Ε01α. Η χαμένη γεωγραφία της Οδύσσειας. Μέρος Α': Από την Τροία στους Λωτοφάγους — Transcript

Full transcript

1. 0:00Στο προηγούμενο εισαγωγικό μέρος είδαμε
2. 0:02το βασικό πρόβλημα της γεωγραφίας της
3. 0:04Οδύσσειας.
4. 0:06Ο Όμηρος δεν μας προσφέρει έναν χάρτη με
5. 0:09τη σύγχρονη έννοια του όρου. Μας δίνει
6. 0:11κάτι πιο σύνθετο. Μία σειρά από
7. 0:14σταθμούς, κατευθύνσεις, πλεύσεις,
8. 0:16χρονικά διαστήματα και περιγραφές
9. 0:18τοπίων. Το ερώτημα δεν είναι μόνο πο
10. 0:20βρίσκονταν οι τόποι στους οποίους
11. 0:23ταξιδεύει ο Οδυσσέας, αλλά και τι είδους
12. 0:26εμπειρίες, φόβοι και παλιές μνήμες
13. 0:29κρύβονταν πίσω από αυτούς. Στο πρώτο
14. 0:32επεισόδιο θα ακολουθήσουμε τον Οδυσσέα
15. 0:34από την Τρία έως και τους Λεστριγώνες.
16. 0:37Αυτό είναι το πρώτο μεγάλο τμήμα του
17. 0:40ταξιδιού του. ξεκινά από έναν
18. 0:42αναγνωρίσιμο ιστορικό χώρο, τον κόσμο
19. 0:45που άφησε πίσω του μετά τον τροϊκό
20. 0:47πόλεμο και καταλήγει σε ένα εφιαλτικό
21. 0:50τόπο [μουσική]
22. 0:51όπου ένα φαινομενικά ασφαλές λιμάνι
23. 0:53μετατρέπεται σε παγίδα και ολόκληρος
24. 0:56σχεδόν ο στόλος του καταστρέφεται.
25. 0:58Ο Οδυσσέας δεν εισέρχεται αμέσως στον
26. 1:01κόσμο του μύθου. Στην αρχή του ταξιδιού
27. 1:03του έχουμε σκηνές πολύ πιο ρεαλιστικές.
28. 1:06Πολεμιστές που επιστρέφουν από τον
29. 1:08τροϊκό πόλεμο. Μία επιδρομή σε
30. 1:10παραθαλάσια πόλη, τη συγκέντρωση Ηλίας,
31. 1:14απίθαρχους συντρόφους, ένα δύσκολο
32. 1:16ταξίδι με ανέμους που παρασύρουν τα
33. 1:18πλοία μακριά από τον κανονικό δρόμο.
34. 1:21Μόνον σταδιακά η αφήγηση απομακρύνεται
35. 1:24από τον γνωστό χάρτη και περνά στον χώρο
36. 1:27της ποιητικής γεωγραφίας.
37. 1:30Πρώτος σταθμός είναι η ίσμαρος των
38. 1:32κυκόνων. Εκεί δεν θα συναντήσουμε
39. 1:35τέρατα, αλλά μία επιδρομή που θυμίζει
40. 1:38πραγματικές πρακτικές ενός κόσμου
41. 1:40πολέμου, λεηλασίας και πειρατικών
42. 1:42επιδρομών. Έπειτα έρχεται ο Μαλα
43. 1:45επικίνδυνο ακροτήριο που εμφανίζεται ως
44. 1:47ένα όριο που δεν μπορεί να περάσει ο
45. 1:49Οδυσσέας. Μετά τα Κύθυρα ο Οδυσσέας
46. 1:52βγαίνει από τον οικείο θαλάσσιο δρόμο
47. 1:54και φτάνει στους Λωτοφάγους όπου δεν θα
48. 1:57συναντήσει βίαιους αντιπάλους αλλά θα
49. 1:59κινδυνεύσει να ξεχάσει την πατρίδα του.
50. 2:02Στην χώρα των κυκλόπων η αφήγηση γίνεται
51. 2:05ακόμα πιο σύνθετη. Ο πολύφιμος είναι
52. 2:08βέβαια το τέρας που όλοι θυμόμαστε. Όμως
53. 2:11το επεισόδιο μιλά και για κάτι βαθύτερο.
