:21αγριοσικιά που κρέμεται πάνω από το νερό
607. 26:23και μένει εκεί περιμένοντας να ξαναβγεί
608. 26:26στην επιφάνεια η πρόχειρη σχεδία του.
609. 26:29Όταν τελικά η χάριβδη εξτομίζει το νερό,
610. 26:32ο Οδυσσέας πέφτει ξανά στη θάλασσα,
611. 26:34αρπάζει τη σχεδία του και συνεχίζει να
612. 26:37παρασύρεται από τα ρεύματα της θάλασσας.
613. 26:40Για 9νέα μέρες ταξιδεύει μόνος του επάνω
614. 26:43σε αυτά τα συντρίμια του πλοίου του. Τη
615. 26:4510η ημέρα φτάνει στην ογηγία, το νησί
616. 26:48της Καλυψός, της κόρης του Άτλαντα. Εκεί
617. 26:51η νύμφη τον βρίσκει ναβαγισμένο στην
618. 26:54ακτή του νησιού της. Τον σώζει και τον
619. 26:57κρατά κοντά της.
620. 26:58Η ογηγία αποτελεί έναν πολύ διαφορετικό
621. 27:01κίνδυνο από όλους τους προηγούμενους. Η
622. 27:04Καλυψό δεν τρώει τους ξένους όπως ο
623. 27:07Πολύφιμος και λεστριγώνες. Δεν
624. 27:09μεταμορφώνει ανθρώπους σε ζώα όπως η
625. 27:11Κύρκη. Αντίθετα προσφέρει στον Οδυσσέα
626. 27:15ασφάλεια, έρωτα και αθανασία. Του
627. 27:18υπόσχεται ότι αν μείνει μαζί της δεν θα
628. 27:20γεράσει και δεν θα πεθάνει ποτέ. Αυτό
629. 27:24κάνει τον πειρασμό της Καλυψός ακόμα πιο
630. 27:27δελαιαστικό. Ο Οδυσσέας έχει ήδη κατέβει
631. 27:30ως την άκρη του κάτω κόσμου. Έχει δει
632. 27:33τις ψυχές των νεκρών. Έχει μιλήσει με
633. 27:35την μητέρα του, με τον Τηρεσία και με
634. 27:37τους ήρωες του τροϊκού πολέμου. Ξέρει
635. 27:39πλέον τι σημαίνει θάνατος και η εικόνα
636. 27:42που έχει δει δεν είναι καθησυχαστική.
637. 27:45Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο
638. 27:47ίδιος ο Αχιλλέας, ο σπουδαιότερος από
639. 27:50όλους τους Αχαίους πολεμιστές.
640. 27:52Όταν ο Οδυσσέας τον συναντά ανάμεσα
641. 27:54στους νεκρούς, προσπαθεί να τον
642. 27:56παρηγορήσει λέγοντάς του ότι όπως ήταν
643. 27:59τιμημένος όσο ζούσε, έτσι και τώρα
644. 28:01βασιλεύει στους νεκρούς. Ο Αχιλλέας όμως
645. 28:04απορρίπτει αμέσως αυτή την παρηγοριά.
646. 28:07Του απαντά ότι θα προτιμούσε να είναι
647. 28:09υπηρέτης ενός φτωχού ανθρώπου επάνω στη
648. 28:12γη, παρά βασιλιάς ανάμεσα σε όλους τους
649. 28:15νεκρούς. Μετά από μία τέτοια εμπειρία θα
650. 28:17περίμενε κανείς ότι η πρόταση της
651. 28:19Καλυψός θα ήταν ακαταμάχητη.
652. 28:22Ο Οδυσσέας γνωρίζει ότι ο θάνατος δεν
653. 28:24οδηγεί σε μία ευχάριστη αιώνια ζωή.
654. 28:27Γνωρίζει ότι ακόμα και ο Αχιλλέας, ο πιο
655. 28:30δοξασμένος ήρωας των Αχαιών, θα ήταν
656. 28:33πρόθυμος να ανταλλάξει τη βασιλεία στον
657. 28:35κάτω κόσμο με την πιο ταπεινή ζωή επάνω
658. 28:37στη γη. Και όμως, όταν η Καλυψό του
659. 28:41προσφέρει αθανασία, εκείνος τελικά την
660. 28:43αρνείται.
661. 28:44Όταν πηγαίνει να τον δει ο Ερμή στην
662. 28:46ογηγία, ο Όμηρος αναφέρει το εξής
663. 28:49χαρακτηριστικό απόσπασμα. Τον βρήκε εκεί
664. 28:52να κάθεται στο περιγιάλι. Ούτε στιγμή
665. 28:54δεν στέγνωναν τα μάτια του από το κλάμα.
666. 28:57Έλιωνε η γλυκιά ζωή του απ τον καϊμό του
667. 28:59γυρισμού και οδύρονταν, αφού καμιά χαρά
668. 29:02δεν του έδινε τώρα πια η νεράδα. Τις
669. 29:04νύχτες αν κοιμότανε μαζί της στο βάθος
670. 29:07της σπηλιάς, το κανε απ ανάγκη. Το θελε
671. 29:10εκείνη, εκείνος όχι. Τις μέρες όμως τις
672. 29:12περνούσε κρεμασμένο σε βράχια και
673. 29:14ακρωτήρια, τα σωθικά του τρώγοντας με
674. 29:17δάκρυια, στεναγμούς και λίπες, με μάτια
675. 29:20βουρκωμένα, στυλωμένα πάντα στο άκαρπό
676. 29:23Πέλαγος. Ο Οδυσσέας θέλει να φύγει.
677. 29:27Κάθεται στην ακτή και κοιτάζει τη
678. 29:28θάλασσα κλέγοντας για την Ηθάκη. Η
679. 29:31Καλυψό είναι όμορφη, θεϊκή και αθάνατη.
680. 29:34Η Πινελόπη είναι θνητή. Ο Οδυσσέας
681. 29:36βεβαίως το γνωρίζει αυτό καλά. Παρόλα
682. 29:38αυτά προτιμά να επιστρέψει στη θνητή
683. 29:41γυναίκα του και στον οίκο του παρά να
684. 29:43μείνει για πάντα αποκλεισμένος σε ένα
685. 29:45θεϊκό νησί χωρίς όμως νόστο, χωρίς
686. 29:48επιστροφή. Υπάρχει βεβαίως και μία
687. 29:51λεπτομέρεια στο κείμενο. Η φράση επί
688. 29:54ουκέτη Ινδανε νύμφη. Δεν του άρεσε πια η
689. 29:58νύμφη. Δεν του άρεσε πια η Καλυψό.
690. 30:00Έπειτα από ετά χρόνια. Φαίνεται ότι αφού
691. 30:03πέρασε μαζί της 7 χρόνια στην ογηγία, η
692. 30:06Καλυψό δεν του φαινόταν αρκετά
693. 30:08γοητευτική.
694. 30:09Η Αθανασία χωρίς πατρίδα, χωρίς οίκο,
695. 30:12χωρίς πινελόπι και χωρίς τηλέμαχο έχει
696. 30:15μετατραπεί σε μία φυλακή. Έτσι ο πόθος
697. 30:18του νός του επιστρέφει με απόλυτη
698. 30:20δύναμη. Ο Οδυσσέας δεν επιλέγει απλά
699. 30:23ανάμεσα σε δύο γυναίκες. Επιλέγει
700. 30:25ανάμεσα σε δύο μορφές ύπαρξης. Από τη
701. 30:28μία πλευρά μία αθάνατη ζωή έξω από τον
702. 30:31ανθρώπινο χρόνο δίπλα στην Καλυψό και
703. 30:34από την άλλη πλευρά την ανθρώπινη θνητή
704. 30:37επισφαλή ζωή στην Ηθάκη και επιλέγει τη
705. 30:40δεύτερη επειδή μόνον εκεί μπορεί να
706. 30:43ξαναγίνει ο εαυτός του.
707. 30:46Ο Όμηρος δεν αναφέρει πο ακριβώς
708. 30:48βρισκόταν η ογηγία. Την παρουσιάζει ως
709. 30:51ένα μακρινό και απομονωμένο νησί σχεδόν
710. 30:54έξω από τον ανθρώπινο κόσμο. Μία γνωστή
711. 30:57παράδοση τη συνέδεσε με τη Γαύδο, όχι το
712. 30:59νησι νότια της Κρήτης, αλλά με το
713. 31:01σημερινό κόζο, δηλαδή στη Μάλτα, ενώ
714. 31:04άλλες παραδόσεις την τοποθετούσαν ακόμη
715. 31:07μακρύτερα στον ωκεανό ή και σε μυθικούς
716. 31:10χώρους.