54. 2:14για έναν κόσμο χωρίς πόλεις, χωρίς
55. 2:16νόμους, χωρίς θεσμούς, αλλά και για τη
56. 2:19ματιά του Έλληνα θαλασοπόρου που βλέπει
57. 2:22έναν άγνωστο τόπο ως πιθανό χώρο
58. 2:25εγκατάστασης.
59. 2:26Στην Αολία το θέμα αλλάζει ξανά. Εκεί
60. 2:29δεν κυριαρχεί η βία, αλλά η γνώση των
61. 2:31ανέμων. Η πιο πολύτιμη ίσως γνώση για
62. 2:34κάθε αρχαίο ναυτικό. Στους λεστριγώνες
63. 2:37τέλος η ίδια η γεωγραφία γίνεται φωνική.
64. 2:40Το ασφαλές λιμάνι μετατρέπεται σε τόπο
65. 2:44εγκλωβισμού και αφανισμού. Αυτό λοιπόν
66. 2:46που θα δούμε στο πρώτο επεισόδιο δεν
67. 2:48είναι απλώς η αρχή των περιπετειών του
68. 2:50Οδυσσέα. Είναι η σταδιακή ακύρωση του
69. 2:53νόστου. Ο ήρωας χάνει πρώτα άνδρες.
70. 2:56Έπειτα χάνει το δρόμο του. Έπειτα την
71. 2:58ανωνυμία του. Έπειτα την ηθάκη. Τη
72. 3:01στιγμή που σχεδόν την αντικρίζει και
73. 3:03τελικά σχεδόν ολόκληρο τον στόλο του.
74. 3:06Από την Τρία έως και τους λεστριγώνες, η
75. 3:09Οδύσειια μας δείχνει πώς ένας
76. 3:11πραγματικός θαλάσσιος κόσμος
77. 3:14μετατρέπεται σιγά-σιγά σε μία μυθική
78. 3:17γεωγραφία. Και ακριβώς αυτή είναι η
79. 3:20χαμένη γεωγραφία που θα αναζητήσουμε στο
80. 3:23σημερινό επεισόδιο.
81. 3:27[μουσική]
82. 3:35>> [μουσική]
83. 3:40>> Ο Οδυσσέας δεν είναι ένας ταξιδιώτης που
84. 3:43αποφασίζει να εξερευνήσει άγνωστες
85. 3:45περιοχές.
86. 3:47Είναι ο βασιλιάς της Ηθάκης, ένας από
87. 3:49τους Αχαιούς ηγεμόνες που πήραν μέρος
88. 3:51στον τροϊκό πόλεμο. Το βασίλειό του ήταν
89. 3:54μικρό και στον κατάλογο νεών, τον
90. 3:57κατάλογο των πλοίων δηλαδή της Ηλιάδας
91. 4:00εμφανίζεται να έχει υπό τις διαταγές του
92. 4:02μόλις 12 πλοία. Παρόλα αυτά ο ρόλος του
93. 4:06στον πόλεμο είναι καθοριστικός. Δεν
94. 4:09υπερέχει σε δύναμη όπως ο Αχιλλέας ούτε
95. 4:12σε πολιτική ισχύ όπως ο Αγαμέμνον.
96. 4:15υπερέχει ως προς την ευφιεία την
97. 4:18επινοητικότητα και την ικανότητα να
98. 4:20βρίσκει λύσεις εκεί όπου η βία δεν
99. 4:23αρκεί. Άλλωστε η τελική πτώση της Τροίας
100. 4:27συνδέεται με το δικό του τέχνασμα,
101. 4:29δηλαδή τον δούριο ήπο. Με την πτώση της
102. 4:32Τροίας, ο βασικός στόχος της εκστρατείας
103. 4:35έχει εκπληρωθεί. Ο Μενέλαος ανακτά την
104. 4:38Ελένη και την περιουσία του. Η πόλη έχει
105. 4:41καταληφθεί και οι Αχαιοί αρχίζουν
106. 4:43σιγά-σιγά να επιστρέφουν στις πατρίδες
107. 4:45τους. Δεν επιστρέφουν όμως όλοι μαζί
108. 4:48όπως είχαν αναχωρήσει 10 χρόνια νωρίτερα
109. 4:51από την Αυλίδα. Ο καθένας ξεκινά σε
110. 4:55διαφορετική στιγμή με διαφορετική πορεία
111. 4:58και με διαφορετική μοίρα.
112. 5:01Αυτές οι επιστροφές των αρχαιών ηρωών
113. 5:03ήταν γνωστές στην αρχαιότητα ως νόστι.