717. 31:17Στο δεύτερο αυτό επεισόδιο είδαμε το πιο
718. 31:20σκοτεινό τμήμα της περιπλάνησης του
719. 31:22Οδυσσέα. Στη νέα της Κύρκης οι σύντροφοι
720. 31:25του Οδυσσέα κινδύνευσαν να χάσουν την
721. 31:28ανθρώπινη μορφή τους. Στην ΑΚα ίδιος
722. 31:31έφτασε ως τα όρια του κάτω κόσμου και
723. 31:34έμαθε ότι ο νόστος του δεν θα τελειώσει
724. 31:37εύκολα ούτε καν όταν επιστρέψει στην
725. 31:39Ηθάκη. Στις ο κίνδυνος δεν ήταν η βία,
726. 31:44αλλά η γνώση. Μία γνώση τόσο δελαστική
727. 31:47που μπορούσε ακόμα και να αγιδεύσει τον
728. 31:50ταξιδιώτη για πάντα. Στη Θρυακία οι
729. 31:52σύντροφοί του παραβίασαν τους ιερούς
730. 31:54κανόνες και έφαγαν τα βόδια του ήλιου.
731. 31:58Εκεί κρίθηκε οριστικά η μοίρα τους. Από
732. 32:01εκείνη τη στιγμή ο Οδυσσέας δεν έχει πια
733. 32:03τίποτε από όσα είχε στην αρχή του
734. 32:05ταξιδιού. Δεν έχει στόλο, δεν έχει
735. 32:08πλοίο, δεν έχει συντρόφους. Από αρχηγός
736. 32:1112 πλοίων γίνεται ένας άνθρωπος μόνος
737. 32:14πιασμένος από συντρίμια που παρασύρονται
738. 32:17στη θάλασσα. Η περιπλάνηση έχει
739. 32:19απογυμνώσει τον ήρωα από όλα τα
740. 32:22εξωτερικά στοιχεία της ταυτότητάς του
741. 32:24και τότε φτάνει στην ογηγία. Εκεί η
742. 32:27Οδύσσεια κάνει μία απροσδόκητη στροφή. Ο
743. 32:30τελευταίος μεγάλος πειρασμός δεν είναι
744. 32:32ένα τέρας. Δεν είναι η πείνα, δεν είναι
745. 32:34η θάλασσα. Είναι η Καλυψό. Μία όμορφη
746. 32:37νύμφη που του προσφέρει όλα όσα οι
747. 32:40άνθρωποι συνήθως επιθυμούν περισσότερο.
748. 32:43Ασφάλεια, έρωτα και αθανασία. Ύστερα από
749. 32:46την Είκεα ο Οδυσσέας ξέρει πολύ καλά τι
750. 32:48σημαίνει θάνατος. Έχει ακούσει τον
751. 32:50Αχιλλέα να λέει ότι θα προτιμούσε να
752. 32:51είναι υπηρέτης ενός φτωχού ανθρώπου
753. 32:54επάνω στη γη παρά βασιλιάς ανάμεσα στους
754. 32:57νεκρούς. Κι όμως ο Οδυσσέας αρνείται την
755. 33:00Αθανασία.
756. 33:01Αυτό είναι ένα από τα πιο συγκλονιστικά
757. 33:04σημεία της Οδύσας. Ο Οδυσσέας δεν θέλει
758. 33:07απλά να ζήσει. Θέλει να επιστρέψει. Η
759. 33:10ζωή που του προσφέρει Καλυψό είναι
760. 33:12αθάνατη, αλλά δεν είναι η δική του ζωή.
761. 33:16Σ αυτή τη ζωή δεν υπάρχει η ηθάκη, η
762. 33:18πινελόπη, ο τηλέμαχος, ο οίκος του και η
763. 33:21μνήμη. Ο Οδυσσέας επιλέγει τη θνητή ζωή
764. 33:25επειδή μόνο μέσα σε αυτήν μπορεί να
765. 33:27ξαναγίνει ο εαυτός του. Εδώ όμως αρχίζει
766. 33:30και το πρόβλημα που θα μας απασχολήσει
767. 33:32στο τρίτο επεισόδιο. Όλες αυτές τις
768. 33:35περιπέτειες, την Κύρκη, την ΚΚΑ, τις
769. 33:37ειρήνες, τη Σκύλα και τη Χάρυβδη, τη
770. 33:40Θρινακία, την Καλυψό, δεν τις μαθαίνουμε
771. 33:43από τον ίδιο τον ποιητή που μεταφέρει
772. 33:45όσα του είπε η Μούσα. Τις ακούμε από τον
773. 33:48Οδυσσέα όταν φτάσει στους Φέακές και
774. 33:52αφηγείται την ιστορία του. Αυτή η
775. 33:54λεπτομέρεια νομίζω ότι αλλάζει τα πάντα.
776. 33:56Στα δύο πρώτα επεισόδια ακολουθήσαμε τη
777. 33:58μυθική γεωγραφία της Οδύσας σαν να ήταν
778. 34:01μία ακολουθία τόπων από την Τρία στους
779. 34:04Λεστριγώνες και από την Κύρκη στους
780. 34:06Φέακες. Στο τρίτο επεισόδιο θα κάνουμε
781. 34:09ένα βήμα πίσω και θα θέσουμε ένα ακόμα
782. 34:11πιο δύσκολο ερώτημα. Ποιος μας τα
783. 34:14αφηγείται όλα αυτά Οδυσσέας δεν είναι
784. 34:17ένας ουδέτερος μάρτυρας. Είναι ο
785. 34:20πολύμητης ήρωας. Ο άνθρωπος της
786. 34:23επινόησης, της μεταμφίεσης και του
787. 34:25δόλου. Στην ίδια την Οδύσσεια λέει
788. 34:28πολλές ψεύτικες ιστορίες. Αφηγείται
789. 34:31πλαστές βιογραφίες του στην Αθηνά, στον
790. 34:33Εύμαο, στην Πινελόπη, ακόμα και στον
791. 34:36ίδιο του τον πατέρα τον Λαέρτη. Ξέρει να
792. 34:39προσαρμόζει την αφήγησή του στο εκάστοτε
793. 34:41ακροατήριο που έχει απέναντί του. Ξέρει
794. 34:44να κάνει μία ιστορία, να ακούγεται
795. 34:45πιστική. Άρα στο τρίτο επεισόδιο δεν θα
796. 34:48ρωτήσουμε πια μόνο πού βρίσκονταν οι
797. 34:51τόποι που αναφέρονται στην Οδύσια. Θα
798. 34:54ρωτήσουμε κάτι πιο κρίσιμο. Μας λέει άρα
799. 34:57για αλήθεια ο Οδυσσέας ή μήπως η αφήγησή
800. 35:00του στους Φέακες είναι όλοι επινοημένοι
801. 35:03επειδή πρέπει να εξηγήσει γιατί έφτασε
802. 35:05στο νησί τους μόνος χωρίς πλοία, χωρίς
803. 35:08πλούτο και χωρίς συντρόφους. Και υπάρχει
804. 35:11και μία ακόμα δυσκολία. Η ίδια η Οδύσια
805. 35:14γνωρίζει τη Δύση όχι μόνο ως χώρο των
806. 35:17κυκλόπων, των λεστριγώνων και των
807. 35:19τεράτων. Τη γνωρίζει και ως έναν
808. 35:22πραγματικό χώρο εμπορίου μετάλλων και
809. 35:24διακίνησης ανθρώπων. Οι αναφορές στην
810. 35:27τεμέλους
811. 35:30σε θαλάσσις εμπορικές επαφές προσφέρουν
812. 35:32μία πολύ διαφορετική εικόνα της Δύσης.
813. 35:35Όχι η μυθική αλλά υπαρκτή και γνωστή σε
814. 35:38όλους. Στο τρίτο επεισόδιο λοιπόν θα
815. 35:41εξετάσουμε αυτή την αντίφαση. Πώς
816. 35:43γίνεται η ίδια η Οδύσει να παρουσιάζει
817. 35:45τη Δύση άλλοτε ως χώρα τεράτων και
818. 35:47άλλοτε ως χώρο όπου πραγματοποιείται
819. 35:49εμπόριο και τι σημαίνει για το
820. 35:51συγκεκριμένο πρόβλημα το γεγονός ότι τις
821. 35:54πιο θαυμαστές ιστορίες τις αφηγείται ο
822. 35:57ίδιος ο Οδυσσέας.
823. 35:59Άρα λοιπόν δεν αρκεί να μπορέσουμε να
824. 36:02εντοπίσουμε στον χάρτη που βρίσκονταν οι
825. 36:04κύκλοπες, οι Κύρκοι και οι Συρίνες.
826. 36:07Πρέπει να αποφασίσουμε αν θα πιστέψουμε
827. 36:10τον άνθρωπο που μας λέει ότι του
828. 36:13συνάντησε.
829. 36:15[μουσική]
830. 36:19Κύριε