114. 5:07Με αυτόν τον όρο δηλώνονταν οι ιστορίες
115. 5:10της επιστροφής των πολεμιστών από την
116. 5:12Τρία. Αγαμέμνονα στις Μυκίνες, του
117. 5:15Μενελάου στη Σπάρτη, του Νέστορα στην
118. 5:18Πύλο, του Διομύδη, του Νεοπτώλεμου και
119. 5:21άλλων ηρώων. Στην επιστροφή του Οδυσσέα
120. 5:24αφιερώθηκε όμως ένα ολόκληρο έπος που
121. 5:27ονομάστηκε Οδύσια.
122. 5:30Ο Οδυσσέας είχε φύγει για την Τρία
123. 5:32αφήνοντας πίσω του την Ηθάκη, τον οίκο
124. 5:35του, την Πινελόπη και τον μικρό ακόμα
125. 5:38τηλέμαχο. Όταν τελειώνει ο πόλεμος έχουν
126. 5:41ήδη περάσει 10 χρόνια. Η επιστροφή του
127. 5:44θα κρατήσει άλλα 10. Ο νόστος του λοιπόν
128. 5:48δεν είναι απλώς μία μετακίνηση από την
129. 5:50Τρία προς την Ηθάκη. Είναι η προσπάθεια
130. 5:53ενός ανθρώπου να ξαναβρει τον κόσμο που
131. 5:56άφησε πίσω του πριν από σχεδόν μία
132. 5:59ολόκληρη ζωή.
133. 6:12Στην αρχή η επιστροφή μοιάζει να ξεκινά
134. 6:15κανονικά. Ο Οδυσσέας φεύγει από την Τρία
135. 6:18με τα πλοία και τους συντρόφους του.
136. 6:20είναι αρχηγός τόλου και ηταις ομάδας
137. 6:23έμπειρων πολεμιστών που έχουν ζήσει για
138. 6:25χρόνια μέσα στη βία του πολέμου, που
139. 6:28τώρα επιθυμούν όσο τίποτε άλλο να
140. 6:31επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Αυτοί οι
141. 6:34άνδρες δεν κινούνται ως ειρήνη
142. 6:35ταξιδιώτες ή έμποροι. Φεύγουν από την
143. 6:38Τρία, αλλά εξακολουθούν να σκέπτονται
144. 6:41και να συμπεριφέρονται ως πολεμιστές που
145. 6:43θα ήθελαν να αποκτήσουν ακόμα
146. 6:45περισσότερα λάφυρα πριν επιστρέψουν. Γ
147. 6:48αυτό ο πρώτος σταθμός του ταξιδιού τους
148. 6:51μετά την Τρία είναι πολύ σημαντικός αν
149. 6:54και πολύ λίγο γνωστός.
150. 6:57[μουσική]
151. 7:03Ο πρώτος σταθμός του ταξιδιού του
152. 7:04Οδυσσέα μετά την Τρία είναι η Ήσμαρος,
153. 7:07μία πόλη των Κυκόνων στη Θράκη, η οποία
154. 7:10συνήθως συνδέεται με την περιοχή της
155. 7:12μεταγενέστερης Μαρώνιας. Είναι ένα από
156. 7:16τα πιο ρεαλιστικά αν και περίεργα σημεία
157. 7:19της αφήγησης. Δεν έχουμε ακόμα τέρατα
158. 7:22μαγικά νησιά ή υπερφυσικούς κινδύνους. Ο
159. 7:25Οδυσσέας επιστρέφει από έναν δεκαετή
160. 7:27πόλεμο και η πρώτη του πράξη δεν είναι
161. 7:30να επιδιώξει μία ειρηνική στάση
162. 7:32ανεφοδιασμού, αλλά να πραγματοποιήσει
163. 7:34επιδρομή σε μία παραθαλάσια πόλη. Οι
164. 7:38Αχαιοί επιτίθενται στην Ισμαρο.
165. 7:40Κυριεύουν την πόλη, σκοτώνουν τους
166. 7:42άντρες, παίρνουν γυναίκες και λάφυρα.
167. 7:45Ο Οδυσσέας μοιράζει τη Λία εισότιμα ώστε
168. 7:47κανείς από τους συντρόφους του να μη
169. 7:49θεωρήσει ότι αδικήθηκε. Αμέσως μετά τους
170. 7:52καλεί να φύγουν. Οι σύντροφοι όμως δεν
171. 7:55υπακούουν. Μένουν στην ακτή, σφάζουν
172. 7:57ζώα, τρώνε, πίνουν κρασί και
173. 7:59καθυστερούν.
174. 8:01Η καθυστέρηση αποδεικνύεται
175. 8:03καταστροφική.
176. 8:05Οι κύκονες που είχαν σωθεί καλούν
177. 8:07ενισχύσεις από την ενδοχώρα. Οι νέες
178. 8:09δυνάμεις είναι περισσότερες, καλύτερα
179. 8:11οργανωμένες και έμπειρες στη μάχη. Έτσι
180. 8:15η εύκολη επιδρομή μετατρέπεται σε
181. 8:17κανονική σύγκρουση. Οι Αχαιοί
182. 8:19αντιστέκονται για ένα διάστημα, αλλά
183. 8:21τελικά ητε.
184. 8:23Χάνουν έξι άνδρες από κάθε πλοίο και
185. 8:25αναγκάζονται να αποπλεύσουν με βαριά
186. 8:28καρδιά.
187. 8:39Πριν φύγουν, ο Όμηρος αναφέρει κάτι
188. 8:41συγκινητικό. ότι κάλεσαν τρεις φορές τα
189. 8:45ονόματα των νεκρών συντρόφων τους που
190. 8:46σκοτώθηκαν στην παιδιάδα και δεν
191. 8:49μπόρεσαν να θάψουν. Πρόκειται για μία
192. 8:52τελειτουργική πράξη η οποία θα
193. 8:54εξασφαλίσει την μνήμη των νεκρών πριν
194. 8:56συνεχιστεί ο νόστος, η επιστροφή δηλαδή,
195. 8:59αλλά και που θα επιτρέψει στις ψυχές
196. 9:01τους να ξεκινήσουν το ταξίδι τους για
197. 9:04τον κάτω κόσμο έστω και χωρίς κανονική
198. 9:07ταφή.
199. 9:08Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Όμηρος δεν
200. 9:11παρουσιάζει την λεηλασία της ως μία
201. 9:14ηθικά μεμ πράξη. Με σημερινούς όρους θα
202. 9:18τη χαρακτηρίζαμε ως μία αποτρόπαια πράξη
203. 9:21πειρατείας. Στον ομηρικό κόσμο όμως τα
204. 9:24όρια ανάμεσα στον πόλεμο και την
205. 9:26πειρατεία με σκοπό την απόκτηση πλούτου
206. 9:28και δόξας δεν είναι τα ίδια με τα δικά
207. 9:31μας. Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι Αχαιοί
208. 9:34επιτέθηκαν σε μία παράκτη πόλη. Το
209. 9:36πρόβλημα είναι ότι δεν έφυγαν εγκαίρως
210. 9:38και δεν άκουσαν τον αρχηγό τους. Αυτό
211. 9:41έχει σημασία για την κατανόηση του
212. 9:42επεισοδίου. Η σύντροφοι του Οδυσσέα δεν
213. 9:45παρουσιάζονται ως ένας πυθαρχημένος
214. 9:48στρατός που επιστρέφει συντεταγμένα στην
215. 9:50πατρίδα. Ο Οδυσσέας είναι αναμφίβολα ο
216. 9:53αρχηγός τους αφού επιφορτίζεται με την
217. 9:56μοιρασιά των λαφύρων αλλά δεν μπορεί να
218. 9:58επιβάλλει τη διαταγή του να αποχωρήσουν
219. 10:00άμεσα από την πόλη. διατάζει τους
220. 10:03συντρόφους να φύγουν, αλλά εκείνοι
221. 10:05αποφασίζουν να μείνουν. Εδώ ο Οδυσσέας
222. 10:08δεν μοιάζει τόσο με έναν ηγεμόνα της
223. 10:10ύστερης εποχής του Χαλκού, όσο με τον
224. 10:13αρχηγό μιας ομάδας απίθαρχων πειρατών.
225. 10:16Από αφηγηματική άποψη αυτό το επεισόδιο
226. 10:19είναι παράξενο. Οι Αχαιοί μόλις έχουν
227. 10:21φύγει από την Τρία, μία πόλη που
228. 10:23λεηλατήθηκε ύστερα από δεκαετή πόλεμο.
229. 10:26Θα περίμενε κανείς ότι έχουν αποκτήσει
230. 10:28ήδη αρκετή λία. Η επιδρομή στην Ήσμαρο
231. 10:32δεν εξηγείται από κάποια πραγματική
232. 10:34ανάγκη της αφήγησης. Δεν αναφέρεται στο
233. 10:36κείμενο ότι τους λείπουν τρόφιμα ή ότι
234. 10:39για κάποιον άλλο λόγο αναγκάζονται να
235. 10:41επιτεθούν. Ούτε ακολουθεί στη συνέχεια
236. 10:43του ταξιδιού τους άλλη παρόμοια επιδρομή
237. 10:46μέχρι να φτάσουν στην επόμενη
238. 10:48αφηγηματική στάση του ταξιδιού, δηλαδή
239. 10:51των Μαλα και τα Κύθυρα. Γ αυτό η σκηνή
240. 10:53των Κυκόνων μοιάζει να ανήκει σε ένα
241. 10:56παλαιότερο υπόστρωμα παράδοσης. σε έναν
242. 10:59κόσμο πειρατικών επιδρομών και αρπαγών.
243. 11:02Αυτή η εικόνα ταιριάζει με όσα
244. 11:04γνωρίζουμε για την ανατολική Μεσόγειο
245. 11:06μετά την κατάρρευση πολλών ανακτορικών
246. 11:09κέντρων κατά τον 12ο αιώνα. Η θάλασσα
247. 11:12δεν ήταν τότε μόνον χώρος εμπορίου,
248. 11:15διπλωματίας και ανταλλαγών. Ήταν και
249. 11:17χώρος μετακινήσεων, επιδρομών και βίαης
250. 11:21απόκτησης αγαθών. Στα αιπιακά κείμενα
251. 11:24για τους λεγόμενους λαούς της θάλασσας,
252. 11:26ιδιαίτερα στις επιγραφές του Ραμσί του
253. 11:28Τρίτου, εμφανίζονται ομάδες που
254. 11:30κινούνται διαλάσσης, επιτίθενται σε
255. 11:33παράκτιες περιοχές και απειλούν
256. 11:35οικισμούς στο δέλτα του Νήλου. Δεν
257. 11:38μπορούμε βέβαια να ταυτίσουμε τους
258. 11:40Αχαίους του Οδυσσέα με τους λαούς της
259. 11:42θάλασσας. Συνεπώς, αν και η λεηλασία της
260. 11:45Σιμάρου μοιάζει να αποτελεί ένα
261. 11:47επεισόδιο ασύνδετο με το υπόλοιπο
262. 11:49ποίημα, είναι πολύ σημαντικό αφού απυχεί
263. 11:52την πραγματικότητα της πρώιμης εποχής
264. 11:55του Σιδύρου. Έναν κόσμο όπου οι
265. 11:57θαλάσσιοι δρόμοι μπορούσαν να
266. 11:58χρησιμοποιηθούν τόσο για εμπόριο όσο και
267. 12:00για πειρατικές επιδρομές στον κόσμο που
268. 12:03διαμορφώθηκε μετά την κατάρρευση των
269. 12:06μεγάλων ανακτορικών συστημάτων. Επίσης,
270. 12:09η επιλογή να τοποθετηθεί το συγκεκριμένο
271. 12:11επεισόδιο στην Ήσμαρο της Θράκης δεν
272. 12:14νομίζω ότι είναι τυχαία. Το βόρειο
273. 12:16Αιγαίο θα γίνει αργότερα χώρος όπου
274. 12:19ιδρύονται ελληνικές αποικίες και όπου
275. 12:21σημειώθηκε έντονος ανταγωνισμός με τους
276. 12:24προϋπάρχοντες πληθυσμούς για τον έλεγχο
277. 12:26της γης και των πρώτων υλών. Κυρίως τα
278. 12:29μέταλλα και την ξυλία. Το επεισόδιο των
279. 12:31Κυκόνων δείχνει ότι η επική μνήμη έφερε
280. 12:34ήδη πολύ νωρίς Έλληνες πολεμιστές σε
281. 12:37επαφή. και μάλιστα βίαη επαφή με τις
282. 12:40ακτές του βόρειου Αιγαίου. Πριν από τη
283. 12:43μόνιμη εγκατάσταση προηγούνται συχνά
284. 12:45εμπορικά ταξίδια, επιδρομές και πρώτες
285. 12:48επαφές με τους τοπικούς πληθυσμούς. Μέσα
286. 12:50από αυτές οι Έλληνες αποκτούσαν γνώση
287. 12:53των ακτών, των λιμανιών, των πόρων και
288. 12:55των κινδύνων της περιοχής.
289. 12:59Έτσι ένας άγνωστος τόπος εντασσόταν
290. 13:01σταδιακά στον ελληνικό γεωγραφικό
291. 13:04ορίζοντα πολύ πριν γίνει χώρος
292. 13:07αποικιακής εγκατάστασης.
293. 13:10Η Ισμαρος λοιπόν λειτουργεί ως μία
294. 13:12ρεαλιστική αφετηρία του νόστου. Ο
295. 13:15Οδυσσέας δεν περνά αμέσως από την Τρία
296. 13:18στον χώρο των τεράτων. Η περιπλάνηση
297. 13:21αρχίζει με μία πολεμική επιδρομή σε έναν
298. 13:24υπαρκτό τόπο. Μόνον μετά θα ρθουν ομαλέα
299. 13:28στα Κύθυρα και η μεγάλη εκτροπή προς τον
300. 13:31άγνωστο και μυθικό κόσμο. Ο νόστος δεν
301. 13:35απειλείται μόνο από θεούς και τέρατα και
302. 13:37κινδύνους στην θάλασσα. Απειλείται ήδη
303. 13:40από την ίδια την ανθρώπινη την απληστεία
304. 13:43και την αδυναμία του αρχηγού να ελέγξει
305. 13:46πλήρως τους άντρες του.
306. 13:54Μετά από την Ήσμαρο τα πλοία του Οδυσσέα
307. 13:56συνεχίζουν την πορεία τους προς την
308. 13:58πατρίδα και τότε εμφανίζεται το δεύτερο
309. 14:01κρίσιμο σημείο Ομαλέας. Ο Μαλαας το
310. 14:04νοτιοανατολικό ακρωτήριο της
311. 14:06Πελοποννήσου ήταν διαχρονικά ένα από τα
312. 14:09πιο δύσκολα και επικίνδυνα περάσματα.
313. 14:12Για ένα πλοίο που ερχόταν από το Αιγαίο
314. 14:14και ήθελε να περάσει προς το Ιώνιο, ο
315. 14:17Μαλαέας αποτελούσε ένα κρίσιμο όριο. Αν
316. 14:20τον περνούσες άνοιγε ο δρόμος προς τη
317. 14:22Δυτική Ελλάδα, την Κεφαλονιά, την Ηθάκη
318. 14:26και τα νησιά του Ιωνίου. Αν όμως
319. 14:28χτυπούσαν αντίθετοι άνεμοι ισχυρά
320. 14:31ρεύματα ή θαλασοσταραχή, μπορούσες
321. 14:34εύκολα να παρασυρθείς μακριά από την
322. 14:36πορεία σου. Δεν είναι τυχαίο ότι στην
323. 14:38αρχαιότητα ο Μαλαας απέκτησε σχεδόν
324. 14:41παρημιακή φήμη ως ένα επικίνδυνο
325. 14:44θαλάσσιο πέρασμα, επειδή ήταν
326. 14:46εκτεθημένος στους ανέμους.
327. 14:58Σύμφωνα με την αφήγηση του Οδυσσέα, ενώ
328. 15:01προσπαθούσαν να περάσουν τον Μαλα, τους
329. 15:03χτύπησαν κύματα, ισχυρά ρεύματα και ο
330. 15:07βόρειος άνεμος που τους παρέσυρε πέρα
331. 15:10από τα Κύθυρα. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Τα
332. 15:13Κύθυρα βρίσκονται σε ένα από τα πιο
333. 15:15κρίσιμα περάσματα της Νότιας Ελλάδας.
334. 15:18κοντά στον Μαλαία, απέναντι από τη
335. 15:20Λακωνία, στον δρόμο προς την Κρήτη και
336. 15:23σε θαλάσσιες διαδρομές που μπορούσαν να
337. 15:25οδηγήσουν δυτικότερα. Η σημασία των
338. 15:28Κιθύρων φαίνεται και από πολύ
339. 15:29παλαιότερες μαρτυρίες. Σε έναν
340. 15:32αιγυπτιακό τοπογραφικό κατάλογο από το
341. 15:34νεκρικό ναό του Αμεγχοτέπ του Τρίτου στο
342. 15:37Κόμελ Χετάν στην Αίγυπτο στη Δυτική Θύβα
343. 15:40αναφέρονται ονόματα τόπων του αιγιακού
344. 15:43κόσμου. Ανάμεσά τους περιλαμβάνεται η
345. 15:46Κνωσός, η κηδωνία, τα σημερινά Χανιά
346. 15:49δηλαδή, η φεστός, οι μικίνες το αύπλο
347. 15:52και τα Κύθυρα. Ο κατάλογος αυτός δεν
348. 15:55είναι ένας χάρτης με τη σύγχρονη έννοια.
349. 15:58Μας προσφέρει όμως μία ισχυρή ένδειξη
350. 16:00ότι τα Κύθυρα αποτελούσαν έναν σημαντικό
351. 16:03κόμβο του ταξιδιού από την Κρήτη προς
352. 16:07την ηπειρωτική Ελλάδα. Στη συνέχεια ο
353. 16:09βόρειος άνεμος παρασύρει τον Οδυσσέα και
354. 16:12τους συντρόφους του πέρα από τα Κύθυρα
355. 16:14προφανώς σε μία νότιο νοτιοδυτική
356. 16:17πορεία. Αυτή η φράση δεν αποτελεί μία
357. 16:20απλή λεπτομέρεια. Σημαίνει ότι το πλοίο
358. 16:23βγήκε έξω από τον ελεγχόμενο δρόμο του
359. 16:25νόστου. Ο όμηρος ξεκινά από τόπους
360. 16:28πραγματικούς και έπειτα σιγά-σιγά αφήνει
361. 16:31τον άνεμο να παρασύρει τον Οδυσσέα έξω
362. 16:34από τα γνωστά όρια του χάρτη. Ύστερα από
363. 16:37εννέα ημέρες θαλασσοταραχής φτάνουν στη
364. 16:40χώρα των Λοτοφάγων.
365. 16:42Ο όμηρος δεν δίνει την ακριβή γεωγραφική
366. 16:44της θέση καθώς βρισκόμαστε ήδη έξω από
367. 16:47τον οικείο ελληνικό χώρο, αλλά όχι ακόμα
368. 16:51ακριβώς τον κόσμο του μύθου. Οι
369. 16:53λωτοφάγοι είναι άνθρωποι, όχι τέρατα.
370. 16:56Αργότερα ο Ηρόδωτος τοποθετεί τους
371. 16:58λωτοφάγους στη Λιβύη, δηλαδή γενικά την
372. 17:00Βόρεια Αφρική. Ο Πολύβιος και ο Στράβων
373. 17:04συνέδεσαν τη χώρα των Ρωτοφάγων. με την
374. 17:07miniga, δηλαδή την σημερινή τζέρμπα στις
375. 17:10ακτές της Τιννησίας.
376. 17:13Αυτό το πρώτο επεισόδιο είναι σύντομο. Ο
377. 17:15Οδυσσέας στέλνει τρεις συντρόφους του να
378. 17:17εξερευνήσουν τον τόπο και να μάθουν
379. 17:20ποιοι άνθρωποι κατοικούν εκεί. Οι
380. 17:22λωτοφάγοι δεν τους επιτίθενται. Δεν
381. 17:25παρουσιάζονται ως τέρατα οι βίαοι
382. 17:27αντίπαλοι. Αντίθετα τους προσφέρουν να
383. 17:30φάνε έναν καρπό που μοιάζει εντελώς
384. 17:33ακίνδυνος. Τον λωτό.
385. 17:35Όποιος δοκιμάσει όμως αυτό τον καρπό,
386. 17:38δεν θέλει πια να επιστρέψει στα πλοία,
387. 17:40ούτε να γυρίσει την πατρίδα. Θέλει να
388. 17:43μείνει εκεί μαζί με τους λωτοφάγους,
389. 17:45ξεχνώντας τον νόστο. Ο Οδυσσέας αντιδρά
390. 17:48αμέσως. Σύρει τους τρεις συντρόφους του
391. 17:52πίσω στα πλοία με τη βία, ενώ εκείνοι
392. 17:54κλαίνε και αντιστέκονται. Τους δένει και
393. 17:57διατάζει τους υπόλοιπους να επιβιβαστούν
394. 17:59γρήγορα και να φύγουν. Φοβούμενος μήπως
395. 18:02φάει και κάποιος άλλος λωτό και ξεχάσει
396. 18:05την επιστροφή
397. 18:11νούν επινίας.
398. 18:17>> Εδώ μπορεί να γεννηθεί ένα εύλογο
399. 18:18ερώτημα. Γιατί ο Οδυσσέας δεν αφήνει
400. 18:21απλά τους τρεις συντρόφους του στην χώρα
401. 18:23των λοτοφάγων Γιατί επιμένει να τους
402. 18:25πάρει μαζί του αφού εκείνοι φαίνεται να
403. 18:27θέλουν να μείνουν. Η απάντηση βρίσκεται
404. 18:30στον ίδιο τον πυρήνα της Οδύσας. Οι
405. 18:33σύντροφοι που έφαγαν τον Λωτό δεν
406. 18:35αποφάσισαν απλώς να εγκατασταθούν σε
407. 18:37έναν ξένο τόπο. Έχασαν τη μνήμη του
408. 18:40νόστου. Ξέχασαν την επιστροφή, την
409. 18:43πατρίδα, την οικογένεια και τον ευρύτερο
410. 18:46οίκο τους, δηλαδή το γένος τους, όπως θα
411. 18:48λέγαμε σήμερα. Στον ομηρικό κόσμο αυτό
412. 18:51ισοδυναμεί με απώλεια ταυτότητας.
413. 18:55Ο άνθρωπος που ξεχνά την πατρίδα του
414. 18:58ξεχνά ποιος είναι. Γι αυτό ο Οδυσσέας
415. 19:01δεν τους αντιμετωπίζει ως άντρες που
416. 19:03έκαναν μία ελεύθερη και συνειδητή
417. 19:06επιλογή. Τους αντιμετωπίζει ως ανθρώπους
418. 19:08που έχουν πέσει σε μία επικίνδυνη
419. 19:11κατάσταση λίθης. Αν τους άφηνε εκεί δεν
420. 19:14θα είχανε απλώς τρεις άντρες. Θα
421. 19:17αποδεχόταν ότι ο νόστος μπορεί να
422. 19:19εγκαταληφθεί χωρίς αντίσταση.
423. 19:23Αυτό το μοτίβο έχει μία διαχρονική
424. 19:24δύναμη. Σε μεγάλα θαλάσσια ταξίδια η
425. 19:28επιστροφή δεν απειλείται μόνο από
426. 19:29καταιγίδες και να βάγια, αλλά και από
427. 19:32τον πειρασμό της παραμονής σε κάποιο
428. 19:35μακρινό τόπο. Σε ένα εντελώς διαφορετικό
429. 19:38ιστορικό πλαίσιο αυτό δείχνει και
430. 19:40ιστορία του πλοίου Bounty. Το 1789, μετά
431. 19:44από μακρά παραμονή στην Ταϊτή, αρκετοί
432. 19:46ναύτες συνδέθηκαν με τον τόπο και τους
433. 19:48ανθρώπους του νησιού.
434. 19:51αποφάσισαν να μην επιστρέψουν στο
435. 19:53καθήκον, δηλαδή να συνεχίσουν να
436. 19:55υφίστανται τη σκληρή πυθαρχία της ζωής
437. 19:57στο πλοίο. Οργάνωσαν λοιπόν μία
438. 20:00ανταρσία. Κάποιοι στασιαστές παρέμειναν
439. 20:03στην Ταϊτή, ενώ ο Fletser Christian και
440. 20:06μία μικρή ομάδα κατέφυγαν στο
441. 20:09απομονωμένο Pitkern, ένα νησί χαμένο
442. 20:12μέσα στον ειρηνικό ωκεανό, όπου έκαψαν
443. 20:15το πλοίο bounty και εγκαταστάθηκαν
444. 20:17μόνιμα εκεί. Σύντομα όμως ξέσπασαν βίες
445. 20:20ταραχές στην κοινότητά τους και μέσα σε
446. 20:22μόλις λίγα χρόνια σχεδόν όλοι οι άντρες
447. 20:25της αρχικής ομάδας είχαν σκοτωθεί ή
448. 20:27πεθάνει. Από τους στασιαστές απέμεινε
449. 20:30τελικά μόνον ο John Adams μαζί με τις
450. 20:32γυναίκες και τα παιδιά του νησιού. Οι
451. 20:34απόγονοί του ακόμα και σήμερα συνεχίζουν
452. 20:37να υπάρχουν εκεί. Ο κίνδυνος δεν είναι
453. 20:40να πεθάνει μόνο κανείς μακριά από την
454. 20:42πατρίδα, αλλά να πάψει να θέλει να
455. 20:45επιστρέψει. Στους λωτοφάγους λοιπόν ο
456. 20:48Όμηρος δίνει μία ποιητική μορφή σε αυτόν
457. 20:51τον κίνδυνο.
458. 20:53[μουσική]
459. 20:57Κύριε
460. 20:58Κύριε